Пихология гылымының қалыптасуы мен дамуы

Ерте замандарда пайда болып, ғасырлар бойы соқыр сенім нанымдар мен кейбір зиялылардың көзқарастарында насихатталып келген түсініктер бойынша, адамда тәннен тәуелсіз «жан» болады, мәңгі бақи жасайтын жан адамның барлық психикалық тіршілігінің (ойының, сезімінің, еркінің) иесі де, себепшісі де. Жан туралы осындай жалған түсініктің пайда болуына алғашқы адамдардың табиғат сырларын дұрыс түсіне алмауы себеп болды.
Жан туралы ғылыми түсінік ежелгі гректердің әмбебап ғалымы Аристотель (б.з.д. 384 – 322) есімімен байланысты. Екі жарым мың жылға созылған осынау кезеңде психология басқа ғылымдармен (философия, медицина, әдебиет, жаратылыстану т.б.) аралас, астарласа дамып келді. ХІХ – ғасырдың екінші жартысынан былай қарай ғалымдар жан құбылыстарын тәжірибе жүзінде әртүрлі құрал–жабдық аспаптардың көмегімен зерттей бастады. Осы кезден бастап, психология өз алдына дербес отау тігіп, тәжірибелік ғылым ретінде дамыды. Ғылымның осы саласына экспериментті тұңғыш енгізген неміс ғұламасы В.Вундт (1832 – 1920) болды.
Психология ғылымының тарихы да біріне–бірі қарама–қарсы жоғарыда аталған екі бағыттың үздіксіз ой–пікір тартысына толы. Мысалы, ертедегі грек ойшылдарының бірі Демокрит (б.э.д. 460 – 370) сол кездің өзінде–ақ психика оттың атомдарындай қозғалмалы қасиет деп түсіндірді. Ол жанның мәңгі еместігін, оның өсіп, өшіп отыратындығын айтып, материалистік тұжырым жасады. Сол заманның екінші бір ойшылы, идеалист Платон (427 – 347) керісінше «Жан мәңгі өлмейді, өшпейді», – деп тұжырымдады.
Психикалық әрекетті осылайша екі түрлі көзқарас тұрғысынан түсіну, қоғам дамуының кейінгі кезеңдерінде, әсіресе орта ғасырлар заманынан бермен қарай кең өріс ала бастады. Шығыстың ұлы ойшылы Әбу Насыр әл–Фараби (870 – 950) дүние материядан құралады, ол жойылмайды, бір түрден екінші түрге көшіп, өзгере береді, жан денеден бұрын өмір сүрмейді, бір денеден екінші бір денеге барып орналаса да алмайды деп материалистік тұрғыдан дұрыс пайымдаса, батыс ойшылы Фома Аквинский (1225 – 1274) жанның мәңгі өлмейтіндігі, оның денеден бөлек өмір сүретіндігі жайлы пікірлерді ары карай дамытып, осы көзқарастың кең өріс алуына мүмкіндік береді.
1. А.С.Макаренко. Тәрбие туралы лекциялары. - Алматы, 1968.
2. В.А. Сухомлинский. Балаға жүрек жылуы. - Алматы, 1976.
3. Караковский В.А. О подростках. - М.: Педагогика, 1970.
4. Божович Е.И. Личность и ее формирование в детском воз-расте.-М.,1968.
5. А.Г.Хрипкова, Д.В.Колесов. "Жаманнан жирен", "Зиянды әдебиеттер және одан алдын ала сақтандыру туралы". - Алматы: Мектеп, 1988.
6. Ильин Е.Н. Пугь к ученику. - Москва: Просвещение, 1988.
7. Дубровский А.А. Открытое письмо врача учителю. - М.: Просвещение, 1988.
8. Фридман Е.М. Изучение личности учащегося и учени-ческих коллективов. -М.: Просвещение, 1985.
9. Т.Сабыров. Балаларға ақыл-ой тәрбиесін берудің кейбір мәселелері. - Алматы, 1977.
10. Ө.А.Уманов, В.А.Парфенов. Бала бақыты. - Алматы, 1979.
11. Никитин Б.А., Никитина А.П.. Мы и наши дети. - М.: Московский рабочий, 1988.
12. А.Г. Хрипкова. Үл есейсе, қыз өссе. - Алматы, 1988.
13. Хрипкова А.Г. Биологическое и социальное в развитии, формировании и воспитании человека. Библиотека "Актуальные проблемы педагогики и психологии". - М.: Знание, 1970. Вып.2.
14. ХарламовИ.П. Педагогика. - М.,1990.
15. Р. Қоянбаев. Тәрбиетеориясы. - Алматы, 1991.
16. Ж. Қоянбаев, Р. Қоянбаев. Педагогика. - Астана, 1998.
17. Е. Сағындықұлы. Педагогика. - А, 1999.
        
        Кіріспе
Біздердің әрқайсысымыз күнбе-күн адамдармен кездесе отырып,
олармен қарым-қатынас жасаймыз, ... ... ... ... ... не орнықты жағдайда жауап береміз, адамдар кейде бізге ... ... ал ... ... дүниеде белгілі бір заттар немесе құбылыстар туралы біздер
ойланамыз, ой елегінен ... ... әсер ... ... ... ... болса, солай қараймыз, демек, бір жағдайлар біздерді
қызықтырады, басқалары бізге бәрібір сияқты ... ... ... әсем әуен, бейнелеу өнері шығармалары
қанағаттанғандық сезімге бөлейді. Біз адамның жағымсыз ... ... көре ... ... оны ... ... сезім пайда
болады, ал жағымды іс-әрекет пен қасиеттер бізді қуантады, көтеріңкі көңіл-
күйде боламыз.
Еңбек ету ... біз ... ... ... ... ... іске ... қол жетеді, кейде баяу жұмыс істеуге тура келеді.
Әртүрлі заттар мен құбылыстарды көре отырып, олар ... ... ... мүмкін, кейбіреулерін еске сақтаймыз немесе ұмытамыз, біреулеріне
зейін аударамыз, басқаларына көңіл бөлмейміз. Осы құбылыстардың барлығы ... ... ... өмірімізді, рухани дүниемізді психология ғылымы
зерттейді. «Психология» сөзі гректің екі ... ... ... «псюхе» -
жан, психика және «логос» - ... ... Олай ... ... ... ... жан ... зерттейтін ғылым.
Психология танымдық психикалық үрдістерді зерттейді (оның көмегімен
адамдар қоршаған ... ... ... түйсіктер, қабылдау, ес, ойлау,
қиял; ол адамның сезімі мен ... және жеке ... ... ... атап айтқанда, темперамент, мінез, қабілеттілік,
қажеттілік, қызығуы. Психология ғылымы сонымен қатар ... ... ... ... ... ... және ... кез-келген іс-әрекеттің ... ... ... зейінді
қарастырады).
Психиканың өмір сүруі органикалық өмірдің ... ... ... ... ... тек ғана ... мен адамдарға тән.
Бір ерекше айта кету керек, бақылаулар мен ғылыми зерттеулер көрсеткендей,
адам психикасына қарағанда ... ... ... ... ... ... ... психикасынан сапалық айырмашылығы бар.
Адам психиканың ең жоғарғы түрі – сананың ... ... ... ... ... ... Сана адамның мақсатты еңбек қызметінде, іс-
әркеті мен ... ... Адам ... бір іс-әрекетті
орындамастан бұрын, оны ой елегінен өткізеді, алға ... ... ... мен тәсілдерін жоспарлайды.
Психикалық өмірдің құбылыстары жан-жақты, бірақ олар ... ... өмір ... ... байланысты.
Психология ғылымының ең негізгі міндеттерінің бірі – ... ... ... және ... болып табылады, демек,
олардың пайда болу, қалыптасу және даму негізіне жататын ... ашып ... ... ... ... ... оны
оқыту және тәрбие тәжірибесінде пайдалану үшін қажет. Тек қана ... мен ... ... білу және оларға арқа сүйеу,
белгілі-бір шәкірттің дара психикалық ерекшеліктерін ... ... ... ... үрдісін дұрыс ұйымдастыруға болады.
Сонымен, психология – психика және оның қалыптасу және ... ... ... ... ертеде қалыптасқан ғылымдардың
қатарына жатады: ол 2500 жылдан астам бұрын ертедегі Грецияда пайда ... ... ... ... болып, ғасырлар бойы соқыр ... ... ... ... ... ... ... түсініктер бойынша,
адамда тәннен тәуелсіз «жан» болады, мәңгі бақи жасайтын жан адамның барлық
психикалық тіршілігінің (ойының, сезімінің, еркінің) иесі де, ... ... ... ... ... ... ... болуына алғашқы адамдардың
табиғат сырларын дұрыс түсіне алмауы себеп болды.
Жан туралы ғылыми түсінік ежелгі гректердің ... ... ... 384 – 322) ... ... Екі ... мың ... созылған
осынау кезеңде психология басқа ғылымдармен (философия, медицина, әдебиет,
жаратылыстану т.б.) аралас, ... ... ... ХІХ – ... ... былай қарай ғалымдар жан құбылыстарын тәжірибе жүзінде әртүрлі
құрал–жабдық аспаптардың ... ... ... Осы ... ... өз алдына дербес отау тігіп, тәжірибелік ... ... ... осы ... ... ... ... неміс ғұламасы В.Вундт
(1832 – 1920) болды.
Психология ғылымының тарихы да ... ... ... ... бағыттың үздіксіз ой–пікір тартысына толы. Мысалы, ертедегі грек
ойшылдарының бірі ... ... 460 – 370) сол ... ... ... ... қозғалмалы қасиет деп түсіндірді. Ол жанның мәңгі
еместігін, оның өсіп, өшіп ... ... ... ... Сол заманның екінші бір ойшылы, идеалист Платон (427 – ... «Жан ... ... ... – деп ... ... ... екі түрлі көзқарас тұрғысынан түсіну, қоғам
дамуының кейінгі кезеңдерінде, әсіресе орта ғасырлар заманынан бермен қарай
кең өріс ала ... ... ұлы ... Әбу ... ... (870 – ... материядан құралады, ол жойылмайды, бір түрден ... ... ... ... жан ... бұрын өмір сүрмейді, бір ... ... ... ... ... да алмайды деп материалистік тұрғыдан дұрыс
пайымдаса, батыс ойшылы Фома ... (1225 – 1274) ... ... оның ... ... өмір сүретіндігі жайлы пікірлерді ары
карай дамытып, осы ... кең өріс ... ... ... ... ... ... екі кезеңге бөлінеді. Оның
біріншісі — шамамен 2500 ... ... көш басы ... ... дүниесі жайлы түрлі ой пікірлердің ілкі тарихы. Осы ... ... ... ... әсіресе, философиямен қосақтаса дамып келеді.
Оның екінші тарихы 1879 ... ... Осы жылы ... ... В.Вундт
(1832 – 1920) Лейпцигте тұңғыш лаборатория ұйымдастырып, мұның дербес
эксперименттік ... ... ... ... ... даму ... ... ғұламалармен қатар Герофил, Эразестрат, Гиппократ, Гален,
Әбу әлі Ибн Сина, ... ... ... ... ... Гартли, Дидро,
Вольф, Галлер т.б. оқымыстылардың есімімен тығыз байланысты.
Жан ... сыры ... ... ... ... ойшылдары да айтқан.
Тіпті мұндай ... ... ... ... ... ... «Тән ауырса, жан ауырады», «Тәні саудың жаны сау», «Тән
өледі, демек жан да ... «Жан бар ... қаза ... «Жан – ... ... осындай мақалдарда жан мен тәннің ара қатынасы шындыққа сәйкес дұрыс
пайымдалғанын байқау қиын емес. Жан ... ... ... адамға
тіршілік, күш–қуат беретін рух. Ал Асан қайғы, Шалкиіз, ... ... Шал, ... ... т.б. ... ... ... толғауларында да көшпенді ата–бабаларымыздың жан дүниесінің
сырлары әр қырынан сөз болып, осылар ... ... ... ... ... ... психологиялық ой–пікірлерді Шоқан, Ыбырай, Абай,
Сұлтанмахмұт шығармаларынан да көптеп ... ... ... (1893 – 1920) жан мен тән ылғи да ... ... ... ... тоюдан жан ер жетер, жан ер жетіп, дүниенің сырын табар»),
адамның тәні өсумен қатар, жаны да ... ... ... ... ... осы екеуінің қоса өзгеруінің негізі тәнде, адам ... онда ... жоқ, ... жоқ, жек көру жоқ, ... ... Өмір ... бір ... айтқанда, тәннен бөлінген жанда еш уақытта өмір болмайды
деп тамаша материалистік қорытынды жасайды. Осы іспеттес ... ... те (1858 – 1931) ... ... Жан ... ақыл ... маталып
тұр. Психикалық құбылыстың табиғи ғылыми негізін жасауда, оны материалистік
тұрғыдан түсіндіруге орыстың ұлы ғалымдары И.М.Сеченовтің (1829 – ... ... ... мен ... (1849 – 1936) ... жүйке
қызметі туралы ілімінің маңызы зор болды.[1, 4-7 беттер]. ... ... адам ... ғалымдар әулетінің зерттеу объекті болып келді. Өз
тарихы мен ... ... ... ... табиғатын, тілі мен әдет-терін
танып білуге деген ... ... шегі ... емес. Ал осы таным
жолында жантану ғылымының алатын орны аса ерекше. ... ... ... ... ... оқу, ойын және ... салаларындағы бірде-бір іс-
әрекет психологиялық заңдылықтарды түсініп, танып білмей ... ... ... ... ... ... негіздері" (1940) атты
еңбегінде «”Психология зерттеуін-дегі ерекше құбылыстар ауқымы анық көрініп
тұр - олар біздің қабылдауымыз, ... ... ... ... т.б., яғни біздің өміріміздің ішкі мазмұнын құрап, біздің
жан ... үшін ... ... ... ... құбылыстар
жиыны” - деген. Психологиялық дүниенің бірінші ерекшелігі - әр тұлғаның
(индивид) өз ... ... ... - ол ... сезімнен ғана көрінеді
де оның басқаша пайда болу жолы жоқ.
Психология ерекшеліктерін танудың қиындығы олардың адам ақылына ... ... тыс, ... ... ... Себебі әрқандай нақты
заттың өзі мен оның ... ... ... ... тұ-ратыны
даусыз.
Адам психика жөніндегі кейбір түсініктерді өз өмір тәжірибесі негізінде
топтайды. Әлеуметтік қатынастар мен еңбек ... ... ... ... іс-әрекет арқылы адамды тануға қажет болудан жинақталған жай
психологиялық пайымдаулар ғылыми психологияға дейінгі білімдер ... ... ... ... мәні ... Оның ... дені
(предмет) не?
ХІХ ғ. соңы - ХХ ғ. басында танымал ғалым Г.Эббингауз психология
жөнінде қысқа да дәл ... ... ... ... алды ... ... өте қысқа. Психика ... ... деп ... ... ... ... ғылымдарымен ұштасып,
өзінің эксперименттік зерттеулерін ұйымдастыра бастаған дәуірі. Бұл ХІХ ... ... ... ... ... көз жетпес ғасырлар
тереңінде өріс алды.
Кеңестік психология гылымының қалыптасуы мен дамуы
Отандық ғылыми-педагогикалық ... ... ... ... ... бар. Оның ... тамырлары өз бастауш XIX ғасырдан алады. Біздің
елімізде психологияға Деген қызығушылық тарихи ... ... ... ... ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік Үрдістерді дұрыс
түсінуде қоғамдық ұмтылыспен, адамгершілік, педагогикалық, діни, ... ... қою және ... ... ... ... жартысы мен XX ... ... ... ... ... ... мен идеализмнің, ғылым
мен діннің шиленіскен Күресі жағдайында қалыптасты. ... ... ... жаңа ... талдауға алғашқылардың бірі болып сұраныс
берген, сол кездегі әлемде үстемдік еткен бағыттардан өзгеше, аса көрнекті
орыс физиологі И.М.Сеченовтың ... ... ... Ол ... ... ... ... Құбылыстар ағзаның ... ... ... ... ... бөлшбейтін бөлігін
құрайды, сонымен қатар органикалық ... ... ... ... кең ... ... еткен ескі Интроспективтік
психологияны жақтаушылар психикалық Құбылыстардың мәні мен рөлін осылайша
түсіндіріп, түпкілікті жоққа ... ... ... аяқ кезінде Ресейде И.М.Сеченовты Жақтаушылар мен ескі
психологиялық мектептің арасында өткен ғылыми пікірталас өте қызу ... ... ... ... құбылыстарды тану әдісі
ретіңде жоққа шығарды, ал оның қарсыластары ол ... ... ... ... негізгі тәсілі ретінде қарастырды. Біздің
елімізде психологиялық білімді одан ері дамытуда, оның ішінде іс-өрекеттің
психологиялық ... ... ... ... ... және
И.П.Павлов сияқты белгілі ... ... ... ... ... ... ... рефлекторлық қызметі туралы ... ... ... ... ... ... Олар орталық
жүйке жүйесі жұмысының қызметін әртүрлі атаған болатын: Бехтерев ... ал ...... ... деп атады. Олар алғаш рет
психологияга мінез-құлықты (реакцияны) зерттеу пәні ... ... ... жақтаушылармен сол кезде жұмыс істеген Бехтерев пен Павлов
және ... ... ... ... ... ... ... болды.
Бихевиористер сананы, психиканы жоққа шығарды. "Бехтерев пен
Павловтың бихевиористерден ... деп ... ... - олар сананың да ролін, субстракттылықтың
да рөлін жоққа ... ... Олар жаңа ... ... үшін ... ... негіздерін қалады, оның қалыптасуы мен дамуы қазан
төңкерісінен кейін іске асты.
Қазан төңкерісінен кейін ... ... ... ... ... және күрделі болды. Біріншіден, отандық физиологияда қалыптасқан
жетістіктер мен дәстүрлер болды, оның негізінде жаңа психологиялық ілімді
талдауды бастауға ... еді. ... ... психологтардың арасында
субъективтік идеалистік психология ез ықпалын күшті, әрі ... ... ... психологияда бұл кезенде басталған тоқырау озін көрсете
бастады. Тертіншіден, ... жаңа ... келе ... ... ене
бастады, (бихевиоризм, гештальтпсихология, фрейдизм). ... ... ... ... үш бағыты отандық психология ... ... ... ... ... ... М.Я.Басовтың ғылымдағы мінез-құлық туралы ілімдерінде
айқын ... ... ... ... ... бір топ
психологтардың еңбектеріне ықпал етті. Олардың ішінде ... ... ... ... зерттеуге әрекет жасады.
Бірақ әлемдік ғылымдағы жаңа бағыттарға еліктеу ұзаққа барған жоқ. ... ... ... ... ... ... өзіндік жолына түсті, 20-
жылдардың аяғына дейін жан-жақты толық ашылды, әсіресе, екінші дүниежүзілік
соғыстан ... ... дами ... ... екінші онжылдығының аяғына таман қалыптасқан бұл
тенденцияларды практикалық іске ... ... ... тән ... ... ... ғылыми мектептер мен бағыттардың қалыптасуына
себепші болды: Д.Н.Узнадзе ұстаным ... және мен ... ... ... ... ... ... мен дамудың мәдени - тарихи
теориясының негізін ... ... ... ... теориясы
СЛ.Рубшшітейннің жене оның ізбасарларының еңбектерінде одан әрі ... ... ... теориялық және әдіснамалық негіздерін
қалаған бұл кеңес ғалымдарының аға буыны болып ... ал ... ... ... оны ... ... психологтарьшың келесі буынының
еншісіне тиді, оның ішіңде аты әлемге танымал ... ... ... ... ... ... және т.б. ... атауға болады. Олардың негізгі еңбектері 30-
60 жылдардың арасында дүниеге келді. ... ... ... екінші
кезеңін құрайды. Екінші кезеңге тән ... ... ... ... ... ғалымдардың шоғырлануы тән, олар ұзақ мерзім
салыстырмалы түрде бір-біріне бағынышты болмады, сонымен қатар ... ... ... ... зерттеуге арналды: ... ... ... мен ... ... ... педагогикалық бағалау психологиясы, адамтанудың
жалпы мәселелерін зерттеуге ерекше үлес қосты. Оның ерекше сіңірген ... ... ... ... құру және ... ... ... біріккен белгілі ғалымдардың үлкен тобын
даярлаумен ... Л. ... мен А. Н. ... ... ... Москва мемлекеттік
университетінде психология бөлімі мен ... ... ... рөл ... айтпай кетуге болмайды, сонымен қатар
А.Н.Леонтьев ... ес, ... жеке ... және ... даму
проблемаларын теориялық және эксперименталдік тұрғыдан ... ... ... ... ... зор үлес ... Ол ... "іс-
әрекет теориясы" деп аталатын жаңа психологиялық теорияның негізін салды,
соның ... ... ес, ... сана мен жеке ... ... бүрын
соңды болмаған ерекше шешімін тапты. Бұл теория өз ... ... аға буын ... ... А.Н.Леонтьевтің жетекшілігімен
40-50 -жылдары мен 60-70 жылдары оз беттерімен зерттеу жолына түсті.
Елімізде кеңестік ... ... ... қалыптастыруда ерекше
еңбек сіңірген қарымды да майталман психолог ғалымдарымыз ... ... ... ... Г.С.Костюк,
А.Н.Леонтьев, С.Л.Рубинштейн, АА.Соколов, ААСмирнов, ... және т.б. ... айта ... ... Киев және ... психология ғылыми-зерттеу институттары және Москва, Ленинград,
Тбилиси, Перьм, Рязань, Владимир және басқа қалалардың университеттері мен
педагогикалық ... ... ... ... орта ... өзінде кеңестік психология ғылымының
негізгі ... ... ... ... сана мен ... қағидасы, психиканың іс-әрекетте даму қағидасы.
Алдыңғы қатарлы кеңес психологтары психология ғылымының ... ... ... ... осы ... шешу ... проблемаларды іске асырудың нәтижесіне тікелей байланысты.
Кеңес ... ... ... ... ... іс ... В.В.Давыдов, П.Я.Гальперин, Н.А.Менчинская, Д.Б.Эльконин,
Ш.А.Амонашвили және т.б).
А.В.Запорожец Д.В.Эльконинмен бірге ... ... ... ... ... зерттеу саласына қабылдау, қозғалыс және
эмоция проблемалары кірді. А.В.Запорожец КСРО ... ... ... ... ... институтының ұйымдастырушысы және
жетекшісі болды. Д.В.Эльконин ойын теориясы мен бала ... ... ... ... ... сонымен қатар В.В.Давыдовпен бірге мектепке
дейінгі және кіші мектеп жасындағы балаларды оқытудың жаңа ... ... ...... ... балалар психологиясы
оқулығының авторы, ол ... ... ... ... ... блім ... ... психология негіздері» аттыіргелі еңбекті
дайындап, бастырып шығарды (1942, 1946ж). ... ... ... ... ... ... озық ... кірді.
Педагогикалық психологияның дамуына елеулі үлес ... ... ... ... Оның ... ... кеңінен таралған, белгілі ойлау іс-әрекетін ... ... ... ол ... ... ойлауға,
көптеген ептілік пен ... ... ... жолы болып
табылады.
Нейропсихология саласында А.Р.Лурия ... ... ... - ... негіздерін зерттеді. А.Р.Лурияның ес пен
ойлаудың нейрофизиологиялық негіздерін зерттеуге арналған еңбектерінің ... ... Оның ... ... ... диагностикалық және терапевтік
мақсатта кеңінен қолданылып ... ... ... ... үшін
ғылыми-психологиялық негіз болды.
Еңбектері бүкіл әлемге кеңінен танымал болған көрнекті психофизиолог
Е.Н.Соколовтың есімін ерекше атар ... Ол түс көру ... ... адамдардың заттардың түсін қабылдауды түсіндірді. Ол зейіннің
нейрофизиологиялық негіздерінің құрылымына ... ... ... ашты
және сипаттап берді.
ААСмирновтың еңбектерінің арқасында материалды есте сақтау мен ... ... ... мен ... ... ... басталған және қазір ғасырлар ... одан ... ... ... ғьшымы дамуының жаңа кезеңіне аяқ ... ... ... ... бір ... ... өмір ... жекелеген
ғылыми мектептер мен бағыттардың арасында шекараның жойылуымен, екінші
жағынан, сыни тұрғыдан талдаумен және оның ... ... ... ... ... ғылымының жіктелуімен және тәжірибемен
байланысты зерттеулердің жаңа бағыттары ... ... ... ... ішінде психологияның әлеуметтік психология, басқару психологиясы,
космос психологиясы, ... ... заң ... спорт
психологиясы, саяси психология, экономикалық психология сияқты жаңа
бағыттары пайда ... ... мен ... ... ... ... байланыс
жан-жақты кеңейе және тереңдей түсті. Алдыңғы орынға психология ғылымының
әртүрлі салаларында ... ... және жеке ... ... ... зерттеулер негізінен практикалық бағытта қалыптаса
бастады.
Психология ... ... мен ... ... қызметінің
басқару, саясат, экономика, инженерлік, еңбек, спорт, қоғамдық ұйымдардың
жұмысы сияқты салаларына ықпал ете бастады.
Қазақстанда ... ... ... мен ... ғылымға деген қызығушылық, ерте кезден бастап пайда болды.
Кейбір мәселелер күні бүгінге дейін ... ... ... тарихында әлі де шешуін таппаған "ақтандақ" болып келген
мәселелер баршылық, бұл мәселелер өзіне ... ... ... етіп ... ... ... ... туралы айтқанда, ең
алдымен оның тарихының өте ертеде жатқандығы ... еске ала ... ... ... ... ... ... айналысып жүрген көрнекті
психолог-ғалым Жарықбаев Құбығұл Бозайұлы Қазақстанда ... ... мен даму ... үш ... бөліп қарастырады. Бірінші кезеңі —
кеңес үкіметі орнағанға дейінгі қазақ ... - бұл ... ... ілкі бастауы (ХҮ-ХХ ғ.) болса, екінші кезеңі марксистік кеңестік
психология деп аталады ... ... ... - ... ... ... қалыптасқан ғылыми психология дамуының жаңа кезеңі
(1991-2006).
Қазақстанда психология ... ... және даму ... әдіснамалық тұрғыдан ғылыми-зерттеу жұмыстарында профессор
Қ.Б.Жарықбаев ұсынған кезеңдерді негізінен басшылыққа аламыз.
Алғашқы психологиялық ой-пікір қазақ ... ... ... шығыстың
ұлы ойшылы Әбу Насыр әл-Фараби ғылыми еңбектері мен ... ... ... ... ілкі ортағасырлық білім-ғылымның
барлық салаларының негізін қамтитын, орасан мол мұра қалдырды. Сондай ғылым
салаларының бірі — ... ... ... ... ... ... ... "Темперамент туралы", "Түс көру туралы сөз",
"Жанның мәні туралы", "Ақыл-ой және ұғым", "Жас өспірімнің ақыл ойы туралы
кітап", "Ересектердің ... ... ... және т.б. ... арнады.
Ол өзінің осы психологиялық еңбектерінде таным үрдістері оның психологиялық
және физиологиялық табиғатына мән бере ... ... ... оның ... ... дәм ... сезімнің пайда болуы, ойлау, қиял сияқты жан
үрдістеріне ... ... ... ... ... ортағасырлық Жүсіп Баласағүнидің
"Құтадғу білік" (Құт негізі - білік) еңбегі көне ... ... ... ол ... ... оте бай. ... тәрбиесі — бала
мінез-құлқы мен ... ... ... негіздерінің
негізі. Жүсіп Баласағұнидің айтуынша, үлгілі тәрбиенің негізі — білім, ... ... Бұл ... ... ... ... сөз ... адамның әртүрлі жаман-жақсы қасиеттері туралы кең
көлемде әңгімеледі.
Жүсіп ... ... ... дастанында "Тіл туралы" айтқан
қағидаларының тәлімдік-тағылымдық, ғибраттық мәні ... ... "Тіл ... даңқын асырады", "Адам ол арқылы бақыт табады",
"Тіл адамға жапа шектіреді", "Абайламаса, басынанда айырады", "Жақсы ... ... сөз ... ... ... ... мәнін ашып
көрсетті.
Моралдік-психологиялық сипаттағы ... ... ... ... ... ... ... Ахмет Яссауи, Саиф Сараи, Мұхаммед
Хайдар Дулати, Қ.Жалаири ... ... ... ... қазақтың ақын-жыраулары Асанқайғы, Қазтуған, Шалкиіз
жырау, Доспанбет жырау, Жиембет ... ... ... ... ... ... Дулат Бабатайұлы, Махамбет Өтемісұлы еңбектерінде ... ... ... ... ... ... ... тұрғыдан ақын-жыраулардың еңбектерінде қолбасының біртуар
тұлғасы, батыл, ержүрек, батыр адамдардың психологиясы, ішкі жан ... ... ... ... ... ... ... сүюге шақырады. Мәселен, Махамбет Өтемісұлы өзінің ұлттық насихаттық
мазмұнға толы өлеңдерінде дауылпаз ақын жастардың тәні мен жаны ... ... ... ... мен ... ... тәрбиелеу
ісіне зор маңыз берді. Махамбет өлеңі жастарды ерлікке, батылдыққа шақырды.
Махамбет ерлік пен ... ... ... отырып, елжандылық сезім
мәселесін халықтың абройы жолындағы күреспен ұштастыруға, ... ... ... ... ашуға тырысты.
Жауынгерлік рухтағы өршіл жырлардың інжу маржанын ұрпағына мұра еткен
Махамбет — ... пен ... ... ... ... Шалкиіз,
Ақтамберді жыраулардың жалғасы Махамбет - сан ғасырлар бойғы тәуелсіздікке
ұмтылған бабалар рухының нақты ... ... ... - ерліктің
гимні, қайсарлықтың символы.
XIX ғасырдың екінші жартысында Қазақстанда ағартушылық қозғалыстың
туын биік ұстаған ... ... ... ... ... Құнанбаевтың рухани мұрасының психологиялық ой-пікірдің даму тарихында
алатын орны өз алдына бір ... ... ... ... ... ... ... болып зерделеген көрнекті қоғам және мемлекет ... ... ... ... болды. Ол Қазақстанда психология
ғылымы саласында тұңғыш рет 1939 жылы Ленинград қаласында "К.Д.Ушинский —
Ресейдегі ... ... ... ... ... диссертация қорғады.
Төлеген Төжібаев кеп жылдар қазақ ағартушылары Шоқан Уәлиханов, Абай
Қүнанбаев, Ыбырай ... ... және ... зерттеуге арналған бірнеше монографиялық еңбектер жазды. Ол
1962 жылы түңғыш рет Қазақстанда педагогика тарихынан докторлық ... ... ... бұл ... ғылыми-зерттеу жұмысын
ілгері дамытқан, Қазақстанда психологиялық және ... ... ... мен даму ... ... ... дейінгі педагогикалық ой-аікірдің қалыптасуы және ... ... ... ... мен ... т.б.
бірнеше монографиялық еңбектердің авторы, көрнекті ... және ... ... ... профессор
Қ.Б.Жарықбаевтмң алатын орны ерекше.
Ол қазақ психологиясының тарихын зерделеуде сонау орта ... ... - Әбу Шсыр ... ... ... Махмұд
Қашғари, Ахмет Жүгінеки, Ахмет Иассауи, Мұхаммет Дулати, Қадырғали Жалаири
еңбектерінен бастау алады.
Қ.Б.Жарықбаев XIX ғасырдың ... ... мен XX ... бас ... ... ... Абайдың, Ыбырайдың, Шәкәрім Құдайбердиевтің,
Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің, Ғұмар Қараштың, Әлихан ... ... ... ... ... ... Нәзипа
Құлжанованың, Жүсіпбек Аймауытовтың, Мағжан Жұмабаевтың, Сұлтанмахмұт
Торайғыровтың ... ... ... ... ... ... республикада психологиялық ой-пікірдің қалыптасуы мен
дамуын архив ... ... ... ... ... қазақ психологиялық терминологиясының мәселелері туралы
тұжырымдары және зерттеу еңбектері өз алдына бір төбе.
Қазақстаңда ... ... ... ... ... ғылымдар сияқты
кеңестік дәуірде жан-жақты дами бастады. Оның кең ... ... ... ... ... Атап ... сонау орта ғасырдан бастау
алатын, қазақ ... ... ... ... әл-Фараби, Жүсіп
Баласағұнидің және т.б. психологиялық мұраларында, ... ... ... ... ... ... Ыбырай, Шәкәрімнің психологиялық
ілімдерінде, 20-ғасырдың бас кезіндегі Мағжан Жұмабаев, Жүсіпбек Аймауытов
еңбектеріңде негізі қаланды. Сонымен, ... ... ... ... бос ... ... жоқ, оған ... Республикада кеңестік
психологияның дамуына белгілі алғышарттар ... ... ... ... топырағында алғаш рет 1922 жылы ... атты ... ... ... ... оқулығының жарық көруі өмірде ... ... ... ... ... ... ... оқулықтың аты
"Педагогика" деп аталғанмен, оның бүкіл мазмұны психология ... ... 15 ... 106 ... ... ... ... тарауы, 13 беті ғана педагогика мәселелеріне арналғанда, 11 тарауы
түгелге дерлік ... ... оның ... таным үрдістеріне,
оны жіктеу, ақыл-көріністері, ес, зейін, ... тіл мен ... ... көңіл-
күй, ерік-жігер сияқты психологиялық үрдістерге арналады. Бұл еңбекте қазақ
терминологиясының мәселелері де назардан тыс қалмаған. ... ... ... рет ... ... ... баламаларын жасауға
талпынған, мәселен, түйсінуді - әсерлену, зейінді - абай, есті - ...... және т.б. ... ... ... Дей ... ... қазіргі психологияда қолданылып жүрген ұғымдарға сәйкес келмейді.
Кезінде ... ... жеке ... ... ... ... біртуар қазақ зиялыларыньщ бірі - Жүсіпбек Аймауытов (1989-
1931) қазақ топырағында тұңғыш рет "Психология" ... ... 1926 жылы ... ... ... ... ... әдіснамалық
кемшіліктеріне қарамастан, бұл еңбек қазақ тіліңде жазылған біршама ... де, ... ... жоймаған тұңғыш оқулық екендігіне ешқандай күмөн
келтіруге болмайды. Бұл оқулық — мектеп мұғалімдері мен педагогикалық оқу
орындарының ... мен ... ... оқу ... ... ... ... адамға жұмбақ сияқты көрінетін психикалық
құбылыстардың себептерімен, сырларымен ... ... ... ... ... беруге ұмтылады. Еңбекте психология ғылымы, оның тарихынан
хабардар ... ... ... ... ... үшінші тараулары
жеке тұлғаның психикалық ерекшеліктері мен ... ... ... ... ... ... оның ... сипаттама береді. Сол
сияқты шартты рефлекстер, организмнің тітіркенгіштік, сезгіштік қасиеттері
туралы ... ... ... оның ... және ... және ... ... және бесінші тарауларында психикалық үрдістердің анатомиялық-
физиологиялық ерекшеліктері мен эмоция, сезім, көңіл-күйге талдау жасалады.
Сонымен қатар оқулықта ... ... ... ... олардың
зандылықтары мен қасиеттеріне тоқталады.
Психология және педагогика ғылымдары ... ... және ... ... ... ... ... (1880-19631 Республикада
психология ғылымын дамытуда сіңірген еңбегі ерекше. Ол Орынбор практикалық
институтында педагогика, жалпы және ... ... ... ... берді.
1923 жылы В.Я.Струминскийдің Орынбор қаласында "Психология" оқулығы
орыс ... ... ... ... ... материализм тұрғысынан
гылыми психологияның негізгі мәселелерін бір жүйелі баяндау тәжірибесіне
тоқталады. Кейбір әдіснамалық кемшіліктеріне қарамастан, бұл ... ... зор ... ... бастап, өмірінің соңғы кезіне дейін психология ғылымының
кернекті қайраткері, профессор Александр Петрович Нечаев ... ... ... Психология ғылымы саласында 50 жылдан астам уақыт ... ... ... ... ... психолог-ғалым. Ол психология ғылымының
ортүрлі саласында, әсіресе, психологияның жас, педагогикалық, медициналық
және т.б. салаларын дамытуға ерекше ... ... ... ... ... ... атындағы педагогикалық институтында ... және ... ... оқыды. А.П.Нечаев көп ... ... ... ... ... жұмысын
жүргізіп, Жоғары аттестациялық комиссия 1944 жылы диссертация қорғамай-ақ,
психология ... ... ... ... берді. Сонымен,
қазақстанда психология ғылымының дамуында А.П.Нечаевтың сіңірген еңбегін
ерекше бағалауға болады.
Қазақстан педагогикалық ... ... 1936 ... 4 ... ... ... дейін пән ретінде оқытылып ... ... оқу ... ... және ... ... ... белгілі ғалымдар, мәселен, ... Абай ... ... ... және ... ... ... Әлжановтың, дарынды әмбебап ғалым, казақстанда ... ... ... ... бірі, профессор Халел
Досмұхамедовтың, Орал ... ... ... ... дәріс берген, Орта Азия мемлекеттік университетінің түлегі,
кейіннен Қазақстанда жоғары педагогикалық білім ... ... ... ... ... бірі ... Темірбековтың,
Республикада психология ғылымын дамытуда ерекше еңбек сіңірген корнекті
психолог ... ... ... ... ... атауға болады.
С.Балаубаев пен Ш.Әлжановтың басшылығымеи 1934 жылы ... ... ... ... ... ... Орал педагогика институтында недология мен
психологиядан қазақ тілінде студенттерге дәріс ... ... ... және педология курстарынан оқулықтар мен оқу құралдары болмады.
Студенттер А.Х.Темірбековтың басшылығымен психологиядан ... ... орыс ... ... ... ... келді.
30-жылдары педагогикалық институттарға арналған психология ... ... мен ... ... ... жоғары оқу орындарында профессор С.Л.Рубинштейннің "Жалпы
психология негіздері" оқулығы мен ... ... ... ... ... ... ... педагогикалық институттардың жанынан
кейінірек ... ... ... ... ана тілінде психология
оқулықтарының болмауы, ғылыми терминологияның әлі де жеткіліксіз жасалуы
көп ... ... бұл ... ... іске ... ... ... - деп
жазды белгілі психолог-ғалым, профессор Қ.Б.Жарықбаев.
1938-1939 оқу жылынан бастап, жалпы психология курсы студенттерге ана
тілінде оқытыла ... ... ... оқу орындарында психология
курсын оқытуды дұрыс жолға қоюда қазақтың Абай ... ... ... және ... ... ... ... еңбегінің мәні зор болды.
1947 жылы 13 мамырда КСРО Жоғары білім министрінің жоғары және арнаулы
орта оқу ... үшін ... және ... ... ... туралы
бұйрығы жарияланды. Жоғары жөне арнаулы оқу ... үшін ... ... ... ... ... 1947-1948 оқу жылында Одақтағы
басқа да 16 мемлекеттік университеттердің бірі болып, ... ... ... ... ... ... логика және
психология бөлімі ... Сол жылы ... ... университеті
жанынан логика және психология мамандығы бойынша аспирантура ... ... ... ... ... және ... ... ғылыми кадрлар жетіспеді. Психология кафедрасы ашылып, белгілі
маман кадрлармен ... ... ... ... және психологиядан ғылыми-зерттеу ... ... ... ... дамуына елеулі үлес қосқан белгілі
ғалым, көрнекті қоғам және ... ... ... ... ... жұмысын ерекше атаған жөн. Ол ... ... ... ... ... (Ж.Аймауытов Шымкент
педтехникумының директоры, педагогика жөне психологиядан дәріс берді)
Мәскеудің ... ... ... ... ... 1935 ... ... Т.Тәжібаевты Академия ұжымы аспирантураға қалдырады.
Аспирантурада оқыған кезінде Т.Тәжібаев әлемдік ... ... жете ... жылы Ленинград қаласында "К.Д.Ушинский — Ресейдегі педагогикалық
психологияның негізін салушы" тақырыбында бұрынғы Одақта бірінші рет ... ... ... ... ... зерттеген
тұңғыш ғалым-психолог. Ол Алматыда Абай ... ... ... ... университетінде психологиядан қазақ тілінде дәріс
берді, психология кафедрасын ... ... ... әр жылдарда республикалық педагогикалық
басылымдарда жарияланған мақалалары ... ... Бұл ... ... ... ... мен мұғалімдердің психологиядан бір ... ... ... ... ... ... жүйеге түспей жүрген ұлттық психология
терминдерін жан-жақты зерттеп, бір жүйеге келтіруде біршама еңбектенді.
Т.Тәжібаевтың ... ... ... ... ... 1992 жылы жарық көрді. Еңбекте психология ғылымының теориялық
негіздері жан-жақты баяндалады.
Еліміздің ... ... ... ... ... ... университеті медицина кафедрасының меңгерушісі Иосиф Лазаревич
Стычинский (1896-1969) 1946 жьшы Алматыға келіп, ... Абай ... ... ... ... меңгерушісі қызметін
атқарды, соңғы жылдары оның профессоры болып жұмыс істеді. Ол ... ... ... ... ... ... етті. И.Л.Стычинскийдің ғылыми жетекшілігімен ... ... ... ... ... рет ... жоғары жүйке
қызметі зертханасы жұмыс істеді. И.Л.Стычинский ... ... ... ғылыми еңбектер жариялады.
Қазақ психология ғылымының қалыптасуында өзіндік орны бар ... ... ... ... ... ... Ол Орта Азия мемлекеттік университетінің түлегі, кейіннен Қазақтың
Абай атындағы педагогикалық институтында оқытушы, Қазақ ССР ... ... ... ... кеңесте жұмыс істеді.
С.Балаубаев еңбектері қазақ психологиясы тарихында елеулі орын алады.
С.Балаубаев ... жыл ... ... ... ж.ж. заңсыздық пен
жеке адамға табынудың салдарынан көп жылдар үзілістен соң Қарағаңдыда ұзақ
жылдар студенттерге психологиядан дәріс оқыды, ... ... ... жылы ... Темірбековпен бірлесіп, университеттер мен педагогикалық
институттарға арналған ... ... 1966 ж.) ... жазды.
Республикада психологиядан алғаш рет кандидаттық диссертациялар
қорғала бастады. Олар: ... ... ... ААсылбеков,
Қ.Жарықбаев және т.б.
Қазақстан психологтарының ғылыми тұрғыдан өсуіне ... ... ... зор ... ... мен Ленинградтың жоғары оқу ... ... ... ... кандидаттық диссертациялар
қорғалды (Н.Айғабылов, А.Косеубаев, Г.Айманов және т.б.)
Қазақстаңда психология ғылымының ... ... үлес ... ... ... Абдолла Темірбековты (1904-1972), Елеш Суфиевті (1919-
1980), Мажит Мұқановты (1920-1985) атауға болады. АТемірбеков 30-40 жылдары
Орал, ... ... ... ... ... ... педагогикалық институтында факультет деканы, Өскемен педагогикалық
институтының ректоры, кейінгі жылдары Алматы шет ел тілдері институтының
педагогика және ... ... ... ... ... (1919-1980) Оралдың А.С.ГІушкин атындағы педагогикалық
институтының химия-биология ... ... ... ... ... ... бітіргеннен кейін мектептерде ұстаздық
қызмет атқарды. Соғыстан кейінгі жылдардан 80-жьшдарға ... ... ... ... оқу орындарында психологиядан дәріс оқыды.
Е.Суфиев көп жылдар бойы қазақ шәкірттерінің орыс тілін меңгеруінің
психологиялық негіздерін ... ... ... ... ... үлес қосқан психолог-
ғалымдарымыздың қатарына Мажит ... ... ... болады. Ол
Ленинградтың Н.И.Герцен атындағы педагогикалық ... 1949 ... ... Қазақ университетінің аспирантурасын бітіреді, 1950
жылы профессор Т.Тәжібаевтың ... ... ... ... қорғайды. 1953-1960 жылдардың аралығында Алматының
шет тілдер педагогикалық институтының, 1960-1985 жылдары Қазақтың Абай
атындағы ... ... ... кафедрасының меңгерушісі
болды.
М.Мұқанов 1980 жылы психологиядан тұңғыш рет ... ... ... ... профессор ғылыми атағын алды.
Ол — жалпы психология, жас және ... ... ... ... ... авторы. Мәселен, "Бақылау және
ойлау, Алматы, 1959; "Педагогикальіқ психология очерктері", Алматы, ... және ... ... 1956; "Жан ... ... Алматы, 1964; "Ақыл-ой
өрісі", Алматы, Қазақстан, 1980; "Жас және педагогикалық психология",
Алматы, ... бұл ... ... ... ... диссертациялар
қорғала бастады. Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтында
психологиядан ... ... ... бірі — ... ... (1907-
1970). Ол — бірнеше ғылыми еңбектер мен мақалалардың авторы, әсірссе, оның
"Оқушылардың ынтасын тәрбиелеу" (1958), ... ... ... арқылы
оқушыларга коммунистік тәрбие беру" (1959), ... ... ... (1969). "Мектеп оқушыларында ынтаның қалыптасуы" атты ... ... ... ... (1928-1985) - Қазақ мемлекеттік университетінің логика
және психология бөлімін 1951 жылы ... ... ... ... 1951
-1954 жылдарга дейін психология кафедрасының аспирантурасын оқып бітіреді.
"Сұлтанмахмұт Торайғыровтың психологиялық көзқарастары" ... ... ... ... ... ... тіліне аударылған "Жалпы
психология" (Алматы, 1980), "Жас педагогикалық психология" (Алматы, 1987),
"Семья ... әдеп және ... ... аударушыларынын бірі
болды. Ата-аналар мен мұғалімдер үшін жазған оның "Балаларды мектепке
әзірлеу" (1961), ... ... ... тәрбиелеу" сияқты
еңбектері дүниеге келді.
60-жылдардың бас кезіне дейін Республикада қазақ тіліңде ... ... ... ... тіліңде алғаш "Мектеп" ... ... оқу ... 1962 жылы ... ... Бұл ... ... бірнеше рет өңделіп, қайтадан басылып шықты. ... ... ... оқулығы 1972, 1982, 1993, ... 2005 ... ... ... жылы ... ... ... оқу орындарына арналған
"Психология негіздері" оқулығы қазақ болімі студенттерінің қолдан-қолға
түспейтін кітабы болды.
XX ... ... ... ... ... ... бойынша зерттеу жұмыстары жүргізілді, әсіресе, ... заң, ... ... және т.б. ... бойынша зерттеу
жұмыстары орындалып, бірнеше ... ... ... Бұл жерде
Қ.ІПерниязованың, Ж.Түрікпенұлының, С.Сүлейменованың, Р.Жаңабекованың,
Ж.Дүйсенбековтың, Б.Орманбаеваның ... ... ... ... да ... салаларынан бірнеше сүбелі еңбектер
жарық көрді. Атап айтқанда, ... ... ... ... ... ... ... ала тергеудің психологиясы",
С.Жақыпов "Таным ... ... ... ... ... ... ... Ғ.Илешев
"Медициналық психология", К.Оразбекова "Иман және ... т.б. ... жеке ... ... ... ... көзқарастары
туралы диссертациялар қорғала бастады (А.Мералиева, Ж.Сабирова). ... ... ... іргелі зерттеулердің қатарына ... ... ... ... ... ... қалыптасу жағдайындағы функционалдық құрылысы ... ... (1990), ... ... ... тұлғасының қалыптасуы" (1986), ... ... ... ... операциялық пен
тұлғалардың бір-біріне ... (1989), ... ... ... ... ғылыми мектебінің сабақтастығы" (1990),
В.Е.Клочконың "Ақыл-ой ... ... (1983), ... үрдісінің психологиялық құрылымы" (1998), А.М.Кимнің "Қазіргі түсіну
психологиясы" (2001), Қ.Б.Жарықбаевтың "Қазақстандағы психология ғылымы (XX
ғ. ... мен даму ... (2003), ... ... ерекше атап өткен жөн.
70-90-жылдарда түрлі баспалардан профессор Н.Жанділдиннің Ұлттық
психологияның табиғаты" ... 1971), ... ... ... ... 1980), ... ... "Қазақ ұлтының психологиясы"
(Алматы, 1992), К.Жукештің "Ұлттық психологияның табиғаты" (Алматы, 1993)
монографиялары жарық көрді.
Соңғы жылдары этнопсихологияның ... ... ... ... профессор В.К.Шабельников, доценттер С.Бердібаева,
Р.Рахымбеков т.б. бірнеше еңбектер жазды.
Мәселен, Қ.Жарықбаевтың ... — тіл ... ... ... 2005), ... қазақ психологиясының тарихы"
(Алматы, "Қазақ ... Қ.Б. ... ... - ... ... ... 2004), "Психология негіздері" атты 2005 жылы ... ... ... тарихына" арнайы жеке тарау берілген.
2002 жылы "Мектеп" баспасынан ... мен ... ... ... ... Оның жарыққа шығуына авторлар ұжымына психология және
педагогика ғылымдары саласында белгілі ғалым, педагогика жөне ... ... ... ... ғылыми жетекшілік етті.
Қазақ тілінде шығарылып отырған бұл сөздікте психология ғылымының
теориясында да, ... да ... ... ... мен ... ... ... берілген. Сөздіктің ұлттық сипатының айқын болуына
айырықша мән берілген.
Еліміздегі жоғары оқу орындарының көшбасшысы болып есептелетін әл-Фараби
атындағы Қазақ ... ... ... ... ... қазақ
жеріндегі психологиялық ой-пікірдің бірден-бір орталығы болып ... ... ... ... ... ... ... Төлеген Тәжібаев басшылық
етті. Этнопсихология ... ... ... ... диссертация қорғалды.
Сонымен қатар Республикада этнопсихология мамандығы бойынша психолог
кадрлар даярлауда және ғылыми-зерттеу ... ... ... Қазақтың ұлттық университеті мен қазақтың Абай ... ... ... ... ... ... университеттер
мен педагогикалық институттардың психология кафедралары әртүрлі бағыттарда
психология ғылымын дамытуда ғылыми-зертгеу жұмыстарын ... ... ... ... ... (2003), 1992 ж. ... ... "Ұлттық тәлім-тәрбие ассоциациясы" ұйымдасты.
Қазақтың мемлекеттік ұлттық университетінде көрнекті ... ... ... 1998 ж. академик ... ... және ... ... ... жылдан бастап, Республикадағы жоғары оқу орындарында психолог
мамандар даярлау ісі қолға алынды. қазіргі кезде әл-Фараби атындағы ... ... ... ... ... ... ... университеттері мен Петропавл, Ақтебе педагогикалық институттарында
психолог кадрлар даярлануда. ... ... ... штаты енгізілді. Дей тұрғанмен, ... ... ... ... пән ... оқытылмай келеді, оны оқытудый
қажеттігін өмірдің өзі дәлелдеп отыр.
Сонымен, академик Т.Тәжібаев ... ... және ... ... ... ғылымын дамытуда біршама іс-тәжірибе
жинақтады. Соңғы жылдары орталықтың ұйымдастыруымен ... ... ... ... ... ... ... және этнопедагогика мәселелері бойынша ғылыми жинақтар мен
конференция материалдары ... ... ... ... ... ... - Алматы, 1968.
2. В.А. Сухомлинский. Балаға жүрек жылуы. - Алматы, 1976.
3. Караковский В.А. О подростках. - М.: ... ... ... Е.И. ... и ее формирование в детском воз-расте.-М.,1968.
5. А.Г.Хрипкова, Д.В.Колесов. "Жаманнан жирен", "Зиянды әдебиеттер ... ... ала ... туралы". - Алматы: Мектеп, 1988.
6. Ильин Е.Н. Пугь к ученику. - Москва: Просвещение, 1988.
7. Дубровский А.А. Открытое письмо ... ... - М.: ... ... Е.М. ... личности учащегося и учени-ческих коллективов.
-М.: Просвещение, ... ... ... ақыл-ой тәрбиесін берудің кейбір мәселелері. -
Алматы, ... ... ... Бала ... - ... 1979.
11. Никитин Б.А., Никитина А.П.. Мы и наши ... - М.: ... ... А.Г. ... Үл ... қыз ... - ... 1988.
13. Хрипкова А.Г. Биологическое и социальное в развитии, формировании и
воспитании человека. Библиотека ... ... ... ... - М.: Знание, 1970. Вып.2.
14. ХарламовИ.П. Педагогика. - ... Р. ... ... - ... ... Ж. ... Р. Қоянбаев. Педагогика. - Астана, 1998.
17. Е. Сағындықұлы. Педагогика. - А, 1999.

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 25 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Басқару ғылымының пәні мен әдістері35 бет
Оңтүстік Қазақстан облысы топономиясының физикалық-географиялық астарлары65 бет
Социология ( оқу құралы )501 бет
ХІХ ғ.екінші жартысынан 1930 жылға дейінгі аралықта орын алған өзгерістер және терминология мәселесі61 бет
Қытайтану (синология) жайлы61 бет
"Жәбірленуші тұлғасының психологиялық анализі"6 бет
«Радиотехника және антенна негіздері» пәні бойынша емтихан сұрақтары14 бет
«Ғылыми зерттеулердің методологиясы» пәнінен дәрістердің қысқаша курсы32 бет
Болашақ мұғалімдерді даярлау жүйесіндегі ғылыми зерттеулердің рөлі10 бет
Бүгінгі терминологияның даму сипаты5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь