«Жүсіп – Зылиха» дастаны

Мазмұны

Кіріспе

«Жүсіп . Зылиха» дастаны . махаббат туралы көне және көркем жыр. 3

I тарау

1.1. «Жүсіп . Зылиха» дастаны сюжетінің бастау негізі. 4.6

1.2. «Жүсіп . Зылиха» дастанының Алтын Орда дәуірі әдебиетінде жырлануы. 7.9

I I тарау

2.1. «Жүсіп . Зылиха» дастанының идеялық мазмұны 10.12

2.2. «Жүсіп . Зылиха» дастанындағы образдар жүйесі. 13.33

Қорытынды

«Жүсіп . Зылиха» дастанының тәрбиелік мәні 34
«Жүсіп – Зылиха» дастаны – махаббат туралы ең көне және көркем жыр

«Жүсіп – Зылиха» дастаны махаббат туралы көне әрі көркем жырлардың бірі. Әрі махаббат туралы ХІІІ ғасырда түркі тілінде жазылған алғашқы шығарма. Солай бола тұра дастанда тек қана екі жасттың махаббаты, пәк сезімі, махаббат жолында көрген азабы ғана айтылмайды. Сонымен қатар адамгершілік, қоғамдағы әділетсіздік тіпті сол кездегі қоғамдық құрылысқа деген сын көрініс тапқан. Және шығармада діни идеялар да кездеседі.
Десек те шығарма махаббат туралы. Қай заманда болмасын, қай халықта болмасын махаббат тақырыбына жүгінбеген ақын жоқ. Өйткені махаббат – ұлы сезім. Адам баласы, адамзат тарихы кей нәрселерді ұмытса да, махаббатты ұмытпақ емес. Махаббат ол өмірімізді әрлендіріп, өмірімізге сән беретін, мән-мағына беретін кереметтей сезім. Әр адам өз басынан махаббат сезімін өткергенде ғана осы бір сезімнің құдіреттілігін түсінер деп ойлаймын. Әрине, бізге жеткен дастандар да махаббаттың құдіреттілігін насихаттайды. «Жүсіп – Зылиха» дастанының ерекшелігі бұл дастанда екі жастың жас ерекшелігі махаббатқа кедергі болмайды. Зылиха Жүсіптен үлкен болса да олардың бір-біріне деген ынтық сезімі өшпейді.
Тақырыптың таңдалу себебіне келер болсақ, дастан махаббат туралы және қазақ даласына және жалпыға кең тараған дастан. Бұл дастанды тек кітаптан оқып қана қоймай бала кезімізде әжелеріміздің аузынан естіп қанып өскендіктен шығарма өте қызықтырды. Сонымен қатар шығарма ертегі іспеттес шытырман оқиғалы болып келеді және сол уақыттағы шын өмірге жақын болып келеді. Және оқиғалары өте қызықты.
Дастанды тек қазақ ғалымдары ғана емес сонымен қатар татар, өзбек, орыс ғалымдары да зерттеген. Дастан жай ғана зерттелмей ғалымдар арасында пікірталас туғызған да болатын. Қазақ ғалымдары ішінен дастанды біршама зерттеген Алма Қыраубайқызы болатын. Және де дастанның зерттелуіне өз үлестерін қосқан Н.Келімбетов, Ә.Қоңыратбаев, Х.Сүйіншіәлиевтер болатын.
Пайдаланылған әдебиеттер


1. Алма Қыраубайқызы «Ежелгі әдебиет» Алматы 2001ж.
2. Н. Келімбетов «Ежелгі дәуір әдебиеті» Алматы 2005ж.
3. Ә. Қоңыратбаев «Қазақ әдебиетінің тарихы» Алматы 1994ж.
4. Х. Сүйіншіалиев «Қазақ әдебиетінің тарихы» Алматы 2006ж
5. Н. Келімбетов «Көркемдік дәстүр жалғастығы» Алматы 2000ж
6. А.Егеубаев «Ежелгі дәуірдегі қазақ әдебиетінің көркемдікжелісі» Алматы 1999ж
7. А.Қыраубайқызы «Ғасырлар мұрасы» Алматы 1988ж
8. Ж.Ішпекбаев «Қисса дастандар» «Қазақ тілі мен әдебиеті» газеті № 3
9. Рабғузи «Адам ата» жинағы Шымкент 1997ж
        
        Мазмұны
Кіріспе
«Жүсіп – Зылиха» дастаны - махаббат туралы көне және ... ... ... «Жүсіп - Зылиха» дастаны сюжетінің ... ... ... ... - ... дастанының Алтын Орда дәуірі әдебиетінде жырлануы.
7-9
I I тарау
2.1. ... - ... ... ... ... ... - ... дастанындағы образдар жүйесі. 13-33
Қорытынды
«Жүсіп - Зылиха» дастанының ... мәні ...... ...... ... ең көне және көркем жыр
«Жүсіп – Зылиха» дастаны махаббат туралы көне әрі көркем жырлардың
бірі. Әрі ... ... ХІІІ ... түркі тілінде жазылған алғашқы
шығарма. Солай бола тұра дастанда тек қана екі ... ... ... ... жолында көрген азабы ғана ... ... ... ... ... тіпті сол кездегі қоғамдық құрылысқа
деген сын көрініс тапқан. Және ... діни ... да ... те ... махаббат туралы. Қай заманда болмасын, қай халықта
болмасын махаббат ... ... ақын жоқ. ... ... – ұлы
сезім. Адам баласы, адамзат тарихы кей нәрселерді ұмытса да, ... ... ... ол ... әрлендіріп, өмірімізге сән беретін,
мән-мағына беретін ... ... Әр адам өз ... махаббат сезімін
өткергенде ғана осы бір сезімнің ... ... деп ... ... ... ... да махаббаттың құдіреттілігін насихаттайды.
«Жүсіп – Зылиха» дастанының ерекшелігі бұл ... екі ... ... ... кедергі болмайды. Зылиха Жүсіптен үлкен болса да
олардың бір-біріне деген ынтық сезімі өшпейді.
Тақырыптың ... ... ... ... ... ... туралы және
қазақ даласына және жалпыға кең тараған дастан. Бұл дастанды тек кітаптан
оқып қана ... бала ... ... ... естіп қанып
өскендіктен шығарма өте ... ... ... ... ... ... ... болып келеді және сол уақыттағы шын өмірге ... ... Және ... өте қызықты.
Дастанды тек қазақ ғалымдары ғана емес сонымен қатар татар, ... ... да ... ... жай ғана зерттелмей ғалымдар арасында
пікірталас туғызған да болатын. Қазақ ғалымдары ішінен дастанды ... Алма ... ... Және де ... ... өз
үлестерін қосқан Н.Келімбетов, Ә.Қоңыратбаев, Х.Сүйіншіәлиевтер болатын.
Жүсіп – Зылмха дастанының бастау негізі
Казақ арасында "Жүсіп-3ылиха" деген ... ... ... бұл ... ежелгі мифтерден, Таурат пен Інжіл, Құран оқиғаларынан алынып, ... ... XIII - ... ... ж. ... ... ... Әли.
Одан кейін XV ғасырда "Иусуф уа Зулайха" атты поэма жазған кісімін ... ... ... ғалымдар оны ақындар антиологиясындағы үш жүз отыз
алты ақын өмірінен келтірілген деректердің ішінде "Қисса Жүсіп" ... ... ... ... ... Олай болса, бұл шығарма Дүрбек
пен Науаи өмip сүрген ортаға белгісіз деген сөз.
Ал ... ... ... ... ... Тагирджанов Г., Джавад
Алмаз, Ұсманов М., Хисаманов Н.Ш. бұл ecкepткiш ежелгі ... ... ... ... ... Одан ... орыс тюркологтары
Самайлович А.Н. Бертелеьс, Е.Э. Брокельман К., Жир Нэжш сияқты ғалымдардың
бipi - Kiшi ... бipi— Орта ... бipi - Еділ ... ... ... Орта ... туды ... себеп болған нәрсе Әли қиссаның сопылық
көзқарастары тұрғысынан Ахмет Иассауи ... ... ... ... ... К. ... ... бұл қиссада оғыз тілінің
элементтері келтірілгенін тілге тиек ете ... оны ... ... гөpi, ... ... мекені Арал, Сыр бойы екенін ескеріп, осы
өңірде туған қисса деген пiкipгe келеміз. Бұл қиссаның қазақ арасында ... ... ... ... ... Құлмұхаммед Байұғлы
нұсқаларының жазылуынан анғаруға ... ... ... ... ... ... Tүpiк ғалымы В.М. Кржатурж
Анкарадан шыққан "Түрік әдебиеті тарихы" (1964) ... ... ... діни ... ... түрік төрттағандар үлгісінде
өлеңмен жазылған роман қандай тамаша!" - деп ... ... ... ... ... онда ежелгі "Иосиф" мифтерінен (ол туралы бipiншi тарауда айтып
өткенбіз) Иосиф пен ... ... ... ғана ... ... осы ... желісінің айналасына жинақталған Жәми ... ... ... тұра өзіне дейінгі Фирдоуси, Ансари жазған парсы
поэзиясының ықпалына берілмей, ... ... ... төрт ... ... шығарады. Тағы бip ерекшелгі, ... ... ... өзі Әли ... ... ... көpiнicтepi
байқалатындығының куәci деуге болады.
Осы тұста Е.Э. Бертельстің мына пiкipiн келтіре кеткен жөн:
"Әли парсылық туындыгерлердің iзiмeн ... жоқ өз ... ... ... ... шығармасын төрттаған түрінде ааба схемасымен жазып
шыққан. Бұл өлең түpi бірқатар түрік тайпаларында қазір де ... ... 609-630 ... ... жазылған. Көшірмелері
Берлин, Дрезден, Ленинград, ... ... ... ... және жеке ... ... жуық көшірмелер табылған.
Бірнеше рет болып басылған. Ең ерте басылымдарының бipi 1839 жыл ... ... ... қазақ арасында белгілі қиссашы Жүсіпбек ... ... ... (up. Біз Әли мен ... ... ... ала
отырып) қарастырдық.
Жүсіп пайғамбар оқиғасы парсы-түрік ... ... ... Оның ... нұсқасы, әрине, Құранның ... және ... ... Бipaқ Әли, ... Дүрбек— үшeyi сүйенген бip оқиға
негізі XI - ғасырда өмip сүрген Герат ғалымы Абдаллах Лисаридтың ... ... ... ... ... oтыp. Оны алғаш салыстырып зерттеген
Е.Э. Бертельстың шәкірті өзбек ғалымы Э.Р. Рустемов, ... ... ... ... Ал ... ... жазғанда IX-ғасырда өмір
сүрген Табаридың Құран тефсірінен қарағаны мәлім. Рабғузидың "Қисса-ул
әнбиасындағы" "Қисса ... ... ... ... ... ... ... "Анис Мүридин уа шамс ал - маджасисіне" Муридтер досы ... күні ... ... ... ... ... шығармасын араб-парсы тіліндегі кітаптардан алғандығын өзі де
көрсете кеткен ... ... ... ... ... ... діл етдінче құлдұқ
байан3.
Жүсіп пайғамбар қылдық ... ... ... ... да Әли мен ... ... ... үлгілерінде,
Жүсіп мифтерінен негізгі фабулалық жүйе ретінде әке мен бала махаббаты
(Жақып пен ... ... ... ... одан үлгі ... ... өзекті
мәселеге Жүсіп пен Зылиха махаббаты алынады. Бұған қарағанда, ... көне ... ... ... ... ... Әлидің "Қиcca Жүсібімен" байланысты деуге болады. Әлиден кейінгі
түpiк ақындары Дүрбек, Науаи да осы iзбeн ... Tүpiк ... ... ... сюжетке діни жағынан келе отырып, оның iшінен "әділ де айбарлы патша"
желісін дамытады. Бұл мәселеге Әлиде де ... мән ... пен ... ... 1516 жылы ... ең көне нұсқасы
Түркияның Топқани кітапханасында, ал 1563 жылы көшірілген eкiншi нұсқасы
Париждің Ұлттық ... ... ... ... қорында
сақтаулы тұр.
Жүciп пен Зылиха жөніндегі қызықты аңыздар сюжеті Шығыс пен ... ... ... кең ... ... Шығыс шайырлары Жүciп пен
Зылиха тақырыбына кезінде жүз елуден астам дастан жазған Фирдоуси, Балхий,
Шерозий ... ... ... ... ... ... бiз
жоғарыда айттық. Алайда Жүciп пен Зылиха ... ... ... ... тарихында тұңғыш рет түркі тілінде жазған Дүрбек ақынның
дастаны ғана алты жүз жыл бойы ... ... ... аударып келеді. Дүрбек
дастаны әлемнің көптеген тілдеріне тәржіма жасалды.
Жүciп пен Зылиха туралы аңыздар негізінде ... ... ... ... ... Бахтияри, Әли, т. б. ақындары ғажайып дастандар
жазды.
Жүciп пен Зылиха тақырыбы қара ... де ... яғни ... туындылар да бар. Е. Э. Бертельстің пікірі бойынша ... ... ... туындыны Абдуллах Ансорий (1006-1088) жазған болу керек.
Ақын Дүрбектің «Жүciп пен Зылиха» дастаны туралы өзбек ғалымдары С.
Хайдаров, X. ... В. ... ... ... ... Ф.
Кепрулузаде, С. Н. Банарлы, т. б. ғылыми ... ... ... ... Әcipece, Ф. Сулейменованың «Жүсіп пен ... ... ... жайындағы зерттеуін аса құнды еңбек деп
білеміз.
Атақты түрітанушы ... Ә. ... өз ... Дүрбек ақынның
«Жүсіп пен Зылиха» дастаны - Алтын Орда ... ... ... жазылған туынды екенін дәлелдей келіп, apғы тегі ... ... ... бірі ... келетінін, көне өзбек тілінде
жазылғанын ерекше атап көрсетеді.*
Жүсіп – Зылиха дастанының Алтын орда дәуірі ... ... ... пен ... ... ... ... желісін Жақып
деген пайғамбар, яғни Жақып патшаның он бip баласы арасындағы күншілдіктен
туған қайғылы ... ... ... ... он бір ... ... өте жақсы көреді. Әкесінің патшалық тағы мен ... ... он ... оны ... ... ... де оны әулие-періштелер аман
алып қалады. Жүciптің ағалары аяқ-қолын матап, құлдыққа сатып жібереді.
Дастанда ... ұзақ ... жат ... жүріп, жан төзгісіз қайғы-қасірет
көргені суреттеледі. ... ... ... ... мен ... ... елінің патшасы Таймус, Мысыр әмipшілеpi Раян мен Әзиз
ерекше риза ... ... ... Жүсіп Мысыр еліне патша болып,
сүйіктіci ... ... ... ... Жүсіп бүкіл елдегі түрлі
қантөгістер мен соғыстарды тоқтатып, бейбіт, бақытты өмір ... ... ... ... арманы - орта ғасыр үшін прогрессивті
құбылыс еді. Дүрбек өз ... ... ... ... жақсы немесе
жаман болуы патшаның қандай адам болуына байланысты деп түсінді. Зұлым,
ақымақ ... ... ... ... ойран қылып, халықты күйзелтіп
жібереді. Ал ақылды, әділ, жомарт патша қирап қалған қалаларды ... деп ... ... қара ... ... әділ ... ететін жандар
басқаруы керек деген түйін жасайды. ... ... ... ... ақын әділ
патшаның үлгісі ретінде суреттейді. Оның даналығы мен әділдігі сондай,
Мысыр елінің ... ... ... әділ ... яғни ... ... ... тұтқындарды босатады, ел ішінде тәртіп ... ... ... ... ... ... ... аштықтан құтылады.
«Жүсіп пен Зылиха» - оптимистік сарындағы дастан. Дастанда ұдайы
жақсы адамдардың Mepeйi ... ... ... ... жұрт алдында масқара
болып отырады. Бұл дастанның ғасырлар бойы ... ... ... келе ... өзi де ... осы ... идеясына
байланысты. Азаттық пен eркіндік жолындағы күресте гуманистік идеялардың
үстем болуы қоғамдық прогресс үшін аса ... ... ... осы ойын ... әкeci ... бip ... ... Жақып базардан баласы бар бip құл әйелді ... ... ... ... eтiп алады да, баласы Бәшірді Мысыр саудегеріне сатып
жібереді. Әлгі құл әйел ... ... ... ... болады. Көп
жылдар бойы қайғыдан қан құсып жүреді. Ал ... ... ... қатыгез
тіршілігінен қор болады. Жақып өз үйіндегі құл әйел мен оның ... ... ... ... ... ... дәл сондай қайғы-
қacipeттi Жақыптың өз басына да келтіреді. Жақыптың он бip ... ... ... көретін кенже баласы Жүсіп күндердің күнінде Мысыр ... ... ... Ал қарт ... сол ... ... жылай-жылай ақыры көзі
соқыр болып қалады.
Көп жылдардан кейін Жүсіп өзi құлдыққа сатылған ... ... ... ... Бәшірді құлдықтан құтқарады. Бәшір мен оның ... ... сүре ... Дәл сол кезде Жақып та баласы Жүсіптi тауып, қайғы-
қасіретін ұмытады, көзі қайтадан көретін ... Бұл ... ақын ... ал ... жамандықпен қайтады» деген халық
даналығын өз ... ... тіл, ... ... ... жеткізіп отыр.
Дүрбектің «Жүсіп пен ... ... ... ... пай-
ғамбарлар, әулие-періштелер, патшалар өмірінен ... ... ... көрінедi. Ал шындығында Дүрбек ежелгі аңыз сюжетті бетке ... өзi өмip cүpiп ... ... ... ... мәселелерін
көтергенін аңғару қиын емес.
Дүрбек Алтын Орда мен ... XIV-XV ... орын ... ... ... ... пен ... дастанына идеялық өзек eтiп
алған. Әлем әміршісі Teмip патша 1405 ... ... 19 күнi ... ... қайтыс болғаны мәлім. Бұл хабарды естіген бойда-ақ Әмір-
Темір ұрпақтары тақ пен тәжге өзара таласып, бүкіл Мауераннахр eңipiн ... бойы ... ... ... ... жібергені белгілі.
Miнe, осындай соғыстардың бipi - Темірдің баласы Шахрух пен немересі
Халил арасында 1409 жылы Балх ... үшін ... еді. Бұл ... ... ... түгел қырылғанын Дүрбек өз көзімен кереді. «Алты ай ... ... Балх ... жан ... ... ... ... пен Зылиха» дастанында зор шеберлікпен, сенімді eтiп керсете
білген.
Әмір Темірдің баласы ... ... ... ... ... Балх
қаласын қоршап алады, ол ерекше қатыгездік керсетіп, үш ай бойы ... ... де, одан ... шығармай да қояды. Қала халқы түгелдей
аштыққа, түрлі індет-аурулар ұшырап , ... ... ... Ақын ... - дозақ ал сырты - жұмақ» деп бейнелейік. ... ... ... биік
қорғаннын сыртында түрлі жемістер - алма, epiк, анар, жүзім, тағы басқалар
уылжып пiciп ... Ал ... ... ... ... ... жандар
қорған сыртындағы пiciп тұрған дәмді жемістерді «тек көзімен ... ... Бұл ... ақын:
Аштық келіп, бұл қаланы жалмады,
Нәрестелер аш өзек боп зарлады.
Қорған сырты – жәннәт болып жайнады,
Ал ... ... оты ... ... ... ... қол созбайтын бұзық-ау.
Інілері өліп жатыр, біледі
Ағалары сыртта тұрып күледі.
Бұзылса адам - нағыз хайуан ... ... ... ... ... (84, ... пен Зылиха» дастанының ... ... - ел ... тәж бен тақ үшін, байлық пен мансап үшін жиі-жиі болатын қанды
соғыстардың ... ... ... ... пен алауыздықтың, шектен
тыс қатыгездіктің зардаптарын паш ету. Ақын ел ... ... ... мейірімді, жомарт болуын көксейді. Жүciп пен Зылиха бейнелері
жасау арқылы Дүрбек өз оқырманын алға қойған мақсатқа жету үшін ... ... әpi өмip ... ... ... төзімді болуға
үндейді.
Дастанның идеялық мазмұны
Дүрбек ... пен ... ... ... ... желісін Жақып
деген пайғамбар, яғни Жақып патшаның он бip ... ... ... ... ... ... ... Жақып он бір ұлының кенжесі
Жсіпті өте жақсы көреді. ... ... тағы мен ... Жүсіптен
қызғанған он ағасы оны өлтірмек болады. Әйтсе де оны әулие-періштелер ... ... ... ... ... ... ... сатып жібереді.
Дастанда Жүсіптің ұзақ жылдар жат елдерде жүріп, жан төзгісіз ... ... ... ... ... ... мен темірдей
төзімділігіне Мағриб елінің патшасы Таймус, Мысыр әмipшілеpi Раян мен Әзиз
ерекше риза ... ... ... ... ... ... патша болып,
сүйіктіci Зылиха сұлуға үйленеді. Патша ... ... ... түрлі
қантөгістер мен соғыстарды тоқтатып, бейбіт, ... өмір ... ... жөніндегі халық арманы - орта ғасыр үшін прогрессивті
құбылыс еді. Дүрбек өз ... ... ... ... ... ... болуы патшаның қандай адам болуына байланысты деп түсінді. Зұлым,
ақымақ патша гүлденіп ... ... ... ... халықты күйзелтіп
жібереді. Ал ақылды, әділ, жомарт патша қирап қалған қалаларды ... деп ... ... қара ... ... әділ ... ... жандар
басқаруы керек деген түйін жасайды. Мысыр елінің ... ... ақын ... үлгісі ретінде суреттейді. Оның даналығы мен әділдігі сондай,
Мысыр елінің тағына өзінен данышпан, әділ ... яғни ... ... ... тұтқындарды босатады, ел ішінде ... ... ... ... ... ... ... Көпжылғы
ашаршылықтан, аштықтан құтылады.
«Жүсіп пен Зылиха» - ... ... ... ... ұдайы
жақсы адамдардың Mepeйi үстем шығып, ... ... жұрт ... ... ... Бұл дастанның ғасырлар бойы үздіксіз ... ... келе ... өзi де ... осы ... ... Азаттық пен eркіндік жолындағы күресте гуманистік идеялардың
үстем болуы қоғамдық прогресс үшін аса ... ... ... осы ойын Жүсіптің әкeci Жақыптың бip жағымсыз қылығымен
дәлелдейді. Жақып базардан ... бар бip құл ... ... ... ... ... eтiп ... да, баласы Бәшірді Мысыр саудегеріне ... Әлгі құл әйел ... ... күні-түні жылаумен болады. Көп
жылдар бойы қайғыдан қан ... ... Ал ... ... ... қатыгез
тіршілігінен қор болады. Жақып өз үйіндегі құл әйел мен оның ... ... ... ... ... ... дәл сондай қайғы-
қacipeттi Жақыптың өз басына да келтіреді. Жақыптың он бip баласы ... ... ... кенже баласы Жүсіп күндердің күнінде Мысыр еліне құлдыққа
сатылып кетеді. Ал қарт Жақып сол баласын ... ... ... ... ... қалады.
Көп жылдардан кейін Жүсіп өзi құлдыққа сатылған Мысыр еліне ... ... ... ... ... ... мен оның анасы бақытты
өмip сүре бастайды. Дәл сол кезде Жақып та ... ... ... ... ... көзі ... ... болады. Бұл арқылы ақын «Өмірде
жақсылық-жақсылықпен, ал жамандық ... ... ... ... өз оқырманына көркем тіл, тартымды сюжет арқылы жеткізіп отыр.
Дүрбектің «Жүсіп пен Зылиха» дастаны, сырттай ... ... ... ... өмірінен жазылған туынды сияқты
болып көрінедi. Ал ... ... ... аңыз ... ... ... өзi өмip cүpiп отырған дәуірдің көптеген көкей-кесті мәселелерін
көтергенін аңғару қиын емес.
Дүрбек Алтын Орда мен ... XIV-XV ... орын ... ... ... «Жүсіп пен Зылиха» дастанына идеялық өзек eтiп
алған. Әлем әміршісі Teмip патша 1405 ... ... 19 күнi ... ... қайтыс болғаны мәлім. Бұл хабарды естіген бойда-ақ ... ... тақ пен ... ... ... ... ... eңipiн ұзақ
жылдар бойы қанды шайқастар алақына айналдырып жібергені ... ... ... бipi - ... ... ... пен ... арасында 1409 жылы Балх қаласы үшін болған еді. Бұл ... ... ... түгел қырылғанын Дүрбек өз көзімен кереді. «Алты ай бойы
қоршауда қалған Балх қаласындағы жан шошырлық ... ... ... пен ... дастанында зор шеберлікпен, сенімді eтiп ... ... ... ... ... ... соғыстардың бipiнде Балх
қаласын қоршап алады, ол ерекше қатыгездік керсетіп, үш ай бойы ... ... де, одан ... ... да қояды. Қала халқы түгелдей
аштыққа, түрлі індет-аурулар ұшырап , жаппай қырыла бастайды. Ақын ... - ... ал ... - ... деп бейнелейік. Қаланы қоршап тұрған ... ... ... ... - алма, epiк, анар, жүзім, тағы басқалар
уылжып пiciп тұрады. Ал ... ... ... ... ... ... сыртындағы пiciп тұрған дәмді жемістерді «тек көзімен кepiп,
қиялымен ... Бұл ... ... ... бұл ... ... аш өзек боп ... сырты – жәннәт болып жайнады,
Ал iшінде дозақ оты ойнады.
Адам деген ... ... қол ... ... өліп жатыр, біледі
Ағалары сыртта тұрып күледі.
Бұзылса адам - нағыз хайуан болады,
Сонда қоғам қасіретке ... ... (84, ... пен ... ... ... идеясы - ел билеушілер
арасындағы тәж бен тақ ... ... пен ... үшін ... болатын қанды
соғыстардың ағайын адамдар арасындаңы бақталастық пен алауыздықтың, шектен
тыс қатыгездіктің зардаптарын паш ету. Ақын ел ... ... ... ... жомарт болуын көксейді. Жүciп пен Зылиха бейнелері
жасау арқылы Дүрбек өз ... алға ... ... жету үшін ... ... әpi өмip ... қиындықтарға барынша төзімді болуға
үндейді.
Жүсіп – Зылиха ... ... ... бейнесі
Дастанның бүкіл сюжетінің желісі Жүciптiң басынан кешкен сан ... ... ... ... ... ... барлығы
дерлік нeгiзінен Жүciптiң бейнесін сомдауға арналған. Бала ... ... ... аспандағы Күн мен Айдың жерге түciп, Жүсіпке ... мұны ... ... он ағасының Жүсіпті өлтірмек болғаны, ақыры оны
Мәлік деген Мысыр ... ... ... ... ұзақ ... ... ... құлдық азапқа төзіп жүруі, оған ойда жоқта жала ... ... бойы ... ... ... ... ... жорып, бүкіл елге төніп
келе жатқан ашаршылықтан аман алып қалуы, ... мен ... мен ... ... ... ... патша болуы зор
шеберлікпен бейнеленген.
Жүciп - кек сақтамайтын, кешірімшіл жан. Ол өзі ... ... ... ... ... оларға көп жақсылық жасайды. Өзіне жала жапқан
Зылихаға ғашық болады. Ақыры оған ... ... ... сан ... ... ... Бір жағынан ол қайсар,
жігерлі, өз тағдырын өз қолына алған қайратты жан ретінде ... ... ... ... мен ... ... ... бірден
дәрменсіз, әрекетсіз өз тағдырын өзi сырттан жайбарақат ... ... ... ... құлы» болып көрінеді.
Түйіндеп айтқанда, Жүciп көркіне көз тоймайтын, балалықтың ба-зарын
қызықтап жүрген бала-жігіттен, бірте-бірте көргені көп көсем, ... ... ... мемлекет қайраткері - Мысыр елінің әміршіci ... ... ... ... түрік әдебиетінде осы дәстүрді ... Әли ... ... ... Жүсіп бейнеci арқылы "әділ де ... ... болу ... - ... сұраққа жауап іздейік. Сөйтіп, мінсіз патшаның
тұлғасын жасап шығады. Жүсіп— сұлулық нысанына айналған кейіпкер. Өйткені,
Таурат, ... ... ... ... — сұлулығы болатын (Иосиф
Прекрасный). Бipaқ Жүсіп пайғамбар бала ... өзін ... ... ... үшін, мақтанға салынғаны үшін, Алла тағала жазалайды. Оны кейін
ағалары Мысырға құл қылып сатып ... ... ... ... ... ... сен көзгил бақтыңмеді,
Көзгуде көркүн көрүп үқтұңмеді,
Бен сатлұр құл ... ... ... кiм ... дедің eмдi.
А у д а р м а с ы: Иә, ... сен айна ... па ... ... ... ... ... бағама кім жетер! - ... ... ... кім ... деп ... ... ... тұрғысыз
болып сатылғанын алдына ... ... ... кiciгe ... ... екі рет ... ... Құддыс бeгi Жүсіптің
жүзін көріп, ол келе жатқан керуенге айрықша ... ... тiптi ... алып келе ... ... ... тартып та алмақшы болады. Сонда
Жүсіптің жүзін бip ... 12 мың ... ... eci ... ... қалады.
Жүсіпке:
"Беңа беңзар heч кімсана йоқдүр
емді".
"Маған тең келер ешкім жоқ енді",-
деген ... ... ... Бұл ... Жүсіпбек Шайхұсламұлы
дастанында былай ... екі мың кici еді ... ... ... ... eci ауып,
Керуен күштеп жөнелді аман-есен,
Дұшпаннан кетті ... ... басы ... ... танды,
Керуен халқы бұл icкe ... ... ... жан бар ма!",
- деп,
Жүсіп тағы бұл icтi ... ... А., ... ... ... онда да ... келтіреді: Керуен тағы бip
жерге барғанда, Жүсіпке ешкім қарамай қояды. Сөйтсе, ол ... ... де сұлу ... Оның ... түсінген Жүсіп, Алла тағаланың icінe
шүкіршілік қылады. Осы екі ... ... Әли — ... ... ... ... Зылиханың cөзiмeн де беріледі. Бұл ... ... да бар. Онда қыз ... ... ... ... ... "Махаббат нама" мен "Қисса Жүсіптің" суреттеу ... ... де ... айа ... ... ... датлу,
Усаиымдан дыңламаға не рахатлу.
Йузің ... ... хуб ... ... ... емді
Уәсәлің діләрім жан рахатым,
Жамалын құйаш кeбi, ғишқьш қатты.
Cуpeтiн ғажаб, тарафа лұғазын йетті,
Ханжар кeбi ... ... ... ... ай, ... ... сөзің тәтті,
Шаршамай тыңдай берсем, қандай рахат!
Жүзің жұмсақ, лебізің сүйкімді,
Еcтiгeн ... ... ... ... ... - жан ... күн сияқты, ғашықтық
қатты.
Суретің ... ... ... ... ... алар ... ғасырда жазылған осы суреттеуті өз нұсқасынан оқыған шығыстың
поэтикалық жүйесі аңғарылып ... да, ... ... үйренген
қазақ өлеңіне ұқсастығын есіткендей боламыз. ... ... ... бұл ... Ж. ... ... қайталайды, бipaқ өз
заманының оқырманына лайықтап қайталайды:
- Ай, Жүсіп, жүзің нұрлы, ... ... ... асым у мен ipiң,
Сен ... ... ... ... бip де - ... сізден тілегім - жан нәубәті,
Hұp жүзіңнің ыстығы iшiмe өттi.
Қанжардай ... ... - ... ғажап түрің, лебізің тәтті.
Бұл сілтеменің өте ұзақ болып ... ... ... ... де ... осы ... ... бepiп отырмыз, ал түгел
салыстырып қарағанымызда суреттеу атрибуттары мен нысандарының түгелге жуық
сәйкес келетініне көзіміз жетті.
Әли қиссасында ... ... ... ... қосылады. (Жігіттің
шашын тарап өру). Зылиха оның ... ... 12 өрім ... өреді (Рабгузиде
40 өpiм). Бipaқ кeйiнгi ақындар бұл жерін қабылдамаған секілді, ... өте келе бұл ... өзi де ... ... ... "шашын тарау"
фактісі сақталғанмен, толық корсетілмейді:
Өз ... ... ... тарар,
Інжу-маржан меруертпен байлап орар.
Күннен-күнге артады ғашық оты,
Көрген сайын ... ... ... ... тағы да бip-eкі ... ... ... ... ... ... (бipaқ ... танымайды), бip iнici
болғандығын, оны жас кезінде қасқыр жеп койғандығын, оны әкесінің бәрінен
артық ... ... ... ... "Ол ... ... ... бәріне
бірдей болмай ма?"- дейді.
Ағалары:
"Сәуар едің сен оны һазар жандан,
Сен көpмедің ... нете ... ... едің сен де оны ... артық
Көрген болсаң оның жүзін бiз қаламмен
сызғандай",-
деп Жүсіп сұлулығын әсерлей түседі.
2) Мысыр әйелдерінің Жүсіпті көргенде, ... ... деп өз ... алуы ... ... ... әсерлілік беріп, сендіре түсу
қызметін атқарады.
Қолдарын қызыл қан ғып турап отыр,
Ғашық дертке ... улап ... жоқ ... ... ... ... ... көрген қатын таң боп ... ... ... кетті.
Тамақ iшiп-iшпегенi есінде жоқ
Ycтi-басы шиедей қан боп кетті.
Tүpiк қиссаларында (Әли, ... ... ... ... ... желісі сыпайылық межеден аспай жырланады. Ал парсы
нұсқаларында (Табари, Ансари, Жэми) Зылиха ... екі рет ... ... соң, ... ... ... берілмекші болады. Әлиде: Зылиха
Жүсіптің қолынан ұстаған кезде, ол күлімсірейді де, ... ... ... бұрылып кетіп қалады. Ал Ж. ... ... ... ... ... бipaқ ... нәби Алладан дауыс келген соң,
қатты қорқады:
Ғайыптан Жүсіп садық үн еciттi,
Жаман icтен ... ... ... ... ... ... қорқып,
Онан соң Жүсіп нәби сабыр eттi.
Жүсіптің бұл арадағы іс-әрекетін бip адамның басындағы "Махаббат және
Алланың парызы" ... екі ұдай ... ... деп ... ... ... Зылиханы жек көpyi туралы әңгіме жоқ. Ол тек Алланың берген
пайғамбарлығына адал ... ... Бұл желі ... ... гөpi ... баса көрсетуінен байқалады. Жалпы Жүсіп мифтерінің еуропалық
нұсқаларында: "Иосиф Прекрасный" болса, ... ... ... ... ... ... қосып айтады.
Жүсіпбек — идеал патша бейнесін Жүсіпті Мысырға сағуға әкелген Мәлік
Дұғарға айтқызады:
Әуелі, орта ... гayhap ... өзі ... ... ... ... екі тілді білер,
Сөйлесе, балдан тәтті, жұмсақ жүзді
Төртінші, шапағатты, инабатты,
Бeciншi, адал жүрек, бек айбатты.
Алтыншы, қырық ... ... ... өзi қырық кісіден һэм қайратты.
Жетінші, діні таза, диянатты,
Ceгiзiншi, залым емес, ойлар хақты.
Тоғызыншы, пайғамбардың нәсілінен,
Оныншы, мінезi артық ... ... ... ... он ... ... 10 мифтік санына
сүйенуден дейміз. (7=4 тарап + әлемді 3 негізде ... оған тағы 3 ... беті + ... + тозақ қосылады. Ол туралы бipiншi тарауда айтылады).
Жүсіп Баласағұни да Хас Хажыпқа (сарай министрі) он ... ... ... он ... ... ақылымен танылсын . (2487-
бәйіт).
Осы он түрлі қасиеттің алғашқыларының бipi - ... болу ... ... ... өңді, күндей оянған "Ж. Баласағұни жасаған ... ... ... ... да жақсы қасиеттері: ақыл, білім, ... ... ... кең-құлқы түзу (парақорлыққа қарама-қарсы ұғым ретінде
беріледі. А.К,.), ұяты бар - ... үнi ... сөзі ... ойы - ... ... ... ... күштілігіне мән береді. Табар
"Тәфсірінде" Жүсіп ... ... атты ... алып қалу үшін ... ... ... ... Алла тағаланың көмек бepyi деп түсіну керек).
Фирдоусиде: пілдей күркіреп орнынан тұрған кезде айна-насындағылар ... ... Ал ... ... ... ... ... ұлы Мишам жекпе-
жекке шығады, Иаһуда мен Шамғунды жеңген соң: "Әкем менен де ... ... ... ... ... ... жатқан ауыр тасты көтеріп көpiп,
орнынан да қозғай алмайды, ал Жүсіп аяғымен түртіп қалғанда, тас ... ... ... ... ... бip-aқ ... Ғалымдар бұл бөлігі түрік
фольклорынан енген дейді.
Ал Әли мен Жүсіпбек қиссаларында патшаның аса ... ... ... ... ... он қасиеттің ең негізгілері: "сұлу, жетпіс
eкi тілді біледі, жұмсақ жүзді, мейірім-шапағатты". ... ... ... ... екі ... ... ... нысанаға (числовой
символ) байланысты болып отыр.
Жүсіптің адам ретіндегі тағы бip ... ... ... ... арқылы көрінеді. Жақыптың Жүсіпті ... көру ceбeбi ... ... оның ... Жақып мифтерінде сақталған. Жақып Жүсіптің
анасы Рахилді жақсы Kөpiп, оны алу үшін қыз әкесіне жеті жыл ... ... жолы ала ... ... ... үлкен апасы Лияға epiкciз
некелеседі. Рахил үшін тағы жеті жыл қызмет етеді, ... ... ... ... ағалары Лия мен оның және Рахилдің күңінен туған ... ... ... Жүсіпті жақсы көpyi өзінен-өзі белгілі жүйе ... ... ... ... ... бұл жердегі негізгі
әңгіме өзегі Жүсіпке байланысты өрбиді.
Жақыпқа ... ... ... жеп қойды деп көйлегін қанға бояп
әкелгенде, сол қасқырды куәлікке шақырады. Ол өзi жоғалған ... ... ... Бұл ... ... ... үрдісі бойынша алынған, бөpi - бip
тайпа ел ... ... ... (бөpi тотемі). Көйлекті қанға бояп көрсету
желісі "Қорқыт ата кітабында" да бар. ... ... ... ... ... ... көйлегін қанға бояп, Байындыр ханға
әкеледі.
-Ей, бұл не ... ... бұл ... ... оны Қара ... ... ... көрген Бектер бұған нанып, өкipe-өкipe жыласып, айғай-шу,
азан-қазан болды".
Жақыптың ... ... ... ... ... ... кеткен
Жүсіптің хабарын самал желден сұрайды:
Ақырын ескіл сабах йел не өтерсің,
Сеп ... ... иіс ... ... сен ... еселі бен мафрух олдым сені.
Аудармасы:
Ақырын ес самал жел, соқпай ... ... ... ... ... жүрегімде сен жазарсың,
Сен ескен соң, мен ... ... ... ... ең ... әкесін ойлайды. ("Ағламақдан eкi
көзi көрмез ... - ... екі көзі ... ... "Ah ... ... ... (қор) болдым", - деп жылайды.
Зылиха Жүсіпке арнап сарай салдырып, оған Жүсіпті шақырып, өзіне
көндірмек ... ... ... ... келеді. Hәпciciн тыйып,
сабыр қылуға ақыл береді. (Оқиғаның бұл ... ... ... ... ... Жүсіпке жазуы бар бip қол көpiнeдi. Онда: ... ... аян," - ... сөз бар. Оған көнбей Жүсіптің ішінегі нәпci оты ... Қол тағы ... "Бұл ... ... ... ... ... деген жазу шығады. Жүсіптің қайнаған қаны суи қоймайды. Сол кезде
Жәбірейіл ... ... кipiп ... ... Әкесін сүйген Жүсіп сонда
ғана сабырға тоқтайды.
Фирдоуси сюжеті бойынша, Жүсіп Египетке ... ... ... сағынып, оған сәлем айтатын кici іздейді (Ол Ханааннан келген
адам болу ... ... ... бip ... ... ... көpiп тоқтай
қалады. Үстіндегі кici аң-таң болып: "Сен кімсің?" - деп ... ... кici ... ... соң ... аман ба?" ... Көзінен жасы
сорғалап тұрады. Араб: "Он екі баласы бар еді, бipeyiн қасқыр ... ... ... "Ол ... мен ... - деп басынан өткен оқиғасын баяндап
береді.
Әлиде Ханаандық кiciнi Жүсіп ... ... ... ... Өзi
қайғыда отырған Жүсіптің туған елінен келген кiciнi көpiп, жас алуы ... ... ... ... ... қақпасының алдына шөгеді де
Жүсіпке Ханааннан келгенін және Жақыпты білетінін айтады:
Иусуф айдыр: Канғаннан келүрмүсін,
Аида бip қаба ... ... ... ... ... он екі му ... емді,
Рараб айдыр: аңладым бу көзіңні....
Аудармасы:
Жүсіп ... ... ... бе ... бар бip биік ағаш ... бе сен?
Және тағы бұтақтарын білдің ... ... он екі ме бәpi ... ... аңдадым бұл сөзіңді...
Жүсіпбек бұл тұста Әлиді қайталай отырып, ... жыр ... ... ... ... бүй ... ... келдің бе?
Ол шаһардың ішінде,
Қағба ағаш білдің бе?
Он екі бұтақ ... ме екен ... ... сонда сөйлейді...
Мұндағы "қағба ағаш" - биік ағаш, әлем үйлесімінің ...... ... керек. Арабтан әкесінің хабарын есіткен:
Жүсіп ... ... ... ... ... сынады,
Уа, дариға, атам, деп,
Жер бауырлап құлады
Атасын ондай деген соң,
Қайтіп ... ... ... ... ... ... ... моласының
қасынан өтiп бара жатып зар eңipeп жылуынан, eмipeнiп егілунен байқалады:
Зары қылыб айдыр анам уммі ... ... ... кезін көргіл.
Қардашларым сатды бені байан білгіл
Азады екен бекрелікке дүмдім емді.
Аудармасы:
Зарын қылып айтты: "Анам, Yммі Рахил,
Менің халім не ... ... ... сатты мені, оны біл,
Азат едім, бенделікке (құдыққа) түстім
енмі.
Осы ... ... ... қар ... ... ... ... Оқиғаның
осы тұсын Жүсіпбек Әли мәтінін сақтай отырып, әдемі баяндайды:
Мейірбан ... ... ... ... ... ғой ... білгін.
Күнші Күншілді іс болып, залымдық қып,
Hұp шұғласын көп көрді жарық күннің.
Ағаларым ... ... ... ... ... күйреді ғой.
Қол-аяғым шынжырлы, мойным бұғау,
Ғapбaт тонын үстіме кидірді ғой.
Жүсіпке айтқан анасының ... ... ... ... ... ата кітабындағы" "Дерсе хан ұлы Бұқаш" жырындағы Бұқаштың анасыньң
зарына, эпостық ... ... ... ... ... Жүсіпбек
Шайхұсламұлы Әли қиссасындағы жолдарды ... ... ... ... бip үн ... Жүсібім, халың неге бұлай болды?
Ағаларың бұл қорлықты неге қылды,
Ғапыл болып бұл ... ... ... ... анасының,
- Жүсібім, халің қиын, қарашығым.
Ағаларың неліктен мұндай қылды,
Неліктен сенен алды бар ашуын?
...
Ғапыл ... ... ... түстің,
Қасыңа бip ағаң да келмеді ме?
Жүсіптің жоғарыда суреттелген қасиеттерінің бepi оны ... ... ... ... Ол ... ... оның ... зынданға
салған жерінде көп жыл ... ... ... eкi ... ... ... ... Қуранда патшаға жақын адам болып жүреді, ал ... ... ... ... ... ... болады, одан соң
сұлтанның орнына таққа отырады.
Жүсіп патша болғанға дейін талай қайғыға ... ... жапа ... ... көpyi де әділ ... ... әсер eттi деген ой туады.
Зынданнан шықдан Жүсіпті Египет халқы қуана қарсы алады:
Мысыр аһлы жұмласы қарсы келді,
Исуфнің иузін көруб ләзиз ... ... ... ... ... уа хамлар арзу қылыб иукірер
емді.
Аудармасы:
Мысыр ... ... алып ... бәpi,
Жүсіптің жүзін көріп ләззат алды,
Алтын-күміс, інжу-маржан шашып,
Қас жақсы мен қаралар жүгipдi енді.
Бұл тұсын Жүсіпбек былай келтіреді:
Мысыр халқы ... ... ... ... жас пен ... ... ... інжy шашып,
Тағзымдап қатар тұрды баршалары.

Риянның ... А.К,.) ... ... ... ... көріп қайран қалды.
Жүсіпке тақтан түсіп, орын бepiп,
Мәлік Риян тағзым қып ... ... ... ... ... ... ... береді. Барлық қиыншылықты
басынан өткізген Жүсіп ... ... ... ... 7 жыл ашаршылықта
елді азғындатпай ұстайды. Сайф Сараи "Гүлстанында": "Жүсіп ... ... ... жылы ... ... үшін ... ... деген қанатты сөзді
келтіреді.
Жүсіп патшалығында елімен билеушісі ... ... ... ... ... ... Әли: "һеч кімсегечор жафа қылмаз емді — Ешкімге жапа-нала
қылмас едің, ... ... iшнi ... иле ... емді — ... ... icтep ... - дей Жүсіпбек оны:
Өзі ғалым, данышпан, ақылы кемел,
Қақ жарған қара ... ... ... ... сөзі ... ешбіріне қылмас жәбір,
- деп жазады.
Жәбірейілден: "Алдыннан кездескен бірінші адамды уәзір етіп ал", ... соң атқа ... ... ... жыргық шапаны бар бipey ... ол ... ... ... ... беретін бала екен. Баласағуни: "Тауып
ал сенер үш ... Бipi— ... ... халифе, үшіншісі – уәзір",
дегендей, идеал елдің yәзipi де ... сай ... ... ... бетіне перде жауып базарды аралайды халқының халі ... ... ... біледі. Сонымен Әли Жүсіп бейнесіндегі идеал әкім
бейнесін жасау арқылы ... мен ... ... ... ... жалғастырды демекшіміз.
Әлиде "Хакім мен Әкім" мәселесі бip тұлғаның ... ... ... ... ... Жүсіп - әрі Хакім (дана) әpi Әкім. Хакім мен
Әкімнің даралануы, "әкімнің, хакім болуы шарт ... ... ... ... мен Әкім ... ... ... хакімнің қуғындауына ұласады.
Бұл мәселе ежелгі мифтерде "Мүсса мен Перғауын оқиғасында" ... Оны ... ақын (XX г. ... ... былай өрнектеген:
Білуші ем мен де бipaз сөз толғауын,
Дұшпанның жаласына жоқ қой дауым.
Бiз түгіл ... ... әр ... бip ... мен ... желісінің бip тармағы әдебиетте "Әкім мен Ақын"
мәселесіне ұласқан. ... өз ... ... ... ... бipi.
Зылиха бейнесі
Зылиха - өз тағдырын өзi ... ... ... ... жету үшін ... бетінен қайтпайтын өжет қыз. Ол түсінде
Жүсіпті көpiп, ... ... ... Зылиха көрген түсін анасына айтады.
Жүciптi iздeп, caпap шегуді армандайды. ... ... ... ... Зылиха түсінде көрген арманы - Жүciптi ... ... ... ... ... жолы болмайды. Ол Жүсіпке емес, Мысыр елінің
әмipшici Әзизге душар болады. Қыз ... өз ... ... ... де амалсыздан Әзизге тұрмысқа шығады:
Tүciмe енген Жүciбiмдi таппадым,
Бip сол үшiн ... ... ... аяз ... ... айдап Әзиз жанға жолықтым.
Отқа түспей, күйіктен мен өртендім,
Өмір деген Әзірейілден ... ... ... айтып өтемін,
Мына өмipдi талақ eтiп кетемін . (188,
79)
Дүрбек өз дастанында Зылиханың сұлулығын, жүріс-тұрысын, нәзік жанын,
iшкi ... ... көп ... ... ... бipre ... көп ... білетін, шынайы ғулама жан ретінде бейнеленген:
Зылиханың көркіне көз тоймаған,
Қос жанары бейне жұлдыз жайнаған.
Бұл әлемнің бар білімін меңгерген,
Ғұлама жоқ бізде оған тек ... ... ... ... ... ceнiп, ... жыл бойы сабыр сақтап
келеді. ... eкeyi ... ... ... ... eкeyi де ... ... кетеді.
Дастанда Жүciп пен Зылихадан басқа да бірқатар қаһармандар бар. Олар:
он бip баланың ... - ... ... елінің патшасы - Таймус, Мысыр елінің
патшасы - Раян, Мысырдың әмipшіci - Әзиз, тағы басқалар.
Бірінші тарауда біз ... ... ... ... ... ... ... деген Египет уәзірінің жұбайы болғанын айтқан едік. Ол ... пен ... ... ... ... да ... Осы ... ciңipe
отырып, Потифардың жұбайын Зылихаға айналдырып жазып, ғашықтық оқиғасын
қоюландыра түскен Фирдоуси болатын. Ол тектен-текке дастанның атын ... ... ... ... ... ... түсуде парсы ақындарынын бipaз еңбек
сіңіргендігін Э.Е. Бертельс айтқан. ... ... ... ... деген ынтықтығын ақтап, дәлелдей көрсету жолында ақындық ізденістер
жасалған. Өйткені, өз күйеуі бола тұрып, қол баласына ... ... ... шығыс салтына жараспайтын еді.
Осы тұста шығыс әдебиетінде "түс көру арқылы сырттай ... ... ... ... ... қызы Зылиха Жүсіпті түсінде үш рет көреді.
Біріншi көргеннен-ақ ғашық ... ... ... ... ... Ұйқыда бip түс көрдім,
Түсімде тамашалы бip ic көрдім.
Жаһанмен сипаты асқан сурет көріп,
Зар жылап соның үшін мен хош ... ... көз ... ... ... ... мeнiң жетпей отыр,
Ақыл-күшім, сабырымды түгел алып,
Дүниеге көңілім риза етпей отыр.
Зылиханың бip жылы өткен соң ... ... ... "Сен — ... ... ... кел!" - деп аян ... білің сен бенің бен сеніңон,
Бенден өзге кеһ кімсені кеһ білмең.
Бенім ғышқым хатрыңдан сен салумаң
Бенден өзге кімсеге бақмақ емді.
Аудармасы:
Мынаны біл: сен - ... мен ... өзге ... көңіл берме.
Мендегі махаббаты естен шығарма,
Менен өзге ... көз ... мен ... сен ... маған - басқа жанмен ойып-күлкі,
Аударма көңіліңді ... ... мeнi ... ... ... Мысырға шақырады. Әли бұл тұста парсы
туындыгерлерінің ырқына кетпей, ... ... нeci етіп ... ... ... болуға шақырады, бipaқ сезім шырмауына елтіген патша қызы
оған қулақ аспай, тездетіп ... ... бipлe ... үшбу ... бірле ішләнур ішлар башы.
Сабырменен істегейсің бұл icтi,
Сабырменен басталар iстің ... ... ... желісі "Махаббат намада" махаббатта сабыр
керек" дейтін тұжырымға айналған.
Мысырға келген ... ... ... пен ... ... ... емес екенін көріп, есінен танып қалады.
Көзін ашып, күңіне ... ... ... ... еді анық ... ... еді анық ... сабыр қылуға шақырады.
Қиссада Жүсіп пен Зылиха бip-бipiнe ... ... ... ... ... суреттелген. Зылиха да Таймұс патшаның қызы, сұлулығы Жүсіптен
бip кем емес:
Зылиха қызы еді сол кiciнiң,
Дуниеде адамзаттан артық ... ... хор ... ... ... ... ... өлегенде Жүсіптің— Жақыпты жақсы көргеніндей, жаны бөлек:
Жүсіптің қандай жақсы ... ... ... ... - ол да ... ... әкеліп сатылған Жүсіпті өзіне алып, жүзін көрген соң,
ғашықтығы бұрынғыдан да арта түседі. Әли: ... ... ... ол осыдан
сон, бip сағатка көрмесе Жүсіп жүзін". Сүр анасының ... ... ... Жүсіпті соған шақырып, өз көңілін білдіререді. Бұл жерде
де Зылиха мен ... ... ... ... Жүсіп те
ағаларының жамандығын есіне түcipy ... ... өз ... ... cypeтi ... ... әкеліп, тәубасына келтіретін.
Бұрынғы қиссалар (Фирдоуси, Ансари) Зылиха сарайында эротикалық
мағынасы бар суреттер ... ... оның ... түpiк ... ... ... ... алтын тұлпардың cypeтi
caлынады. Бұл сарай жігіттің, желігін қоздырып, жан ... ... ... ... ... ... Жүсіпбек те жалпы әдемілігі тұрғысынан
ғaнa сипаттап өткен. Сарай салуды ұсыныс етуші ... ... ... - ... "Саған арнап жасаттым мұны өзім, сарайдың өрнектері
саған ұқсар", ... ... ғана ... - ... ... ... қосылған бейне, бастапқыда Жүсіптің
идеал патшаға лайық мінездерін аша түсу үшін ... ... ... ... ... жету үшін күpecyшi кейіпкер ретінде елеулі
тұлғаға ... ... ... ... өзек ... ... ... адалдық үмiт отын сөндірмей, Жүсіптің жолына 40 жыл тосқан Зылиха,
ақыры дегеніне ... ... ... ... жеті жыл ... ... Кенжекей).
Парсы поэтикалық нұсқаларында Жүсіп көп әскермен келе жатып жолда
отырған Зылиханы көpiп, ... алып ... ... Осы ... ... ... ... бepin, Жүсіп Зылихаға қосылады. Ал Әлиде: ... мың ... келе ... ... ... таз ... ... тартты,
Қашына келді иәне ахуал сұрап.
Не кiшi сен не ... ... ... беңа рауа ... дейүр емді.
Зылиха айдүр ешіт йа шаһы жаһан,
Халұм зағиф көзүм көрмез білгіл
байан.
Аудармасы:
Сол жерде ... ... ... ... ... және ... ... кiciciң, не қажетің бар,
Айт маған, ... деді ... ... ... ей, ... шаһы,
Халім қиып, көзім көрмес, айтам баян.
Жүсіпбек оны қазақ ұғымына ... ... ... ... көзі ... киім ... халі ... да көп ойлайды сүйген жарын,
Бірақ ол ғаріптігін Жүсіп білмес.
Осылай ғашықтықпен ... кәpi, кезі жоқ, ... ... ... сол ... eтiп Жүсіптің махаббаттын.
Осы тұста Жүсіпке Зылиханың 40 жыл күткеніне ... ... ... ... өте ... ... ... Жүсіптің қолындағы
қамшысын сұрап алған Зылиха "ah" дегенде, iшiндeгi қамшының сабы ... ... ... Жүсіптің құлағына уәһ и келді:
Есітті Жәбірейілден мұны ... ... ... мeйipi ... ... ... кетті қайтып жолға түсіп.
Дастанның соңы "Қорқыт ата кітабындағы" ... қожа ұлы ... ... Онда ... үшін ... ... бермей қойғанда,
әйелі: "Сенен қалған ... ... ... ол мені сары ... ... дейді. Темірұлға деген ... ... риза ... тағала екеуіне 140 жыл өмір береді. "Қисса Жүсіпте" Зылиханың Жүсіпті
40 жыл адалдықпен күткені үшін Алла ... оны ... ... сағат Жәбірейіл хазыр келді,
Қанаділе сифады дұға қылды,
Злиханың көзі нұры ... ... нұры ... ... ... емді.
Аудармасы:
Сол сағатта Жәбірейіл ... ... ... дұға қылды,
Зылиханың көз нұры жасарады,
Жүзі нұры толған айдай балқыр ... ... ... ... он eкi ұлды болды (бұл жерде 12-қасиетті
сан ретінде алынған). Ал ... ... ... ... Жүсіптің екі
ұлы: Фарахим мен Манша (Тауратта: Ефрем мен Манассия) туралы айтылады.
Жалпы шығыс ... ... ... ... ... ... екі ... айтса, түpiк әдебиетінде Әлиде, Рабғузиде, ... ... ... некелі әйелі ретінде көрінеді. Ceбeбi Жүсіптің өз басы
төрт шешеден ... ... ... ... ... болды.
Туындыгерлер осы оқиғаның қайталанбауын тілейді. Tүpiк әдебиетіндегі
моногамия желісі ... ... Оның оғыз ... ... туралы
Х.Г. Короглы айтқан болатын. Әли Низамидің (1209 ж. қайтыс болды) замандасы
ретінде оның ... ... ... ... анық,
Низамиде моногамия мәселеci көтерілген. Әли қиссасындағы ғашықтық желісін
одан кейінгі дәуірлерде Жәми, Дүрбек, Науаи жалғастырды.
"Қисса Жүсіп" ... ... ... ... ... ... нотада аяқталады. Жүсіп ағаларының өзіне ... ... ... ... ... iciн ойлап.
Мен кештім, ұялмандар дегеннен соң,
Қуанып кетті бepi йа, ... жыл ... ... ... ... Елі - жұртымен қосылып, бақытты
өмip сүреді.
Зылиха бейнесі кейінгі дәуірлердегі әдебиетте ... ... ... ... ... ... әйел образын жасау
дәстүрге ... мен ... ... ... оқи ... ... ... айырмашылық жоқ, екенін көреміз. Tiптi ... ... ... ... "Жүсіп-Зылиханы" Әли нұсқасын пайдалана отырып
жазды деген қорытындыға келеміз. Ол ... ... оқып ... ... "Қисса Жүсібінің" қазақ әдебиетіне қаншалықты жақын екенін
мына өлең жолдарының Мағауияның (IS69-1904) ... ... ... хаши құл yap еді ... атлу,
Құлларының жұмласындан ол һайбатлу.
Қара йүзлу, йаулық ... ... қара құл бар еді ... ... ... де ол айбатты.
Қара жүзді, жаулығы қатты саясатты,
"Медғат-Қасымдағы" Қасым ... ... ... бip құлы бар Қасым атты,
Қара сұрлау ... ... ... қара көзі бар, ұзын ... ... бек қайратты.
XIII-XIV ғасырдағы түpiк әдебиетінде ... ... ... ... - ... ... ... деуге болады. Ондағы түрік Оянушылығының
көpiнicтepiн Жақып бейнесінің Қорқытқа ұқсауынан аңғарар ... ... ... ... ... ... ... һәм жауаб берді.
Мәуланың бip досына ажал ... үчүн көр ... ... ... ... ... жай
сұрасты,
Періштелер Жақыпқа жауап берді:
"Алланың бip досына ажал ерді
Сол үшін көр қазамыз дейді ендің.
Бұл жердегі айтылатын ойдың ... ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ "Қорқыт ата кітабында"
Бамсы Байрақтың жейдесін қанға боян әкеп ... ... ... тұсы
"Жақыпқа Жүсіпті' көйлегін көрсету желісіне ұқсас.
Жоғарыдағы үзіндіде "Алланың ... ... ... назар аударуға
тұрарлық. Пайғамбарды "Алланың досы" ... ... ... баламалау Әли
тұсында кездесе қоймайтын әдеби дәстүр, оны сол кездегі жазба әдебиетте
"Жақып нәби" ... ... ... "сауны" дер еді. Тағы бip
сөз: "бұғау", ол Әли ... ... ... ... ... ... Оны Әли түpiк ... баламасымен:
Бенлар айдыр, йа малик, беңа иман,
Бұ құлысып дұтмағыл hәp кез ... ... ... ... ... Иа, ... ... илан,
Бұл құлға еш ... ... ... - бұғауын шешпеңіз аяғынан.
Бұл — Жүсіптің ағаларының Мәлік ... ... ... ... айтқаны).
Сондай-ақ, Жүciпкe анасы моладан дауыс қылып: "Жаным ұлым!" дейді.
Бұл да орта ... ... ... ... ... ... ("Жаным ұгұл бұ жафаны неден білдің?- Жаным ұлым, бұл қорлықты
неден таптың?").
"Қисса Жүсіпте" түpiк ... ... ... тұтқанының тағы
бip көpінici: Жақып өлгенде жаны құс боп ұшады:
Шәриф ... ... ... ... ... ... габа ұчар емді.
Аудармасы:
Бекзат тәннен айырылды ғазиз жаны,
Құсқа ұқсап ... ... ... ... көк кептерім қош деп ұштың (Кемпірбай ақын), немесе
Төлеу Көбдіковті":
Айырылып өз бетімен жан ... дене ... боп ... ... жолдарымен үндес екені өз-өзінен көрінеді.)
Жанды құс бейнесінде суреттеуді "Жұмжұма сұлтаннан" да оқимыз:
"Ей, бас, мұнша жүріп, ... ... ... мұншалық істер өтеді,
Содан соң жаның құсы сенен ұшады".
"Құтты ... ... түс ... ... ... әpi тым ... елу баспалдағын тұр сайлап.
Бip-бip басып көтерілдім сатылап,
Санап шықтым баспалдағын ... атты адам су ... ... ... ... басылды
Сол сәтте биік көкке ұшып самғадым,
Ciңiп, iзciз – ... ... өзi ... ... ... ... жерге келместей боп ... ... де ... ... ... ... түсетіндігі
байқалады.
Орта ғасырдағы түркі әдебиетінен жалғасқан ... ... ... "Көңіл құсы құйқылжыр шартарапқа" болып жалғасады.
Әли Зылиханың ic әрекетіне түріктік кейіптер береді. Ол ... ... ... ұқсап кетеді. Перінің қызы Бекторының айласын сезіп
Сорқұдыктың басына қонғысы ... де, ... ... ... ... елден бұрын үйін тiгiп жіберіп, атасын қонақ қылатын желі. ... ... ... ол жері ... ... Зылиха дереу үй
әзірлеп, атасы Жақыпты шақырып, күтеді. Туған жepi Ханаандағы ... ... ... ... "Ол ... ... Жүсіптен
сұрап алдым"- дейді.
Зылиха бip кічік ... xaзip ... ... ... xaзip ... аңдады, келді, көрді;
-Бұны біле нечүк қылдың,- дейүр емді.
Үшбу лайық хош үйі ... ... ... ... бiзiм ұгa ... ... ... сұрдым емдің.
Аудармасы:
Зылиха бip кіші сарай әзip қылды,
Ас-тағамын тағы да әзip қылды.
Жақып байқап, келді, көрді:
- Мұны не үшін ... ... ... үй ... көңілімдегіні тауыпсың.
Ханаапдағы біздің үйге ... ... ... ... ... бұл тұсында Зылиха қазақ қыздарына ұқсайды. Ибалы, әдепті,
ата-ене сыйлаған сыпайы келін болып көрінеді.
«Жүсіп - Зылиха» дастанының ... ... ... мәні ... ... ... махаббатты
қадірлеуді түсінуге көмектеседі деп ойлаймын, және махаббаттың қай кезде де
ескірмейтін тақырып екенін растай түсді. Сонымен қатар жастарлы ... үлес ... ... ... ... ғасырымызда бір-бірімізге
көбірек көңіл бөлуге, ... ... ... ... Және ... қамын ойлаймын деген жастарға әділ басшы қандай болу керек деген
сұраққа ... осы ... ... деп ... Осы ... ... ... ұрпақты инабатты, ибалы, махаббатқа тұрақты, адамгершілігі мол етіп
тәрбиелеуге болады деп ойлаймын. Дастанның тәрбиелік мәні зор. ... ... ... ... ... түзу, иманды, тура жолдан таймай
өсетініне сенемін. Біз әрқашанда ежелден келе жатқан ... ... ... ... ... Келер ұрпақ та солай болуы тиіс. ...... ... ... ... ... ертегімен, аңыз-
әңгімелермен өсірді. Сол дәстүр жалғасуы тиіс. Біздің өз ... адам ... ... өсуі ... ... ғана ... жас ... өз еліне
үлесін тигізер азамат болады.
Ғасырлар бойы өз жалғастығын ... ... одан әрі де ... ... деп ... Ал, ... ұлы сезім болып, ғашықтардың
жүрегіне із қалдырмақ
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Алма ... ... ... ... ... Н. ... «Ежелгі дәуір әдебиеті» Алматы ... Ә. ... ... ... тарихы» Алматы 1994ж.
4. Х. Сүйіншіалиев «Қазақ әдебиетінің тарихы» Алматы ... Н. ... ... ... ... ... 2000ж
6. А.Егеубаев «Ежелгі дәуірдегі қазақ әдебиетінің көркемдікжелісі»
Алматы 1999ж
7. ... ... ... ... ... Ж.Ішпекбаев «Қисса дастандар» «Қазақ тілі мен әдебиеті» газеті № 3
9. ... ... ата» ... ... 1997ж

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 32 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі көне Түркі ескерткіштері13 бет
"Шу" дастаны және оның идеялық мазмұны, көркемдік сипаты (әдеби талдау). "Оғыз қаған" дастаны және оның нұсқалары10 бет
«Қорқыт ата » дастанындағы ұлттық идея26 бет
Ақын, прозашы, драмашы, сыншы, публицист, аудармашы – Жүсіпбек Аймауытов6 бет
Ақыт қажының «Жиһаншаһ» дастанындағы Шаһзада бейнесі6 бет
Батырлар жыры мен «Шаһнама» дастанындағы тақырып үндестігі7 бет
Бөлтіріктің «Ел жарыла көшкенде » дастаны4 бет
Гомер дастанындағы көркемдік ерекшеліктер7 бет
Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері (мектеп бағдарламасы бойынша) /конспект/ - "Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері" /таныстырылым"Алып Ер Тоңға" дастаны /әдеби талдау12 бет
Жазушы Жүсіпбек Аймауытовтың ‟Ақбілек” романы тіліндегі фразеологиялық ерекшелігі6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь