М.әуезовтың халықтық әдеби мұраларды зерттеуі

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

І. М.Әуезов халықтық әдеби мұраларды зерттеуі ... ... ... ... ... ... .5

ІІ. М.Әуезовтың әдебиет тарихын зерттеу еңбектеріндегі әдеби мұралар жайында ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..22
2.1 Мұхтар Әуезовтың Хан Кене трагедиясындағы Алашшылдық идеяның көріністері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..22
2.2 Мұхтар Әуезов . қазақ әдебиетінің тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ..26

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..33

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .35
Тақырыптың өзектілігі.Халықтың тарихына, рухани мұраларына зеректік М.Әуезовтің қаламгерлік міндетін арттырып,өмір бойы сан алуан ғылыми ізденістерге ұмтылдырды. Мұндай ізденістердің бірі және бірегейі жазушы ғалымның халықтық әдеби туындылары зерттеуі болып табылады. Ол өткен ғасырдың 20-жылдарынан бастап фольклор тарихынан мақаламен тың зерттеу еңбектер жазды. Бұл еңбектердегі негізгі мақсат, өзі атап көрсеткендей – «... ескі күннен бастап Абай мезгіліне шейін қазақ тіліндегі шыққан сырлы сөздің түрлерін айырып, жік-жікке бөліп, әрбір дәуірден қадау-қадау белгі қойып, сол белгілер бойынша тарих шаңы басып жатқан есіліктің желісін созып шығу болды ». Ойша қаламгер шығармашылықтың бағзы заманнан бері қарай қоңыраулатып келе жатқан көші қай» кезеңде қай асудан асты, қай деңгейге жетті, міне, соның ұлы сүрлеуін тауып алуды мақсат тұтқаны аян.
Ол фольклорлық туындылардан тілдің тұнған байлығын, ел санасында екшелеген, бағасын алған сарындарды, сөз меруертін іздеді. Соларды жаңа әдебиеттің ғимаратын орнатуға пайдаланды.
Демек, ғалым халықтық әдеби мұраның мәнін қазіргі дәуірдің сөз өнері мұқтажын қаншалықты өтей алатындығы тұрғысынан тексерді. Әдебиеттің қазіргі кезеңдегі ерекшеліктерінің бәріне айналып отырған мифтердің, аңыздардың кеңінен орны алуының ал оның өзі Әуезов дәстүрінің өмішеңдігіне дәлел.
Фольклор менжазба әдебиеттегі көркемдік тәсілдердің бірін – бірі байыту заңдылығы бүгінгі таңдағы әдебиеттану ғылымының өзекті мәселелерінің бірі.
Зерттеудің мақсаты мен міндеті.
Бұл зерттеуіміздің ең басты мақсатымыздың бірі – заманымыздың заңғар жазушысы, қазақ әдебиеті мен мәдениетінің ХХ ғасырдағы биік шыңы М.Әуезовтің артына қалған ұлан – ғайыр мұраларын зерделеп, қазақ әдебиеті тарихын зерттеуші ретінде әдебиеттану ғылымына қосқан үлесін тану.
1. М.Әуезов. Әдебиет тарихы. А., 1991.
2. Қазақ әдебиетінің тарихы. 1-том. А., 1960
3. М.Әуезов. Шығармаларының жиырма томдық жинағы. 17-том. А., 1985, 158-бет.
4. М.Әуезов. Шығармаларының жиырма томдық жинағы. 19-том. А.,1985.
5. М.Әуезов. Шығармаларының он екі томдық жинағы. 11-том. А., 1969.
6. М.Әуезов. Шығармаларының жиырма томдық жинағы. 15-том. А., 1984.
7. ХХ ғасыр басындағы қазақ ақындарының шығармалары.А., 1963.
8. Бес ғасыр жырлайды. 2-том. А., 1989.
9. Қазақ әдебиетінің тарихы. 1-том., 2-кітап. А., 1964.
10. М.Әуезов. Шығармаларының жиырма томдық жинағы. 18-том. А., 1985.
11. М.Әуезов.Шығармаларының жиырма томдық жинағы. 20-том. А., 1985.
12. К.Сыздықов. Мұхтартанудың беймәлім беттері. А., 1997.
13. К.Сыздықов. Мұхтар Әуезов - әдебиет сыншысы. А., 1973.
14. К.Сыздықов. Ұстаздық ұлағат. А., 2001.
15. Мұхтар мұрасы. А., 1997.
16. А.Мамыт,Ф.Қайсова. М.Әуезовтің халықтық әдеби мұраларды зерттеуі./ Әуезов оқулары – 3. 1-том, Шымкент 2001.
17. М.Көлбаев. Манас жырының тарихын айқындаудағы М.Әуезовтің зерттеулері./ Әуезов оқулары – 3. 1-том, Шымкент 2001.
18. Ә.Қоңыратбаев. Шеберлік сырлары. А., 1979.
19. Р.Нұрғали. Әуезов және алаш. А., 1997.
20. Ш.Әлеукенов. Замандас парасаты. А., 1997.
21. Қазақ жұмбақтары. А., 1993.
22. Р.Бердібай. Жауһар мұра зерттеушісі / Мұхтар мұрасы.А., 1997.
        
        Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі
Ж.Досмұхамедов атындағы педагогикалық колледж
кафедрасы
Курстық жұмыс
Тақырыбы:
«М.Әуезовтың халықтық әдеби ... ... ... ... - ... ... халықтық әдеби мұраларды зерттеуі.........................5
ІІ. М.Әуезовтың әдебиет ... ... ... ... ... ... ... Хан Кене трагедиясындағы Алашшылдық идеяның
көріністері.................................................................
.............22
2.2 Мұхтар Әуезов - қазақ әдебиетінің
тарихы..................................26
Қорытынды...................................................................
.......................33
Пайдаланылған ... ... ... ... ... зеректік
М.Әуезовтің қаламгерлік міндетін арттырып,өмір бойы сан ... ... ... Мұндай ізденістердің бірі және бірегейі жазушы
ғалымның халықтық әдеби туындылары зерттеуі ... ... Ол ... ... ... фольклор тарихынан мақаламен тың зерттеу
еңбектер жазды. Бұл ... ... ... өзі атап ... ... ескі күннен бастап Абай мезгіліне шейін қазақ тіліндегі ... ... ... ... жік-жікке бөліп, әрбір дәуірден қадау-қадау белгі
қойып, сол белгілер бойынша тарих шаңы ... ... ... ... ... ... ». Ойша ... шығармашылықтың бағзы заманнан бері қарай
қоңыраулатып келе жатқан көші қай» кезеңде қай ... ... қай ... міне, соның ұлы сүрлеуін тауып алуды мақсат тұтқаны аян.
Ол фольклорлық туындылардан тілдің ... ... ел ... ... алған сарындарды, сөз меруертін іздеді. Соларды жаңа
әдебиеттің ... ... ... ... халықтық әдеби мұраның мәнін қазіргі дәуірдің сөз ... ... өтей ... ... ... ... қазіргі
кезеңдегі ерекшеліктерінің бәріне айналып отырған мифтердің, ... орны ... ал оның өзі ... ... ... ... ... әдебиеттегі көркемдік тәсілдердің бірін – ... ... ... таңдағы әдебиеттану ғылымының өзекті мәселелерінің
бірі.
Зерттеудің мақсаты мен міндеті.
Бұл зерттеуіміздің ең ... ... бірі – ... ... қазақ әдебиеті мен мәдениетінің ХХ ... биік ... ... ... ұлан – ғайыр мұраларын зерделеп, қазақ әдебиеті
тарихын зерттеуші ретінде ... ... ... ... ... ... мақсатқа сәйкес мынадай міндеттер алға қойылды:
– М.Әуезовтің ғалымдық, қайраткерлік келбетін тану;
– Ғалымның қазақ әдебиеттану ғылымына қосқан үлесі;
Зерттелу деңгейі.Еңбекті жазуда ... ... ... ... алынды. Сондай-ақ жұмыста 1997 жылы ... ... ... ... ... құрастыруымен шыққан “Мұхтар мұрасы”,
К.Сыздықовтың “Мұхтартанудың беймәлім беттері” атты кітабы ... ... ... ... ... ... ... тарихи талдау әдіс – тәсілдері қолданылды.
Жұмыстың құрылымы.
Курстық жұмысы кіріспеден, екі тараудан және қорытындыдан тұрады.
Соңында ... ... ... ... ... ... ... мұраларды зерттеуі
М.Әуезов қазақ әдебиеттану ғылымында алғашқылардың бірі болып әдебиет
тарихына байланысты зерттеу еңбектер ... мол мұра ... ... ... өз мақала, еңбектерінде айтып өткендей, әдебиетті тану оның
тарихын, осы күнге дейін жүріп өткен ... өсу ... ... ... ... деп ... Ол жасынан-ақ жазушылық
қызметпен бірге әдебиет туралы ой-пікірлерін жариялап, ескі жыр - ... ... ... ... да ... еңбек етті. Оның қаламынан қазақ
халқының ауыз әдебиетіне арналған көптеген зерттеулер шықты.
Мұхтардың әдебиет тарихы, оның басталуы мен ... ... ... ... ... ... ... өмірінің дамуы жағдайларына сүйеніліп
айтылған бұл ойлар кейін өріс ала алмай, Мұхтардың ... ... ... - 1932) ... ... ... Оның ... күрделі еңбегі
«Әдебиет тарихы»(1927, Қызылорда) пайдаланудан алынып, идеялық ... ... ... ... Тек Қазақстан дербес тәуелсіздігін
алғаннан кейін ғана «Ұлтшылдық ағын » аяқталып, ... ... тиім ... ... ... «Әдебиет тарихы» (Алматы, 1991) да толық
күйінде қайта басылып шығады.
М.Әуезов бұл ... ... ... дайындықпен келген деуге болады.
1923 жылы Ленинград университетіне ... ... сол ... ... жылдың қыркүйегіне дейін Семей қазпедтехникумында мұғалімдерді қайта
даярлайтын курстарда қазақ әдебиетінен сабақ бергені ... ... ... ... ... ... ... мақала – зерттеулермен
қатар ел арасынан жинаған көптеген ауыз ... ... ... ... №1 ... ... ... ақының Сұлтанбай төреге айтқан
сөзі», ... ... ... ... ... ... ... «Жанақ
ақын айтуындағы «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» жырынан ... ... ... ... ... ... ... «Сыбан
Ақтайлық би» Көкебай ақсақал айтуынша «Жаман сарт сарыны».
№3 санында: «Бөрібай сарыны», ... ... ... ... санында: «Абылай орыспен соғысамын дегенде, Бұхар жыраудың айтқан
бір толғауы», «Күдері қожаның Қарқаралы тауымен қоштасқаны» т.б.
1925 жылы ... ... ... ... ... ... ... »атты мақала жарияланды. Оған «Семей техникумы» деп
қол қойған екен. Мақаланың ... ... ... жазушы творчествосының
білгірі Қайым Мұхаметжанов «Қазақ әдебиеті » ... 1971 ... ... ... ... деректерінен дәлел келтіре отырып жариялады. Ол
дәлелдердің нанымдылығы да, мақаланың тілі, ой оралымдары да оның ... ... ... ... ... ... негізгі ой
жазушының «Әдебиет тарихы», зерттеуіндегі ой-пікірімен сабақтасып, тіпті
кей жерлері сол күйінде ... та ... ... ... ... ... , зерттеудің маңызы туралы айтылған тұстар кітаптың «Жазудан»
деп аталатын арнауындағы ойлармен ... ... ... мақаладағы Қодар
образына берілген мінездеме мен ... ... ... ... ... ... » атты тарауында еш өзгеріссіз қайталанып келеді.
Міне, бұл айтылғандар ... ... » ... сол 1924-1925
жылдары жазушының педтехникумда, курстарда жүргізген ... ... ... ... ... кітап – қазақ халқының ұлттық әдебиетін тұтас күйінде жүйелеп
зерттеуге жасалған ... ... ... алғы сөзінде оның қазақ әдебиетінің
бүкіл тарихын толық қамту мақсатын қоймағанын айтқан. Онда «ескі күннен
бастап, Абай ... ... ... тілінде шыққан сырлы сөздің түрлерін
айырып, жік-жікке бөліп,әрбір ... ... ... ... ... ... ... шаңы басып жатқан ескіліктің желісін созып шығу»,
«Әдебиет ... ұлы ... ... ... ... ... абыроймен орындап шыққан осы шағын мақсаттың, сүрлеудің бұл күнде
ұлы даңғыл жолға айналғаны ... ... ... туралы зерттеулерден
белгілі.
Қазақ АССР - нің ... ... ... ... ... ... ғалым
А.Байтұрсынов «Оқу құралы», «Тіл – құрал », «Әліппе астары» еңбектерінен
кенйін 1926 жылы ... ... » ... ... еді. Бұл ... алғашқы байсалды теориялық зерттеу болса,соған іле-шала өкшелес
шыққан ... ... ... әдебиеті тарихына арналған тұңғыш жүйелі
еңбек болып саналады.
Сонымен, М.Әуезовтің «Әдебиет тарихы» атты бұл ... ... ... әдебиеттің тарихы туралы тұңғыш күрделі зерттеу еңбек болумен
қатар, сол дәуір талабына сай ... оқу ... ... ... та ... ... Сол алғашқы басылымдағы арнау ... ... ... ... бұлағының күрекшісі – қазақ оқушыларына арнадым», ... ... ... «Сөз басы » деп ... ... бөлімінде «Жалпы
тарих жолындағы адамбаласының ілгерілген басқыштарына» қысқаша шолу жасап,
«қазақ ескілігінен аз мағлұмат» ... ... ... ... ... ... ортақшылдық дәуір, 2.Ана қожалығы жүрген
дәуір, 3. Атамен ру қожалығы жүрген ... ... ... ... (6) – деп ... ... ... анықтама – мағлұматтары өте айқын,
әрі ... ... ... ... тарихына байланысты берген аз ... ... ... «қазақ ескілігінің жазу күйінде сақталып қалған белгісі жоқ »
болғандықтан, «елдің ұзын – ырға тарихын кең көлемді ... ... ... ... ... барлығымен қатар алып отырып, толық пішінді
құрастыру ауыру болып » отырғандығын айтады. ... ... ... ... тарихына мағлұмат жиып жүрген Европа жазушыларымен қазақтың өз
тарихшылары ... ел ... ... дәлелдермен белгілерге
сүйенетіндігін, яғни арғы ... ... ... жеткен белгілері
болса,елдің әдет салтында да, өлең ... ... ... ... болады», - дейді. Бұдан әрі қарай жазушы қазақ елінің тарихын
бірінші – ислам діні ... ... және ...... діні ... ... деп ... екі дәуірге бөліп, әрқайсысына қысқаша ... ... ... ... алыс ... ... болмайды. Әуелі
өзімізге таныс бергі заманнан бастау керек, ... ... ... ... ... соң, сол ... ... қолға таяқ
алып, ескілікті ерте заманға қарай тереңдеп жылжи беру керек », (1.20) ... ... де ... ... атап өткен ләзім.
Сонымен, М.Әуезов мұнда әдебиеттің өміршеңдік тәрбиелілік қасиетімен
қоса оның өмір ... ... ... ... ... ... да мол
мағлұмат берерлік қасиетін жете түсініп, әдебиет тарихын саралап, ... ... ... да ... таба ... ... Ол ... осы
кіріспе бөлімінде әдебиет тарихының қолданатын жолы деген мәселелерге ... ... ... ... ...... қысқаша тұжырымдап
өткен.
Автор: «Әрбір тарих белгілі жолдағы істің өткенін, гүлденгенін сөз
қылады», - деп, ... ... ... ... ... ... ... негіз болған үлгілерін айырып, бөліп ... ... ... ... соң ол ... осы үлгілерінің тууына негіз
болған өмір ... ... ... қоғамдық ортаны қоса зерттеп
тану қажет деп біледі. «Әдебиет тарихы әр мезгілдегі себептерді, шарттарды
тереді. ... ... ... өлеңіндегі мағына мен түрдің сыртқы
өмірмен қандай байланысы барын айтады,ақынның өз ... өз ... ... ... ... ... ... теріледі....», (1.16) –
дегенде, жазушы, бір жағынан, ертедегі әдебиет ... ... ... ... ... ... ... бірге әр кезеңдегі
әдебиет үлгілері ... ол ... ... ... өмір ... ... сабақтастығы бар ... ... ... ... ... ... ... жолын сөз еткенде осы пікірін
ары қарай таратып, нақтылай түсіп, әрбір әдеби ... ... ... ... ... алатын орнын айқындау үшін, жалпы әдебиет
үлгілерін жете танып ... ... 1) ... оны ... ... ... қоса қарастыру; 2) ақынды оны туғызған ... ... ... ... байланыста; 3) ақынды, оның елін ... ... ... 4) ... ... табиғатпен ара қатынасын,
яғни тұрмыстық, мәдени, салт ... ... ... ... ... 5) көрші халықтардан алған әсер үлестерін де айырып тану
қажет деген ... ... ... салады.
Міне, бұлар – жазушының қазақ әдебиетінің тарихын зертеудегі
басшылыққа алған, ... ... ... ... ... ... жазбаша әдебиеттің айырмашылығы ... ... ... ... ... ... Онда ... соңды айтылып қалыптасып
қалған анықтамалардан тыс автор ауыз әдебиетінде елдің өнері де, білімі де,
тәрбиесі де, ... ... ... ... айта ... ... бір ... қарай беттеген арнаулы бағыт болмайды.Оны ... ... ... ... ... ... ... - дейді. Сондай-ақ, «Ауызша
әдебиеттің барлық жұрнақтары ... ... ... ... ... оның ... түрінде жазбадан айырмасы бар. Ол желпініп айтылады»,
(1.21) – деген белгілерді ұсынылады.
Ал ауызша әдебиетің түрлерін жазушы: «1)сыршылдық салт ... ... ... ... ... ел ... тарихи өлеңдер), 3)
айтыс- тақпақ, 4) ертегі, мақал, мәтел, жұмбақ», (1.) деп топтастырады.Бұл
кейінгі зерттеу еңбектердің ... ... ауыз ... ... ... ... алғашқы үлгісі ретінде аталып, кейінгі топтастыруға
негіз болып келеді. Өмірдегі барлық ... ... ақыл – ой ... өсіп ... ... Бұл - ... өз ... Әдебиетті, ауыз
әдебиетін тану, зерттеу де бір орында тұрып ... жоқ. ... ... бұл мәселеге әлденеше рет оралып, өз ... ... ... белгілі. Солай бола тұрса да, ғалымның осы ... ... ... ... ... ... сөзсіз. Олардың кейбіреуінің ... орын ... ... болғанымен, негізі бұлжымай сақталып қалып
отырады.
М.Әуезов Л.Соболевпен бірге «Қазақ халқының эпосы мен фольклоры» атты
зерттеуін жазып, ... ... ... » ... 1939 ... 1940 жылғы №1 сандарында жариялайды, кейін ол «Песни степей»
(М;1940ж) атты ... алғы сөзі ... ... Бұл ... ... ... «1.Халық поэзиясының шағын түрлері: үйлену – салт ... ... ... ... ... «естірту»).
2.Ертегі, аңыздар, мақал, мәтелдер, ... ... ... ... ... арналған ертегілер,
күй аңызы»). 3.Батырлар жыры ... «Ер ... «Ер ... ... ... ... «Қыз Жібек», «Айман-Шолпан»).
5.Тарихи жырлар. 6.Айтыс өлеңдері», (3.158)- болып жіктеледі.
Осы еңбегінде М.Әуезов ... ... ... асыл ... ... бірі – ... ... көркемдік сипаты туралы. «Көркем поэзияға
ауызша поэзия қаншалықты көп қор құйған болса, ... ... ... ... ауызша әңгімесі сондайлық жатық жолмен көп араласып, табысып
жатыр. Бұл жай ... салт ... ... мен ... ... ... ғылымдық үлкен түйінді, проблемалы мәселе». Бұл ... мен ... ... ... ... басытып отыратын тұрақты
заңдылығы мейлінше анық көрсетілген.
Кейінгі 1948 жылы және 1960 жылы ... ... ... ... ... ... тарихы»(1том,1 кітап) атты
академиялық басылымда ауыз ... ... ... ... сөздер» мен 1960 жылғы басылымда ... ... Ал 1927 ... ... тарихында» осы «Шешендік сөздер» «Билер
айтысы» деген атпен қысқаша шолу түрінде берілген.
Міне, бұл айтылғандардан байқалып ... ... ауыз ... жіктеу мәселесі М.Әуезовтің сол алғашқы еңбегінен бастау алып,
негізгі тірек ... ... ... ... тарихының» 1-бөлімінде «Сыршылдық салт өлеңдерін» туған
ретіне қарай жазушы үш түрге ... ... ... ... ... шер ... 2.Дін салты мен ұғымынан туатын өлеңдер. ... ... салт ... ел ... шер ... ... естірту, қоштасу, көңіл айту
деген сияқты топқа бөліп қарастырылды. Олардың арқайсысының туып, таралуын
халықтық күнделікті ... ... ... ... ... ... қайғысын өлеңмен, әнмен, кейде күймен шығару ескіліктің
түрі болған....Шер өлеңі өлгенше ұзақ болмайды, шер мен қайғы үстінде ... ... ... ... ... Сондықтан шын қайғы ... ... ... ... тиімді қып айтады», (1.22) – деп жазады.
Бұл сияқты өлеңдердің ... ... ... де ... айта отырып, автор солардан қазақ ауыз әдебиетінен өзіндік
өзгешелік, ... ашып ... ... ... ... ... ... жаттама болып келетінін, осы қайғылы үйдің өз ішінен ... ... ... жалдамалы жоқтағыш – плакальщицалардың жылап
жоқтайтындығын, ал ... ... ... үйдің өз ішіндегі барлық жаны ... ... ... ... айтқан жоқтауын айту – қазақ ұғымына
мін. Ондай жоқтау көңілдің шын қайғы – зарынан шыққан ... ... ... (1.26) ... ... айту ... де ... тұрмыс тауқыметінен
туғандығын, «қайғы үстіндегі сүйеу сөз, көңіл айтып жұбатқан сөз болатынын,
яғни ... ... ... ... ауыр ... алдын – ала дайындап
алатынын айтса, көңіл айтуға:ауыр хабар алғашқы рет естілетін ... ... ... ... ... жараның аузын ашып ... ... ... жан ... жолымен, соның емі сияқты жұбатуда
айтылады », (1.35) – дейді.
Дінмен байланысты ... ... 1) Ескі ... ... болған өлең.
2) Ислам дініне байланысқан өлеңдер – деп ... ... ... ... ... мен бақсы сарынын жатқызады. М.Әуезов наурыз өлеңдеріне
айрықша мән беріп, жоғары бағалайды: «Наурыз күн ... ... ... болған. Солардың ішінде, әсіресе көшпелі түріктер арасында ең
қадірлі, ең ұлы ... ... ... ...... ... елдің кәсіп мейрамы», (1.36) – деп атап көрсетеді. Яғни ол наурыз
өлеңдерінің діни нанымдардан көрі тұрмыстық ... ... ... ... ... ... мал ... қазақ басқалардан гөрі табиғатқа
тікелей тәуелді ... ... ... ... ... ... қыс бойы елді
қысып келген ауыртпалық ... енді жаңа ... жаңа ... ... ... де, жер де, жан-жануар да жаңарып жадырайды. «Сондықтан ... елі ... ұлы ... ... қуанышпен қарсы алатын», - дейді.
Ескі діннің сарқыты ... ... ... ... ... да ... ... аударатындай: «Бақсының сарынында сөз қуаты ерекше күй
алғандай болады. ... бірі мен ... ... аз ... да ... ... ... түсіп отырады. Сипат сөзінің ... ... ... ... жат ... ойда жоқ ... Сондықтан біріне-бірі үйлесіп, байланыспаса да өз ... ... ... асау сөздер, бір бөлек жайын қуаттап болып, ортқып түсіп
отырады», (1.41) – деген ... ... ... әрі ... ... ... әрлілік те жатқандай.
Ал ислам дініне байланысты туған жарапазан өлеңінің өзі ... ... ... діни ... сәжде, дұға ... ... гөрі ... ... ... мақтау, мадақтау
өлеңдеріне көп жақын келетіндігін, яғни дін ... ... ... ... да ... жұрнағы болып, әдебиет өлшеуінің біріне түскен соң ғана
жайылатынын дұрыс түсінгендігін автор арнайы атап айтқан.
Жазушы қыз ... ... ... ... айтылатын жар-жар, қоштасу,
танысу, беташар ... салт ... ... қалыптасқан жаттама болып
келеді дейді. Соның өзінде де өлеңдердің жас ... ... ... ... ... алдын-ала іштей дайындайтындай терең мағынаға ... ... ... ... ... ... жаңа түскен келінді
келешекте ана болуға, қадірлі келін, үлгілі ... ... ... ... дейді.
Жоғарыа аталып өткен 1939 -1940 жылдары Л.Соболевпен бірге жазған
«Қазақ халқаның эпосы мен фольклоры » атты ... ... ... бұл ... де ... ... бар. Ол, ... түсініктіде.
Өйткені,алдымен, араға 10-15 жыл уақыт салғаннан кейін автордың таным
түсінігі, көз қарасы бір ... ... ... ... ... сай ... отыру табиғи заңды ... ... ... алғашқы еңбекті
М.Әуезовтың өзі ғана жазса, бұл ... ... ... мен ... ... кейінгі еңбекті өзгерістердің ең негізгі себебі жазушының 1930-1932
жылдары қамауда болып, одан ... ... ... ... ... мен 1937 ... ел ... өткерген нәубет екендігі өзінен өзі
түсінікті де еді. Керек ... ... ... ... Л.Соболевті
ықтап, бірлесіп жазуындада осы сырдың ... ... ... ... Әрине,
біз көрнекті орыс жазушысы Л.Соболевтің ... ... ... мен
мәдениетіне сіңірген үлкен еңбегіне ... ... ... ... ... оның ... ауыз ... ғана емес, орыс фольклорының ... ... ... кімге болсада белгілі. Қайдан ... да, ... осы ... ... сол ... заманнан қазақтың асыл
рухани қазынасы ел игілігіне айналып, одақ ... ... ала ... ... ... салт ... бұл ... поэзиясының шағын түрлері » деп аталып, түгелдей ... ... ... ... ... ... » ... алынып
тасталынып, наурыз, арбау, жалбарыну өлеңдері мен жарапаздан саясат ағымына
сәйкес үш-төрт сөзбен аталып қана ... Салт ... ... ... ... ... ... аталды. Айталық, «қыз ұзату үстіндегі салт
өлеңдері» - «үйлену – салт ... ... - ... - ... ... «Жоқтау» өлеңдерін орыс фольклоры мен салыстыратын жерлері мүлде
алынып тастады.
М.Әуезов 1957 жылы ... ... ССР ... ... ... ауыз ... атты ... жазған. Онда тарих кітабының
ерекшелігіне сай өзінің ілгергі зерттеулерін жинақы ... ... ... жерлерде жаңа ой- пікір толғамдарда айтып отырған. Айталық, осы
трмыстық кәсіпке байланысты салт ... ... ... төрт ... ... ... өлең жырларында малдың қадір-қасиетін, бағып қағудың, жұт –
апаттан сақтаудың қыр-сырын жыр етеді. «Ауыз әдебиетінің көпшілігі көшпелі
малшылардың көхз ... ... көп ... ... тәжірбиесін әр
жақты көрсетеді», (4.385) – деген тұжырым айтады.
Алғашқы ... ... ... ... ... ... ... сол кезеңде қалыптасқан таным үлгісімен «ұлы батырлар
және кіші батырлар» деп екі жікке бөліп қарастырады. ... оны ... ... ... қазақ жырының өз табиғатына сәйкес саралай алған. Бұлардың
негізгі айырмасы, ... ... ... ... мерзіміне байланысты. Ұлы
батырлар туралы жырдың тууы ерте дәуірдегі түрік заманымен сабақтаса болып
келеді. Ол ... ... ... ылғи ... ұшы, ... алынатын, қара күштің ғана дәуірі жүрген заман. ... ... ... ... ... орны ... ел ... баға – жоғары
болған, ел-рудың басшысы, әрі ел іргесін бермейтін елдің ұлы ... ... ... ... ... табиғат, әулие, пері сияқтылар
араласып, кейбірі көп тілеумен әулие айтып, қорасанға қой ... ... ... ... ... ... кіші батырлар бертінірек заманда, қазақтың ... ... ... ... асау ... ... кезінде шыққан батырлар. Әуелгі
батырлар пірдің тілеуімен туып, пірдің ... ... ... болса,
соғы батырлар әншейін қоңыр ... ... ... ... ... ... пішіні алыстағы ерекше жан сияқтанбай, өмірге жақындап келе
жатқан сияқтанды, (1.97) – дейді автор. Яғни бұл ... ... ... ыдырап, «әрбір ру отырған жер ыңғайына қарап, бөлек-бөлек елдік
жасап кеткен кезде шыққан батырлар». Сондықтан ... ... ... де қазақтың өз ортасындағы араздық пен жаулыққа жұмсалады. ... ... ... ғана ... ... », - деп ... ... автор: «Едіге», «Қобыланды», «Ер Тарғын», «Ер ... Шора ... ... кіші ... ... ... «Алпамыс
батыр» жырларын жатқызады.
Кітапта жазушы осы жырлардың әр ... ... ... ... ... ... алып, одан соң олардың мәнісіне тоқталып, ғылыми,
әдеби талдаулар жасайды. Сол арқылы автор әдебиет тарихы, ауыз ... ... рет ... ... ... шын мәніндегі зерттеу еңбектің
де, оқу құралдарының да үздік үлгісін жасап бере алған. ... ... ... ауыз ... ... лекциялар» деп атауға да ... ... орай ... оқу ... үшін өте қажетті оқулықтарының осындай
үлгісі бізде әлі күнге етек алып қалыптаса қойған жоқ. Ал өзге ... орыс ... мен ... ... кездерде әр түрлі ғылым,
пәндерге байланысты сондай лекциялар жазылып қалыптасып келеді.
М.Әуезовтің ... ... » ... негізгі бір ерекшелігі
әрбір жырдың тарихи негізін ел ... ... ... ... ... ... отырады. Айталық, Едіге жырында Тоқтамыс, ... ... ізі бар ... ... ... Жәнібек, Әбілхайыр
хандардың тұстасы, Ер Тарғын, Ер ... Шора ... ... ... ... байланыстырады.
Әрине, автор ауыз әдебиетінде жырланатын оқиғалар мен «ескі тарих
көлемінде болған ірі мезгілдердің» байланысы негізінен ... ... де ... атап ... ... үш тобы ... да ғалым қызық ойлар түйген.
Батырлар жырынан «Қобыланды», «Ер ... ... ... ғашықтық
жырларынан «Қозы Көрпеш - Баян сұлу», «Қыз Жібек », «Айман- Шолпан», тарихи
жырдан XVIII ... ... ... ... ... ... ... бейнелейтін Бөгенбай, Жәнібек, Қабанбайларға ... ... ... ... ... ... Жанқожа жайындағы шығармалар
мысалға алынған.Осы еңбегінде автор эпостың шығу тегі мен ... ... ... ... айтқан «Эпостық дастандардың шығу тегі сөз болғанда, олар
тұрмыс - салт жырларының негізінде туды деп ... ... ... ... ... ... қоштасу жыры, ол қалыңдық әкелгенде айтылатын
үйлену салт жыры, ол ... ... ... ... ... ... ... жайындағы эпостық жырдың негізін құрамауы мүмкін емес». Бұл
тұжырымына түрлі эпостан ... ... ... Осы ... ... ... тарихи жырлардың ерекшеліктерін жіктейді. Оларға
тақырыптық, идеялық талдау ... ... ... ... әрі дәл, әрі ... болып келеді.
М.Әуезов ғашықтық жырларын бұл кітабында «Ел поэмалары» деген атпен
беріп, «Қозы ... – Баян ... ... «Қыз ... ... ... ... көп жылдық ғалымдық тәжірибесі, мол ... ... мен ... жете ... айқын көрініс береді. Аталған
еңбектер қазақ фольклортану ғылымын байытқан, көп мәселеге ... ... ... ... ... «Қозы Көрпеш – Баян сұлу», «Қыз
Жібек» жырларының нұсқаларын салыстыра ... ... ... ... Атап өтерлік бір мәнді түс автордың қазақ жырлары мен Орта ... ... бір ... арасында ұқсастық, үндестік барын тауып
отыратындығы. Мұндай тарихи – ... ... ...... ең ... ... бірі. М.Әуезов «Қозы Көрпеш – Баян сұлу»
жырын «Таһир - ... ... ... көреді.Қазақ эпосының
тарихи шындыққа жанасымы, жырдағы жер, су, адам аттарына ... ... ... аз ... ... – Баян ... ... «өзге көп тжүрік жұрттарының ішінде
әлденеше түрдегі әңгімелері барлығын», қазақ ... ... ... бар ... ... оның ... бар үш әңгімесін бір-бірімен
салыстырып қарастырады. Олар: Радлов ... ... ... арасынан
Колпаковский жандаралдың жиғызған варианттары .
Жазушы осы сияқты ауыз ... ... ... ... ... ... отыру себептері ... ... ... ... ... ... әңгімелердің өзгерістері
екі себептен болған : ... – көп ... ... өткен ескі әңгіме
болғандықтан ұмытып, жаңылып, байқамай, ойсыз кіргізген ... ...... ... жаңалық, жаттық . Екінші түрі ... ... ... ... ... бейімделіп кеткен өзгеріс, бұл ... ... ... ... ...... ... бұл
тұжырымы көңілге қонымды келеді.
Әрине, тыңнан жол салып, өзіндік ой – ... айту ... ... сөзсіз. Екінші жағынан, мұндайда бұрын – соңды айтылған түрлі
пікірлерді саралап, төте жол табуға да мүмкіндік тудыратыны бар. ... ... ... туралы әсіресе «Қозы Көрпеш – Баян сұлу » ... өте ... ... зерттеулерге жол-жоба, үлгі боларлықтай.
Автор бұл жырды өте ескі заманда, ислам діні тарамай тұрған кезеңде
туған деп ... Оның ... ... ... ... ... ... көп заман бұрын алыс сол түстікке ауып кеткен ... саха ... ... айтады. Яғни жыр кейінірек олардың ... қуа ... сол ерте ... осы ... ... ... ала кетуі қисындырақ деп
біледі.
Содан соң бұл жырдың ... ... ... ... елдің ескі еже қабыл
салты екендігі. «Бұл білімді, өнерлі, өзінше сезімдімін деген елдің көзімен
қарағанда, қаншлық қара таңбадай кемшілікті ... ... сол ... ... деп өскен елдің өмірінің де қаншалық бағалы, қаншалық ... ... (1.120)- ... ... – Баян ... жыры мен «Қыз Жібек» махаббат жыры болумен
қатар көшпелі қазақ халқының өзгеден бөлек тұрмыс – ... ... көп ... ... ... ... ... жібектей шалғыны,
көлеңкелі ағашы, қоңыр жүйелі, малға шүйгін ақ көгесі бар. ... ... ... ... ... сыртқы өмірінің күйі, даласымен кәсібі, салтының
жыры ....Кең алданды әңгіме осы ... ... ... Қозы ... ... өнерінің ішінде ұзаққа созылған тұтас бір дәуірдің мол
қорытындысы болады», (1) – деп ... ... ... – Баян ... мәнісі» атты бұл талдауында жазушы жыр
кейіпкерлеріне жеке-жеке ... ... ... ... ... да ... ... өте шебер жасалған типтік бейнелер сияқты.
«Ежелден мінезге қарап, адамға баға беріп, бар ... ... ... сын ... ... ... ... көп тараулы мінездермен жалғасатын
қазақ елі бұл әңгіменің тұсында өзінің ... ... ... ... (1.121) – ... ... бір жағынан, өте нәзік, сұлу сезімді
махаббат иелерімен, ... ... қара күш пен ... ... ... ... қара бұлтпен жүйрік, өткір найзағайды салыстырғанай
болады» деп сипаттайды.
Автор осы ... ... аса ... ... ... ... ... мазмұнынан басқа тіл кестесімен өлең түріне қосады. ... ... ... құлан жұрт сияқты құба жондатқан аспандағы тіл
емес ... шешен қазақтың ортасында ... ... ... қара тіл ... ... ішінде кәрі жас бірдей сүйетін салт өлеңдер: естірту, жоқтау,
қоштасу, жар-жардың бәрі бар екендігі және ... ... ... емес әңгіменің ағымына өте жарастық болып, сұлу түр болып
үйлесіп кететінің ... атап ... «Қыз ... » жырын да осылайша өзіндік ерекшеліктерін
айқындап, ... ... ... оны ел ... ... ... сияқты көрінеді деп өте жоғары бағалайды.
Бұл 3-бөлім 1939 жылы шыққан еңбекте «Ғашықтық жырлары» деп ... ... ... ... жырларының» батырлық эпостан басты-
басты үш өзгешелік, ерекшелігін атап көрсетеді: 1) ... ... ... ... ... ... мен ... жету жолындағы тастысы қайғы-зары;
2) Бұл жырлардың драмалық негізінде халықтың әдет-ғұрып салты ... ... ... ... түрде сипатталады, оқиғалар мен кейіпкерлердің
іс-әрекеттері психологиялық жағынан нанымды етіп беріеді деп санайды.
Мұндағы және бір өзгеріс алғашқы кітапта ... екі ... ... » жыры ... ол да өте қысқаша сөз болған.
«Қозы Көрпеш – Баян ... ... ... ерте ... ... ... зерттей қарастырғаны мәлім. Оның ... ... 1925 жылы ... ... №2 ... ... жариялағанын
жоғарыа айтғқан едік. Бұл жырды кезінде Абай Бейсенбай деген ақынға хатқа
түсірткен екен. Ол негізінен Жанақ ... ... ... Осы вариантты
М.Әуезов 1936 жылы жеке кітап етіп бастырып, алғы сөз жазған екен.
1948 жылы және 1960 жылы шыққан ... ... ... бұл ... ... өзі ... Екі ... арасында айтарлықтай үлкен
айырма жоқ десек те болады. Бірақ автор ... ... ... ... тыс бұл ... байланысты қазақ әдебиетінде, басқа
да түркі тілес елдердің әдебиетші-зерттеушілерінің кейінгі еңбектері ... ... ... беріп отырады. Жалпы «Қозы Көрпеш» жыры ... ... ... ауыз ... ... академиялық тұғырдағы зерттеудің үздік
үлгісі деп бағалауға ... ... деп ... Жібек » жыры жайлы 1948 және 1960 жылғы кітапта ... ... бір ... мүлде айырмасы жоқ деуге болады. бірақ ... ... ... ... гөрі ... мол әрі ... де ... бас жағында Төлеген мен Жібектің азат сезім, жастық, дұрыс
мүдде жолында табысуын «Бұрын жұрт ... ... ... ... ... емін-еркін билеуі керек десе, белқұда, ежеқабылдар айнымас жол
десе, енді мына жырдың басында өз ... ... өр ... ... ... ... (5.397)- деп жоғары баға береді.
Одан әрі қарай жырдың ескі әдет-ғұрып, ертедегі сенім-нанымнан ... ... ... ... ... ... өкініш білдіргендей
болды. Соның өзінде бұл «Қыз Жібек » ... ... ... ... тамсана, таңдана талдап сипаттайды.
Төлегенді көп көштен,көп сұлу қыздың қасынан өткізгенде ... ... ... әдіс ... Бір қыздан бір қыз асып түседі.
Бірінің нұр сәулесі бетінде, ... ... ... ... «таң мезгілі
болғанда,шолпанның туған жұлдызы, пейіштен шығып келмесе, бұл ... ... деп ... ... бара жатқан он үш қыздан өтіп Жібекке жетпей жатып-
ақ Төлегеннің ... ... аса ... Мұны ... ... әдіс, психологиялық жағынан анық динамикалық мотив болады»
Алғашқы «Әдебиет тарихы» кітабының 4-бөлімінде тарихи өлеңдерге ... мол орын ... ... ... ... ... ... көңіл-күй мен ақындық қиял тудырған даланың желіндей, кезіне қарай
шалқып өсіп, кейде ілгері, кейде кейін ... ... ... ... ең ... ел тіршілігінде анық болып өткен тарихи ... (1.14), деп ... ... ... ... бір ... ... арнаулы оқиғалардың қақ ортасында болған атақты ... ... ... қолмен істелінген істің жыры ... және олар ... ... ... ... көзі ... ... тараған жанды әңгіме
болып жайылып, кейде ... ... ... өлең ... ... ол ... сөзі мен суреттерінің шындығы көбінесе даусыз
болады.
М.Әуезов нағыз ... ... ... кезі ... ... ... деп санайды. «Артқы өмірі асусыз тау, өткелсіз су сияқты белгісіздік,
кезеңнің астында жатса, мына заманда тарихтың асу ... ... ... ... сияқты болады »,- деп, сол заманнан бергі дәуірге
тарихи шолу ... ... ... ... ... ұғу үшін алдымен
солардың мезгілін, сол заманның шартын білу керек деп түсінеді.
Бұл дәуірдің басы 1723 ... ... ... ... сатысы:орыс
сияқты шет жұртқа бағынуға айналып, елдің алдында «темір ноқтамен қайыс
ноқтаның таңдауы ... ... ... елінің Ресейге қосылуы жайлы өз
тұжырым, түсінігін айтады.
Үстем саясатқа әлі де ... ... ... ... ... ... жас ... бұл туралы көзқарасы әрі қызықты, көңілге қонымды, әрі өз
маңыз-мағынасын әлі күнге жоймай, қайта құндылығы арта ... ... ... ең бір ... көкей кесті мәселесі жайлы пікірін
өзімше мазмұндап, ... ... ... ... көрі сәл ... ... да,
автордың өз аузынан айтқызғанды жөн ... ... ... елін ... зорлаған себептер көп. Бір жағынан қалмақ сияқты елдің тізесі
батқан жаулығы болса, екінші-Орта Азия хандықтарының ... ... ... ... ... ... ... осы мен бірге тағы
бір зор себеп, қазақтың өз хандарының алалығы. Өз ара жаулықпен ... ... ... жауламақ үшін әрқайсы кез-келген жұрттан көмек
іздеп, қазақ елін әр ... ... ... ... ... көп
себептер тұтасып, ел тіршілігі бір ... ... ... ... шеңгелі қомағайлықпен созылып, қазақ даласын ... ... бара ... Орысқа бағыну, елдің алдына ұсынған сыбағалы табақтай
болып, еріксіз бой ұсындыруға ... Ел ... ... ... ... қалған белгілер көп », -деп жазады.
Міне, осылайша келіп, ел ... бір ... соң ... ... ел тіршілігінің шеңбері тарыла бастады. ... ... ... ... ... ... кеуіп, темір құрсаудай болып қысып, қинай
бастады. Ілгері тәуелсіз хандардың орнына енді орыс ... ... ... ... жорға құлы болған » ұсақ ... ... ... ... шыдай алмай, елдің наразылығы, қозғалыс шыға бастады.
М.Әуезов сол ... ... ... қозғалыс, көтерілістер
туралы жырлардың ішінен әзірге қолда бары деп «Кеңесары-Наурызбай», «Исатай-
Махамбет», «Бекет батыр» жайлы ... ... ... ... ... ... ... ерекшелік қасиеттерін ашып, анықтай отырып,
автор осы тарихи жырларға тән, ауыз әдебиетінің басқа ... ... ... ... саралап айқындайды. Сол ерекшеліктердің
біреуі:тарихи жырлар басқа өлең жырлардағыдай, тұспалмен асыра, сорғалаған
қан, сойқақтаған із ... ашық ... ... ... ... ... ... жырлайын деседе, олар көпнесе бүгінгінің адамы болып
тұрып алып, кейін қарай шегінбей қойған. Екінші ... ... ... сол ... ішінде болып, сол заманды көзімен көргендер
жырлаған.
Келесі, Л.Соволевпен ... ... ... бұл ... тек қысқаша
шолу түрінде өте аз орын берілген. Сол 1939-40 ... одан ... ... де емес еді. Сол ... ... ақ ... есімі ауызға
алынбапты. Оның есесіне, мұнда «Есім туралы жырда» оның Азия ... ... ... жайлы және Орақ-Мамай туралы көлемі он мың жолдай
тарихи жыр бар ... ... ... ... түрі - ... ұзақ ... бойы ... рет қайта оралып, терең зерттеген тақырыбы. Бірақ бұл ... ... өте ... шолу ... ... ... Онда ... қазақ арасында өте көп екендігін, осы күнге шейін қыстың ұзақ
түндері қыр елінің барлығында ... ... ... ... ... ... ... ескі замандағы ұғымның белгісін сақтап қалғандарын-
әуезе деп, елдің ескі салт әдетін білдіретін ... ... ... ... деп ... бөледі. Сонымен қатар және бір алуан ертегілер
тобына Алдар көсе, Жиренше шешен және ... күн ... ... ... ... ... ... мақал-мәтел, жұмбақтар жайлы кітаптың кіріспе бөлімінде атап өткені
болмаса, ... сөз ... 1937 жылы ... ... ... ... арналған «Әдебиет
хрестоматиясын» жазған. Ол 1938 жылы толықтырылып, қайта басылды. Онда ХIX
ғасырдағы қазақ, орыс әдебиеті ... ... ... ... ... қысқаша мәліметтер берілген. Сонымен қатар қазақ ауыз
әдебиеті туындыларынан:«Алдар көсе, Жиренше шешен, Қожанасыр ... ... ... ... ... жырының қысқаша мазмұны»,
«Қамбар жырының мағынасымен түр ... ... ... ... тақырыптық енген екен. Хрестоматия мектеп оқушыларына ... ... те, ... ... ... да біз қарастырып отырған тақырыптарға
қатысты тұжырымды тың ойлар айтады. «Фольклор атаулының барлығы әрбір елдің
көркем әдебиетіне үлкен ... мол ... ... болады. Көп ірі шығармалар
фольклордың тілінен, көрікті кестесінен, мазмұн, түр ... ... ауыз ... ... ... оның ... ... тигізер әсер-ықпалын нақтылай түскен.
Аңыз ертегілердің ішінде ... ... ... ... әңгімелерінің
мазмұнды, мағыналы және өте шебер құралғандықтан, көп ... ... ... ... ... сайын жаңара, жаңғыра түсіп, халықтың ой
сезіміне ... нәр ... ... ... ... көрсетеді. Соның
ішінде туыстас көрші елдердің «шаһарлы әңгімелерінен қыдырып» ауысып келген
Қожанасыр бауырымыздың да ... ... өз ... өз ... ... ... ... күнделікті айцтылып отыратын Алдар, Жиренше сияқты
жаппай атауға ілініп кеткенін айтады.
Бұл кітаптың ішінде М.Әуезов еңбектерінде бұрын ... сөз ... ... ... ... ... ... «қырық» санының қазақ
ұғымындағы нақтылықтан гөрі мөлшерлікті білдіретін, ал ... ... ... екен ... шын тілекпен, «болмасты болды деп, қисынсызды
қиюластырып айта ... ... ... ... ... жүйріктігінен, еркін, өткір, ұшқыр серпінінен туған терең
тапқырлық әңгіме, ... деп ... 1939 жылы ... ... жазған бұл еңбекте бұл бөлім
«Ертегі, аңыздар, мақал-мәтелдер, жұмбақтар» деген атпен салт өлеңдерінен
кейін ... ... мол ... ... ... ... ... жайындағы, салт ертегілері, балаларға арналған
ертегілер және аңыз ертегілер, күй ... деп ... ... жеке-жеке
тоқталады.
Ертегілердің ежелгі адамдардың космогониялық ұғым-нанымдарын,
бақташылық кәсіп түрлерін, ескі ... ... ... қана ... ... ... сырларын ашуға, өзін қоршаған жадау ортадан
алыстағанын болжап білуге ... ... ... ... ... ... ... айқындап, елдің, әсіресе, жас баланың ой-санасы оянып ... ... әсер ... деп санайды.
Аңыз әңгімелердің ішінен Қорқыт, Асан қайғы, Алдар көсе, Жиренше шешен
жайлы айтылатындарына жеке-жеке ... ... ... өзіндік
ерекшеліктерін ашып көрсетеді. Ал күй аңыздарының бұрынғы ескі түрдегі бар
өнердің бірігіп топталып ... ... ... соның
қалдығын сездіретін ескі өрнек ретінде терең сырлы анық шебер ... ... ... ... жұмбақтар жайлы өте қысқа тұжырымды,мәнді сипаттама
берілген. Ауыз әдебиетінің өте мол ... бұл ... ... ... ... және ... сөздердің өзара үндесіп, ... ... мол ... де мейлінше терең болатындығы.
Екінші бір ерекшелігі ретінде оларда ... мал ... ... образдар мен сарындардың мол ұшырасатындығын атап, нақты
мысалдар келтіреді.
Осы ... ... ... ... ... алғы сөзімен «Қазақ
жұмбақтары » өз алдына кітап болып жарияланған. Алғы сөз бен мына ... ... ... ... кездеседі. Алғы сөзде: «Бұл кітапта Ғылым
академиясының ... ... әзір ... ... ... ... жинастырып, олардың дұрыстарын тұтас ... ... ... ... ... тіліндегі жұмбақтардың түрін көрсете
алатын кітап ... ... ... да ... ... ... ... жіктерге бөлдік. Бұл жинақтағы тақырыптар «аспан, жер,
хайуан, адам т.б. ... 20 ... ... ... бере ... аздаған өзгешеліктерді айтпағанда екі ... ... ... ... ... ... «Айтыс өлеңдер» сөз болады.
М.Әуезов ауыз әдебиетінің бұл түрінің қазақ ішінде өте мол ... ... ... ... өте ... өте ... ... сөз
болғандығын» ьәлімдеп, «Айтыс сөздерінің ьолдығы мен көп ... ... елі ... теңізі сияқты көрінеді» - дейді.
Ғажайып өнер – айтыстың әлеуметтік шындықтарды көтерудегі, ... ... ... ... тапқырлық пен шеберлікті арттырудағы
орны мен мәнін ... ... ... Ол, ең ... ... сөз ... ... өлең шығарудың мектебі, дарындылық, білімділік,
алғырлық, шыншылдық, батылдық саналатын сайыс тәсілі екендігін атап ... ... ... ... өмір ... ... ақындар айтысынан
мысал келтіреді. Екіншіден, ғалым айтыстың жанырлық ішкі жіктерін ашып
жүйелейді. Қыз бен ... ... ... ... ... ... ... да, жазбаша айтыстарға да көңіл бөледі.
М.Әуезовтің назарын аударған тағы бір ...... өмір ... ... ... ... ... табиғатына тән ерекшеліктің бірі –
қоғамдағы, жеке адамдар ... ... ... ашуы және
кемшілік атаулыны аяусыз әшкерелей алуы деп түйеді. Өмірдің қат-қабатын аша
алтындығы, ... ірі ... ... ... алдына жайып салып,
сұмдықтарды өшпестей етіп ... ... ... хас ... десе болады.
Бұл реттен алғанда айтыс ауыз әдебиетіндегі ең ... ... ... ... ... ... ... проблемаларды
Көтерген айтыстарды, соның ішінде Біржан мен Сара, Құлмамбет пен
Жамбыл ... ... ... ... бұл ... қазақ көркемсөз
мәдениетінің жүйесіндегі маңызды ... ... ... ... пен ... ... ескі заманның небір ауыр дерттерін әшкере
ете алуын, еңбекші халықтың көңіл түкпіріндегі ... мен ... ... сала ... ... ... тарихи еңбегі санайды.
Айтыстың тағы бір ерекшелігін М.Әуезов ерекше бөліп көрсеткен. ... ... ... көпшілік алдында өтетіндігі және айтыста жеңген
мен жеңілгеннің бағасын ... өзі ... ... ... көзі ... ... ... бағалайтындық дүниеде сирек кездесетін
құбылыс. Өмірдегі орны, лауазымы, тегі мен ... ... ... төмен болғанына қарамастан, айтыс кезінде әріптестердің тек өнер
қуаты бағаланған. Міне, осындай жанр ... ... кез ... ... ... ... ... тудырған. Ревлюциядан бұрынғы
айтыста ерлермен қатар, әйелдердің де елеулі орын алуы ... ... ... ... ... ... қыздар айтыс кезінде кіммен де
болса терезесі тең саналған. Қазақ арасында ... ... ... орын ... қарап М.Әуезов «сол ... ... жия ... ... ... еді » ... Бұл бейнелі сөздің тасасында шындық
жатыр еді.
Ақындар айтысының көп ... ... бірі оның ... сипаты
екенін де ғұлама таңдап, анықтап берген. Бұндай өнер жарысында тек ақындық
дарындылық қана ... ... ... ... ... тани бағалай білушілік, жүйелі ... ... ... ... айтыстағы ақын жеңісі шындықтың
парасаттың да жемісі болып саналмақ.
Қазақтағы айтыс әдебиет бөлімі болудан ... ел ... ... ... ... сияқты көпке бірдей қызық беретін жиын сауығы болған.
Сонымен қатар ол кейде білім ... ... ... пен ой ... ... ... айтады.
Автор айтысты: ақындар айтысы, билер айтысы деп екі жікке бөледі.
Ақындар айтысын айтыс өлеңдерінің сыртқы түріне қарай қайым өлең ... өлең деп ... ... ... мен Сара, Мұрат пен Жантолы, Шөже мен
Кемпірбай, Сабырбай мен Тасыбай айтыстарынан мол ... ... ... ... ... қысқаша сипаттап, ішкі мағынасына қарай төрт
жікке бөліп, қарастырылады: бірінші-даумен билікті қоса ... деп ... ... айтқан тақпағын мысалға келтіреді. Екінші – екі биің әділ
билікке таласып айтқан талас сөздері деп ... пен ... ... ...... ... ... тұспалмен айтысатын талас
билік деп оған мысалға Қараменде мен Кеңгірбайдың билігін келтіреді. ...... ... тұсында не жамандап не мақтап айтатын сөздерге
Сабырбайдың Солтабай төреге айтқан сөздерін мысал етеді.
М.Әуезов 1939 ... ... ... ... ... ... ... және 1960 жылғы кітапта ол шешендік сөздер деген ... ... екі ... ... ... Сол екі ... де ғалымның осы
алғашқы сүрлеуі негізге алынып, жетекші болғандығы айқын.
М.Әуезов осы «Айтыс ... ... ... ... ... ... ... өткен айтыстарға да біршама тоқталып, Жамбыл,
Шашубай, Иса, Нұрлыбектердің жаңа ... сай ... ... ... бұл ... өз ... ... сай М.Әуезовтің
жұртшылыққа кеңінен мәлім, арнайы зерттелген еңбектерінен гөрі әлі де жете
зерттелмеген ... ... ... ... мақсат тұтқандықтан оның
кейінгі зерттеулеріне тек шолу түріне тоқталып отырмыз. Соның өзінде ғұлама
ғалымның қазақ ... ... ... соның белді өкілі Жамбылдың
творчестволық ерекшелігіне байланысты еңбектерінде біршама ... ... жөн ... ... ... хабарлама, таныстыру сияқты мақалалар
негізінен 1936 жылы басталды десек, оның өмірімен творчествосы туралы кең
әрі ... ... ... ... ... ... 1938 ... жазылған екен.Сол жылы Жамбылдың ақындығының 75 жылдығы аталып,
конференция өткізгенде М.Әуезов «Жамбыл және ... ... » атты ... оны ... ... етіп жариялайды.
Бұл туралы ғылым академиясы 1964 жылы шығарған ... ... ... ... ... ... ... 2-кітабында: «М.Әуезовтің
бұл мақаласы бір Жамбыл ғана емес, барлық ақындардың творчествосын, ... ... ... ... ... ... ... программалық
мақала еді» деп арнайы атап көрсеткен.
Бұл аталған баяндама, ... ... тыс ... ... ... қол ... ішінде №248, 249-папкілерде: «Жамбылдың
бұрынғы қатты мысқыл өлеңдері», «Айтыстары», «Қатаған-Сүйінбай» ... ... ... ... де ... ... ... «1960 жыл, 4 апрель» деген уақыт мерзімі қойылған екен. Соған
қарағанда, ... ... ... ... ... ... сәттеріне дейін
назардан тыс қалдырмай, алдағы жоспарына да тиек ... ... ... болар.
Әрине, әдебиет, ғылым, мәдениет мүлкі санмен, көлеммен мөошерленбей,
санамен өлшенеді ғой. Олай ... ... бұл ... өзінің маңыз-
мәнін ешқашанда жоймасы анық.
Орта Азия мен Қазақстан халықтарының ауыз әдебиетінде ұқсас ... ... көп, елді ... ... ... ... мол. Бұл
мәселені XIX ғасырдағы ұлы ... ... жіті ... ... халықтар әдебиетімен мәдениетіне көп көңіл бөлген еді. Осы дәстүрді
саналы түрде жалғастырушының бірі - М.Әуезов. Мұны оның ... ... ... - ... ... айқын көреміз. Бұл эпостың түрлі
нұсқаларымен танысып, айтушыларын тыңдап, оның негізгі ... мен ... ... ғалым бірнеше жыл жұмсаған. Соның нәтижесінде эпостың
генезисі мен эволюциясын,құрылысы мен мәнін ... ... оның ... көрсеткен. «Манасты» зертеушілер бұл күнде аз емес, бірақ сонау
отызыншы жылдардың өзінде-ақ ... ... ... дәл нұсқап айтқан
М.Әуезовтің зерттеулері өз маңызын жоғалтпайды.
II. ... ... ... ... ... әдеби мұралар
жайында
2.1 Мұхтар Әуезовтың Хан Кене трагедиясындағы Алашшылдық идеяның
көріністері
Еркіндік пен тәуелсіздік ... ... ... ... ... тағдыр соққысын көрген «Хан Кене» трагедиясын Әуезов сұқ көзден
қызғыштай қорғайды. Коммунистік саяси ... ... ... ... ... ... ойды бүкпелеп, астарлап жеткізу арқылы тарихи
материалды идеясына, негізгі ... ... ... «Хан ... өз ... ... ... береді. «Хан Кене» пьесасы
туралы қарама-қайшы ... ... ең ... оның ... мен
тақырыбына, тарихи тұлғаны драматургтің қалай көрсеткеніне ... ... ... ... өз ... үшін ... екі халықты жауластырып,
араларына сызат түсірген қарақшы ... ... ... Ал ... біреулері
қазақ халқын тұтастыққа, азаттық жолындағы күреске шақырған, сол бостандық
жолында мерт ... ... ... ... ... ... ... пікірді
жақтағанымен, Кенесарыны құр мақтамай, оқиғаның ... ... ... ... теріс ұғым қалыптастырып үлгерген саяси
идеологиялық принциптердің салдарынан ұлт-азаттық ... ғана ... ... ... мен ... едәуір бұрмалаушылықтар мен
қателіктерге ұшырады. Еліміз тәуелсіздікке қол жеткізген соң ғана ... беті ... ... ... ... елді ... пен ... белгілі қаламгерлердің шығармаларындағы ақиқат пен аңыз ... ... өтсе де, өз ... ... ... жыл бойы үкіметтің саяси идеологиясымен бірге «мың құбылып»
келген тарих ғылымы Кенесары ... де ... ... қалтарыста
қалдырып, зерттеушілердің ашық сипаттауына батылдары жетпей келді. Тіпті
Кенесарының жеке ... ... ... ... ... ... жоқ.
«Хан Кене» трагедиясы туралы қарама-қайшы пікірлердің тууы оның ... ... ... ... ... ... көрсеткеніне тікелей
байланысты. Кенесары есімімен байланысты өткен ғасырдың отызыншы-қырқыншы
жылдарындағы оқиғалар – қазақ тарихында ұзақ ... бойы ... ... ... ... туралы пікірлер екіге бөлінді. Бір тобы Кенесары
хан тағы үшін күрескен, сол ойлаған мақсатына жету үшін ... де ... ... ... ... деп кінә тақса, ал екінші топтағылар ... ... ... үшін жан аямай күрескен ... ... ... деп мадақтады.
Мұхтар Әуезов «Хан Кене» трагедиясында өмірі де, өлімі де ... ... ... ... ... зерттеп, бейнелеуге батыл қадам жасады. Тұлға мен
заманның, дәуір мен тағдырдың, тұлға мен ... ... ... арқылы көрсетіп, қазақ ұлтының тарихи болашағына толғанып ой
жібереді. ... ... ... ... ... ... терең
философиялық мән табады. «Хан Кене» трагедиясының ... ... ... ... ... бұл ... ... ғылымында жете
зерттелмей келеді. Кенесары тағдыры біздің санамызда ... адам ... ... ... ... Адам ... мәні неде? Тұлға
тағдырын, ұлт тағдырын қандай сапалар айқындамақ? ... ... ... қазына байлықтан бездіріп, азаттық күресінің жолына жетелеген
қандай күш? Ол бұл ... не ... ... шықты? Бұл сұраулардың
жауаптары жеңіл емес» [5, 177].
Ең алдымен, Мұхтар Әуезов қазақ әдебиетінде қазан ... ... ... ... ... ... барабар батыл қадам жасады. Өйткені
бұған дейінгі кезеңде тарихи тақырыпқа салқын ... ... ... ... ... белең алып келді. Тарихи тақырыпқа деген ерекше ұмтылыс
елуінші-алпысыншы жылдарда байқала ... жоқ. Оның ... ... де ... Ұлы Отан соғысы есеңгіретіп тастаған ел әлі де есін жиып ... ... ... ... ... ... ... ғылымының
негізін салуда, қазақ драматургиясының, қазақ сахна ... ...... ... ... ... көшбастаушылықтан бір танбаған
Мұхтар Әуезов тарихи танымды таразылауда да сол дағдысынан ... ... 1928 жылы ол «Хан ... атты ... ... қатерлі 1934 жылы
аталмыш шығарманы сахнаға қойыпты. Бір таңданарлығы, дәл осы ... ... ... 17 ... 1932 ... 20 сәуіріне дейін ол ... ... ... ... ... үшін үш ... ... қамауға кесілген. Одан соң, 1932 жылдың 10 маусымы күні ... ... ... ... хатында»: «мен өз шығармаларымның
көпшілігінен анығында беті ашық ұлтшылдық күйіндегі жазушы боп ... ... деп ... ... М.Әуезовтің «Хан Кене» пьесасы премьерадан соң
«халықтың қас ... ... хан – ... ... ... ... тасталған. Әріптестерін бірінен соң бірін қамауға алып,
өзі түрмеден енді ғана ... ... ... ... ... ... шығарма
жазып, қазақ тарихындағы тәуелсіздікке, дербес ел ... ... ең ... маңызын айқындап түсіндіріп, өзінің алашшыл идеясын әдебиетке
паш етті.
«Хан Кене» пьесасы жазылғанына елу үш жыл ... да ... ... ... ... ерлігі арқасында 1983 жылы жиырма
томдық шығармалар жинағының он төртінші томына ... Бұл ... ... Рымғали Нұрғалидың сөзімен айтқанда, «драмалық жанрдың
барлық талап-тілегіне толық жауап ... (7, 188(. ... ... ... ... да ... ... қозғалыстың басы-қасында болған
жандар. Пролог пен қырық жеті көріністен тұратын бес перделі тарихи пьеса
жылдың ... ... ... хан сайланған кезеңінен бастап,
өмірінің соңына ... яғни 1847 ... ... ... ... ... ... тап болған зауал әлемдегі бір де бір ұлт-
азаттық қозғалыс ... ... ... еді. ... ... ... ... мемлекет екі, кеңес өкіметі үш ... ... ... мен
түрмеден көздерін аштырмады. Қазақтың ұлы жазушысы Мұхтар Омарханұлы Әуезов
те сол ... ... тап ... Ұлт ... үшін ... ... ... қазақ халқының саяси, әлеуметтік және рухани бостандыққа жетуіне
барлық азаматтық ... ... ... ... ... ... Дулатов, Мағжан Жұмабаев, Жүсіпбек ... ... ... ... ... ... дос ... қазақ мемлекетінің дербестігі үшін жанын сала еңбек еткен Мұхтар
Әуезов азаттық жолына барлық ... ... ... ... ... жазушының 1932 жылы жазған «Ашық хатын» алуымызға
болады. ... ... ... ... ... ... өткерген
М.Әуезовтің тағдырына бұл ... ... ... бар. Сол кездегі саяси
жағдайға байланысты өмір үшін өнерінен бас тартудан басқа М.Әуезовтің ... ... ... ... ... болған Голощекин қазақ
зиялыларының көзін жою ... 1928 ... ... ... жазалау
науқанын бастады.
Қазақ ұлттық театрының тұңғыш директоры Дінше (Дінмұхамед) ... ... ... одан ... ... бір адам ... ... Комитетіндегі тергеу ісі 1928 жылдың 17 ... ... бір ... ... жоғарыда аталған ашық хатты жазған
Мұхтар Әуезов пен қазақтың алғашқы математик, ... ... ... тірі ... ... ... тағдыры барлық саяси жазалау кезеңдерінде
басты нысана болды.
Пьеса театр сахнасынан аластатылғаннан кейін ... ... ... ... ... жоқ, өйткені ол өзінің концепциясын болашақ «Абай
жолы» ... оны ... ... қарастырады. Мұхтар Омарханұлы Әуезовтің
даналығы – ол жүйеге қарсы тура шабуылдан беті қайтқан ... оның ... ... ... жасай, өзінің мәңгілік ұлы туындысы «Абай жолы» арқылы
осы ... ... ... ... ... өз ... биік
тұғырға қондырып, өшпес есімін мұрат етіп мәңгілікке қалдырды».
Мұхтар Әуезов «Хан Кене», ... ... ... ... ... тартқан деудің ешбір қисыны жоқ. Бұларда жазушы отаршылдықты ... ... ... ауыр ... ... бейнелегені белгілі. Кейін
мүмкіндік туғанда «Қилы заманды» қайта өңдегені «Хан ... ... ... орыс ... ... ... ... шыққаны тегін болмаса керек.
Әуезов – өз ұлтын қадірлей білген ұлтжанды азамат. Тек ... ... ... да ... қайраткерлері, әдебиет өкілдерінің жеке ... ... ... екі ... теңдей етіп көрсетуде ешкім мәжбүрлік
етпеуі тиіс. Мұхтардың аталған жылдардағы ... ... ... сөз еткенде, ең алдымен сол тұста орын алған саяси-әлеуметтік
жағдайларға иек артатынымыз анық. ... ... ойға ... мақсатын,
идеясын жеке алып қарастыратын болсақ, тағы да ... ... ... ... ... ... көз жіберсек, бұл жылдар қазақ қаламгерлерінің үлкен
шоғырына талай ... ... ... ... ... ... патша өкіметінің қанқұйлы ... ... ... ... бұл ... ... ... салды. Халықты сендіру
үшін олар «мұндай тақырыптар ұлтараздық қақтығыстарды қоздырады» ... Ал ... ... ... ... жастары мәдениет және
ағарту саласында қауымдасып, ... ... ... ... ... Алаш өкіметі мен Алаш партиясының және ... ... ... ... ... ... идеяларының көрінісі болатын.
Алашшылдардың ресми өкілі болмаса да, Мұхтар олардың маңайында жүріп,
ұлт мүддесі жолындағы істерге араласып, ... ... ... Оның ең
алғашқы жарық көрген мақаласынан бастап-ақ ұлттық ... ... ... ... ... ... дәлел көп. Сондықтан М.Әуезов
шығармаларындағы ұлт-азаттық сарындарды айқындауда ... ... ... ... ... ... қарастырылуы тиіс.
Қара халықтың басына түскен 1916 жылғы көтеріліс қаупінің ... ... басу ... үгіт-насихат жүргізуде бір «Қазақ» ... ... ... ... ... қазақ зиялыларын топтасуға, бірігіп күрес
жүргізуге үндеп, «Қазақ қалам қайраткерлеріне», «Ескеру ... ... тағы ... ... ... М.Әуезов болатын.
Жазушының ұлт-азаттық идеялары тек мақалалары мен зерттеу ... ... ... ... ... ... да көрініс тауып жатады.
Жиырмасыншы-отызыншы жылдардағы қаншама кедергілерге ... ... ... ... ... ... жасап, орыс отаршыл империясы
салған сойқанды ашық көрсетуге тырысты. Әуезовтің де ақиқат шындықты ... ... «Хан ... ... шығармаларында коммунистік идеология,
таптық көзқарас жоқтың қасы.
Елінің еркіндік жолындағы қаһармандық ... ... ... ... көп ... көріп, ауыр жапа шеккенін баян ететін бір мысал –
«Хан Кене» трагедиясының тарихы.
М.Әуезовтің бұл ... ... және ... ... республикалық
газеттер мен журналдардың беттерінде өршіген өткір әдеби ... ... Осы ... ... ... көздер»: «Хан Кене» –
контрреволюциялық пьеса», ал «М.Әуезов шығармашылығының ... ... ... ... жаулық әрекетке бағышталды», – деген болатын.
Халық жүрегінде сақталатын мәңгілік шындықты келешек ұрпаққа жеткізетін
де, жаңғыртатын да уақыт және ... ... ... мен ... ... қалыптасуы көп жағдайда қалам иесіне байланысты болып жататыны
рас. М.Әуезов «Хан ... ... ... ... ... ақиқатты
жаңғыртты. Оқиға шындығымен қоса, ел есінде мәңгілік сақталған Кенесары,
Наурызбай, Ағыбай ... ... ... де ... ... ... ... жыл бойы өткен тарихымызды, ұлтымыздың ... өмір ... ... ... біле ... Халқымыздың
қаһармандары – хандар мен батырларды теріс ... ... ... үшін ... ұлт-азаттық күрестерді феодалдық, ұлтшылдық
көтерілістер деп ... Ұлт ... ... ... ... көзқарасы
осылайша болды. Ел тарихын, ірі ... ... ... бүгінгі
егемендігіміздің арқасында сезіне бастағандаймыз. Қазақ еліне іштей іріткі
салып, бодандық ... ... ... ... ... ... көтеру арқылы бір-біріне айдап салып, қарсы ... күш ... ... ... көсемі Кенесары ханға би-болыстар, аға
сұлтандар толық тіреніш бола ... ... ... ... ... ... ... Осындай қиын шақта Ағыбай, Иман, Бұқарбай,
Наурызбай сияқты ер жүрек батырлар хан ... ... ... ... басты мақсаты ел мен жердің тұтастығын, ұлтымыздың тәуелсіздігін
сақтап қалу еді.
М.Әуезовтің «Хан ... ... осы ... ... ... ... ... пьеса.
2.2 Мұхтар Әуезов - қазақ әдебиетінің тарихы
Мұхтар Әуезовтің ғалымдық жолы көпке белгілі. Ол ... ... ... ... ... ой-пікірлерін жариялап, ескі жыр-өлеңдерді
жинап, оларды ... ... да ... ... етті. Оның қаламынан қазақ
халқының ауыз әдебиетіне арналған көптеген ... ... Ол ... ... фольклоршы болатын және өмірінің соңғы күндеріне
шейін Ғылым Акедемиясының Әдебиет және өнер ... ауыз ... ... ... ... ... біздің ұлттық әдебиетіміздің
тарихына, кеңес тұсындағы әдебиет дамуының ... ... ... де ... әдебиет тарихы, оның басталуы мен дамуы жайлы ойлары ... ... ... ... өмірінің дамуы жағдайларына сүйеніліп
айтылған бұл ойлар кейін өріс ала алмай, ... ... ... ... тоқталып қалды. Оның алғашқы күрделі еңбегі «Әдебиет
тарихы» пайдаланудан алынып, идеялық жағынан зиянды кітаптардың қатарына
қосылды. Тек ... ... ... алғаннан кейін ғана «Ұлтшылдық
ағым» ақталып, соған қатысты тыйым салынған ... ... ... ... да ... ... ... басылып шықты.
Бұл кітап – қазақ халқының ұлттық әдебиетін тұтас күйінде жүйелеп
зерттеуге жасалған ... ... ... алғысөзінде оның қазақ әдебиетінің
бүкіл тарихын ... ... ... айтқан. Онда «ескі күннен бастап,
Абай мезгіліне шейін ... ... ... ... ... ... ... жік-
жікке бөліп, әрбір дәуірден қадау-қадау белгі қойып, сол ... ... шаңы ... ... ... желісін созып шығу», «Әдебиет ... ... ... алу» ... қойылады. Мұхтар кезінде абыроймен
орындап шыққан осы шағын мақсаттың, сүрлеудің бұл ... ұлы ... ... ... ... ... туралы зертеулерден белгілі.
Мұхтардың алғашқы еңбегі осы жолдың сүрлеуін салғаны даусыз. Сонымен
қатар Мұхтар кітабы ... ... ... оның ... ... ... айырмашылықтары жайында кең сөз етеді. Алғашқы
әдебиет тарихшысы ретінде автордың әдебиет тарихын ... ... ... айқындайтын пікірлері де орнықты әрі ғылыми дәлелді. Ол ... ... ... зерттеу, түсіну арқылы «Қазақ деген елдің
өткендегісі мен бүгінгі ... ... ... ... ... ... бастан кешкен тарихи жағдайлармен байланыстыра қарайды. «Белгілі
заманның тарихи шарттары мен кәсіп дағдысынан ... ... ... ... еді? ... өнер туғызған қиялымен үлгілі сөз туғызған ақылшалымы,
ішкі дүние ... ... еді? ... ... ... ... шыққан сырлы
сөздердің үлгісі қандай, мағына-маңызы қандайлық? Бір-бірінің ортасындағы
тарихи ... ... ... әрбір жұрнақты туғызған себеп пе?» ... ... ... зерттеу, оқулық түрінде жас ұрпаққа ұсыну мақсаты
Мұхтар еңбегін жазуға себеп ... ... ... ... жолын шолу мен оған баға беруде, әдебиет
туындыларын солармен байланыста қарастыруда Мұхтар сөзі ... ... басы десе де ... Ол мұны ... ... мен «Зар ... бөлімдерінде толық баяндаған. Оның «тарихсыз заманда» ... бұл ... да ... ... Ол ... елінің кең даланы
еркін жайлап жүрген заманындағы әдебиет үлгілерінде «Қайда ... ... кім ... ... ... ... ... ел болғанын айта
отырып, отаршылдықтың заманы туған кезде ғана ... ... ... ... ... жаңалық іздеп, «бастаймын, түзеймін, қазіргі
күйге қанағаттанбаймын» деген күй, бірлік, алғашқы рет тұтасқан ой құралып,
әдебиет ... ... ... ... сөз бола ... содан
бастап жазба жазба әдебиет дәуірі ... ... ... ... «әлеумет халін ұғып, ел қамын жоқтауға кіріседі. Өлең бұрынғыша
қызық, сауық сияқты емес, ... ... ... ... Елдің саяси
пікірі мен тілек, мақсат, мұң, зар сияқты сезімдерінің басын қосып, ... ... салт – ... ... ... ... ол. Қазақтың ұлттық
әдебиетінің тарихи жолы ... ... ... ХV – ХVI ... ... ... ... дамығаны, олардың ар жағында жалпы
түріктік ... ... ... ... ... ... ... зерттеліп
дәлелденді. Соның өзінде Мұхтар жобасы әдебиет тарихының ... ... аса ... ... ... ... Мұхтар «Зар заман әдебиеті» ... Оның ... зар ... ... сол дәуірдің тарихи жағдайлары
туғызған. ... ... ... ... ... ... ... бағынуға ұласып, «ноқтаға бас иіп, асаудың ... ... ... жалғасады. Зар заман ақындарының шығуын Мұхтар ... орта ... бері ... ... ... Кенесарылар
қозғалысынан кейінгі кезеңге жатқызады. Бұл ... мен ... ... тарихи байланыстарға лайық әдебиетте де Кенесары жорығының
артынан шыққан зар ... ... мен ... ... ... ... ... үзілмейтін жалғастық табады. Ол Абылай дәуіріндегі ... ... екі ... ...... күннің жұмбағын шешіп беріп, елге өсиет ... ...... айтқан жырау. Екеуінің де көпке айтар сөздері өлең
күйінде ... ... ... болып келеді. Олар – елдің ақылшы
кемеңгері, заманның ... елді ... хан мен ... ақылшы уәзірі.
Қауым тіршілігінде саяси салмағы зор ақындардың аузынан шыққан сөзі ... ... ... ... ... болған. Мұхтар осы дәуір поэзиясының
үлгісі есебінде Асан қайғы мен Бұқар ... ... ... ... ... ... ... халықтың ендігі күйі «не болады» деген ... ... ... Оға ... ... ... ... соң қилы – қилы заман болар,
заман азып, заң ... ... ... ... ... ... ... дәурені тамам болар» деген жыры мен Жәнібек ханға айтқан сөзін
келтіреді. Сол ... ... «бұл ... әлеумет тіршілігінің ең шаншулы
мәселесін әдебиет жүзінде түсіріп, алғаш рет қалың ел ... ... ақын ... ... Зар заман ақындарының сары уайымы
Асаннан ... ... ... ... Ал Бұқар шығармашылығынан Мұхтар
«әлеумет қамын сөйлеу, мұң – зармен, арманмен ... ... ... Асан ... жоғарғы өлеңдеріндегі жұмбағын шешеді, басқа жырларында
«қайғы ... Асан ... ... ... кітабы ұлттық әдебиеттің даму жолы ... ... ... онда ... ... ... ... деректер, жеке ақындар
еңбектері толық ... ала ... жоқ. Оған сол ... ... ... жиналып басылмауы себеп болған. Оны автордың өзі де
мойындайды. Оның әдебиет тарихын түгелдей ... оның ... ... ... алуы ... ... Әуезовтің бүкіл тарихи әдебиетті зар заман сарынына тіреуі де көшпелі
өмір кешіп, әрқилы сыртқы ... ... ... елдің мұң – зарын
бейнелеуінен туындайды. Алайда отаршылдықтың өзінің әрқилы ... ... әр ... ... ... пен ... елдің арман – үмітінің
түрліше ерекшеліктері болғанын ескерсек, бүкіл бір ұлттың әдебиетін тек ... ... қою ... ... ... жіберетінге ұқсайды.
Соған қарамастан, М. Әуезовтің «Әдебиет тарихы» кітабы қазақ әдебиеті
тарихын ... оның ... ... ... аса маңызды, тұңғыш еңбек
болып табылады. Оның ... ... ... халқының сыртқы басқыншылық
пен отаршылдыққа ... ... ... ... ... ... ... Автордың позициясында ел тағдыры, ұлт мүддесі жайында ойлану
басым.Бұл айтылғандар М. Әуезовтің ... ... ... ... ... тарихына қатысты алғашқы зерттеулер жасаушы болғанын
көрсетеді. Ол ... әлі де ... ... ... жоқ. ... ... кейбір бағалы ойлары көмескі ... олар әлі ... ... ой сала ... ... ... ... кейін де айналып соғып отырады. Оның біраз
өзекті проблемалары, жеке ақындар шығармашылығын бағалау жайы ... ... ... ... жиі ... Ол ... әдебиетінің
жасалу ісіне де араласты. ... ... ... ... жоқ. ... ... ауыз әдебиеті мәселеріне арналды. Содан соң ... Абай ... мен ... ... ... Соның өзінде қазақ
әдебиеті тарихын жүйелеуде алғашқы еңбектерінің бірі болған. ... ... екі ... ... ... ғылым тарихынан көрнекті орын
алады.
Әдебиет тарихының міндеті не?
Әрбір тарих белгілі жолдағы істің өскенін, гүлденгенін сөз қылады. ... ... ... міндеті:
1. Бір жұрттың тіліндегі ауызша, жазба әдебиеттің ішінен үлгілі болған
белгілерін бөліп шығару. Ол белгілер сол ... ... ... жаңа сөзі
болу керек.
2. Әдебиет тарихы ... ... ... ... ... әдебиеті алғашқы шыққаннан бастап, белгілі бір кезге жеткенге
шейін ... ... кіру ... Әр мезгілдің үлгісі қандай, неден ... ... ... ... ... бар, сол айтылуы керек.
3. Әдебиет тарихы әр ... ... ... ... ... ақынның өлеңіндегі мағына мен түрдің сыртқы қалдер, себептер ... ... ... ... ... әдебиеттің жұрнақтарынан сыртқы түрін,
ішкі ... ... ... ... ... айтады, әдебиет
жұрнақтары мен соны ... ... ... ... бір ... солардың қандайлық бағасы барын айтады.
Әдебиет тарихының қолданатын жолы
1. Ақынның өмірбаянымен танысып, ... ... ... ... мен екі
арадағы  байланысын айырады.
2. Әрбір ақын жеке-дара адам емес: оны туғызған елі бар. Өзінің үлгісі,
салты, жақсылық, жаманшылығы бар. ... ақын ... соны ... ... қоса қарастырады.
3. Ақын өмірін жалғыз ғана туғызған елін алмай, ... сал мен ... ... ... ... алып қарастырады.
4. Әрбір ұлттың табиғатпен қатынасын ... ... ... ... тегін тамақ ала ма, жоқ еңбекпен ала ма? ... ... өнер ... өнер ... ... халы да ... болып,
жіктеле бастайды. Әдебиет тарихы мұны да қарасытыруы ... ... ... ... ... көрші жұрттың өнерінен келген әсерін
айырады.
Қазақ әдебиетінің тарихы
Қазақ ... ... ... ... ... ... бөлінеді:
біріншісі ауызша әдебиет, ел ақындығы. Екіншісі – жазба әдебиеті. ... не ... ... ... жазу ... білмей жүрген кезінде шыққан
сөздер. Жазу өнері болмаған соң, ол елде ғылым, мәдениет те ... ... ... ... ... бір ... екінші ауызға көшіп, сонымен
сақталады. Жалпы білім деген нәрсесі, алдыңғының ... ... келе ... ... ... ... ... Сол ретпен ескіліктен қалған
сөзді, өнер иесі болған арнаулы жалғыз адам ғана біліп қоймайтын, жалпақ ел
болып үйреніп, ... ... ... ... ... ... ел түгел ұғынатын болғандықтан, екінші, кейінгі
ұрпақтың түгелімен ... ... ... де ... ... ... айтылатын жалпы әңгімелерден жасалғандықтан, бүкіл бір ... ... ... да, ... өмірді түсінуі де бір-ақ түрде болады. Кейінгі
буын өмірді түгелімен алдыңғыша түсініп, соларша ... ... ... ... елдің белгілі ұғымын білдіретін, ... ... ... ... ... ... ... сөздің барлығы да
бір-ақ адамға тиісті өнер ... ол – ... ... ... ... ... ... бүгінгі салт өлең мен батырлар өлеңдері болса, оның ... ел ... ... ... сөздер емес, оның жеке шығарушылары бар.
Бірақ бұл шығарушы ақындар сол сөздердің ішінде жалғыз ... ... ... ған ұғымын айтпайды, олардың өлең, жыр ішінде айтатыны –
түгелімен ... ... ... мен ... ... көзқарасы. Айтатыны – көптің
қарадай айтып жүрген сөзі. Сондықтан өлең қылушылар ауызша әдебиеттің құр
ғана жақсы ... құр ғана ... ... ... жасаушылар солар деп сануға болмайды. Сондықтан:
1.Ауызша әдебиеттің шығарушысы ... ел ... ... ... ... шығарушысы жоқ.
2.Ауызша әдебиеттің барлық жұрнақтары күйге өлшеніп, арнаулы әнмен
айтылады. Сол себепті оның ... ... ... ... бар. ... ... 3.Ауызша әдебиетте бір жаққа қарай беттеген арнаулы
бағыт болмайды. Оны ... дін ... ... ... салты, әдеті туғызады.
Жас ұрпаққа білім берудің Әуезов дәстүрлерін одан әрі ... ... ... ... ... ... ... әдебиеті мен әдебиет тарихы
саласында өзі ашып-тұрақтындырған үш түрлі ғылыми мектебін айрықша ... ... бірі – ... ... ... көне және орта ғасырдағы
тарихы. Екінші мектеп бойынша әдебиет теориясын түбегейлі мәселелері кең
зерттеліп, ... ... ... ... ... ... ... және
онымен ширек ғасыр бойы ұстаздар мен шәкірттер ғана емес, ғалымдар мен
жазушылар, ... ... ... қалың жұрт сусындап келеді.
Үшінші сала - әдеби сын. Бұл ... ... ... ... бір ... дара алып зерттеп, талай архивтердің қоңыржай қоймаларын ақтарып-
төңкеріп, одан тапқан құжаттар мен ... ... ... ... әдеби сынының оқулығын(«Сын сапары») жазып шықты. Бұл - құнды кітап.
Сондықтан да бүгінде ... ... тірі ... ... мен ... ... да бұл кітапты айналып өтпейді,
әдеби сын тарихының алғашқы соқпағына соқпай кетпейді.
«Әдебиет тарихы» жазылғаннан кейінгі ... ... ... ең алдымен
М.Әуезовтің өзінің эстетикалық көзқарастары сан алуан ... ... ... ... ... жалпы қазақ әдебиеттану ғылымы
тереңдеді, жаңа концепциялар, бағыттар ... ... ... ... ... ... жазылды. Бұл саладағы табыстарды,
жемістерді мүлде мансұқ ету барып тұрған солақайлық болар еді. Сөйтсе ... ... ... ... кесірінен әдебиет тарихын теріс
түсіндірген, ірі тұлғалардың өзін қаралап көрсеткен, тіпті мүлде ... ... ... ... әлі де ... ... жоқ.
Ал, «Әдебиет тарихында» мезгілінде объективті ғылыми тұрғыдан айтылған
терең тұжырымдар қатарында ... ... ... өз ... ... туған кесепаттардың әдебиеттегі көріністері туралы байлам
- пайымдауларды жатқызу керек.
Әдебиет тарихын дәуірлеу мәселелеріне ... ... ... ... ... ... ... деп ұзақ тарихты екі орасан үлкен кезеңге
бөліп қарауында ғылыми негіз жатыр.
Қазақ әдебиетінің тарихы, бағыты ... ... осы ... азын ... мағлұматқа қарап, барлық жазба әдебиеттің салмағын өлшегенде, қазіргі
қалпын бағалағанда, ... сөз: ... ... әілі жас, әлі бойы ... жоқ. ... ... ... келешегі зор десек, біздің әдебиет келесі
күнде шығатын талай тұрғылырының ... ғана жаңа – жаңа ... ... ... ... біз саяз жүзіп жүрміз. Қазақ әдебиеті ... ... ... жүр. ... ... ішіне тазша бала менен жалшы сақау
қатын да ... ... ... ... ... ... оқығаннан бастап,
қой жайып жүрген қойшыға шейін кіруге тиіс. ... сол ... ғана ... өмір тезі ... ... ... бұлақтың мөлдір суындай.
Әуезов деп танылған
Жаушының жоқтығын – ай.
Бүкіл әлем білген оны,
Біледі де осы ... ... деп ... қарсы болмас енді, - депзаманымыздың заңғар ... ... мен ... ХХ ... биік шыңы – ұлы ... ... артында қалған ұланғайыр мұрасын зерделеп, ой елегінен өткізу
үшін де әр ... әр ... өз ... ... таным түсінігі болатыны
сөзсіз. Егемен ел ... ұлы ... ... ... ... ... бір ... көрінісі болмақ. Әуезов кәдімгі ... ... бір ... ... ... ... Ұлы тұлғасы. Ол – ұстаз ғана
емес, жазушы әрі ғалым және осы үш ... ... де айта ... ... ... үш мамандығының үшеуін де жете ... де ... ... ... ... ... де ... күшті.
Ал осы үш түрлі қасиетінің де сарқып құяр сағасы ... ол - ...... ісі. Қазақ әдебиеті – қазақ атаулының ғасырлар бойғы
тағдыры мен ... ... мен ... көркем шежіресі ғана емес,
халықтық қасиеті, ұлттық паспорты, адамдық һәм азаматтық келбеті – ... ... ... ... мәдениетке қазақ халқы қандай көркемдік
игіліктер қосты дегенде, ауызға ... ... бірі - ... Ол - ... ... ... бойы ... келген қазақ топырағындағы асыл
құнарлардың жарқырап қайта көрінуінің үлгісі.
Қорытынды
Қорыта айтқанда, ғалым сөз ... ... ... жалғастығы
ерекшеліктерін ескеру қажеттігін жадымызға салады. Себебі, әрбір ұрпақ
рухани мұраның ең керектісін ... ... ... мен ақындар өз
дәуірінің өмір шындығын бейнелегенде бұрынғы замандарда ... ... иек ... ... ... ... ... түптеп
келгенде, ұлттық сезімді оятып, азаматтық сананы қалыптастыруға қызмет етуі
тиіс.
Бұл мақсатты ... ... үшін ... келе ... ... арналарды пайдаланумен шектелу жеткіліксіз. Сондықтар бүгінгі
ұрпақ жаңа ізденістер, тың ... соы ... ... Ал, ол үшін ... дәстүрді меңгеру қажет. Бұдан шығатын қорытынды, белгілі бір кезеңнің
сөз өнері ескі көркем ... ... ... оның өз ... ... ... алады.
Мұхтар Әуезов қазақ әдеби мұраларының қайнар көзі – ... осы ... ... ... ... ... ғалымның бұл
мәселе төңірегіндегі еңбектерінің тиянақтылығы, ауқымдылығы ... ... ... ... ... ... ... белгілі.
Ол өз зерттеулерінде фольклордың бүгінгі орны мен ... ... ... ... ... ... ... зерделеуді мақсат еткен.
Жазушы-ғалымның халық әдебиетіне баса назар аударуында шығармашылық
қызығушылықтық жатуы заңды. өйткені ауызша ... ... ... ... ... ... кәсіп туралы халықтық тәжірибені ... ... ... болады. Бұл түсініктер ғылымға
негізделмесе де, халық сол ұғымдардан ... азық ... өмір ... ... ... шежіре болумен қатар, мәдениет, ... ... ... ... ... ... екені даусыз.
Халық ауыз әдебиетінде отан қорғау тақырыбы шынайы махаббат, ұлылық,
табиғат құбылысы, жүйрік аттың сыны, ару ... ... ер ... көпті көрген ақылгөй қарттың өсиеті, суырып салма ақынның
өнері, әншінің шалқыған әні, қойшының кешкі ... ... ... ... ... ... өнегелі сөз түгел қамтылады. Мұнда мәселенің
ірісі, ұсағы жоқ барлығы да қажетті және ... ... ... ... М.Әуезов атап көрсеткен тағы бір ерекшелігі
- өзі мекен ... ... ... ... ... жер ... райын
бағалап, сол көрген білгенін ... ... ... ... табиғат сырын ұғыпқана қоймай, оның тылсым да дүлей күшіне
қарсы күресуі, «Қой ... ... ... ... ... ... қоныс табуды қиялдауы. Халқының сәуегейі атанған Асан ... ... ... оранып, теңіздей шалқыған даланы ... ... ... Ол жел ... ... шөлейт құнды, асқар тауды, қалың жынғылды
кезіп еліне қуатты мекен іздейді. Мойымас, қайтпас қажырлы қайратын ... ... ... келер ұрпақ үшін алдағыны болжап, өшпестей өсиет
қалдырғаны үшін халық оны « қайғы» деп ... ... ол тек сары ... ғана күйіттеген қарт болса, ел ауызындағы аңызға айналып сақталмас
та еді.
М.Әуезов қазақтың ... ... ... сөз ... өнертану жолы мен шығармашылық қабілетін ашу мақсатын қояды. Халық
арасында кең тараған өлең, жыр, толғауларға ... ... ... ... ... ой ... биік ... оның өмірдің биік
мұраттары мен сұлулыққа ұмтылысын зерделеген. Оны ғылыми тұрғыдан ... қана ... ... ... бойына таратуды да басты нысана
еткен.
Ұлы ойшыл фольклор туындыларында өмір ... ... ... ... ... мол ... ... көңіл бөлген. Ол ауыз
әдебиетінде дәстүрлік, ұжымдық ... ... ... ... ... ... қабаттаса жүретіндігін, көпқабаттылық көріністерін терең
зерделеген.
Сайып келгенде, жазушы – ... ... ... мұраларды зерттеу
барысында мынадай мақсаттарды көздеген деп айтуға дәйек бар:
1) халық әдебиетінен сөз ... ... бойы ... ... ... ... ... нақышын іздейді;
2) халықтық мұраларды тарихи шындықты танудың туралы деп ... ... ... ... ... ... ... отыратын
сарқылмас қазына ретінде қарайды.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. М.Әуезов. Әдебиет тарихы. А., 1991.
2. Қазақ әдебиетінің тарихы. 1-том. А., ... ... ... ... томдық жинағы. 17-том. А., 1985, 158-
бет.
4. М.Әуезов. Шығармаларының жиырма томдық жинағы. 19-том. ... ... ... он екі ... ... 11-том. А., 1969.
6. М.Әуезов. Шығармаларының жиырма томдық жинағы. ... А., ... ХХ ... ... ... ақындарының шығармалары.А., 1963.
8. Бес ғасыр жырлайды. 2-том. А., 1989.
9. Қазақ әдебиетінің тарихы. 1-том., 2-кітап. А., ... ... ... ... ... ... ... А., 1985.
11. М.Әуезов.Шығармаларының жиырма томдық жинағы. 20-том. А., 1985.
12. К.Сыздықов. Мұхтартанудың беймәлім беттері. А., ... ... ... Әуезов - әдебиет сыншысы. А., 1973.
14. К.Сыздықов. Ұстаздық ұлағат. А., 2001.
15. ... ... А., ... А.Мамыт,Ф.Қайсова. М.Әуезовтің халықтық әдеби мұраларды зерттеуі./
Әуезов оқулары – 3. ... ... ... М.Көлбаев. Манас жырының ... ... ... ... оқулары – 3. 1-том, Шымкент 2001.
18. ... ... ... А., ... ... ... және ... А., 1997.
20. Ш.Әлеукенов. Замандас парасаты. А., ... ... ... А., ... Р.Бердібай. Жауһар мұра зерттеушісі / Мұхтар мұрасы.А., 1997.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 42 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
М. Әуезовтың халықтық әдеби мұраларды зерттеуі51 бет
"м. әуезовтың қазақ әдебиеті тарихына қосқан үлесі"6 бет
«Олжабай батыр» жырының тарихи-фольклорлық сипаты3 бет
Абай шығармаларындағы назирагөйлік дәстүрдің зерттелу жайы8 бет
Абайдың әдеби ортасы және ақындық мектебі34 бет
М.Әуезов әңгімелеріндегі тарихи және көркем шындық3 бет
М.Әуезовтің Абайтану саласындағы ғылыми еңбегі96 бет
Мұрат Мөңкеұлы7 бет
Абай жолы романы12 бет
Авторлық стиль және мұхтар әуезовтың көркем аудармалары41 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь