Түйсік туралы

I. Кіріспе.
II. Негізгі бөлім
а) Түйсік.
1. Түйсік туралы түсінік.
2. Түйсіктің топтары мен ерекшеліктері.
3. Түйсіктердің дамуы мен қалыптасуы.
4. Түйсіктің түрлері.
б) Қабылдау.
1. Қабылдау туралы түсінік.
2. Қабылдаудың физиологиялық негізі.
3. Қабылдаудың түрлері және ерекшеліктері.
4. Кеңістікті және уақытты қабылдау.
в) Ес.
1. Ес туралы түсінік.
2. Ес теориялары.
3. Естің түрлері.
4. Ес процесстері.
III. Қорытынды.
Пайдаланылған әдебиеттер.
Сыртқы дүние заттары мен құбылыстарының жеке қасиеттерінің сезім мүшелеріне тікелей әсер етуінен пайда болған мидағы бейнелерді түйсік деп атаймыз.
Түйсік арқылы заттардың түсін, исін, дәмін, қатты, жұмсақтығын, кедір-бұдырлығын т.б. осы секілдіқасиеттері ажыратылады. Сондай-ақ түйсік денеде болып жататын түрлі өзгерістер жөнінде де, яғни дененің қозғалысымен оның кеңістікте орналасуын, жеке бөліктерінің жұмысы жайлы хабарлайды.
В.И.Лениннің айтуынша, «түйсік-объективті дүниенің субъективтік бейнесі». Түйсік сыртқы дүниені танудың алғашқы табалдырығы, немесе есігі деуге болады. Өйткені, бұған соқпай, бұны аттап дүние танылмайды. Осы жөнінде В.И. Ленин өзінің «Материализм және эмпириокритицизмінде» былай деп жазған еді: «Түйсік арқылы болмаса, біз басқа жолмен заттың ешқандай формалары туралы да, қозғалыстың ешқандай формалары туралы даеш нәрсе біле алмаймыз».
Егер түйсік сыртқы дүние заттары мен құбылыстарының жеке қасиеттері мен сапаларының миымызда бейнеленуі болса, қабылдау заттар мен құбылыстардың мида тұтастай бейнеленуі болып табылады.
Адамның түйсігі оның жаттығуына, мамандығына байланысты әруақытта өзгеріп отырады. Түйсік сапасын ажырату жаттығуына байланысты. Адамның сезгіштігі, олардың өмір барысында қалыптасады. Жануарлар түйсігінде сезгіштіктің артығырақ даму дәрежесі тектік белгі болып есептеледі.
1. Жарықбаев Қ. Психология (оқу құралы), Алматы, 1970 ж.

2. В.Богословский, А.Г.Ковалев, А.А.Степонов, С.Н.Шабалин. Жалпы психология, Алматы “Мектеп” , 1980 ж.

3. Төлеген Тәжібаев. Жалпы психология, Алматы “Қазақ университеті” 1993 ж.

4. Сәбет Бап- Баба. Жалпы психология (оқулық), Алматы “Дарын ” 2003 ж.
5. Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Философия/жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын – Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ, 2006.
        
        Жоспар:
I. Кіріспе.
II. Негізгі бөлім
а) Түйсік.
1. Түйсік туралы түсінік.
2. Түйсіктің топтары мен ерекшеліктері.
3. ... ... мен ... ... ... Қабылдау.
1. Қабылдау туралы түсінік.
2. Қабылдаудың физиологиялық негізі.
3. Қабылдаудың ... және ... ... және ... ... ... Ес туралы түсінік.
2. Ес теориялары.
3. Естің түрлері.
4. Ес ... ... ... ... ... мен ... жеке қасиеттерінің сезім
мүшелеріне тікелей әсер етуінен пайда болған мидағы ... ... ... арқылы заттардың түсін, исін, дәмін, ... ... т.б. осы ... ажыратылады. Сондай-ақ түйсік
денеде болып жататын түрлі өзгерістер жөнінде де, яғни ... ... ... ... жеке бөліктерінің жұмысы жайлы хабарлайды.
В.И.Лениннің айтуынша, «түйсік-объективті дүниенің субъективтік
бейнесі». Түйсік сыртқы дүниені танудың алғашқы ... ... ... ... ... ... ... бұны аттап дүние танылмайды. Осы
жөнінде В.И. Ленин өзінің «Материализм және ... ... ... еді: ... арқылы болмаса, біз ... ... ... ... ... да, ... ешқандай формалары туралы даеш нәрсе біле
алмаймыз».
Егер түйсік сыртқы дүние заттары мен ... жеке ... ... миымызда бейнеленуі болса, ... ... ... мида тұтастай бейнеленуі болып табылады.
Адамның түйсігі оның жаттығуына, ... ... ... ... Түйсік сапасын ажырату жаттығуына байланысты. ... ... өмір ... қалыптасады. Жануарлар түйсігінде
сезгіштіктің артығырақ даму дәрежесі тектік белгі ... ... – ми ... ... ... және ... қызметінің
нәтижесі. Қабылдаудың физиологиялық негізіне бірнеше тітікендіргіштердің
жиынтығы мен олардың қарым-қатынасында пайд болатын ... ... Мұны ... қатынас рефлексі деп атаған.
Сөйтіп, қабылдау – түйсіктегідей бір ... ғана ... ... ... ... ... істеуінің нәтижесі. Мәселен,
киноны көру екі анализатордың (көру, есіту) өз ара ... ... ... ...... ... мен ... біздің сезім
мүшелерімізге тікелей әсер ету нәтижесінде сол заттар мен ... ... ... ... ... туралы түсініктер
ежелден белгілі. Ежелгі грек философы Хрисипп (біздің ... ... – 208/205) ... ... ... ... мен кейбір сүтқоректілердің
мінез-құлық әрекетін сипаттауда қолданды. Француз ойшылы әрі ... ... ... ... ... дене ... ... байланыста болатынын атап көрсетті. Чарлз Дарвин инстинкт —
жануарлардың бір ... ғана тән, ... ... ... өте ... және
тұқым қуалайтын қабілетінің қалыптасуы екенін дәлелдеді. Ал Иван ... Иван ... ... ... ... анықтады. Биологиялық
маңызына қарай инстинкт: қоректік (олжасының ізіне түсу, азық жинау, ... ... ... ... ... ... ... тырнау, қозғалмай
қатып қалу, т.б.), жыныстық (уылдырығын шашу үшін балықтардың ағынға ... ағын ... ауа ... т.б. ... бөлінеді. Барлық бейімделу
факторлары сияқты инстинкт орта жағдайының өзгеруіне ... ... ... ... ... физиологиялық негізін Павлов анықтады. Түйсік ... ... әсер етуі ... ... болады. Анализатор
деп – сыртқы қабылдау аппоратынан басталып, миға барып аяқталатын күрделі
нерв ... ... ... ... ... да 3 бөліктен тұрады:
1)Сезім мүшелері немесе рецепторлар.
2)Орталыққа ... ... ... ... болу үшін бір ... ғана ... етеді. Адамның
сезім мүшелері сана жағынан жануарлардан жоғары тұрады. Өйткені ... ... ... ... ... ... ету нәтижесінде
қалыптасып дамиды.
Түйсіктің топтары.
Түйсік 3 топқа бөлінеді:
1)Экстероцептивтік.
2)Интотоцептивтік.
3)Пропраоцептивтік.
1. Экстероцептивтік түйсіктер – бұл ... ... ... ... ... ... иіс ... сипап сезу.
2. Интотоцептивтік түйсіктер – бұл организмнің ішінде орналасады.
Жататындар: дәм ... ... ... ... органикалық түйсінулер
(шөлдеу, қарны ашуы)
3. Пропраоцептивтік түйсінулер – бұл бұлшықетте, сіңіруде және нерв
системасының ішкі жағында орналасады. ... ... ... ... ... 2-ге бөлінеді: Дистонгтік және контонгтік.
Ерекшеліктері.
1.Адоптация – «бейімделу»
Адоптация дегеніміз – ... ... ұзақ әсер ... ... адамдардың түйсігінің бейімделуінін айтамыз.
Түрлері: ... ... иіс және ...... ... түйсік». Синезтезия деп – бір
түйсіктің екінші түйсіктің пайда болуына әсер етуін айтамыз.
3.Сенсибилизация латынның «сезгіштік» деген ... ... деп – бір ... ... ... сапасын арттыруын
айтамыз.
Түйсіктердің дамуы мен қалыптасуы.
Балада түйсіктер дүниеге келген ... ... ... Мәселен,
туғаннан кейін бірнеше күннен соң бала қант қосқан судан сүтті айыра алады.
Оның ... ... ... ... ерітінді ыңғайсыз реакция білдіреді.
Осы айтылғандар балада дәм түйсігінің ерте ... ... есту ... біртіндеп дамиды. Алғашқы күндері оның кұлақ түтігі
суға толы болады да ... ... ... ... ... ғана ... біртіндеп реакция көрсетеді. Егер бала үш аптадан кейін дыбысқа
елендемесе оның саңырау ... ... ... ... анасы баласын
дәрігерге апарып көрсеткені дұрыс. Үш айлық бала анасының еркелеткен даусын
естіп кеңілденеді, ... ... ... кемсеңдеп жылайтын болады. 2-3
айдан былай қарай бала көзін жарык түсіріп ... ... бұра ... ... ... тоқтатуға тырысады. Жарықты түйсіну тіпті ... ... де ... шала туған баланың өзі де бірнеше күннен кейін ... ... ... ... ... ... түсін айыру кейінірек дамиды.
Мәселен, 5 айлық бала алдымен заттың түріне, біртіндеп оның көлеміне, содан
соң ... ... ... ... ... Бала ... ... оның жұрт
бастауы түйсіктердің дамуына қолайлы әсер етеді. Мектепке түскенге ... ... ... (көру, есту, сипай сезу, қозғалыс т. б.)
біршама ... ... ... ... ... да ... ... Егер адам алдына өзінің сезгіштік қабілетін арттыруды
нақтылы міндет етіп қойса және осыған жаттығатын болса, онда ... дами ... ... ... іс-әрекетіне байланысты дамып
отыратындығын, көптеген ... ... ... ... жан-жағында толып жатқан заттар бар, үнемі түрлі ... ... ... жеке қасиеттерін бейнелендіретін қарапайым психикалық
процесті мамандар түйсік, кейде түйсіну деп атайды.
Иә, біз ... ... ... ... заттардың
қасиеттерін, қатты, жұмсақтығын, олардың бетінің тегіс немесе кедір-бұдыр
екенін, салмағын, температурасын, иісін, дәмін, ... ... ... ... қозғалмайтынын біле аламыз. Мұның сыртында
түйсік арқылы өз денеміздегі өзгерістерді, оның ... ... ішкі ... ... оның бұзылуын, тағы да басқа
жағдайларды біліп, ... Сол ... ... ... -
әлем жайындағы біздің барлық біліміміздің бұлағы, қабылдау, елестеу, ... ... ... ... тану ... үшін ... осы түйсік
арқылы беріледі...», - дейді.
Сезгіштік арқылы түйсіну
Адамның түйсіне алу қабілеті – сезгіштік ... ол ... ... ... деп ... бөлінеді. Абсолюттік сезгіштік деп жүйке
саласының өте ... ... ... ... ... ... түйсік туғызатын ең аз ... – оның ... ... адам ... ... ... абсолюттік сезгіштігі
өте үлкен. Алайда абсолют сезгіштік те, ... ... де ... емес,
түрлі жағдайларға байланысты олар өзгеріп отырады. Осы өзгеру лер ... ... ... әсер ... тітіркендіргішке бейімделуіне қарай.
2. Бір мезгілде пайда болатын түйсіктердің бір-біріне ықпалына
қарай.
3. ... ... ... ... ... ... ... Бұл сезгіштіктің өзгеруінің бірінші себептен пайда ...... ... ... пайда болатын жағдайы –
сексибилизация.
Түйсіктің түрлері.
Психолог – мамандар көбінесе түйсікті үш топқа ... ... енді ... ... Өзімізден тысқары заттардың, құбылыстардың қасиеттерін
сәулелендіретін ... Бұл ... ... ... ... ... жерде.
2. Денеміздің, ішкі мүшелеріміздің күйін (жағдайын) сәулелендіретін
түйсінулер. Бұл түйсінулердің ... ... ... (бұлшық
еттерінде), яғни, ішкі мүшелердің бетінде (қарынның, тыныс ... ... Дене ... ... мен бір қалыпты жағдайын білдіретін
түйсінулер.
Бірінші топтағы түйсінулер:
Оған көру, есту, иіс, дәм, тері ... ... Біз енді ... ... жасалық.
Көру түйсінулері. Біздің көз алдымыздағы нәрсенің ... ... түсі бар. ... зат – ... көзге көрінбейді. Біздің түстерді
түйсінуіміз – көру түйсінуі болып ... ... көру ... ... ... ... 390-800 ... дейінгі (миллимикрон
ми-лиметрдің миллиондық үлесі, М.С.) электромагнит толқындары болады, ... ... ... ... екі үл кен ... бөлінеді: ахроматикалық түстер,
хроматикалық түстер. Ахроматикалық түстер: ақ, ... сұр ... ... ... бәрі де – ... ... ... сары, жасыл және көк түстердің барлық реңктері.
Есту түйсінулері. Дыбыс шығатын ... ... ауа ... ... тарайды да, дыбыс толқындары адамның есту мүшесін
тітіркендіреді. Осы құбылыс – есту түйсінулері болып ... ... ... ... ... ... ... оның
амплитудасына, яғни, тербелудің түріне қарай жүзеге асырылады. Сол себепті,
есту түйсінуінің мынандай үш жағы бар: ... ... бұл ... ... дыбыстың қаттылығы, бұл тербелу амплитудасының
сәулеленуі; дыбыс тембірі, бұл ... ... ... ... бойынша, адам баласының құлағы бір секунд ішінде 16 тербелістен
20000 тербеліс шегіндегі тербелістерді сезеді. Тек адам құлағы ... ... ... ... ... шала ... Мұндай тербеліс
мамандардың тілінде «ультра дыбыс» деп аталады. Әрбір дыбыс әр қилы түйсіну
туғызады. Соған сәйкес оларды музыкалық ... ... ... ...... сан ... ... тықыр, дүрсіл, тарсыл, гүрілдеу
деп жіктейді.
Тері түйсінулері. Мамандар тері және ауыз бен ... ... төрт ... түй ... білдіруі мүмкін екендігін айтады. Олар:
1. Тигенді түйсіну – тактиль түйсінулері; 2. ... ... 3. ... ... ... 4. Ауырғанды білдіретін
түйсінулер. Терінің нүктелері мынандай:
Тию нүктелері – тек тактиль түйсінулерді, ... ... ... жылу ... – тек жылыны, ауыру нүктелері – тек ауырғанды
білдіретін нүк ... ... ... ... осы ... төрт түрін
түрліше сезетінін біз жақсы білеміз. Бір нәрсе тигенде оны тілдің ... ұшы, яғни ең ... ... ... ... Ал ... ... аз сезеді. Тек ауырғанды арқа мен бет терілері тез сезеді де, оны
(ауырғанды) бәсең сезетін адам мүшелері – ... ... ... терілері.
Бір қызығы, адамның өн бойын сыйпауға қатысатын мүшелері онша ауыра
бермейді, олар ... ... де ... ... ... ... де ... жауып тұратын жерлері тез сезіп, түйсінеді. Олар: ... ... ... ... ... ... ... тең басу, органикалық түйсінулер жатады.
Қалғаны үшінші топтағылар.
Қозғалыс түйсінулері. «Бұлардың рецепторлары етте, сіңірлерде және
буындардың ... ... - ... ... ... түйсінулері –
еттердің жиырылып тартылуын, мүшелердің орналасып, жайласып тұрған күйін,
мәселен, қол ... ... ... ... ... бүгіліп
тұрғанын білдіретін түйсінуі. Тері түйсінулері мен қозғалыс түйсінулері ... ... қол бір ... ... ... бір ... ... сезеді,
мұны сыйпау сезімі дейді».
Сипай сезу түйсігі. Ол жөнінде таным процесіне байланысты ең ... ... орыс ... ... Оның тұжырымдамасы бойынша, мынандай
ортақ пікір айтылады: ... сезу ... ... (бүткіл денедегі
терілер), актив (саусақ, ала қан), тікелей және ... ... ... ... ... ... бөлінеді. Осы түйсіктер арқылы адам көзбен
көрмей-ақ айналасындағы заттың формасын (қалпын), үлкен кішілігін, кедір-
бұдырлығын, ... ... ... алады. Мұндай түйсік
терді әрекеттің ықпалы-мен таң қаларлықтай дәрежеде дамытуға болады.
Мәселен, ... ... ұнды ... уқалап көріп, оның сортын,
сапасын, саласын ... ... оның қай ... ... тар ... айна-қатесіз айтып бере алады.
Сипай сезу түйсіктерінің күрделі ... ... ... ... ... аспаптарында ойнауда, шәкірттердің спортпен
қол еңбегіне қажетті дағдыларға машықтануын да, сондай-ақ, ... ... ... ... ... орны ... түйсіктерінде. Қазақ психологы Қ.Жарықбаевтың айтуынша, «Мұрын
кеңсірігіндегі кілегей қабықтың тал ... ... ... заттардың әсер
етуі нәтижесінде иіс түйсіктері пайда ... Осы ... ... ... ... талшықтары бар. Ауамен бірге мұрынға кіретін иісті заттар
иіс мүшесінің сезгіш талшықтарын тітіркендіріп отырады».
Дәм ... ... дәм ... дәмді айыратын мүше
болып табылады. Оны тітіркендіретін белгілі дәмі бар, суға ... әр ... ... ... ... ... – ащы, тәтті, тұщы (тұзды), қышқыл
деп, ... ... ... Дәм ... адам ... түрліше әсер
естетін қасиеттер. Бұл жөнінде қазақ психологы Қ.Жарықбаев былай дейді:
«Дәм түйсіктері де адам ... ... әсер етіп ... ... ... – адамның тәбетін арттырады. Тәбет – дәм ... ... акт. Асты ... қойып, сүйсіне ішу, ыдыс-аяқ пен стол
жапқыштардың эстетикалық, гигиеналық талаптарға сай келуі – ... ... ... әсер ... ... ... түрлері сияқты (көру, есту
т.б.) дәм түйсігін де адам тіршілік ... ... ... ... ... ... ... істейтін адамдардың (дегустатор) дәм түйсігі
айтарлықтай жетілген. Олар шараптың дәмін татып, қай ... ... ... ... алады».
Органикалық түйсіктер.
Бұлардың рецепторлары ішкі мүшелердің қабаттарына (өңеш, қарын,
ішек, тамыр, өкпе, жүрек т. б.) орналасқан. ... ... не ... ... ... іш ... және т. б. ... жағдайларда
болатыы сезінулер органикалық түйсіктерге ... Адам тоқ, дені ... ... іс-әрекет үстінде түйсіктердің бұл түрін байқай бермейді. И.
М. Сеченов сондықтан да ... бүл ... ... түйсіктер» деп
атаған. И. П. Павлов мектебінің зерттеулері көрсеткендей, дені сау адамның
органикалық түйсіктері оның жалпы ... ... ... ... ... ... дененің жеке мүшелерінің бір күйдегі қалпын,
қозғалысын білдіреді. Кинестезиялық түйсіктерді кейде қозғалыс ... ... ... Оның ... – ет, ... сіңірлердегі жүйкелерінің
ұштары.
Тең басу туйсіктері.
Мұндай — түйсіктерді статикалық түйсіктер деп те ... ... ... ішкі құлақтағы вестибулярлық ... ... ... — бастың қозғалысын, ... ... ... орнын, яғни адамның тең басуын бейнелейді.
Вибрациялық туйсіктер.
Вибрациялық түйсіктер ... ... ... ... ... өн
бойымызбен сезінген кезде пайда болады. Негізгі ... ... сау ... ... өздерінде бүл түйсіктердің болуын
байқамайды. Көзі, қүлағы, тілінен бірдей айрылған американдық ... ... ... ... ... ... ... өмірі мен творчестволық
әрекеті анализаторлардың адам қаларлық жағдайда бір-бірімен байланысып
отыратындықтарын, әсіресе, ... ... ... ... ... ... ... Қабылдау туралы жалпы түсінік.
«Егер түйсік айналадағы заттар мен құбылыстардың жеке қасиеттері
мен сапаларының мидағы бейнесі ... ... ал ... сол заттар мен
құбылыстардың мидағы тұтастай бейнелеуі болып табылатын тікелей танымдық
процесс. ... ... бір ғана ... ... жүйке аппараты) қызметі емес, ол бірнеше талдағыштардың
(көру, есту, дәм, иіс т.б.) ... ... ... ... ... ... мен ... қабылдау процесінде бұрынғы тәжірибенің
мәні ерекше. Тәжірибе қабылдауға ғана әсер етіп ... ол ... ойы ... де ... ... мен ... ... пен қабылдаудан ойлауға өтердегі көпір деуге
болар еді. Ол арқылы адам ... мен ... аз да ... ... алуға мүмкіндік алады. Орыс физиологі И.М.Сеченов оны ... деп ... ... ... ... ... есте сақтауға,
сол заттардың басты белгілерін ... ... ... ... ... сaлыстыру т.б.) көшуде, оның мәнін танып-білуге
көмектеседі. Демек, белгілі бір зат жөнінде елесіміз ... ... біз ... не үшін қажеттігін тезірек ұғынамыз да, еске ... ... ... ... – дүниедегі заттар мен құбылыстардың біздің
сезім мүшелерімізге тікелей әсер ету ... сол ... ... ... ... ... бейнелеуі.
Физиологиялық негізі.
Қабылдаудың физиологиялық негізіне мидың аналитикалы ... ... ... ... ... әсер ... тітіркендіргіштерге
анализ жасамасақ, оның ерекшеліктерін толық анықтай аламыз. Толық ... ... ... ... ... ... бірнеше анализатор қызмет етеді. Кез келген
жаңа затты қабылдау бұрыннан бар ... және ... ... ... ... ... ... бұрын қалыптасқан уақытша байланыстың
кейбіреулері жанданып отырады.
Қабылдағанда адам ... ... ... ... ... деп ... ... түйсіктің түрлеріне ұқсас болып келеді.
Ерекшеліктері.
1. Қабылдаудың тұтастығы. Қабылдау объектісі жеке қасиеттерден,
бөлшектерден тұрғанымен біз оларды бүтіндей тұтас ... ... ... Біз ... ... ... заттар мен құбылыстарды тұрақты түрде қабылдаймыз.
Қабылдау кезінде қабылданатын заттар мен құбылыстардың кейбір белгілері ... ... ... де біз ... ... қабылданған күйінде
қабылдаймыз.
3. Қабылдаудың таңдамалылығы. Бізге қабылдау кезінде бірнеше заттар
немесе құбылыстар әсер етуі мүмкін. Бірақ біз ... ... ... ғана қабылдаймыз. Қабылданған зат ... деп ... Ал ... тыс ... заттар қабылданғанның фоны
деп аталады
4. Аперцепция. Қабылдаудың ... ... ... ... ... және мамандыққа тәуелді болуын аперцепция деп атаймыз.
Аперцепция 2-ге бөлінеді: тұрақты және уақытша. Тұрақты түрі - ... ... ... ... және табандылық көрсетуіне
байланысты.
Уақытша түрі – адамның қабылдау кезіндегі ... ... ... ... ... жеке адамның қабылдауына белсенділік сипат береді.
Қабылдау кезінде кейде қате ... ... ... элюзия деп атайды. Элюзияның ішінен көру элюзиялары көбірек,
жиі кездеседі. Көру элюзиясы деп – ... ... , ... ... ... және уақытты қабылдау.
Біз дүниедегі заттар мен құбылыстарды белгілі бір уақытта және
кеңістікте ... ... пен ... тыс ... ... қабылдау деп – дүниедегі заттар мен ... бір ... ... ... алыс-жақындығын санамызда бейнелеуін
айтамыз. Кеңістіктегі заттарды қабылдау адам көзінен олардың ... ... ... ... ... ... ... затқа адам көз
қысып қарайды, бұны көздің конвергенциясы деп атайды. Егер зат жақын ... адам көз ... ашып ... бұны ... дивергенциясы деп атайды.
Кеңістіктегі қабылдауда, оның қашықтықты бағалауда иіс және есту түйсіктері
үлкен роль атқарады.
Уақытша ... ...... ... ... бір ... ... көшіп, ескі заттардың өшіп жаңа заттардың оның рпнын басып
отыратынын ... ... ... ... шегі ... ... - өткен
шақ, осы шақ, келкр шақтарға байланысты. ... ... ... ... ... ... ... адамды қабылдауы адам өмірінде үлкен роль ... бет ... ... ... оның қоршаған ортаға, оқиғаға қатынасы
қандай екендігін айтуға болады.
Қимыл-қозғалыс ... жеке ... ... қасиеттерін
көрсетеді. Сөйлеу ерекшел іктері де адам туралы көп мәлімет береді.
1. Ес туралы түсінік. Ес ... ... ... өте ерте ... Мысалы: Өткен ғасырдағы ... ... ... ... ... адам баласы пассивтік жағдайдан активтік жағдайға
өткенде ес көрініс беретінін анықтады.
Ес дегеніміз – бұрын ... ... мен ... есте ... есте ... еске ... және ... жаңғыртуды айтамыз.
2. Ес теориясы.
I. Психологиялық теория. Психологиялық ... ... ... ... ... ... ... Психологиялық процесстер жеке
элементтерге бөлінеді. Ал кейін олар санада ассоциация заңына ... ... 3 түрі ...... іргелес жатқан заттар мен құбылыстардың
біреуін қабылдаса екіншісі өзінен-өзі еске түсіреді.
2)Ұқсастық ассоциация – бұл ... ... екі ... – бұл ... екі ... ... Физиологиялық теория. Естің физиологиялық теориясы Павловтың
жоғарғы нерв ... ... ... Есте ... бұл ... ... иілімділігіне байланысты болады. Мидың иілімділігі
өзгермейтін бірқалыпты қасиет емес. Ол ... ... ... ... не нашарлауы мүмкін. Ми иілімділігінің көрсеткіші бұл ми шарының
қабығында уақытша нерв байланысының құрылуы, ... көп ... ... тез ... түрде жалдануы болып табылады.
III. Физикалық теория . Бұл теория бойынша нерв ... , ... ... ... ... ... физикалық із қалдырады. Адамның ми
қабығында қозулар тізбек бойымен айналып ... ... ... ... нерв ... ... ... оның ұзақ уақыт сақталуымен
сипатталады. Осы теория бойынша шоктык ... ... ... ... ... Ол ... ... әкеледі. Ал іздер тек қозудың өтуіне байланысты
сақталады.
IV. ... ... . ... ... биологиялық
өзгерістермен байланысты. Есте сақтау процессі екі сатылы болады:
1.Нерв системасында қысқа мерзімді ... ... ... ... ол нерв ... ... ... өзгерістерді
көрсетпейді .
2.Бірінші сатының негізінде биологиялық реакция пайда болады. Ол
РНК – қышқылымен байланысты.
Бірінші саты ... ... ... бірнеше минудқа созылады. Ол
қысқа мерзімді есте сақтаудың негізі болып ... саты бұл ұзақ ... есте ... ... ... ... ... түрлері үш негізгі белгіге байланысты бөлінеді:
1.Психикалық белсенділікке қарай 4-ке бөлінеді:
1) Қозғалыс есі деп – ... ... ... ... ... оны қайта жаңғырту.
2) Сезімдік ес – бұл адамның басынан өткізген ... ... ... ес - ... мен ... ... нақты
бейнесін есте қалдырып және қайта жаңғырту.
4) Сөз логикалық ес - бұл ... ... ... ... ... ... 2ге бөлінеді:
1) Ырықты ес – түрлі мәліметтерді есте сақтауға ... ... ... ес – адамның мақсат қоймай материалды есте сақтауы.
3.Материалды есте сақтау ұзақтығына қарай 3-ке ... ... ... есте ... ... есте ... ... ес - өзімізге керекті материалдарды дер кезінде
еске түсіру, есте сақтау және қайта жаңғыртуды ... Ес ... ... – бұл мәліметті белсене қайта өңдеу, жүйелеу,
жалпылау және оны геру ... Есте ... ... :
1.Қысқа мерзімді есте қалдыру.
2.Ұзақ мерзімді есте қалдыру.
3.Оперативтік есте қалдыру.
4.Ырықты есте қалдыру.
5.Ырықсыз есте қалдыру. Жатау - ... есте ... ең ... бірі ... ... ... ... болуы уақытқа
байланысты.
6. Логикалық есте қалдыруда – қабылдаған нәрселердің ... ... ... есте ... тәсілдері:
1.Есте сақтауға тиісті материалдың жоспарын құрастыру.
2.Салыстыру.
3.Материалды топтастыру және жіктеу.
4.Есте қалдыру мен қайта жаңғыртуды алмастырып отыру.
5.Бейнелі байланыстарға ... ... ... ... байланысты орнату.
7.Механикалық есте қалдыруда заттар мен құбылыстардың мазмұны есте
сақталмай, олардың ерекшеліктері мен формалары есте сақталады.
2) ... ...... ... ... ... өзімізге
керек болған кезде есімізге түсіруді айтамыз. Мұндағы негізгі процесс –
елес. Елес – бұл бұрынғы қабылдауларды ... ... ... ... ...... Тану – бұрын қабылдаған нәрсеге, ... ... ғана ... ... Тану 2-ге ... ... 2)Толықсыз.
Қайта жаңғыртудың біртүрі – еске түсіру. Еске түсіру – белгілі
қиындықтарды жеңумен ... ерік ... ... ... ететін санасы
қайта жаңғыртуды айтады. Қайта жаңғырту 2-ге бөлінеді:1)Ырықты. 2)Ырықсыз.
3) Есте сақтау – бұл алынған нәрселерді есте ... ... ... алғы ... ... ... Ол 2-ге ... 1)Ырықты.
2)Ырықсыз.
4) Ұмыту – бұрын қабылдаған нәрселерді керек ... еске ... және ... жаңғырта алмау процессі. Ұмытудың себептері:
1)Жағымсыз индукцияның әсері.
2)Проактивтік тежелу.
3)Ременисцения – кешіктіріліп еске түсіру.
4)Шектен тыс тежелу.
Ұмытудың тағы бір ерекшелігі – амнезия.
5.Естің ... ... ... ... ... Олар есте ... жылдамдығымен,
дәлдігімен, біріктілігімен және қайта жаңғыртуға дайындығымен сипатталады.
Адамда 2 процесс бар: 1.Есте қалдыру – тез тез, баяу ... ...... баяу ... ... ... Қ. ... (оқу құралы), Алматы, 1970 ж.
2. В.Богословский, А.Г.Ковалев, ... ... ... Алматы “Мектеп” , 1980 ж.
3. Төлеген Тәжібаев. Жалпы психология, Алматы “Қазақ университеті”
1993 ж.
4. Сәбет Бап- Баба. Жалпы психология ... ... ...... ... ... сөздік: Философия/жалпы редакциясын
басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын – ... ... ҒӨФ, ...... сыртқы және ішкі тітіркендіргіштерге жауап
ретінде пайда болатын туа ... ... ... актілерінің)
жиынтығы; күрделі шартсыз рефлекстер. Инстинкт жануарлардың тіршілік
жағдайларына ... ... ... ... ... ... ... шыға салысымен суда жүзуі. ... мен ... ... деп ... ерекше түрі де кездеседі. ... ... ... жағдайын дұрыс бағдарлауға мүмкіндік береді.
Кейде олар келе ... ... ... ... ... сезеді. Адам
инстинкті тәрбие процесі кезінде қалыптасып, көбінесе, оның саналы іс-
әрекетіне бағынышты ... ... ... ми ... толық
қалыптасуымен байланысты дамиды. Инстинкт туралы алғашқы ұғымдар оны саналы
әрекетке, туа пайда болатын мінез-құлықтың жүре қалыптасатынына қарсы ... ... ... мен ... ... ... бұл қарама-
қарсы қою принципін жойып, мінез-құлық әрекетінің генетикалық ... ... ... ... ... ... қазіргі кезде
«инстинкт» деген термин әлеуметтік ғылымдарда сирек қолданылады.
Қабылдау - ... ... ... ... әсерінен туған заттың
тұтас бейнесі.

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Түйсік пен қабылдаудың патологиясы."3 бет
Адам түйсіктерінің түрлері мен рөлі9 бет
Түйсік5 бет
Түйсік бейнелеудің алғашқы процесі және қоршаған болмысты тану29 бет
Түйсік жайлы16 бет
Түйсік және оның негіздері25 бет
Түйсік және қабылдауға жалпы сипаттама19 бет
Түйсік пен қабылдау17 бет
Түйсік пен қабылдаудың патологиясы3 бет
Түйсік пен қабылдаудың патологиясы жайлы3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь