Жазба жұмыстарының түрлері және оның өткізудің жолдары

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3
Негізгі бөлім:
І. тарау. Жазба жұмыстарының түрлері
1.1.Диктант ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5
1.2.Мазмұндама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .17
1.3.Шығарма ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...31

ІІ. тарау. Жазба жұмыстарының мақсаты және оны өткізудің жолдары
2.1.Жазу сабақтарының мақсаты, қойылатын талаптар, олардың сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..36
2.2.Жазба жұмыстарын үйрету жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .40
2.3. Жазба жұмыстарында жіберген қателерімен жүргізілетін жұмыстар және оны жетілдіру амалдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 43

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..47
Қолданылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 48
Зерттеудің өзектілігі. Методиканы зерттеудің алғашқы жылдарынан бастап жазба жұмыстарына ерекше көңіл бөлініп келді. Себебі сауаттылықтың негізі жазба жұмыстарында жатқандықтан оған көңіл бөлмеу мүмкін де емес еді.
Жазу дағдысының психологиялық негізі мидың үлкен жарты шар қабығындағы анализатор ұштарының бір-бірімен күрделі байланысқа түсуі, екінші сигнал систамасының жинақталып, бір арнаға бағытталуы болып табылады. Жазу тілі көзбен қабылданады, қолмен іске асады. Ал ауызша сөйлеу, есіту- кинестезиялық нерв байланыстары арқылы өтеді.
Жазу тілі ауызша сөйлеуден кейін шықты, сондықтан да ол үнемі ауыз тілге сүйеніп отырды. Жазудың құрамына алфавит, графика және орфография енеді. Жазба тілінің өзіне тән ерекшеліктері бар.
Жазба жұмысының барысында оқушылардың білімдері бекіп, өз беттерімен жұмыс жасау дағдылары қалыптасады, яғни зейін қойып тыңдай білу, белгілі бір жобалар бойынша сөйлем мүшелеріне талдай алу, сұрақ қоя білу, қажетті деректерді теріп алу, сөздікпен жұмыс істей алуға үйренеді.
Әрбір материал мұғалім тарапынан жақсы түсіндіріліп, қаншама дағды берілгенімен, әр оқушының білімі, дағдысы, шеберлігі есепке алынбаса, олардың материалды қалай меңгергені, нәтижесі, оған қалай жеткені белгісіз болып қала береді. Оның үстіне балалар өз еңбегінің нәтижесін біліп отырмаған соң, келесі еңбекке ынтасы азайып, сабаққа белсенділігі төмендейді. Сондықтан қай жазба жұмысы болмасын оның орындалуына ерекше мән беріліп, оқушы еңбегі бағалануға тиісті.
Оқушыларға сапалы білім беруде мұғалім олардың білім, білік және дағдыларын міндеттік деңгейге жеткізуі тиіс. Ал оны іске асыруда әрине бақылау жазба жұмыстары жүргізіледі.Бұл оқушылардың қаншама қандай деңгейде білім нәтижелерінің бар екенін айқындайды. Жүргізілетін жазба жұмыстары арқылы оқушылардың каллиграфиялық дағдыларын жетілдіруге және оқу бағдарламасында берілген тақырыптарды қаншалықты меңгергендіктері анықталады. Жазба жұмыстарының анықтайтын міндеттері: -оқушылардың сауатты, көркем жазу дағдыларын жетілдіреді; -орфографиялық, пунктуациялық біліктіліктерін қалыптастырады; -талдау, салыстыру, топтау және жинақтау дағдыларын қалыптастырады; -өздігінен мәтін құру ; -өз ойларын сауатты түрде жазбаша еркін жеткізе білу дағдыларын жетілдіреді; - ауызекі және жазба тілде мазмұндау жұмыстарын қалыптастырады;
1. Құлмағамбетова Б. Қазақ тілін оқыту методикасы. А., «Мектеп» баспасы. 1998.
2. С.Ф.Иванова Речевая основа учащихся . М., «Просвещение». 1996.
3. Н.Оразханова. Фонетикалықталдауды сатылай комплексті түрде жүргізу. «Қазақтілі мен әдебиеті» журналы. №10. 2000.
4. М.Т.Баранов. , А.Р. Трудникова Лексические упражнения. М. «Просвещение». 1994.
5. Е. Исабаев. Дыбыс жүйесініњ негіздері. А., «Мектеп». 1992.
6. Диктанттар жинағы. А., «Мектеп». 2004.
7. Диктанттар мен мазмұндамалар жинағы. А., «Мектеп» , 2002.
8. «Қазақтілі мен әдебиет» пәнініњ бағдарламасы. А., «Мектеп». 2005.
9. С.Омаров, Н.Бәйділдаев. Мазмұндама текстерініњ жинағы. А., «Мектеп», 1981.
10. С.Тілешова. Әдебиет сабағында жүргізілетін жазба жұмыстары. А., «Мектеп», 1978.
11. К.Д.Ушинский Педагогика. М., «Просвещение». 1980.
12. . С.Рахметова. Мазмұндамалар жинағы. А., «Мектеп», 1989.
13. Я. А.Коменский. Школьная правила. «Русский язык в школе». М., 1998.
14. Ж.Аймауытов. Психология. А., «Ғылым» баспасы, 2004.
15. Әдебиеттану терминдерінің сөздігі. А., «Ана тілі», 1998.
        
        Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі
Ж.Досмұхамедов атындағы педагогикалық колледж
Педагогика және
психология кафедрасы
Курстық жұмыс
Тақырыбы:
«Жазба жұмыстарының түрлері және оның өткізудің ... ... ... - ... ... тарау. Жазба жұмыстарының түрлері
1.1.Диктант.................................................................
........................................5
1.2.Мазмұндама..............................................................
...................................17
1.3.Шығарма.................................................................
......................................31
ІІ- тарау. Жазба жұмыстарының мақсаты және оны өткізудің жолдары
2.1.Жазу сабақтарының мақсаты, қойылатын талаптар, олардың
сипаты......................................................................
............................................36
2.2.Жазба жұмыстарын үйрету
жолдары.............................................40
2.3. ... ... ... қателерімен жүргізілетін жұмыстар және оны
жетілдіру амалдары............................................43
Қорытынды...................................................................
...................................47
Қолданылған
әдебиеттер..................................................................
..........48
Кіріспе
Зерттеудің өзектілігі. Методиканы зерттеудің алғашқы ... ... ... ... ... ... ... Себебі сауаттылықтың негізі
жазба жұмыстарында жатқандықтан оған көңіл бөлмеу мүмкін де емес еді.
Жазу дағдысының ... ... ... ... ... шар қабығындағы
анализатор ұштарының бір-бірімен күрделі байланысқа ... ... ... ... бір арнаға бағытталуы болып табылады. Жазу ... ... ... іске ... Ал ... сөйлеу, есіту-
кинестезиялық нерв байланыстары арқылы өтеді.
Жазу тілі ауызша сөйлеуден кейін ... ... да ол ... ауыз ... отырды. Жазудың құрамына алфавит, графика және орфография ... ... ... тән ... ... ... ... оқушылардың білімдері бекіп, өз ... ... ... ... яғни зейін қойып тыңдай білу, белгілі
бір ... ... ... ... ... алу, сұрақ қоя білу, қажетті
деректерді теріп алу, сөздікпен жұмыс істей алуға үйренеді.
Әрбір материал ... ... ... түсіндіріліп, қаншама дағды
берілгенімен, әр оқушының білімі, дағдысы, шеберлігі есепке ... ... ... ... ... оған ... жеткені белгісіз
болып қала береді. Оның ... ... өз ... ... ... соң, ... еңбекке ынтасы азайып, ... ... ... қай ... ... болмасын оның орындалуына ерекше мән
беріліп, оқушы еңбегі бағалануға тиісті.
Оқушыларға сапалы ... ... ... ... ... білік және
дағдыларын міндеттік деңгейге жеткізуі тиіс. Ал оны іске асыруда ... ... ... ... ... ... ... деңгейде
білім нәтижелерінің бар екенін айқындайды. Жүргізілетін ... ... ... ... ... ... және ... берілген тақырыптарды қаншалықты ... ... ... ... ... -оқушылардың сауатты,
көркем жазу дағдыларын жетілдіреді; -орфографиялық, ... ... ... ... ... және ... қалыптастырады; -өздігінен мәтін құру ; -өз ... ... ... еркін жеткізе білу дағдыларын жетілдіреді; - ауызекі және
жазба тілде мазмұндау жұмыстарын қалыптастырады; 
Әдебиет ... ... жазу - ... ... ... ... ... болып табылады. Мұғалiмнiң педагогтiк шеберлiгi мен
еңбегiн ... ... ... ... ... байқайтын,
сынайтын көрсеткiш.
Оқушылар арасында әлi де шығарма жазып, жоспар құра ... өз ... ... тiл ... жиi ... отырады. Осындай
кемшiлiктердi мектеп бiтiрушi ... ... ... ... ... ... жазу жұмысына қойылатын талаптар күшейдi.
Әрине, мұндай талапты орындап шығу – бiр күннiң немесе бiр ... ... iсi ... ... орта ... ... алған бiлiмнiң ұзақ мерзiмде
қол жеткен нәтижесi болу керек. Емтихан ... ... ... жiберетiн, жиi кездесетiн шығарманы қалай ... ... ... бiрiншi беттi бастағанда алдымен жоспар одан кейiн тақырыпты жазу
сияқты кемшiлiктердi болдырмас үшiн ... ... жазу ... ... ... алу ... пәні: қазақ тілі
Зерттеу объектісі: жазба жұмыстары
Зерттеудің мақсаты: ... ... ... мен оны ... ... ... Оқушыларға жазба жұмыстары және түрлері туралы толыққанды мәлімет
беру;
✓ Оқушыларға жазба жұмыстарын өткізу ... ... ... ... ... ... ... жолдарын іздеу.
Зерттеудің теориялық маңызы: Педагогикалық іс-әрекетте жазба жұмыстарының
түрлері және оның өткізудің жолдары теориялық және ... ... ... ... ала ... ... ... Жазба жұмыстарының түрлері және оның
өткізудің жолдары анықтайтын ... ... ... жүргізу
негізінде талданды;
Зерттеу әдістері: педагогикалық, ғылыми-әдістемелік ... ... ... ... ... ... деректерді кешенді жүйемен
салыстырмалы талдау, зерттеу нысаны мен пәніне байланысты негізгі ұғымдарды
сараптау;
Зерттеу ... ... ... ғылымдарының классиктерінің еңбектері,
жалпыға міндетті ... ... ... ... ... жұмыстың құрылымы: Курстық жұмыс кіріспеден, екі ... ... ... ... ... ... Жазба жұмыстарының түрлері
1.1.Диктант
Диктантты өткізуге қойылатын жалпы талаптар
Диктанттың өткізілетін түрі екі-үш күн бұрын ... ... ... қалай дайындалуы керек екендігі (қайталау, жаттау, т.б.)
ескертіледі.
Диктант үшін ұсынылатын текстер орфографиялық ... ... яғни ... ... ... ... Егер текст құрамында өтілмеген емле,
тыныс белгілері немесе айтылуы мен жазылуы қиын ... ... ... ... ... қай түрі ... текст орфоэпиялық заңға сүйеніп, кідіріс (пауза)
жасап, негізінен үш рет оқылады.
Тексті жазбас ... ... оны бар ... ... ... жазу, ауыр тиетін сөздерді қадағалап отыру тапсырылады.
Оқылған дыбыс, буын, сөз және ... ... ... ... ... жазылатынын еске түсірген соң барып жазуға кіріскен жөн.
Шала ... ... ... ... ... ... мұғалімнің екінші рет
оқуын күтеді. Диктант жазу үстінде қасындағы ... ... ... Одан ... мұғалімнен не жазу керектігін сұрап, кедергі жасауға
тыйым салынады.
Мұғалім мәтінді ең баяу жазатын оқушының ... жазу ... ... жазылып болған соң мұғалім мәтінді тағы бір рет түгел оқып шығады.
Оқушылар жазғандарын мұғалімнің оқығанына ілесе тексеріп, қалып ... ... ... қол ... ... ... ... толықтырылады.
Ең соңында оқушылар жазған текстерін өз беттерімен тексеріп шыққан соң,
диктант дәптерлері жинап ... ... ... ... ... әр ... тән ерекшеліктерді есепке алу өте күрделі.
Өйткені әр бала – жеке ... ... да ... және үй ... ... ... әр ... өзіндік жұмыс жасауына жағдай
туғызу үшін жеке-дара тұрғыдан келу маңызды.
Төртінші сынып оқушылары, ең алдымен, жаттап ... ... ... сөздерді оқиды. Мысалы, оқулықта картофель, капуста, морковь, лук
сөздері бар. Әрине аталған сөздердің мәні ... анық ... ... сөздерді дұрыс айту және жазу мақсатында жаттығу жұмыстарын
орындайды. Үш оқушы өлеңді ... ... ... ... ... ... ... диктант жазуға кіріседі.
Үйрету диктанттарының маңызы
Үйрету диктанттарының аты, мазмұны, көлемі әр түрлі болғанымен, ... ... ... ... ... үйрету, жаттықтыру, дағдыландыру,
меңгерту. Сондықтан үйрету диктанттарында қолданылатын әдіс-тәсілдер ... ... ... ... ... ... жаңа ғана ... екі-үш күн бұрын ... ... тән ... ... ыңғайлы әрі тиімді болып ... ... ... қай ... ... ... алдын-ала ойланып, әдіс-тәсілдер мен
көрнекіліктерді соған орай ... ғана ... ... ... ... оқушылардың білім олқылықтарын дәл танып жұмыс жүргізу мұғалімнің
ізденгіштігі мен байқампаздығын көрсетеді.
Үйрету ... тағы бір ...... ... өз ... ... әдісі бойынша дәлелдеп айта білуге және өз
беттерімен жұмыс істей білуге төселдіреді. Бұл ... ... ... деген сенімділігін арттырады.
Қысқасы, үйрету диктанттары оқушыларды сауатты жазуға ғана ... ... ... ... өткізіп, тұрақтандыруға, мәнерлеп оқу
машығын қалыптастыруға көп ... ... ... ... ... мен оған ... талаптар
Әріп диктантын жаздыру мақсаты – ана тілін жеткілкті білмейтіндер мен
басқа ұлт балаларына қазақ тіліне тән ... ... мен ... орфографиялық ерекшеліктерге байланысты ... ... және ... жаза білуді қаншалықты дәрежеде
меңгергендіктерін ... ... әріп ... ... жазу жұмыстарының
іргетасы.
Әріп диктанттарына мынадай талаптар қойылады:
әріп диктантын үйрету диктанттарының басқа түрлері ... ... ... ... оқушыға алдымен түсіндіріп алып, ... ... ... ... ... керек;
жазылатын әріп қай дыбыстың таңбасы екендігін, дауысты ... ... ... ... ... ... дыбыстардың дауыстылар сияқты буын
құрамайтынын және жеке айтылмай, тек дауыстыға қосылып қана ... ... ... ... ... болатынын, олар оқылатынын және бас әріп, ... ... ... ... ... ... әріптерге жаңа әріптің ұқсастығы мен өзіне тән айтылу, ... ... ... ... ... ... түрде түсініп, жаттанды болған
дәрежеде айта білгенге дейін сабақ сайын қайталату қажет;
дәптерлеріндегі сурет, сызық, ... ... ... ... ... т. б.— бәрінің де әдемі, таза, ... ... ... дағдыға
айналдыру керек.
Міне, осы талаптардың бәрі әуелі мұғалімнің тікелей басшылығымен
жүргізіліп, біртіндеп ... ... ... ... алғыр, зерек
оқушылардың міндетіне көшіп, мұғалім сынып бақылаушысына айналады. Әр
оқушының берген жауаптарын қадағалап, ... ... ... ... ... ... жете ... өзгелерге жан-жақты, еркін,
саналы түрде түсіндіріп бере алмайтындарды айқындайды. Бұл жеке ... ... ... ... талабына сүйенуі уақытты үнемдеумен
бірге оқушылардың өздігінен жұмыс істеу ... мен ... ... ... ... мақсаты мен оған қойылатын талаптар
Әріп диктантын ... ... ... пен ... ... ... ... мен ұқсастығын салыстыру әдісімен
саналы түрде түсініп, талдауға төселген оқушылар үшін буын ... ... ... ... ... сол ... үйренген, өздеріне таныс қазақ
тіліне тән дауысты, дауыссыз дыбыстардың ауызекі сөйлегенде өздігінен буын
құрап барып айтылатын ... және ... ... ... ... ... – буын ... шешуші мақсаты. Ол үшін
оқушылар дауыссыз дыбыстардың дауыстылар тәрізді жеке айтылмай, қы, ғы, ме,
кі, гі, не, ың, т.б. ... ... ... ... ал ы, і, ... ә, е ... жеке айтумен бірге олар арқылы ыңылдап, ән салуға ... ... ... ... ... т.б.) ... жеткізу керек. Бұл
буын диктантын тез меңгеріп кетуге үлкен көмегін тигізеді.
Дауыстылардың жеке ... та буын ... ... жуан, жіңішке
болуы дауыстыларға қатысты екендігі сабақ сайын дыбыстық талдау ... ... ... ... ... мақсаты мен оған қойылатын талаптар
Сөз диктантының жеңіл болатын себебі – ол оқушылар меңгеріп ... мен ... ... ... ...... бір, екі, ... одан да көп буыннан құралып, белгілі бір ұғымды білдіретінін дыбыс
(әріп) және ... ... ... ... Сөз ... жаздырар
алдында оқушыға берілген сөздің қандай ұғымды ... неше ... ... ... ... ... ... жуан немесе жіңішке екенін
айқындап, ондағы бір дыбыстың әріпке айналғандағы жазылу емлесін айтып
өтеді. Бұл, ... ... ... тиіс: көз, құлақ, құлақшын,
көзілдірік сөздері бір, екі, үш, төрт ... ... Көз ... ... ... 10 ... (әріп) бар. Төрт сөз төрт түрлі мағына білдіріп
тұр. Бұл сөздерде қазақ алфавитіне тән ә, ұ, ғ, ң, һ ... ... сөз ... жазу ... ... ... ... талдауларға жаттыға бастайды. Сондықтан сөз диктантында әріп,
буын диктанттарындай ... ... ... сөздік, шығармашылық диктанттарды
жиі жүргізу өте ... ... ғана ... ... қоры ... ... тілі ... бойынша алған білімдері оқушылардың есінде
(жадыларында) сақталуы үшін сөздер олардың ... ... ... ... ... оқушылардың белсенді сөздік қорында болуы үшін жұмыстың
алуан түрлерін жүргізу шарт. ... ... ... ... ... ... дербес немесе өздік диктант жүргізу – аталмыш жұмыстың дара
формасы болып саналады.
Сөйлем диктантын ... ... мен оған ... талаптар
Диктанттың бұл түрі алғашқылардың бәрінен де күрделі. Өйткені бұл ... үш, ... бес, одан да көп ... ... ... ойды
білдіреді.
Мысалы: Қыс. Таң атты. Мен төсектен тұрдым. Күндегі әдетімше төсегімді
жинадым. Асықпай ертеңгі тамағымды ішуге отырдым.
Сөйлем ... ... ... – оқушыларға сөйлемнің сыртқы
құрылымын ... және оны ... ... ... ... ... өткізуге кірісер алдында басқаларға түсіндіретін ... сөзі бас ... ... ... ... ... жазылатынын,
мағынасына қарай сөйлем соңына нүкте, леп немесе сұрау белгілерінің бірі
қойылатынын, сондай-ақ қазақ тіліне тән ... ... ... ... сөз және ... ... жаздыру үшін төмендегідей
әдістер пайдаланылады.
Қазақ тілі бойынша жүргізілетін диктанттар екі топқа бөлінеді: ... ... және ... ... диктанттар.
Мәтіні өзгертілмеген диктанттар ішіндегі күрделісі – түсіндірмелі
диктанттар. Бұл ... ... ... ... ... ... ... біріккен сөздердің, қос сөздердің, ... зат ... ... сан ... тұйық етістіктің,
үстеулердің, шылау сөздердің емлелеріне байланысты ... ... екі ... ... есту диктанты.
ә) көру диктанты.
Есту диктанты
Емле ережелерінің шегін ажырата отырып, ... есту ... ... ... Есту ... ... тәсілі екі
түрлі. Бірінші түрі: дауысты, ... ... ... ... тасымалдың, сөз құрамының және сөз ... ... ... ... де, осы ... сай дайындалған мәтінге оқушылар көз
жүгіртеді. Сонан соң бұл мәтін мұғалім тарапынан жаздырылады. Екінші түрі:
мұғалім ... ... сай ... ... ... Жазу ... бір ... астын сызып отыруды жүктейді. Сонан соң диктанттағы
емлені оқушылардың өздері түсіндіріп, қатесін өздері ... ... ... ... ... ... диктанттың мәтіні 40-50 сөзге, ... ... ... мәтінінің сөзі 90-210 сөзге дейін болады.
Көру диктанты
Емлені айыра отырып, оқушылардың көру ... ... ... ... да ... ... екі түрлі. Бірінші түрі: емлеге ... ... ... түгелдей оқытылады да, оны мұғалім дәптерге
жаздырады. Содан ... ... ... диктантты емлеге сай түсіндіреді.
Екінші түрі: мұғалім дайындаған мәтінді тақтаға жазады. Емлеге байланысты
түсіндіру кезінде ... ... асты ... ... ... мәтін өшіріледі де, сол мәтінді мұғалім оқушыларға жаздырады.
Бұл диктант ... ... ... есте ... ... тану ... дамыту мақсатында жүргізіледі. Көру диктанты үшін әріп, буын,
жеке сөздер, сондай-ақ жазылуы қиын ... мен сөз ... және ... жұмбақтар, мақалдар, жаттауға берілген өлеңдерді де алуға болады.
Диктант мәтіндері үзіліс кезінде ... ... ... ... ... ілулі тұрғаны дұрыс. Оны оқушылардың 2-3 рет оқып шығуына,
естерінде сақтауына 1-2 минут уақыт беріледі. Содан кейін мұғалім оны ... ... ... ... ... ... ... немесе мәтінді
естеріне түсіріп, өз беттерінше дәптерге ... ... бұл ... де ... ... тіл ұстартуда маңызы зор.
Оқушылар өтілген материалдарға ... ... мен ... ... мен
сөз тіркестерін, сөйлемдер мен ... ... ... ... ... ... ... ойланып отырып жазады. Мұғалім
өздік диктанттың қай күні ... нені ... келу ... ... ... ... ... оқушылар үйден шала жаттаған
өлең, жұмбақты, жаңылтпаштар мен ережелерді пысықтап келетін болады.
Шығармашылық ... бұл түрі – ... ... ... ... ... ... жағынан ең күрделісі, оқушылардың ойлау қабілетін, сөздік
қорын, ... ... мен ... ... ... ... Сондықтан бұл диктант шолу, қорытындылау, қайталау сабақтарында
жиі жүргізілсе, шәкірттер ескерту, ... ... ... ... ... ... ... кез келген уақытында ... ... жыл бойы ... ... термин сөздері, омоним, антоним
сөздері және жазылуы қиын сөздер алынады. Текстің көлемі 5-10 сөзден ... ... ... ... ... диктанттары ретінде де, мұғалімнің
ауызша айтуы ... да ... ... Ол ... ... ... бұл түрі кез келген ережеге негізделіп жүргізіледі. Мұғалім
диктант мәтінін оқымастан бұрын ... ... ... ... ... Оқушылар мәтінді түгел жазбай, мұғалім оқып тұрған ... ... ... ... ... ... мен сөз ... немесе
сөйлемдерді теріп жазады.
Ескерту диктанты
Бұл диктант көлемі, ... ... тән ... қоры ... диктантына жақын келеді.Басқа диктанттардай тек кеше не бүгін ғана
өтілген тақырыптарды ... осы ... ... ... материалдарды түгел
қамтып, оқушыларды бақылау диктантына тікелей әзірлейді. Сондықтан бұл
диктантқа енген ... ... ... ... ... ... түсуге тиіс. Ескерту диктантына мұғалім де, оқушылар
да тиянақты, ұқыпты да жауапты қарауы қажет.
Бақылау диктанты
Бұл диктант айына бір не ... ... ... ... ... ... ... өткізіледі. Бақылау диктанттары оқушылардың бұрын өтілген
материалдарды қандай дәрежеде меңгергенін және ... ... ... жүргізіледі.
Диктант үшін ІІ сыныпта 18-20 сөзден, ІІІ сыныпта 20-30 сөзден құралған
қысқа сюжетті мәтін алынады да, ... ... де, ... ... ... ... отырады. Бақылау диктанты төмендегіше жүргізіледі:
а) үзіліс кезін ... ... ... ... ... ... қиын ... тақтаға жазып қояды;
ә) мұғалім диктант мәтінін екі рет дауыстап оқып, ... қиын ... ... алу керектігін ескертеді;
б) егер диктант мәтіні жеке сөздер мен сөз тіркестерінен немесе оған
негізделген сөйлемдерден құралған болса, ... ... ... сөзін,
сөйлемін мұғалім үш рет оқиды. Оқушылар жазар алдында әрбір сөзді көңіл ... ұғып ... ... ғана жазуды ұсынады. Мұғалім оқушылардың
түгелдей жазуын қадағалап, ең баяу жазатын оқушы жазып ... ... ... ... ол жаңа ... екені айтылмайды.
Оқушылар диктантты түгел жазып болғаннан кейін, мұғалім мәтінді бастан-
аяқ тағы бір рет ... ... Осы ... ... өз ... ... отырып тексеріп, қатесі болса, түзетеді. ... ... ... бұрынғы диктанттарда жіберген қателерін еске
түсіріп, оларға байланысты ережелерді қайталап келуге әдеттенуін қадағалап
отыру ... ... қай ... ... да ... көркем жазу мен
грамматикалық талдауға жаттыққандық, төселгендік ... ... Бұл ... ... ... ... шарт. Сондықтан көркем жазу –
сабақтың көркі де, ... ...... ... ... ... диктанттарының маңызы
Үйрету диктанттарының аты, мазмұны, көлемі әр түрлі болғанымен, олардың
алдына қойған мақсаттары бірдей: таныту, үйрету, жаттықтыру, ... ... ... ... ... ... көбіне
ыңғайлас, ұқсас болады. Үйрету диктанттары негізінен жаңа ғана өтілетін
немесе ... күн ... ... ... тән ерекшеліктерді жете
меңгертуге ыңғайлы әрі тиімді болып келеді. ... ... қай ... ... қоятынын алдын-ала ойланып, әдіс-тәсілдер мен
көрнекіліктерді соған орай ... ғана ... ... ... ... ... білім олқылықтарын дәл танып жұмыс жүргізу ... мен ... ... ... тағы бір ...... ... өз ойларын салыстыру әдісі бойынша дәлелдеп айта білуге және өз
беттерімен жұмыс істей білуге төселдіреді. Бұл оқушыларды ... ... ... ... ... Қысқасы, үйрету диктанттары оқушыларды
сауатты жазуға ғана баулып қоймайды, алған білімін ... ... ... оқу ... ... көп ... ... жаздыру техникасы былайша құрылады
Бір орында тұрып, ... ... ... ашық дауыспен бір рет
оқылады. Оқу кезінде оқушылардың басқа жаққа көңіл аудармай ұқыпты тыңдап
отыруы ... ... соң ... ... ... аз қолданылатын
және таныс емес емлелер тақтаға ... ... ... ... ... ... жеке-жеке оқылады. Бестен сегіз сөзге дейін құралған ... рет, он ... он төрт ... ... ... екі рет, он бестен он сегіз
сөзге дейінгі сөйлем үш рет оқылады. Оқушылар сөйлемді ұмытып қалмауы үшін,
қайталап айтқызылады. ... ... ... ... ... ... кейін «тексеріп шығыңдар» деп ескертіп отырған жөн.
Диктант жазылып болғаннан кейін, оның ... ... бір ... Бұл ... ... өздігінен жұмыс істеуіне мүмкіншілік туады.
Өтілген ... ... ... отырып, қалып қойған сөзді, түсіп
қалған орфограммаларды орын-орнына қойып шығады. Осыдан ... ... ... алынады, одан соң оқушылардың диктантқа байланысты сұрақтарына
жауап беріледі.
Диктанттағы қателерді ... ... ... ... ... ... мен әріптер тіркесінің емлесіне байланысты алынған бақылау
диктантындағы ... ... ... ... ... ... кейін жіберілген қателерге байланысты кішігірім ... оның ... ... ... ... құралады. Сөйтіп, алғашқы
жіберілген қателерді болдырмауға шаралар белгіленеді.
Сырттан қарағанда диктант жүргізуден оңай нәрсе жоқ сияқты. Оқисың ... онда ... не бар. ... ... ... ... ... мектеп тексеруші инспекторлар тарапынан да ... ... ... ... ... Менде қазір диктант еді, - десе-ақ, тексеруші:
- Е, онда ... ... ... ... ... - ... өзінің
«Диктантты қалай жүргізуге болады» атты мақаласында Қ.Өтебасов осындай
мысал келтіреді.
Бұл ... ... ... ... ... емес. Диктант жөнінде теріс
пікір қалыптасқан ба, кейбір мұғалімдер де диктантқа ... ... ... Сондықтан болар, оны өткізудің әдістемесін ... ... ... тілінде көңіл бөліп жүргендер сирек кездеседі.
Диктант та сабақ. Өзіндік ерекшелігі бар ... ... ... ... да, ... ... ... да өзгеше сабақ.
Белгілі әдістемеші ғалымдардың сабақты ... ... ... түрге бөліп жүргені белгілі. Ал, диктант жазбаша бақылау – ... ... ... ... ... ... ... қоятын мақсат,
мазмұны жағынан қайталау, жинақтау немесе білім ... ... ... ... ... ... сабағына жоғарыда айтқандай, кіруден жұрт неге қашқалақтайды?
Ойланатын болсақ, оның себебі: «Диктантқа кіргенде не ... ... бар ... Оқыды, жаздырды, сонымен бітті. Дайын мәтінді кім оқып,
жаздыра алмайды» деп, ... ... ... ... де олай ... өткізудің де өзіндік ерекшелігі, жолы, тәсілі бар. Оны кейінірек
айтамыз. ... ең ... ... ... ... талаптан бастаған жөн
ғой деп отырмыз.
Диктант мәтініне ең алдымен ... ... ... ... ... ... мәні танымдық, білімдік мәнінен ... ... ... ... ... ... үстіне мәтіннің оқушыларға
бұрыннан таныс ... ... ... ... ... ... ... немесе оның
тақырыбы, мазмұны ... ... ... ... құрамына енген жеке
сөздердің, берілген орфограммалар мен ... ... ... ... алдымен, мәтінде берілетін грамматикалық тапсырмалар – оқушылардың
бұған дейін өткен және әбден игерген орфограммалары мен пунктограммаларынан
алынуға тиіс. ... оның ... ... мазмұны бағдарламалық талап
деңгейінде болуы шарт. Тексте, ... ... ... ғана өткен
грамматикалық категорияларға байланысты тапсырмалар беруге ... оны ... әлі ... ... үйреніп болған жоқ. Ал күнделікті
жаттығу ... оның жөні бір ... ... ... беріле қалса, одан
жіберілген қателерді есептеуге болмайды. Міне, диктант мәтініне осындай
талаптар қойылады. Бұл ... ... бір ... (бір жерден) табыла
қоюы қиын мәселе. Ол үшін мұғалімге біраз ізденіп, қарастыруға тура ... ... ... ... мұның бәрі үнемі табыла бермейді.
Қысқасы, сабаққа кірген кісі ... ... ... ... ... ... туралы мұғаліммен тиімді әңгіме жүргізу, қажет ... ... ... қиын ... диктантты жаздыруға қойылатын талаптарға келейік
Мұғалімнің тексті үйде алдын-ала тағы бір ... ... ... ... ... ... аса қажет деп есептеледі. Сабақ жоспары демекші,
диктантқа жоспар жасамайтын мұғалімдер де ... ... ... атын, өтетін күнін, айын, сыныпты жазумен ғана ... ... ... оқу ... көлденең сөз, сұрақ болмауға тиіс. Жазу
кезінде бірлі – жарым қалып қойған ... ... ол ... ісі. ... ... ... бір қажетті сұрақ бола қалса, ... ... ... ... ... жазып біткеннен кейін қойылу керек. Диктант
мәтінін жаздыру үстінде, диктант ... ... ... ... ... ... мазмұны, шамасы оқушыларға алдын ала белгілі
болуға тиіс. ... ... ... ... ... ... ... түріндегі сөздерді жиі пайдалануға болмайды. Ерекше бір күрделі,
қиын сөйлемдерді жаздыру ... ғана ... бар ... ... ... жазуда болып отырғанда, қапелімде мәтін арасына көлденең сөздің
кіруі ... аз да ... ... зейінін бөледі. Екіншіден, ... ... ... ... ... балалар жаңағыдай сөздерді (көлденең)
ажырата алмай, мәтінмен бірге жазып қояды. Мәтінді оқуда ... ... ... орфографиялық заңдылығын сақтау болып табылады.
Мәтін оқылып болғаннан ... ... ... қатыстыра отырып,
жазылуы қиын сөздерді, бейтаныс сөздерді ... ... Егер ... ... ... тақтаға жазып беруге болады. ... ... ... ... о ... тақтаға жазып қояды. Егер сөйлем шұбалаңқы
болмай, қысқа, тұжырымды, жай сөйлем түрінде ... ... оны екі рет ... Ал сөйлем күрделі, құрмалас сөйлем ... ... оны ... ... оқуға тура келеді.
Қайсібір мұғалімдер сөйлемді бір оқиды да, одан кейін оны бір – ... ... ... ... ... жазуға рұқсат етеді. Оқушылар үн-
түнсіз жаза бастайды, бірақ кімнің қалай ... ... білу ... ... ... дамымаған, әсіресе, мінез жағынан ұшқалақ балалардың дұрыс
жазып шығуы екіталай.
Диктантты бағалау нормалары
Мұғалім ІV-VІ ... ... ... ... ... ... ... басшылыққа алғаны жөн. Диктанттағы орфографиялық,
пунктуациялық және стилистикалық қателер жеке ... ... ... ... ... баға ... жоқ немесе орфографиялық жеңіл бір қатеге немесе
тыныс белгісінен жеңіл бір қатесі ... ... ... баға үш ... ... үш ... немесе екі тыныс
белгіден, екі емледен болса қойылады.
«3» деген баға алты тыныс белгіден, алты ... ... ... ... үш ... ... ... деген баға бес тыныс белгіден, тоғыз емледен, немесе тоғыз тыныс
белгіден, сегіз емледен болса қойылады.
Сондай-ақ диктанттармен қосымша ... ... ... ... ... бірі – диктантқа, екіншісі грамматикалық тапсырмаларға
қойылады. Фонетикалық, ... ... ... және ... ... тапсырмаларды бағалауға мынадай
өлшемдер басшылыққа алынуы ... ... баға ... ... ... тапсырмаға қойылады.
«4» деген баға тапсырманың 75% -ті орындалса,
«3» деген баға тапсырманың 50%-ті орындалса,
«2» деген баға ... 50%-ке ... ... ... ... ... ... жаза алмай, қайталап сұрай
береді, уақытты алады. Сондықтан ондай ... 7-8 ... ... ... ... ... саналады.
«Есте сақтау» диктанттарда мұғалім сөйлемді бір-ақ рет ... ... екі рет) ... ... оқи сала «жазыңдар» дейді. ... ... ... ... естігенді есте сақтауға, айтқанды ұғып тыңдауға және
жылдамдыққа баулу. Егер сынып жаза ... ... ... ... ... Сөйтіп, үйренеді.
Диктант тексерудің де түрлі жолдары бар. Сыныпта жазу ... ... ... ... үнемі «4» пен «5»-ке жазатындар.
1. «Әрқалай» «4», кейде «3»-ке жазатындар.
2. «Қателер».
3. ... ... ... ... ... ... жазатындар кіреді.
Әр топтың аты-жөндері, жіберетін қателері жазылатын арнайы дәптер
жүргізеді. ... ... ... ... |И,й |Ы,і |Ұ,ү |Қос |Тасымал |Тыныс ... |
| | | | ... ... ... |
| | | | | | | | ... ... аты-жөні жазылады. Диктантты жазу ... ... ... ... ... оқушыларының білімін бағалау үшін оқу жылының басы мен соңында
және әрбір тоқсанда өткізілетін диктанттардың сөз саны ... ... ... тиіс:
ІV сынып үшін – 80 -100 сөз.
V сынып үшін -100 –110 сөз.
VІ сынып үшін – 110 -120 ... ... үшін – 120 –140 ... сынып үшін – 140 -160 сөз.
ІХ сынып үшін – 170 -180 сөз.
Х сынып үшін - 190 - 200 ... ... үшін – 200– 210 ... диктант мәтінінде әрбір өтілген ережеге байланысты кем дегенде екі-
үш орфографиялық және тыныс белгілерінің объектілері болуға тиіс. Сондықтан
бір диктант ... ... ... және тыныс белгілерінің
объектілері төмендегідей нормалардан аспауға тиіс:
ІV сынып үшін әр түрлі орфограмма саны 12, ... ... ... аспау
керек.
V сынып үшін әр түрлі орфограмма саны 12, тыныс белгісі ... ... ... үшін әр ... ... саны 20, ... ... 4-5-тен аспау
керек.
VІІ сынып үшін әр түрлі орфограмма саны 24, ... ... ... ... ... үшін әр түрлі орфограмма саны 25, тыныс белгісі 7-10-нан
аспау керек.
Қазақ тілі бойынша ... ... ... сағаттар бағдарламалық
тақырыптардан да, тіл дамытудан да, ... да ... Оқу ... өткенді қайталау есебімен сынып оқушыларының сауаттылық дәрежесін
анықтау үшін бір сағат және әр ... ... бір ... ... ... Ал ... ... уақыттағы алған жазба жұмыстар үйрету ... ... ... талдауға арнайы сағаттар бөлінеді. Әр сыныптағы
жазба, жаттығу, үйрету және бақылау жұмыстарының саны ... ... ... – сегіз диктант, төрт мазмұндама, екі сынып және екі ... ...... ... төрт ... үш ... және бір ... сынып – алты диктант, үш мазмұндама, екі ... және екі ... ... – бес ... екі ... екі сынып және үш үй
шығармалары.
VІІІ сынып – бес диктант, үш ... және үш үй ... ... – төрт ... төрт ... және үш үй ... сынып – үш диктант, төрт сынып және үш үй шығармалары.
ХІ ... – екі ... үш ... және екі үй ... және тіл ... ... диктант жаздыруды тіл ... ... жүр. Тіл ... ... ... ... қалай
байланыстыруға болады? Тіл сабағында бұл екеуінің де ... ... бар ... ... ... біз ... бір тақырыпты аламыз, ол «Диктанттар
жинағынан» алынады. Сөз ... ... ... ... ... болуы да мүмкін, әйтсе де, бала белгілі бір ... ... ... ... ... грамматикалық ереже, морфология, лексика,
фонетика бөлімдерінің де өз ... бар. ... ... тілі ... ... диктант жұмыстарының мұғалім алдына қоятын өз шарты бар. ... жөн деп ... ... ... сауаттылығын арттырып қана қоймай, олардың
білім дәрежесін сынау екені де белгілі. Дегенмен де, біз бір ... ... ... бе ... ой да ... ... жазғызу жұмысын біз неге тіл
ұстарту жұмысымен байланыстырмаймыз? Мысалы, Абай өмірінен ... ... ... ... ... ... ... өттік дейік, Абай
шығармашылығын өткенде оның ... ... ... ... ... қоса анасы Ұлжан, әкесі Құнанбай, әжесі Зере және бауырлар мен
балалары туралы да айта кетсек ... ... Ал, ... тілі мен ... ... осы ойды жалғастыра отырып, бірнеше тақырыпта
диктанттар жаздыртса, ... ... ... бола ма деп ... ... ... «Құнанбай Өскенбаев», «Абайдың сүйікті ұлы -
Әбіш». Тағы бір мысал, ... ... ... жылғы балалық» жинағынан
«Тассудан өткен қашқындар» атты әңгімесінен «Тассу бұлағы», «Қашқындар»
атты мәтін, «Қант пен ... ... «Ақ ... атты бір ... ... ... талап өз алдына, осы екі әңгімедегі қазақ
халқының басынан өткен қиыншылық, кеңес ... ... ... ... ... туралы терең ой бала санасына, түсінігіне өте
жеңіл, ұғынықты оқылады. Осы мәтіндерді диктант ... ... ... ғана ... тиіс пе? ... диктант жаздырғаннан кейін осы
әңгімелермен оқушыларды кең көлемде таныстырса дұрыс болар еді.
Әр ... тіл ... ... ... саны ... Тіл ... не ... деп жүрген мұғалімдер де жоқ ... ... ... құрышын қандыратын, ал бала үшін оқуға ... ... ... халқымыздың өткен тарихының нағыз шындығын айтатын, ой
тастайтын әңгімелерді оқуға ... жолы осы емес пе? ... тіл ... ... оның ... ашу, ... ашу – ... өткен
тарихындағы «тар жол, тайғақ кешуін» ұғындыру, әңгіменің мазмұнын айтқыза
отырып тілдік қорын табу болып табылады. ... ойын селт ... ... ... ... ұлылығы туралы ұғымды сіңіру, санасын ұштау, ... ... ... ояту ... сөз бұл. ... да ... қашқындар» әңгімесін оқушы бар ынтасымен оқып, ... мен ... ... ... осындай сабақтарда ұғындыру қажет. Тіл
ұстарту мен диктант жаздыру сабақтарының байланысы, бір ... ... ... – ақ, ...... деп жазып жүрген ақын-жазушыларымыздың
шығармашылығына терең бойлай алуына бастайтыны сөзсіз.
Мұхтар Мағауиннің шығармашылығын ... ... осы ... ... мол
екені анық. Міне, пәндердің өзара байланысы, ... тіл ... ... де ... ... жаздыруды осылайша тіл дамыту
жұмыстарымен ұштастырған ... ... ... ... ... ... ... бірі – осы.
Барлық сыныптарда, барлық кезеңдерде диктант жаздыруда осы бір ... жөн ... ... бар. ... әр ... тіл дамыту жұмысын өз
білім ... ... ... бағдарламаға сүйене отырып
жүргізеді. Бірақ тіл дамыту мен ... ... ... ... ... ... ... Ана туралы диктант жазылған соң оқушыларға
өз бетімен орындауға мынадай жұмыстар тапсыруға болады:
1. ана ... ... ... ... жаттау, мақал–мәтел, нақыл сөздер жинау, оны оқу;
3. ана туралы ... ұлы ... ... ... ... тіл ... ... осы тақырыпқа әңгіме құру;
5. қысқа шығарма жазғызу.
Қазақ балаларының ... ... ... емес, қанағаттандырмайды.
Оқушының әдеби тілмен айшықтап, мақалдап сөйлеуі, теңеулер келтіріп, ... ... өз ... ... ... ... Баланың тілдік қоры нашар
дамыған. Ойы мен ... ... ... ... ... ... мүкістенушілігі, біріншіден, логикалық ұлттық ұстанымның
қалыптаспауынан болса, ... тіл ... ... деп білу
қажет. Оқушыға суырылып сөйлеу тұрмақ, қара дүрсін әңгімелеудің өзі ... ... ... небір жақсы ойды айтуға келгенде берекесі
қашып, сәні болмай, еңсесі түсіп, ... айта ... ... баласына тән
қасиет болып барады. Оның ұлттық ... ... да, ... тауқыметімен біртұтас қарастырған жөн. Сондықтан да, баланың тілдік
қорын дамытуда жан-жақты еңбектену қажет.
Қорыта айтқанда, диктант өз ... басы ... ... ... Бір ... ... ... да, тіл дамыту да, әдебиет пен қазақ
тіліне деген құрмет пен қызығушылық та арта түспесе кемімейді. Ұрпақ тілі ... ... ... ұмытпайық.
1.2.Мазмұндама
Жазба жұмыстарының бір түрі – мазмұндама жұмысы. Балалардың мектепке
келіп түскен ... ... және дене даму ... жөнінде
оқулықтарда берілген мағлұматтарға сүйене отырып, мазмұндама ... ... ... ... бар екендігі анықталды.
Мазұндама жұмыстары балалардың психикалық процестерін ... ... ес, ... ... сезім, ерік) күшейтеді, әсіресе ой
қызметінің белсенділігін арттырып, мидың үлкен жарты шарлар қабығында ... ... ... ... ... ... барысында, әсіресе екінші сынып оқушыларының
психикасында 1-ші ... ... ... мен ... ... ... өмірде көрген-білгендеріне, заттың тікелей өзін
көрсетіп, сол ... ... ... ... ... ... алдын-ала синтездеу жұмысына ерекше ... ... ... ... алдын-ала синтездеудің, яғни жазбас бұрын мәтінді жобалап
алудың, қате жібермеу үшін де ... ... мол. Жазу ... жағы ... ... десек, ол әңгімеленгелі отырған уақиғаға
сай келетін сөздерді таңдап алу, аналитикалық процеске жатады, ал ... ... ... ... синтетикалық процесс болып ... мен ... және ... белгілерін көрсететін сөзді
іріктеп алу анализ болса, ал синтез – осыларды сөйлемнің ішінде орын-орнына
қойып орналастыру ... ... ... ... бөлу ... ... ал
синтез – сол бөлімдерді бір-бірімен жалғастыру. Мәтінге жоспар жасау жұмысы
кезінде ... іске ... ... сол ... ... ... ... не жазып беру жұмысы болып саналады.
Психология оқулықтарында бастауыш ... ... ... ... ... жүретіні айтылады. Сондықтан мазмұндауға
алынатын мәтіндер балаларда болатын көңілділік, ... ... ... ... ... сай ... тиіс.
Сөйтіп, мазмұндама жазу процесінің психологиялық негізі жөнінде аздап
болса да мағлұмат алу – оның ... ... ... ... ... ... ... көрсете алады.
Оқушыларды мазмұндама жазуға үйретуде дидактиканың негізгі талаптарына
сүйенген жөн. Бастауыш мектептерде мазмұндамаға үйрету жұмыстарында басқа
пәндердегі ... оның ... ... ... ... саналылығы, оқушылардың белсенділігі және ... ... ... ескеріледі.
Мазмұндама оқушылардың жас ерекшелгіне сай бірте-бірте күрделене
береді. Жоғары ... ... ... көп ... ... бұл түрі кең ... ... жазуға дайындық ретінде
қолданылатындықтан, ендігі жерде шығарма жазуға ауысады.
Мазмұндамалар жинақтарына талдау жасау
Әр жылда шыққан ... ... ... ... ... құрамындағы мәтіндердің заман талабына сай өзгергендігін байқауға
болады. Мысалы, 1981 жылы жарық көрген ... ... ... ... ... ... ... оған едәуір өзгерістер, қосымшалар
еңгізілген. Бірсыпыра аударма материалдар жинақтан алынып тасталып, олардың
орнына төл ... ... ... ... ... ... тіл дамыту жұмыстарының ең
негізгі түрі болып табылатын мазмұндама мен ... ... оның ... ... ... ... ... соңындағы сұрақтар мен тапсырмаларда
көрсетіліп отырылған. Мұндай тапсырмалар мәтіндерге үлгі ретінде ... ... тіл ... ... тіл ... ... ... жүргізілуі керек деген міндет туып отырғаны ... да ... ... пайдаланғанда, тіл тапсырмаларының берілген
үлгісін басшылыққа алып, басқа мәтіндердің материалдарын да ... ... ... ... жинағының» авторлары С.Омаров пен Н.
Бәйділдаев мұғалімдердің пайдалануына қолайлы жағын ескеріп, мәтіндерді
мөлшермен әр сыныпқа жеке-жеке бөліп ... ... ... ... ... жүргізілетін шығарма жұмыстарының үлгі ... ... та ... әр мектептің, әр сыныптың өзіне лайық ерекшелігін ... ... ... ... ... Сондықтан мәтіндердің әр сыныпқа
бөлініп берілуі мұғалімдердің өз сыныбының ерекшелігі мен жүргізейін ... ... ... қарай еркін таңдап алу, мәтіндерді бір сыныптан
екінші сыныпқа ауыстырып пайдалану мүмкіншілігін жоққа шығармайды.
Жинақтағы материал IV-XI сыныптарда жүргізілетін тіл ... ... ... ... ... ... өткізу;
ә) берілген сұраққа ауызша, жазбаша жауаптар қайтару;
б) жай және күрделі жоспар жасау;
в) мәтіннің көркемдік ерекшелігін және ... тіл, ... ... ... ... жақындата ауызша және жазбаша мазмұндау;
г) мәтіннің формасын өзгерте ... яғни I жақ, осы ... ... III жақ, ... шақ ... ... керісінше
мазмұндау;
д) қысқарта мазмұндау, яғни берілген мәтіннің тек ... ... ғана ... ... ... және ... келтіре отырып мазмұндау;
ж) берілген мәтінге оқушы өз ой қорытындысын қоса мазмұндау;
з) шығарма ... ... ... ... арналған жеке бөлімдерде хабарлау-баяндау, суреттеу және
байымдау-мінездеу түріндегі шығармалардан тиісті үзінді беріледі.
Шығармалардың бұл түр-түрлері мазмұндама, ... ... ... ... ... ... ... көбірек қызықтыратын
тақырыптарға, мұғалімнің ... ... ... ... ... ... қай-қайсысында болсын белгілі бір дәрежеде қамтылып отыруы
керек. Негізінде, IV- V ... үшін ... - ... VI ... VII-VIII ... ... ... мазмұндамалармен
жұмыс жүргізу негізгі орын алуға тиіс дейді авторлар.
Мемлекеттік бағдарлама IV сынып оқушыларына көлемі шағын шығармалар мен
жеке үзінділерге жай және ... ... ... білу ... ... әрбір тармағын сөйлемнің бір түрімен ғана емес, атаулы, хабарлы,
сұраулы сөйлем түрлерімен де, ... ... да жаза білу ... VI-XI ... бұл ... тереңдей түседі, бұл сыныптарда
мазмұндаманың күрделі ... ... ... көңіл бөлінеді.
Жинақтағы мәтіндердің басым көпшілігіне мазмұндау жоспары берілді. Бұл
берілген жоспарлар мұғалімдердің міндетті қолданылуы үшін ... ... ... ... ... әр ... ... қалай жасау керектігіне
үлгі ретінде көрсету, жоспардың әрбір тармағын түрліше сөйлем ... ... ... ... берілді.
Кµркем шығарманың жоспарын түрліше сөйлем түрлерімен жасауға оқушыларды
үйретіп дағдыландыруда, көрнекті жазушылардың шығармаларындағы ... ... ... және ... ... т.б. ... атаулармен оқушыларды таныстыру, сол кµркем шығарманың неліктен
солай деп аталғандығына оқушыларға жете ... ... ... Осы мақсатпен авторлар жинақтағы жеке мәтіндерді мүмкіндігінше ... ... ... ... ... ... күнге шейін өз мәнін жоймаған. Мысалы, «Орман
санитары» (Ә. ... ... ... ... ... «Шын достық», «Қазыналы Қаратау», «Табиғатты сүй», «Бозторғай мен
абжылан», «Тірілген ... ... ... «Күй ... ... көрнекті
жазушылардың еңбектерінен алынған үзінділер мен ертегілер оқушыларды
Отанды, табиғатты сүюге, қорғауға, ... ... ... ... болуға үйретеді.
Бірақ та осы жинақты бүгінгі күнде пайдалану мүмкін емес. Себебі ондағы
мәтіндерді ... ... ... ... заман талабына сай еместігін
көреміз. Мәселен, мұнда ... ... ... ... ... ... ... Октябрь», «Ильичтің балалық шағы және
мектептегі кезі», «В.И. Ленин Кашино ... ... ... мен
балалар», «Жас революционерлердің тапқырлығы», «Ол – комсомол ... ... ... ... түсірілді», «Сенбілік», «Шаштаразда».
Аталған мәтіндер көбінесе Кеңес үкіметінің өмірімен байланысты ... 2000 жылы ... ... ... ақпарат және қоғамдық
келісім министрлігінің бағдарламасы ... ... ... ... ... ... төл жазушыларының шығармаларынан
үзінділері келтірілген. Бұл үзінділер қазақтың әдет-ғұрпынан, ... ... ... ... ... домбыра», «Халық перзенті»,
«Бұқардың соңғы өсиеті», «Батырдың ... ... ... жер ... ... ... ... ешбір өзгеріссіз 2001-жылы қайта басылып шықты. Жинаққа енген
мазмұндамалардың мәтіндерін оқу жылы бойында оқушылардың зейін-қабілеттерін
жетілдіріп, ... ... түсу ... ... ... білім
сапасын анықтау сабақтарында пайдалануға болады.
Мазмұндама түрлері және оларды меңгертудің жолдары
Көркем ... ... жиі ... жазу ... бірі –
мазмұндама. Мазмұндама жаздыру арқылы оқушылар оқыған мәтінді қабылдап, сол
қабылдағандарын қайта жаңғыртуға тиіс және ... ... ... ... ... ... дағдыланады, сөз тіркесін құру, сөйлем құрау
шеберлігіне жаттығады. Мазмұндама жазу арқылы бірқатар сөз ... ... ... ... ... ... қалады, оқылған мәтінді ... ... ... мен сөйлемдерді бір-бірімен байланыстыруға жаттығады.
Мәтін мазмұнын айтып бергенде, оқушылар мұғалімнің баяндағанын қайталап
қоймай, мәтін мазмұнын өз ... ... өз ... құрастыру
талап етіледі. Атап айтқанда, оқушы жазған ... ... ... ... тиіс:
оқушының өз ойы болуы;
өз жанынан қосымша оқиға қосуы;
өздігінен қорытынды жасауы;
мәтін формасын өзгерте мазмұндау, яғни I жақ, осы шақ ... ... жақ, ... шақ ... ... ... мазмұндауы;
қысқарта мазмұндау, яғни, берілген ... тек ... ... ғана ... ... деп табылған детальдарды қысқартуы;
кеңейте мазмұндау, яғни мәтін мазмұнына байланысты дәйексөз ... ... ... отырып мазмұндауы;
берілген мәтін мазмұнына лайықты ой қорытындысын жасауы.
Мазмұндама жаздыру ... ... ... ... ... қолдана
білуге, жазбаша сөйлеудің ерекшелігін, мәтіннің ... ... ең ... ... жасау қиялын дамытуға игі ықпал етеді. Осындай
білім дағдыларын ... ... ... Ысқақ және Эльмира
Оразбаева мазмұндаманың мынандай түрлерін ұсынады:
1. Дайын мәтін бойынша мазмұндама;
2. ... ... ... ... ... ... мазмұндама.
Дайын мәтін бойынша мазмұндаманың өзін бірнеше түрге бөлуге болады:
1. Мәтінге жуық немесе толық мазмұндау;
2. Мәтіннің ... ... ... ... формасын өзгерту;
3. Қысқарта баяндау;
4. Толықтырып мазмұндау.
а) Мәтінге жуық ... ... ... бұл ... ... ... ... түгелге жуық меңгеріледі. Мәтіндегі сөз тіркесі,
сөйлемдер сөзбе-сөз қайталанбауы ... ... ... жаңа ... ... ... оқушы жұмыстарынан орын алуы мүмкін.
Бұл дұрыс па, жоқ әлде бұрыс па? Мұны ... ... ... ... ... ... ... меңгеріп, ондағы кейбір сюжеттің, көріністің,
өзіне ұнаған сөз йірімнің бастапқы қалпын сақтағысы келсе, ... ... ... өз ... ... сөз ... сөйлем құрау дағдыларының
қалыптасуынан шығарма авторын сөзбе-сөз қайталауға әкеліп соғады. Бірінші
жағдайда, сол ... ... ... ... сөз ... ... лексикасына айналса құба-құп. Ал, өткінші, тек баға алу үшін
бір-ақ рет пайдаланып, кейіннен ... ... онда алға ... ... ... көркем мәтінді қаз қалпында қайталауға жол бермеу
үшін белгілі әдіскер-ғалым С. Тілешева ... мына ... ... оқиғасы қызғылықты, көркемдік қуаты жағынан жоғары
талапқа сай мәтін тањдауын, ... ... ... ... оқу, ... ... ... оған тақырыптар беру, жоспарын ... ... т.б. ... ... ... мәтіндегі барды қайталау
болмай, мазмұндама нағыз шығармашылық жұмысқа айналатынын айтады.
Жазу техникасы: мазмұндама ... ... ең ... ... ... ... да болмасын әсерлі шығарма ... ... ... ... ... ... оқылмаса, қызығушылық сезімін
тудыра алмайды. Өйткені мазмұндама мәтіндерін оқушыларға оқып ... ... ... ... ... ... зор. Бұл жөнінде орыстың
ұлы педагогі К.Д. ... ... анық ... ... келтіріп,
әсерлі етіп оқи алатын мұғалім табу өте ... ... ... ерсі ... ... еді, ... ... жетілмеген балаларға
мұндай мұғалім ерекше қажет», - дейді.
Бала психологиясын жете ... А.С. ... да ... ... ... ... ... көңіл бөлген. Ол балаларға әсер ету ... ... мен ... ... ... ... ... айтады. Сондықтан
мазмұндама мәтінін оқығанда мұғалім дауыс ырғағын бірқалыпты сақтап, өзінің
дикциясына қатты көңіл бөлгені жөн.
Мәнерлеп ... екі ... ... қойылады. Олар – физикалық ... ... ... ... ... ... демді еркін және терең
алу, дауысты бірқалыпты сақтау болса, ал екіншісіне, оқудың ритмін сақтау,
сөзді анық ... бір ... оқу, ... ... дауыс ырғағын тыныс
белгілеріне сәйкестендіру, т.б. ... ... ... мәтінін мұғалімнің өзі оқып бергені жөн.
Одан кейін мазмұны ... ... ... түсініксіз сөздер мен сөз
тіркестері (фразеологизмдер) ... ... ... ... кезде мұғалімнің көмегімен, кейіннен оқушылар өз беттерінше жоспар
құрады. Жоспар жазылмақшы мәтіннің мазмұнына ... жай және ... ... ... ... ... оның мазмұнын жоспарлап жазу дегеніміз –
мәтін мазмұнын бөлім-бөлімге бөліп беру деген сөз. ... ... ... шығарманың мазмұнын жүйелі беру, ондағы оқиғаның, іс-әрекеттің
орындарын алмастырып алмау үшін қажет. ... ... ... болып
отырған негізгі мәселені тани білуге баулиды. Мәтінге жоспар жасау, әдетте,
жай жоспар, ... ... ... ... ... Мәтіннің мазмұнын сақтай отырып, баяндау формасын өзгертіп мазмұндау
Мұнда I жақта баяндалған мәтінді III ... ... ... ... ... шақ ... өзгерте мазмұндау.
б) Дайын әңгіме бойынша жазылатын мазмұндаманың келесі түрі – ықшамдап
мазмұндау
Мазмұндаманың бұл түрінде берілген ... ... ... ... ... ... сюжеттер қысқартылып, ең негізгі, түпкі ойды жазады.
Қысқарта, ықшамдап мазмұндаудың да өзіндік маңызы бар, ... ... ... мен қосалқы жақтарын ажырату барысында
да шығармашылық ... ие ... ... ... барысында әңгімедегі
қосымша детальдардан түйінді ойды даралауға жаттығады, мазмұнды талдай
отырып, қажетті материалды ... көп ойды аз ... ... ... ... дағдыланады. Ұсынылып отырған мазмұндаманың бұл ... ... ... ... қолдануға, сөйлемді жинақы құруға, аз
сөзбен көп мағына беруге, тілін ширатуға ... ... ... ... ... ... ... келесі бір түрі –
толықтырып мазмұндау
Бұл жоғарыда айтылған ықшамдап мазмұндауға керісінше берілген ... ... ... ұсынылған ойға тың пікірлер, жаңа сюжеттер
тапқызу мақсатында жүргізіледі. Мұнда ... ... ... мақсат етіледі.
Жұмыстың бұл түрінде бұл әңгіменің қысқаша мазмұны беріледі. Негізгі ой
ұсынылады. Оқушы өз жанынан берілген ойды күшейтетіндей ... ... ... Жаңа ... ... ... іс-әрекетті дәлелдей
түседі. Мұндай жұмыстар ... ... ... ... ... бұл ... ... мұғалімге үлкен жауапкершілік жүктейді.
Тыңғылықты дайындалуын ... ... ... ... ... ... оқушыларға ұсынылатын мәтіндер мазмұнына олардың ... ... ... ... ... зат, ... оқиға және іс-
әрекеттер болғаны жөн. Балалар сонда ғана ... ... онша ... ... ... ... мазмұндама жаздыру
Жұмыстың бұл түрін жүргізуде дайын әңгіме бойынша жүргізілетін
мазмұндамаға ... ... Олай ... ... да ... ... алдын-ала әзірлейді. Бұл жұмыстардың бір-бірінен айырмашылығы сөз
болып отырған мазмұндамада дайын мәтінге қосымша сол ... ... ... ... Жұмыс барысында қылқалам туындысын пайдалана отырып,
мазмұндама жазу оқушылардың сурет мазмұнын ... ... ... не ... ... де көркем сөзбен өрнектеуді үйретеді. Баланың
эстетикалық талғамын байытып, ... ... ... ... ... отырып жазылатын мазмұндаманың мынандай түрлері бар:
Белгілі оқиғаға арналған бір ... ... ... ... ... ... ... суреттер арқылы жаздырылатын мазмұндама.
Сурет және ... ... ... жаздырылатын мазмұндамаларды
түрлендіріп өтуге мүмкіндік мол. Атап ... ... ... ... ... ... ... мен сөйлемдердің орындарын
ауыстырып беріп, оны суреттің сюжетіне байланысты ... ... ... суреттерді мәтін мазмұны бойынша ... ... ... ... мен ... ... шығармашылық қабілетін арттырады.
Сурет бойынша мазмұндаманы мына жүйеде жүргізуге болады:
Алдын-ала дайындалған қыс келбеті бейнеленген суретті іліп, сұрақ-жауап
тәсілі бойынша дайындық ... ... ... ... қай мезгілі бейнеленген? Оны немен дәлелдейсіңдер?
1. Суреттің алдыңғы ... ... ... Олар не ... ... Балалардың көңіл-күйлері қандай?
3. Ауа райы қандай деп ойлайсыңдар?
4. Суретке қандай ат қоямыз?
5. Қандай ой қорытындысын жасаймыз?
Суреттің мазмұны ... ... ... ... сұрақтарға дұрыс
берілген жауаптар іріктеледі.
Мұғалім осы сурет бойынша дайындап ... ... ... оқып ... ... ... оқып болған соң, әрбір қайырым суретпен
салыстырады. ... ... ... ... ... мен сөз тіркестері
синоним сөздер арқылы түсіндіріледі. Кейбір сөздердің ... ... ... ... ... жазылады.
Ұжым болып мазмұндаманың жоспары түзіледі.
Жоспардың үлгісі:
1. Таңертеңгі табиғат көрінісі.
1. Өзен жағасында.
2. Балалардың қызығы.
3. Балалар соққан аққала.
4. ... ... ... жоспар мен суретті салыстыра отырып ... ... ... ... ... Балалар мазмұндама жазуға кіріседі.
Сюжетті суреттер арқылы мазмұндама жаздыру
Бұл жұмысты ұйымдастыру үшін алдын-ала мәтін ... Сол ... сай ... ... ... ... ... мазмұнын
жоғарыдағы біз ұсынған әдіс-тәсілдер арқылы оқушыларға меңгертеді.
Әңгіме мазмұнын толық меңгертіп алғаннан соң, балалардан ... ... ... сай ... ... салуға болатыны сұралады. Оқушылар
өз нұсқаларын алып, ұсыныстарын дәлелдеуге тырысады. ... ... ... ... ... оқиғаның құрамды бөлшектерін тануға,
ең бастысы – ондағы идеяны тап басуға дағдыланады. Сюжетті суреттер арқылы
мазмұндаманың тағы бір ... ... ... ... екіншіден,
суреттен сөз тудыру қабілеті қалыптасады. Яғни, шәкірттердегі ойлаудың
абстрактологикалық түрінің дамуына игі ықпал етеді.
Аяқталмаған ... ... ... өмірге белсенді позициясын оның адамгершілік мінез-құлқының
қажетті жағдайына айналатындай етіп қалай қалыптастыру керек? Жеке ... ... ... осы ... байланыстыруға болады? Бұл
сұраққа танымал ғалым Т.И. Шамова оқушының танымдық әрекеті қиял мен ... ... әсер ішкі ... ... ... ... ... жасаушы орта болып саналатындығына байланысты дегенді
айтады. Әрине, аталған әрекеттің ... ... ... ... бұл ғана
емес, өз бетінше қиялдау мен ойлауды да белсенді ету ... ... ... бұл ... мектеп балаларға тек білім беріп қана ... ... ... да ... ал мұның өз қоғамының саналы мүшесіне
керек қасиет екендігін атап айтады. Бұл тұжырымды академик М.А. ... ... өз ... ойлауын проблемалы ситуация туғызу негізінде
қалыптастыру керек, шығармашылық ойлау ... ... ... шешуде әр алуан тәсілдерді іздестіру процесінде жүзеге асырылады.
Оқушының өз бетінше ойлау қызметін белсенді ... жолы ... ... ең ... ... ... осы салада ғылыми зерттеу
жұмыстармен айналысқан ... ... ... ... ... әсіресе, оқушылардың өз бетінше ... ... ... дами ... айқын. Осыған орай ойлауды белсенді ету ... ... ... ... ... ... ... С.Л. Рубинштейн
өз бетінше жұмыс істеу саналы әрекеттің қалыптасуына негіз ... ... ... ... ... дамытуда дайын мәтін бойынша
мазмұндама жаздырудан ... ... ... ... ... ... ... мазмұндама мәтінін сәтті аяқтауы үшін логикалық байланысқа
түскен сюжет ойластырумен бірге оны ... ... ... ... ... ... бір толық мәтінді түзу үшін оқушылардан ұшқыр қиял мен
шығармашылық ойлауды талап ... Егер ... ... ... ... ... оның ... ұзақ ойлау процесі тұрғандығын естен
шығармағанымыз жөн. Сол ... ... ... ... ... ... ситуация туғызылады деп түсіну керек.
Аяқталған мәтін бойынша мазмұндама жаздырудағы ...... ... ... ... ... әрі қарай жалғастыра отырып, сәтті ... ... ... ... жұмысының түрінде мазмұндама мен шығарманың элементтері
кездеседі. Бұрын ылғи дайын мәтінмен жұмыс істеп ... ... ... өз ... әңгіме құрап, өзіндік ой ... ... ... ... ... не сәтсіз аяқтауы мүмкін. Ол басты мұрат емес.
Мұғалімнің негізгі ...... ... ... ... Сол ... ... «менінің» қабілетіне қанат бітіру, қайнар бұлағын ашу. ... «туа ... ... қабілетін» ояту. Мұғалім бұл жұмысты «жеңілден
ауырға қарай жүру» принципі негізінде істейді.
Алғаш рет оқушыларға ұсынылатын аяқталмаған ... ... ... суреттер арқылы бағыт-бағдар беру негізінде жүргізіледі. Демек,
оқушылар аяқталмаған мәтінді сюжетті ... және ұжым ... ... ... ... ... Атап ... келесі кезеңде аяқталмаған мәтін, жарты ... ... ... ... ... сюжетті суреттер негізінде мазмұндама жаздыру;
ә) аяқталмаған мәтін мен әңгіменің, сәтті тұжырымдауға сілтеме ... ... ... жаздыру;
б) соңына дейін түзетілмеген жоспар мен аяқталмаған мәтін ... ... ... ... ... бірте-бірте күрделеніп, оқушыларға
«өнер алды» болып табылатын тілдің ... ... ... игі ықпал етеді.
Ал методист-ғалым Рахметова С. бастауыш сыныптарда ... ... ... ... ... түрлерін көрсетеді: дайын әңгіме бойынша
мазмұндама, сурет бойынша мазмұндама, кино, диафильм ... ... ... мазмұндаманың соңғы түрі әсіресе бастауыш мектеп
жасындағы балаларға күшті әсерін тигізеді. Кино ... ... ... ... әсер ... Бүл ... Я.А. ... мұғалім үшін
«Алтын ереже – бала сезім арқылы қабылдай алатын ... ... ... ... ... жөн: ... болатынды көрсет, естуге болатын
нәрсені құлақ қойып тыңдасын, ... ... ... ... ... ... ... нәрсенің қатты-жұмсақтығын байқасын т.б. Кейбір нәрсені түрлі
сезім мүшелері бірдей түсініп ... ... - ... ... ... ... үйретуде техникалық
құралдардың алатын орны мен ... ... ... ... ... мен кітаптарда талай айтылды. Әсіресе қазақ мектептері үшін
мұндай құралдардың жетімсіз ... ... ... нәтижесінде соңғы
кездері қазақ тілінде шығарылып жатқан диафильмдер, фильмдер ... ... ... бойынша да («Елтай екілік елінде», ... т.б.), ... ... ... да ... ... сабақ ұйымдастыруда да балалардың ... ... ... ... ... кіріспе әңгіме айту керек. Бастауыш
сынып оқушыларын экран материалдарын игеруге бірте-бірте үйреткен ... ... ... де күрделі жұмыс. Бұл әсіресе бастауыш сынып
оқушыларында жиі кездесетін реминисценсия құбылысына ... яғни ... ... жоғары болғандықтан, оны тежеуге шамалары келе
бермейтіндіктен, олар ... ... ... ... ... ал ... – бірте естеріне түсуі мүмкін. Сондықтан кино, диафильмдер бойынша
мазмұндама жүргізуде ... ... ... ... ... оның ... бойынша мазмұндама жүргізу нәтижесіз болатындықтан),
біраз уақыт өткізіп барып сұраған жөн. ... «Жол ... ... ... 11 – ... ... тілінен» «Қырағылық» әңгімесі
оқылып, оның мазмұны сұрақ – ... ... ... ... ... қандай фильм көргендері, онда не ... ... ... ... екінші рет әр кадрына тоқтап, мазмұнын ашып, кеңірек
түсіндіру үшін тағы көрсетуге де ... ... да ... кино, диафильм
көрсетілгенде оны не «Ана тіліндегі» материалдармен байланыстыру, ... өзі ... ала ... құрастырып алуы керек. ... ... де, ... мәтінмен бірге талданады.
Мазмұндамаға берілетін мәтіндер бірте-бірте күрделеніп отыру жағын
мәтін таңдағанда мұғалім ескеруі ... ... оның ... көріністері
жағынан болсын, сөздік, синтаксистік жағынан болсын бірінен екіншісі аз-кем
қиындау болу керек.
Егер де жоғарғы ... ... ... тек қана ... ... бастауыш сыныптарда мәтін сабаққа дейін ... ... Не ... мұғалім үлкен қағазға алдын-ала жазып, дайындап алып
келеді де, ... іліп ... ... ... ... мазмұндама көлемі
шағын, мазмұны жеңіл әңгімелер арқылы жүргізіледі. Мысалы, «Қарлығаш ... ... ... ... ұя ... ... ұяға ... орналасып
алды. Торғайға қарлығаштың жалғыз өзінің шамасы келмеді. Ол ... ... ... ... ... ... Олар ... ұядан қуып
шықты. Сөйтіп, қарлығаш өзінің ұясына қайтадан қоныстанды».
Мәтінді оқымас бұрын мұғалім балалардың торғайды, қарлығашты ... бұл ... ... ... ажыратуға болатынын, яғни
олардың бір-бірінен қандай өзгешеліктері барын, бұл құстар ... ... ... ... ... ауызша әңгіме айтқызады. Мұндай
әңгімені 1-2 күн бұрын ұйымдастыруға да яки сол ... ... ... да ... Торғай мен қарлығаштың үлкейтіп салынған суреті
немесе муляжын пайдаланған тиімді.
Сабақ ... ... ... ... ... оқып шығады. Мәтін
ішіндегі дайын, орналасып алды, шамасы келмеді, қоныстанды ... Бұл ... ... ... ... - әзір, шамасы келмеу -
әлі жетпеу, күші жетпеу, орналасып алу – ұяға ... алу, ұяны ... ұяны ... т.б.) ұғындырылады. Сонан кейін балаларға орфографиялық
жағынан қиындық келтіретін ұя, қарлығаш, орналасып алды, шамасы келмеді,
көмекке, ... ... ... сияқты сөздер тақтаға жазылады.
Орфографиясы қиын сөздерді немесе сөз тіркестерін түбір күйінде я ... ... ... ... ... ... жөн. Ал кейбір әртүрлі
жалғаулар жалғанып, бірнеше рет қайталанып, түрлі тұлғада ... ... ... ... ... рай ... ... болады.
Мәтінді балалар екі қайтара оқып шығады. Мұнда балалар мәтіндегі ... ... ... ... ... көру, есту
анализаторлары қызмет атқарады.
Мәтін оқылып болғаннан кейін, оқушыларға сұрақ ... ... ... ... оқушылар тақтадағы мәтіннен ол ... ... ... ... бойынша талданып болғаннан кейін, мұғалім мәтінді тұтас ... ... ... ... соң, мұғалім тақтадағы мәтінді жауып
қойып, ... ... ... ... қойылған сұрақтарды ашады.
Мазмұндаманың бұл түрінде мәтін бойынша қойылатын сұрақтар мәтіннің
құрылысын, тәртібін өзгертпей, тек ... ... ... ғана ... қою мақсатын қамтиды. Мысалы, жоғарыдағы мәтін бойынша мынадай сұраулар
қоюға болар еді: Қарлығаш не ... Ұяға кім ... ... ... ... неге шақырды? Көп қарлығаш ұядан кімді қуып шықты? ... ... ... ... ... тақтадағы сұрақтардың құрылысы мен
тәртібін өзгертпей, ондағы сұраулардың орнына ғана сөз ... ... ... ... ... ... жазуға қызықтыру
Неліктен балалар мазмұндама жазуды аса ... ... ... ... ... байланысты (бір сарынды, қызықсыз ғып
өткізсе, ... ... ... ... ... ... ... отырып, жоспар бойынша басқа біреудің ойын жеткізу қиын,
үшіншіден, мұғалімнің айтқанымен, ... ... ... ... ... ... Бұл ... үшін қызықсыз және баланың ешқандай шығармашылығы
дамымайды, мазмұндаманы құлықсыз жазады.
Оқушыларды мазмұндама жазуға ... ... ... Ол үшін ... ... басқаша жолын қарастыруы керек, ... ... ... ... ... бас тартудың қажеті жоқ, қайта оны
жаңа әдістемемен байланыстырып өткізгені жөн. ... ... ... ... үшін ... ... ... ережесін
жұмыс барысында басшылыққа алған абзал. Тіпті оны көрнекті жерге іліп ... ... ... ережелері мыналар:
6. Жұмысқа белсенді қатысу;
7. Бір-бірінің сөзін бөлмей тыңдау;
8. Бір-бірін мұқатпау;
9. Сөйлеушінің (айтушының) пікірін құрметтеу.
Мысал ретінде бір мазмұдама ... ... ... талдап өтейік.
Сабақ тақырыбы: «Жаман жолдас».
Мәтінді алдын-ала бес бөлікке бөліп, сұрақтары дайындалып қойылады.
1-қадам. Балалардан «жолдас» сөзін ... ... осы ... (синоним) сөздерді табуын сұраймыз. Балалар әртүрлі жауап ... ... ... ... ... т.б. Әр ... өз ... жобаға
жазады.
2-қадам. Мәтіннің аты оқылады: «Жаман жолдас». Сұрақ қойылады: «Балалар
әңгіме кім (не) жайлы болады?» «Екі дос ... ... ... ... ... Оқушылардан әңгіменің басын тыңдау сұралады. Мәтіннің
белгіленген жерге дейін I ... ... «Екі дос ... жол ... ... бір Аюға ... Бұл екі ... біреуі әлсіз, ауру екен де,
екіншісі ... ... ... ... ... Мәтіннің бірінші бөлігін мұғалім
белгіленген жерге дейін оқып болған соң, оқушыларға ... ... ... ... әр бөлікпен жұмыс төмендегі сызба бойынша
жүргізіледі: мұғалімнің сұрағы жеке ойлану ... ... ... ... талқылау).
10. Аю деген не?
11. Ол қайда өмір сүреді?
12. Екі достың түр-пішінін ... ... ... ... – ауру,
әлсіз; екіншісін – мықты»).
Мәтіннің бұл ... ... ат ... ... (Әр ... өз ... ... қойған аты, ақын ойын жазады жұппен талқылайды топта айтады:
«Жолдас», «Жол үстінде», «Орманда», т.б.)
Ескерту. Мұғалімге тақтаға әр ... ... ... ... ... ... тақтадағы жазылған жоспарды балалар үлгі есебінде пайдалануы
мүмкін. Онда жұмыстың мұндай түрі оқушылардың ... ... ... жұмыс жасауын дамытпайды. Олар тек мұғалімнің ... ғана ... ... ... ... ... бастамасы бойынша мәтіннің не жайлы
болатынын айтуға бола ма? ... ... екі дос ... ... түрде бірдеңе болатын шығар»).
4-қадам. Мәтіннің II бөлігі оқылады. «Аюды ... ... әлгі ... ауру ... ... өзі ... барып, бір ағаштың ... ... ... ... ... ... мықты жігіт ағаш басына шығып кетті?
15. Ауру жігіт не ... Бұл ... ... ат қоюға болатынын жазыңдар.(«Қорқақ», «Қашу»
т.б.)
5-қадам. Мәтіннің III ... ... ... ... ... шығуға дәрмені
болмай, жерге етбетінен түсіп, өлген кісідей, дем ... жата ... аю ... ... тимейді екен».
Автор неліктен ауру жігіттің жата қалуын сипаттайды?
(«Етпетінен», «өлген кісідей», «дем ... ... аю ... ... ... ме? ... «Тисейін деп жатқанда
аңшылар келіп қалады да, аюды атып түсіреді», т.б.).
18. Бұл бөлімге қандай ат ... ... ... ... ақыл»,
«Амалсыздық», т.б.).
6-қадам. Мәтіннің IV бөлігі оқылады. «Аю жатқан жігіттің қасына ... ... мен демі ... соң, ... ... ... ... соң манағы жолдасы ағаштан түсіп, ауру жігіттен сұрапты:
19. Достым, аю ... не деп ... ... Аю ... ... ... ... («Аш емес шығар», «Өліп қалған
деп ойлады», т.б.).
21. Аю жігіттің құлағына не деп сыбырлады деп ойлайсыңдар? ... ... ... ... аш емеспін – бір, сен тірі емессің –
екі», «Жаманмен дос ... ... Бұл ... ... ат қоюға болады? («Қуаныш», «Тірі қалды», т.б.).
7-қадам. Соңғы бөлігі оқылады. «Сонда ауру жігіт тұрып:
23. Аю ... ақыл ... ... рет тар жерде жолдасың тастап
қашатын, өзінің ғана басын қорғайтын «доспен» жолдас болма деді».
24. Әңгіме ... ... ... ... ... сендер қалай қабылдайсыңдар?
26. Бөлімге қандай ат қоюға болады? («Аюдың ақылы», ... ... ... ... бойынша мәтінді талқылап болған соң, мәтін
үзіліссіз ... рет ... ... таза ... ... ... өз ... өз
қалауы бойынша өзгерістер енгізіп, әңгімеден алған әсерін негізге ала
отырып, мазмұндама жазады. Кейін ... ... ... ... өз жобасына сүйене отырып мазмұндама жазады.
Мәтінді бөліктерге бөліп, ... ... ... қою, әр ... ... қабылдауын байқататын жоспардың
әртүрлілігі, мәтінді ... ... ...... ... ... жұмыстың жемісті болуына көп әсерін ... ... ... ... зор ... ... Әр оқушының әңгімеге,
оқиғаға деген жеке-дара өз көзқарасы, ой-пікірі мазмұндамаларынан айқын
байқалып тұратындығы сөзсіз.
Мазмұндама ... ... ... ... төмендегідей болады:
| Сыныбы ... саны |
|5 |100-150 сөз |
|6 |150-200 сөз |
|7 |200-250 сөз |
|8 |250-300 сөз |
|9 |300-350 сөз ... |350-400 сөз ... |400-450 сөз ... ... ... ... ... ... ... мазмұны мен негізгі ойға
сәйкестілігі, тақырыптың толық ашылуы, баяндау жүйесі ... ... ... ... ... ... стильдік біртектілігіне, тіл
шеберлігіне назар аударылады.
Мазмұндама мен шығармаға екі баға: біріншісі жұмыстың мазмұны мен
көркемдік ... тіл ... ... ал ... ... үшін ... ... ... саны |
|5 |1/0 1/0 0/1 |
|4 |3/3 2/4 1/5 |
|3 |6/5 5/6 3/8 |
|2 |9/5 8/9 ... ... ... екі ... мазмұндамаға төрт сағат
беріледі.
Қорыта айтқанда, мазмұндама ... ... ... қабілетін
дамытуда ерекше рөл атқарады. Көркем сөздің, ... ... ... ... сол: сөздің тазалығын, шынайылығын қалыптастыратын, адамның
психикасын ... ... күш, жан бар ... ... ... сөз ... баулудың ең басты қажеттілігі – осында. ... ... ... ... мен ... жаздырудың алар орны ерекше. Әсіресе,
бастауыш мектептерде жүргізілетін тіл ... ... ... зор. ... ... әдеби тілдік нормаға сәйкес өз ойларын жеткізе білуге
үйретеді.
2. Сөздік қорын молайтады.
3. ... ... ... Өз ... ... жасауға дағдыландырады.
5. Оқуда кездескен қиындықтарды жеңе білуге үйретеді.
1.3.Шығарма
Шығарма – оқушының ... ... ... ... білімін өз ойымен,
дүниетанымдық көзқарасымен еркін ұштастыра отырып, баяндайтын шығармашылық
төл ... ... ... ... өзіндік ой-пікірі, көзқарасы
тұрғысында терең ... ... ... ... ... ... ... етіледі.
Оқушы тапсырманы өзі орындауы керек. Оқушының ойланып, нақты нәтижеге
жетуін қадағалау – мұғалімнің басты міндеті. Жазба ... ... ... ... ... ... отырады. Ауызша жауапта оқушы білімін толық
көрсете алмауы мүмкін, ал жазба жұмыстың ішіндегі ең бір толыққанды, ... ... ... ... мүмкіндік беретіні шығарма жұмысы.
Шығарма түрлеріне келетін болсақ, олар: еркін ... ... ... ... ... өнер ... ... шығарма, сурет,
фильм (диафильм), экскурсия бойынша шығарма, ... ... ... ... ... ... ... міндеттер туындайды:
1. Оқушының ойлау қабілетін арттыру;
2. Ана ... ... жаза ... ... Ақын – ... ... ... Оқыға – білгенін шығарма жұмысына пайдалана алу;
5. Сауатты жазуы, келген ойды дәл бере ... ... ... ... ... ... оны ... білу;
7. Келген ой толқынын іркіп, келесі ойға жол бере
білу;
8. Цитаттарды (дәйектеме сөз) келтіре білу;
9. Бөлімдердің арасындағы ... ... ... ... ... ... ... толық аша білу;
2. Артық баяндау, ... мен ... ... ... сөз болған жайды
оқушының басқаларға түсінікті
болатындай орамды ... ... көп ... сыйғыза
баяндауы;
4. Шығарманың бөлімдерінің негізгі
ой арқылы шебер байланысуы;
5. ... ... ... ... ... ... қатысты
қателіктер жіберілмеуі керек;
6. Оқушының шығармада ... ... ... ... ... оның ... танытады;
7. Барлық айтылған ойды жинақтап,
тұжырымдап, ... ... ... ... мен ... сынып – 0,5-1 бет;
6 - сынып – 1-1,5 бет;
7 - сынып – 1,5-2 бет;
8 - ... – 2-3 ... - ... – 3-4 ... - сынып – 4-6 бет;
11 - сынып – 6-8 бет;
Сыныпта жазылатын шығармаға сабақ кестесінен қатарынан екі ... ... ... ... ... ... – 6 ... бағалануы туралы оқушы шығармасын тексеру, бағалау мәселесін
негізінен 4 салаға бөліп қарайды.
1. Мазмұндылығы мен идеялылығы;
2. Ой – ... ... ... ... ... қай – ... да оқушы білімін бағалауда маңызды.
1. Шығарманың идеялылығы мен мазмұндылығына оқушының тақырыпты қалай
ашқандығы, ... ... ...... дәлелділігі, негізгі
ойды жеткізе алуы жатады.
2. Ой – пікір жүйелілігіне шығарманың жоспарға сәйкестігі, әрбір бөлімнің
мөлшері мен ой жүйесі, ... ... т.б. ... ... тақырыпты ашуға байланысты оқушының ойын қалай жеткізгендігі,
сөйлемдерінің оралымдылығы, сөз қолданысы, ... ... ... ... жатады.
4. Грамматикалық сауаттылыққа емле, тыныс белгісіне байланысты жайлар
қаралады.
Шығарма процесі
Оқушыға нақты жұмыс берілді. Ендігі жерде оқушы ... ... ... 10
минутқа дейін үнсіздік басып, оқушы алған білімін еске түсіріп, мида қрыту
процесі басталады. Осы ... ... ... ... ... ... таңдауға көмектесуі мүмкін. Себебі шығарманың қаншалықты нәтижелі
шығуының кепілі – ... ... үшін ... ... папка аштырып,
газет, журнал қиындыларын жинатып, ақындардың өлең – ... ... ... кітапхана каталогын жасатып үйрету керек.
Шығарма жазу мынандай кезеңдерден тұрады: әзірлік кезеңі, жазу, ... ... ... ... ... ... теориялық білімі толық болғанымен, шығарма жазғанда ойын
шашыратып ... ... ... ... ... ... өз ... оқитыны байқалады.
Шығарманың жазылуында ұшырасатын кемшіліктердің негізгі бөлігі ... ... ... ... ... ... жағдайда
шығарма мақсатына жетпейді;
Шығармаға бағыт берілмесе, мақсатына жетпейді;
1. Қате ... ... ... ... ... ойын ... жаңарту оңайға түспейді. Сондықтан
алдыңғы сәтсіз шыққан шғармадағы ... жою үшін ... ... ... ... жаздырудың ең басты мақсаттары мыналар:
1. Бала біліміне бақылау, білім ... ... ... ... ... ... теориялық білімдерін
практикалық жұмыстарда пайдалана білу.
3. Ойлану еңбегіне өз беттерімен іздендіру, өз ... ... ... ... дағдыландыру.
4. Оқушылардың қабілеті, дарынына әсер ету, шығармашылық жұмыстарға ... ... ... ... «шығару» деген ұғым жатады (яғни
ойдан шығару, ойлап шығару). Көркем ... ... ... ... ... ... деп ... шығатын қорытынды: шығармаға қойылатын талап аса күрделі, әрі
маңызды болады. Бұл жұмысты мектептегі ... ... ... күре ... ... те, артық емес. Шығарманың күрделілігі сол,
бұл- оқу процесіндегі бірден-бір ... ... ... ... ... ... ... біреу болса да, оқушы оны ... яғни ... ... ... сол ... ... не ... дәрежесіне байланысты. Дегенмен шығармаға ... ... ... оқу ... ... ... ... нұсқаулар»
деген атпен (басқа тақырып алу әр мұғалімнің өз ... ... ... зор.
Шығарма жазудың талаптары мен тәртібі
1. Шығарма тақырыбы тырнақшаға алынбайды, ... ... ... ... ғана ... ... ... оң жақта, тырнақшаға алынбай жазылады. ... бір ... ... ... ... Егер шығарма жазушы эпиграф алынған
туындыны көрсеткісі келсе, автордың аты – ... ... үтір ... атын ... алып жызады.
3. Жоспар деген сөз эпиграф болса, одан төмен, ал ... ... соң, жол ... ... ... ... кейін нүкте қойылады.
4. Жоспар үш бөлімнен тұрады: кіріспе, негізгі бөлім, қорытынды
бөлім. (рим ... ... ... ... нүкте, жақша қойылмайды).
а) Негізгі бөлім тақырыпты ашуға бағытталып, араб санымен белгіленген,
кемінде үш ... ... ... Араб ... ... нүкте қойылады. Әр
пункт жан-жақты ... ... ... ... ... ... жағдайда әр
бөлшек әріппен белгіленіп, жақша арқылы жазылады. (екі бөлшектен кем болмау
керек).
5. Шығарма ... аты бір ... ... ... келесі жолға
жазылады, бірақ жоспардағы рим, араб сандары мен әріптердің асты ... ... ... ... ... әр ... атынан кейін нүкте қойылады.
7. Келесі бөлімнің аты бас әріппен жазылады. Әр пунктің бөлшектері
болса, қос ... ... ... атының соңына нүктелі үтір қойылады. Содан
кейінгісі жаңа жолдан ... ... Ең ... ... кейін нүкте
қойылады. Келесі бөлім жаңа жолдан бас әріппен басталады.
8. Шығарманың бөлімдері мен бөлшектерінің аты ... ... ... ... ... ... әр бөлім абзац арқылы жазылуы керек.
12. Шығармада берілетін сандық мәліметтер: ғасырлар – римше, жыл, күн –
араб ... ал ... сан ... ... ... ... ... араб
санымен көрсетуге болмайды, дей тұрғанмен кездессе, баға кемітуге ... ... ... сан ... ... күндерді көрсететіндері де
сөзбен жазылады.
13. Өлеңнен алынған үзінді жолдың ортасынан, ... ... өте ... ... нормаға сай жазылуы керек.
15. Дәйексөз жазғанда, қазақ тілі ... ... ... барлық ережелерге сүйену керек. Өлеңнен алынған үзінді жолдың
ортасынан, тырнақшаға алынбай жазылады.
16. Шығарма өте ... ... ... сай ... ... ... кеткеніміздей, шығарма жаздыру- балаға білім беру ісінің
ең күрделі, ... ... ... ... үйде де, сыныпта да
жаздырады. Бағдарламада шығарма жаздыру ... ... ... ... оқушылардың жас ерекшелігіне байланысты шығарма жазудың уақыты
белгіленеді. Мысалы, сыныпта – 2-3 сағат, үйде – 1 ... не 10 ... ... беріледі.
Мұғалім қосымша сабақ өтеді, жекелеген оқушылармен жұмыс ... ... ... ... ... ... ... шығарманы
үйде жазып жатса, оның алғашқы сұлбасын ... ... ... Басында
үлгісі берілген нұсқау-көмекті естеріне ... ... қояр ... Егер ... қиын болса, сыныпта немесе қосымша сабақта жоспар
құруға көмек жасайды. ... ... ... ... ерік беру керек. Қай
тақырыпта шығарма ... қай ... ... өздері шешсін. Шығарма жазу
үшін, ең басты мәселе- ... сол ... ... ғана ... сонымен
бірге білгенін көркем, тиянақты тілмен жеткізу қабілеті, тіл ... ... ... ... ... дөп тауып, соны тұжырымды
бере білуі, ... да ... рөл ... ... ... білу өте алғырлықты, зеректілікті қажет етеді. Сондықтан мұғалім
балаларды шығармаға баулуда көп еңбектенуі, тер төгуі ... ... ... жай, күрделі түрлері пайдаланылады. Егер оқушы
шығармасының мазмұны, тілі, стилі, сауаттылығы жағынан ... сай ... бар ма, жоқ па оны ... ... керек. Эпиграф жайлы да ... ...... ... ... ... ... жұмыс.
Бұндай жұмыстар оқушыларға кең ойлауға, ойын ... ... ... нақтылауға үйретеді.
ІІ- тарау. Жазба жұмыстарының мақсаты және оны ... ... ... ... ... талаптар, олардың сипаты
Бастауыш сыныптардағы жазу ... ... ... тілі ... ... ... психологиялық негізі мидың үлкен жарты ... ... ... ... ... байланысқа
түсуі, екінші сигнал ... ... бір ... болып табылады. Жазу тілі көзбен қабылданады, қолмен
іске ... Ал ... ... есіту- кинестезиялық нерв
байланыстары арқылы өтеді.
Жазу тілі ... ... ... ... сондықтан да ол
үнемі ауыз ... ... ... ... ерте ... ... ... да болмасын бір
уақиғалар ... ... ... ұрпаққа қалдыруға болады.
Сөйтіп ондай ... ... ... ... Бұл ... ... ... кезеңі деп аталады. Идеографиялық ... бір ... ... ... еске ... ... атқарады.
Кейінірек иероглифтік жазу шықты. Бұл заттарды немесе
тұтас ойды ... ... ... ... ... алфавиттік жазу.
Бұл кейінірек шыққан.
Жазудың құралына алфавит, ... және ... ... ... - ... ... ... бір жүйемен
орналасу тәртібі.
Графика - дыбыстың, буынның ... ... ... ... ... ... Ал ... тілдің белгілі бір нормаға
келтірілген ережесін сақтап жазу.
Алфавит пен ... ... оқу мен ... (сауат ашудың)
ең ... ең ... ... ең ... ... ... Алайда жазуды меңгеру оның тағы ... ... ... ... ... сауатты жазу) ... ... ... ... ... игере ... ... ... барысында графикалық түрде қарым-қатынас
жасу мүмкіндігіне ие ... яғни ... ... және ... ... береді, жеке басының жалпы даму деңгейі
жоғары ... ... ... Міне, жазуға үйренудің басты
маңызының өзі анықталады.
Жазбаша ... ... тән ... бар. ... ... ... әсер ететіндей қосымша ... ол ... ... ... ... онда автордың эмоциясы
мен сезімі, толқуы мен ... ... ... ... бәрі ... ... жазу ... қабылдау қиялдың ... ... ... ... бастауыш сынып оқушыларының жазу ... ... ... ... ... яғни ... ... дамыту үшін алдымен оларды ... ... алу ... ... ... ... ... бөлігін (таяқша,
дөңгелек, қосу сызықтары) ... ... ... жаттықтырылады.
Бұл кезеңде бала ... ... ... ... көтеріліп,
төмен еңкейіп, екі жағына ... неше ... ... мұғалім тиімді жаттығулар ұйымдастырса, ... ... ... қозғалыстарын жинақтап, ... Ал ... әріп ... аса күш салмай-ақ ... ... ... ... ... жазу ... ... әріптерді, сонан соң тұтас ... ... жаза ... Дей ... балалар жазуға лезде-ақ
дағдыланады деудің жөні жоқ. ... ... ... ... екі ... ... жазу ... толық меңгеріп ... ... ... жеке ... ... ... ... кейін жаңа міндет-
сауатты жазуға (немесе ... ... ... ... ... бүкіл ... ... ... ережелері (әріп таңбаларын қолдану тәртібі, әріпті
таңдау, ... және ... жазу ... оны ... ... ереже бойынша, саналы түрде түсіне ... ... ... ... бірте-бірте дағдыға айналдыра береді.
Бір орфографиялық амал автоматталғаннан ... ... ... ... ... саналы ... ... тілі ... ... ... ... яғни ... сөздің соңғы дыбысы қосымша
аралығында да (бас – шы, ... ... сөз ... (боз
құнан, бозғұнан ... ... ... де ... ... ... ... орыс тілінен енген, аяғы үнді ... ... ... ... бар ... клуб,
педагог т.б.). Бұл ... ... үнді ... ... ... ... яғни д, г, б ... қатаңдап т, к,
п дыбыстарына ... ... ... ... ... ... дыбыстан басталып жалғанады: ... ... ... ... ... ... ... тілінде фонетикалық принципке сүйеніп, ... ... ... ... ... т.б. ... көнерген,
біріккен
сөздер дәстүрлі принциппен, ... ... ... ... ... ... әдістемесі тіл ... ... ... ... ... жазу ... сүйенеді.
Бұл жұмыстардың мақсаты - балаларды көркем, анық, ... ... Ол үшін ... ... ... ... ... негізгі элементтерінің және сөз ішіндегі
әріптердің ... ... ... болуы.
2. Әріптердің биіктігі біркелкі болып ... ... және ... сопақша құрсау түріндегі ... ... ... түзу сызықтан ... ... ... кілт ... бірте-бірте
созылыңқырап барып, жіңішкеріп жалғастырылуы.
4. Әріптердің кескіні ... ... ... ... ... ... әріптердің дұрыс жалғастырылуы.
Жазуға үйретуде көзделетін тағы бір ... ... ... ... ... практикада шапшаң оқудың қандай
маңызы болса, шапшаң жазудың да ... ... ... ... ... тиіс ... ... оларды жазуға үйретуден бұрын ... ... екі аяқ тік ... қалыпта бүгіліп ... ... ... көргішіне) тіреліп тұрсын;
жазғанда көкіректі ... ... ... ... шетінен 3см
қашық ұстап түзу ... ... иық ... бірдей, түзу тұруға тиіс. ... тым ... ... көкірегін тіреп ... ... тым ... ... ... ... кетіп, бірте-бірте
сәл алыстағыны көре ... ... ... сол ... ... қолы жазуды
көлеңкелемейтін
болсын. Екі қол ... ... стол ... ... ... қолмен ұстап, жазу төмен түскен сайын жоғары жылжытып отыру
керек. ... ... ... жері ... дәл орта ... ... ... де оқушының көкірегінің дәл орта ... ... ... оңға я ... ... ... ... ... қарауға тура келеді.
Жазуға ... ... ... рет ... ... ... қолын қимылға, ... ... ... ... Дайындық кезеңінде балаларды жазу ... ... және жазу ... таныстыру, партаға
қалай ... ... ... қою, қаламды қалай ұстау
ережелерімен ... ... ... ... ... ... қимылдатуға жаттықтандыру ... ... әріп ... ... ... ... төселе бастаған кезде балалар ... ... такт ... жазуға үйретеді1.
Оқушыларды дұрыс ... ... ... ... көңіл бөлуге ... ... ... ... берілетінін алдын ала таңдылады. Каллиграфиялық ... жазу ... ... ... ... ... көрсетіп отырады. Балалардың дәптерлері күн сайын қаралып,
тексеріліп, ... оны ... ... жолы көрсетіліп
отырылады. Айына бір рет болса да ... ... ... ... ... мынадай жоспар бойынша жүргізіледі:
1. ... ... ... отыру ережелерін балаларға
ескертіп, өзі ... ... ... отырмағандарын дұрыстап
отырғызады.
2. ... ... алда ... ... ... жаттығуды, әріп элементтерін, ... ... ... ... қолының қалай қимылдау ... ... ... ... оқушылардың алда тұрған ... ... ... ... ... кіріседі.
4. Мұғалім партаны аралап жүріп, жазу ... Жазу ... ... ... ... ... қателері айтылады, түзетіледі, жақсы ... ... ... үшін орфографиялық танымның
әсіресе ... ... ... рөл ... Олар сан ... мен ... ... әсерінен аз да ... ... ... ... сөздерді ... ... ... ... неге олай ... әлі айтып бере
алмайды. Мұндай құбылысты кейде ... ... деп ... жүр. ... ... білім алғанда ... ... ... ... ... ... ... үйрену тілдің ерекшеліктеріне ... ... ... өтеді: фонетикалық жазу ... ... ... ... ... анық айта ... ... дәл айыра ... ... ... ... ережелерді үйрену басым болады. Ал ... ... ... ... ... ... т.б.
сөздердің (карындаш, ... ... т.б.) ... ... ұстап, ол сөздерді сөздіктен қарап, ... ... ... жаттығу арқылы бірте-бірте дұрыс жаза алатын ... ... үшін ... ... ... Жазылатын сөздің мағынасын, мәнін ... ... ... ... оқып айту ... жаздыратын
сөздерінің,
сөйлемінің, мәтіннің мағынасын оқушылардың анық ... ... ... ғана ... ... ... ... және жазылуына, грамматикалық ... ... ... жазғандарын саналы түрде есте ... ... оқы, ... ... ... ал, ... зейін
аудар, т.б.
Жіберілген ... ... ... ... тексер,
түзет, қайта жаз ... ... ... ойлан, т.б. оқушылардың
белсенділігін көтеру және өздіктерінен ... ... ... Сөйлем мен сөзді талдау ... ... ... ... ... ... ... жұмыстары, "неге?"
сұрағын көбірек ... ... ... ... ... ... шығармау
керек: дыбыстық-әріптік талдау, сөз ... ... ... ... синтаксис және байланыстырып ... ... ... ... ... ... ... (мазмұндама, шығарма) кезектестіріп өткізу.
5. ... ... ... ... ... ... төселуіне қарай, ... үшін мәні ... ... алғашқы кезде ... ... ... ... ... ... жаттыққан
сайын оның ... ... ... ... ... ... оған ... мүлде қажеті бола қоймайды.
Орфографиялық дағды ... ... ... қатысты. Бірақ пунктуацияға ... ... ... ... бар. ... ... қою да ережелерге
бағынады.
2.2.Жазба жұмыстарын үйрету жолдары
Әдебиет ... ... жазу - ... ... ... ... нәтижесi болып табылады. Мұғалiмнiң педагогтiк шеберлiгi мен
еңбегiн айқындайтын, оқушының ... ... ... ... көрсеткiш.
Оқушылар арасында әлi де шығарма жазып, жоспар құра ... өз ... ... тiл ... жиi ... ... Осындай
кемшiлiктердi мектеп бiтiрушi ... ... ... ... ... ... жазу ... қойылатын талаптар күшейдi. Мектеп
бiтiретiн оқушылар кәмелеттiк аттестат алу үшiн жазатын шығарма жұмысына
берiлген ... ... ... ... ...... ... немесе белгiлi бiр библиография-
лық-сын мақаланы қайталап, болмаса мұғалiмнiң ой-пiкiрiн өңiн айналдырып
жазып беру емес. Оқушының ... ... ... алған әсерiн, жазушының
өмiрiмен, шығармашылық жолымен танысқанда бiлген, жалпы әдебиет пәнiн оқуда
көңiлiне түйген, таныған, өзiндiк ойлары мен ... ... ... ... ететiн уақыт жеттi. Емтихандық шығарма сапалы ... ... ... ... ... ... терең түсiндiру арқылы эмоционалдық жақтан
айқын да анық баяндалуы және ... ... ... ... тiлмен берiлуi
қажет”.
Әрине, мұндай талапты орындап шығу – бiр күннiң немесе бiр айдың, ... iсi ... ... орта ... көлемiнде алған бiлiмнiң ұзақ мерзiмде
қол жеткен нәтижесi болу керек. Емтихан ... ... ... ... жиi ... ... ... бастау керек екенiн
бiлмеу, бiрiншi беттi бастағанда алдымен жоспар одан кейiн тақырыпты жазу
сияқты кемшiлiктердi ... үшiн ... ... жазу туралы арнайы
нұсқауды негiзге алу жөн. Онда ... ... ... ... ортасына жұмыс иесiнiң аты-жөнi жазылады.
2. Екiншi бетке екi жол төменiрек ашық және ... етiп ... Егер ... ... ... ... онда оның ... аты жазылады.
3. Тақырыптан екi жол төменiрек шығарманың жоспары жазылады.
Мектептегi шығарма жұмысы оқушының дүниеге көзқарасын ... ... ... ... Олай ... ... негiзгi мақсаты – осы. Мектепте
шығарма жазу жұмысының қай түрi болса да өте күрделi ой еңбегi, ... iс. ... ... ... ... ... арттыруда шығарма
жұмысы орасан зор мiндет атқарады.
Шығарманың өзiн бiрнеше топқа бөлуге болады:
1. Оқушының өз ... ... ... байланысты.
2. Еркiн тақырыпқа жазылған шығарма.
3. Әдеби тақырыпқа жазылған шығарма.
Сонда оқушының өмiрден көрген, бақылаған өз тәжiрибесi, өз ... осы ... ... ... ... ... талапты орындау, оқушының алған тақырыпты толық ... ... ... ... ... тiкелей байланысы жоқ жанама
мәселелерден аулақ болу жазу жұмысының ... ... ... екенiн
мектеп тәжiрибелерiнен көруге болады. Жоғары сыныптағы ... ... ... ... үшiн ең ... жазу ... ... бiлу шарт. Сондықтан шығарманың құрылысына назар аударғанда мына
схемалық ... есте ... ... ... ... ... ... (экспозиция)
2. Негiзгi бөлiм
а) оқиғаның байланысы
ә) оқиға шиеленiсiнiң жеткен жерi
б) шешiлуi
3. Қорытынды (эпилог)
Талдау түрiндегi шығармалардың ... ... ... ... ... ... бөлiм
а) тақырып көтерген мәселе
ә) ұсынылған дәлелдер
б) цитата түрiндегi мысалдар
в) өзiндiк ойлар
3. Қорытынды
Әрине, оқушы ... осы ... ... мүмкiн емес. Бiрақ
шығарманы талдай бiлу үшiн осы жолдарды бiлу қажет деп ... ... үшiн ... ... ... ... Шығарманың тақырыбын әбден ойлап алып жазу керек.
2. Жоспар тақырыпқа сай, нақты ... ... ... ... пен ... идеяны ашуға сәйкес алынуы керек.
4. Тақырыпқа байланысты материалды ... ... ең ... ... ... ретi мен жүйесiн сақтау және тақырыптан ауытқымау керек.
6. Айтатын ... ... ... ... ... болатынын есте
сақтау қажет.
7. Келтiрiлетiн мысалдар, салыстырулар негiзгi пiкiрге ... ... ... ой ... ... ... жазылуы және айтылатын ой
айқын, сөйлем орамды, түсiнiктi болуы қажет.
9. Әр ... ... ... ... ... қате ... ойлау
керек.
10. Ұмытып кетпес үшiн байқаған емлелiк қателер мен ... ... ... ... ... ... ... көрiнiсiне мән беру
керек.
Мiне, осы талаптарды мұғалiм оқушы шығарма жазар ... ... ... ... ... ... қарасақ, оқушылардың шығарма жұмысын
тексерудiң екi түрi бар:
1. Оқушы ... ... ... өзi ... ... ... оқушының өзiне тексерту.
Күнделiктi тәжiрибеден қарап отырсақ мұғалiмдер осы екi ... ... ... ... ... ... ... емтихан кезiнде
өте жиi кездеседi.
Шығарма жұмысын тексергенде қателердi түрлi шартты ... ... ... ... ... бiр ... бар.
/ - Емле қатесi белгiленедi.
V - тыныс белгiсiнен кеткен қате.
Z – абзац керек деген белгi.
Z – артық қойылған абзац.
? – ... ... осы ... ... ... ... – пiкiрдi немесе фактiнi бұрмалаудан кеткен кемшiлiк.
! – осы жерге ерекше көңiл аудар.
~~~ - ... ... ... ... ... ... мен ... стильдiк жағынан дұрыс құрылмаған, жөндеп жаз деген ... - сөз ... ... ... ... ... осы шығарманы мұғалiм тексергенде ненi еске алу керектiгiне назар
аударайық:
1. Дәптердiң сыртқы көрiнiсi
а) тазалығы
ә) ... ... ... ... ... пен ... ... пiкiрдiң молдығы
б) дәлелдiң дұрыстығы
3. Пiкiрдiң жүйелiлiгi
а) жоспардың жүзеге ... ... ... ... ... сауаттылығы.
а) емлелiк жағынан
ә) синтаксистiк жағынан
5. Стилi
а) сөйлемдердiң дұрыстығы
ә) көркемдiгi
Мiне, осы ... ... да ... оқушыларға ескертiп отырған жөн. Осы
айтылғандарды басшылыққа алғанда шығарма жұмысы ойдағыдай болады.
2.3. ... ... ... ... жүргізілетін жұмыстар және оны
жетілдіру амалдары
Мұғалім грамматика мен емледен оқушылардың ... ... ... ... ала отырып, олардың жақсы және олқы ... ол ... ... ... ... ... анағұрлым
білімі нашар балаларға ... Осы ... ... сол ... ... ... ... Сөйтіп, мұғалім ... ... ... ... ... жеке
тапсырмалар береді1.
Оқушылар жазу ... қате ... үшін ... ... ... Осы ... олар ... қате жіберген сөздерін
дәптерлеріне жазады, оны жою ... ... ... ... ... сөздерді жазып қоюға ғана емес, сонымен
қатар өздерінің қателерін жою үшін ... ... ... да
үйренуге тиіс. Біршама уақыт өткеннен кейін мұғалім сыныппен ... ... ... бір ... ... сұрау кезінде керекті
сөзді ... ... ... тұрғанын талдатады. Мұндай жұмыс
балалардың белсенділігін арттырады.
Біраз ... ... ... ... ... ... жылдықтың
аяғында) оқушылардың жұмыстарына толық талдау жасайды. ... тән ... ... ... ... ... әрбір
оқушының және бүкіл сыныптың үлгерімі жөнінде тұтас карта ... ... қате ... ... ... 1) ... ... (кезінде түсінбеген немесе ұмытып ... ... 2) ... ... ... оны ... ... қолдана алмаған,
яғни ережені жазуда ... ... ... 3) ... ... 4) жазып отырғанының мағынасына (не жазып
отырғанының ... ... ... ... ... ... әрекет етеді. 5) кейбір дыбыстарды қате естиді ... ... ... да, ... ... ... 6) ... ұқыпсыз
орындау салдарынан қатені байқамайды т.с.с. – себептерін ... ... ... ... ... ... ... кеткен қателіктерді түзету ... ... ... Қателерді қай кезде түзету ... Егер ... ... сол ... ... ... Мысалы, ескерту, түсіндірме
диктанттары, көшіріп жазу ... сол ... ... ... Ал бақылау диктанты, мазмұндама, ... ... ... Қате ... жазу ... ... ... зор. Талдау барысында мұғалім балаларға ... ... ... ... олар өз ... қарап
алаң болады да, мұғалімді тыңдамайды, ... ... ... осы ... ... тән қателерден басталады.
Мұғалім өзі (немесе тақтаға шақырылған ... ... көбі ... ... ... ... ... жазады, оны ... ... неге олай ... ... ... ... Мұндай жалпы ... тән ... онша көп ... ... талдауға бір сабақ жеткілікті. Егер уақыт ... ... ... ... ... дәптерлеріне жазып алады.
Екінші сабақта жеке оқушылардың жіберген қателіктері ... ... ... ... таратылып беріледі. Олар мұғалімнің
түзеткен қателіктерін табады, оны ... ... ... ... ... сөйлем құрастырады т.б. Қатемен жұмыс тек бақылау ... ғана ... ... ... ... басқа сабақта да
жүргізіледі.
Балалардың жұмыстарындағы қателерді мұғалім түрлі жолдармен түзетеді: 1)
қате ... сөз ... ... ... ... ... тұтас жазылады; 2)
қате жазылған әріп немесе сөздің асты ... 3) қате ... ... ... асты ... ... ескерту жазылады (керекті әріптің я
сөздің дұрысы немесе соны еске ... сөз ... ... тиісті
сұрау қойылады, кітаптан тиісті параграф ережесі көрсетіледі т.б.); 4) қате
әріптің астын сызып қояды, ешқандай ескерту берілмейді.
Бұл ... ... ... ... қолдану: 1) сыныптың
ерекшелігіне байланысты (I-II сыныптарда айқынырақ түзетулер қолданылады,
III –IV сыныптарда ... ... ... ... (3-4 ... ... дайындық дәрежесіне байланысты. Мысалы, жақсы оқитын оқушы қате
жіберсе, оның қатесінің асты сызылып қана ... ал ... ... ... ... ... түзету керек (кейде қалай түзету
керектігіне нұсқау көрсетсе, кейде дұрысын ... ... ... ... ... ... ... керек. Мұғалім қате
жазылған сөздердің дұрысын, тіпті болмаса, ... ... ... ... ... қате жазылған сөздерге емлелері ұқсас я ... ... ... әдісі өте пайдалы.
Оқушылар бір түрлі қатені қайталай беретін болса, онда динамикалық
стеротип ... да, одан ... ... ... ... ... есепке алып, бір қатені екінші рет қайта жібермеу үшін, дереу
алдын ала шаралар қолданылады. ... қате ... ... жазылуы
қиын сөздерді ескертіп, көрсетіп жаздыру, жазылу ережесі оқылмаған сөздерді
жаттығу жұмыстарына енгізбеу, егер ... ... ... ... ... оқулықтан қарап жазуға дағдыландыру керек. Мұғалім
оқушылардың ... ... ... ... ... ... әр
оқушының жұмысына баға қояды. Бүкіл ... ... ... ... ... ... ... береді (мысалы, ережені пысықта, сөйлем
құрастыр, белгілі бір жаттығуды орында т.б.). ... ... ... ... ... қамтитын бір баға қойылады. Ал мазмұндама мен
шығармада тек ... ... ғана ... ... ... ... сөз қолданудағы сөздерді байланыстырудағы, жоспардағы, сөйлем
құрудағы, мәтіндегі қателер де, тіпті жазу жұмысының көлемі де ... ... ... ... ... ... ... дұрыс болуға тиіс. Оқушылар ... ... ... ... мұғалімдердің өзі сауатты сөйлеулері керек,
тақтаға, оқушылардың дәптерлеріне жазғандары әдемі, қатесіз болғаны жөн.
Қорыта айтқанда: 1. Сауатты ... ... ... ... ережені
түсінбей, құрғақ жаттауына жол бермеуі керек, сол ережені меңгертудің әдіс-
тәсілдерін іздестіруі керек. Оқушылар өтілген ережелерге өз ... ... ... оны оған ... ... жағдайларда пайдалана алатындай дәрежеге
жеткенде ғана ақыл-ой дағдысы қалыптасады. ¤йткені тіл дамыту – ... ... ... жазуға үйрену үшін оқушы аналогия, салыстыру, талдау,
жинақтау, ... ... ... ой ... іске ... ... жазуға үйретуде мұғалім мынадай жұмыстарды жүргізеді: сөздің не
сөйлемнің мағынасын түсіндіріп барып оны оқушыларға жаздырады; ... ... ... ... ... түбірлес сөздерді табу, сөз тіркестер
арқылы сөйлем құрастыру, ұқсастығы мен айырмашылығын салыстыру; дыбыстық
талдау жасау, ... ... ... ... жазу ... ... ... байланысты жүргізілетін жаттығулар көруге, ... ... ... ... ... ... ... түрлері:
грамматикалық-орфографиялық талдау, көшіру түрлері: механикалық ... ... ... көшіру, еркін көшіру; ... ... ... ... ... диктант жүргізу, оның түрлері: ескерту
диктанты, іріктеу диктанты, ... ... ... ... диктант, бақылау диктанты.
4. Оқушылардың орфографиялық дағдысын қалыптастыру жұмысы 4 кезеңнен
тұрады: ... ... ... ... көмегімен тақтада талданады,
ереже бойынша жазылған сөздер табылады, бұл ... ... ... ... кезеңде дайын мәтін беріліп, ... ... ... ... Бұл ... ... жаттығулар жүргізіледі және бұл
кезең – орфограмманы білу кезеңі деп ... ... ...... ... ... ... Мұнда оқушылармен грамматика –
орфография тапсырмалар, ... ... ... ... ... ... кезең – қалыптасқан дағдыларды жетілдіру кезеңі. Бұл
кезеңде жазылуы ... ... ... ... тән ... ... анықтау; түбірлес сөздерді табу, сөздердің
синонимін, антонимін табу, ... ... ... ... жазу ... ... ережелер бойынша дағдылар толық қалыптасады.
5. Оқушылардың орфографиялық не ... ... ... ... ... ... да: есту де, көру де, ... да қатысуы керек және оқушылардың іздегенін ойы- ... ... ... ... ... сондай-ақ олардың ауызша, жазбаша тілін
дамытуға көп күш салу қажет.
6. Оқушылардың білімін бағалауда бақылау ... ... ... ... талаптар қойылады: бір тақырып аяқталғаннан кейін
бақылау жұмысы жүргізіледі; тек соңғы ... ғана ... ... ... де ... ... мәтін не жеке сөйлемдер алынады.
7. Сабақта оқушылар қойылған сұраққа жауап қайтарып қана қоймай, өздері
де дұрыс сұрақ ... ... ... білімін, дағдысы мен
икемділіктерін есепке алу жұмысы мұғалім мен ... ... ... ... Оқушы мұғалімнің жетекшілігімен өздерінің қателерін жою үшін ... ... ... ... ... ... мұғалім оқушылардың
жіберген қателіктерінен толық талдау жасайды. Әр оқушыға тән қателер теріп
жазылады, осының ... әр ... және ... ... ... Мұғалім қате себептерін анықтап, қосымша жұмыс ұйымдастырады.
Қорытынды
Қазақстандық мектептердi жаңарту тұжырымдамасы жалпы бiлiм берудiң
басым бағыттарын, яғни ... мен ... ... ... ... ... қалыптастыру мен оқу iс-әрекетiн қамтитын оқыту ... ... ... ... тиiс екендiгiн анықтап берiп отыр.
Бұл ... ... ... бiлiм ... дамытуға негiз болады. Мектептiң
әр деңгейінде ... мен ... ... ... бiлiм ... ... сондай-ақ, оқушылардың дайындық сапасын ... ... ... ... мектептің алдына қойып отырған ... бірі ... жеке ... қалыптастыру болып табылады.
Жұмыстың бұл түрлері балалардың тілін дамытуға, ойларын байланыстырып
сөйлеуге үйретуде, ... ... ... ... қажетті іскерлік пен
дағдылардың қалыптасуына көп әсері бар. Сондықтан да мектепте ... жиі ... ... Ал ... ... ... ... үшін аталған түрлердің барлығын қолдану қажет.
Курстық жұмысты қортындылай мынадай ... ... ... ... жазу ... мақсаты
оқушыларды көркем, ... ... ... ... ... қимылдары автоматтанғаннан ... ... ... ... ... ... жазудың бүкіл ... ... ... ... ... түрде түсіне отырып, ... ... ... ... ... ... Оқушыларды дұрыс жазуға үйрету барысында ... ... ... ... ... Дұрыс жазу
үлгілерін тақтаға, ... ... ... ... ... ... түзету жолдарын көрсетеді. ... бір ... ... ... Жазуға үйрету үшін мұғалім: ... ... ... ... грамматикалық ... ... ... ... ... жүргізеді; сөйлем мен
сөзді талдау ... ... ... ... грамматикалық
жаттығуларды сөздік – орфографиялық ... ... ... ... ... ... көруге, естуге және
орфографиялық тапсырмалар бойынша жүргізіледі. Олардың ... ... ... көшіру түрлері: механикалық көшіру,
есте ұстау арқылы көшіру, еркін көшіру; ... ... ... ... ... ... ... оның түрлері: ескерту
диктанты, іріктеу диктанты, түсіндіру диктанты, ... ... ... ... ... ... ... Құлмағамбетова Б. Қазақ тілін оқыту методикасы. А., «Мектеп»
баспасы. 1998.
2. ... ... ... ... . М., ... ... Н.Оразханова. Фонетикалықталдауды сатылай комплексті түрде жүргізу.
«Қазақтілі мен әдебиеті» журналы. №10. 2000.
4. М.Т.Баранов. , А.Р. Трудникова Лексические ... М. ... Е. ... ... ... ... А., ... 1992.
6. Диктанттар жинағы. А., «Мектеп». 2004.
7. Диктанттар мен мазмұндамалар жинағы. А., «Мектеп» , ... ... мен ... ... ... А., «Мектеп». 2005.
9. С.Омаров, Н.Бәйділдаев. Мазмұндама текстерініњ ... А., ... ... Әдебиет сабағында жүргізілетін жазба жұмыстары. А.,
«Мектеп», 1978.
11. К.Д.Ушинский Педагогика. М., «Просвещение». 1980.
12. . С.Рахметова. Мазмұндамалар жинағы. А., ... ... Я. ... ... правила. «Русский язык в школе». М., 1998.
14. Ж.Аймауытов. Психология. А., «Ғылым» баспасы, 2004.
15. Әдебиеттану ... ... А., «Ана ... 1998.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 56 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Манихей жазба ескерткіштеріндегі есім сөз таптарының жасалуы70 бет
Әдебиетті оқытудың инновациялық әдістемесі, технологиясы230 бет
Радиожиілікті сәйкестендіру технологиясы. биометрикалық сәйкестендіру технологиясы. сызықтық және екі өлшемдік штрихты кодтар8 бет
Сақтар мен ғұндар9 бет
Сәбит Мұқанов 10 бет
Шаңғы дайындығы5 бет
Шаңғы спортының тарихы4 бет
Шекарадағы және көліктегі ветеринарлық-санитарлық қадағалау26 бет
ШҚО әлеуметтік-экономикалық дамуының статистикалық көрсеткіштерін талдау6 бет
2 IAS халықаралық қаржы есептілігінің стандарты11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь