Психика және сана

Адамның психикалық әрекет заңдарын, оның желісі мен құрылым ерекшеліктерін айқын түсіну үшін жан әрекетін туындатушы тән - адам миының құрылымымен танысып, оның жан күйі көріністерінің сол тән бөлігімен қандай байланыста болатынын білу қажет.
Органикалық дүниенің ұзаққа созылған эволюция-сында - қарапайым бір жасушалы жануарлардан адамға дейін - қылық-әрекеттің физиологиялық механизмдері үздіксіз жетілуде болды. Мысалы, бір жасушалы организмнің жалғыз-ақ жасушасы тіршілікке қажет барша қызметтерді (түйсік, қозғалыс, ас қорыту) орындай алды. Бірақ оның мүмкіндіктері шектеулі болды. Ал жоғары дамыған жануарларда арнайы қызмет орындаушы тән мүшелері даралана бастады. Қажеттікке орай жеке мүшелер және олар-дың қызметі жіктелгенімен, организмнің біртұтас тіршілігі мен тән мүшелерінің өзара байланысын орталық жүйке жүйесі (центральная нервная система) қамтамасыз етті.
Жүйке жүйесінің жалпы түзілімі барша омыртқалыларда бірдей. Бұл жүйенің негізгі элементі - жүйке жасушаларынемесе нейрондар. Нейрон жасуша тәнінен (дендрит - қозу қабылдау) және өсінділерден (аксон - қозуды жеткізу) құралады. Аксонның дендриттермен, не басқа жасуша денесімен байланысы синапс деп аталады. Синапс жүйке жүйесіндегі жаңа байланыстар механизмін түсіндіруде шешуші маңызға ие.
Орталық жүйке жүйесі арқажәнебас миынан тұрады. Ми бөліктері сан алуан жүйке қызметін орындайды. Олардың орналасу деңгейі жоғарылаған сайын, оның қызметі де күрделене түседі. Бәрінен төмен жайласқан - арқа миы, оның қызметі - бұлшық ет топтары мен ішкі мүшелер қызметін реттеу. Оның үстінде мишықпен бірге сопақша ми орналасқан. Сопақша ми дененің күрделі қызметтерін орайластыра басқарады (бұлшық ет топтары, дем алу, қан айналымы, ас қорыту және т.б. жұмыстарды біріктіру). Бұлардан жоғарылау орталық жүйке бөлігі - күрделі қозғалыстар мен бүкіл дене қалпын реттеуге қатысатын - орта ми жайғасқан. Сопақша ми мен орта ми бас миының бағаналы бөлігін құрайды. Орталық жүйке жүйесінің ең жоғары бөліктері бас миының үлкен жарым шарларына біріккен. Үлкен жарым шарлар құрамынақабық асты түйіндері деп аталатын тереңдегі жүйке клеткаларының тұтас жиынтығы кіреді. Жарым шарлардың үстіңгі бетінде жүйке жасушалар қабаты - бас миы қабығы көмкерілген. Бұл қабық қыртыс, сай, қатпар күйінде. Жақын маңда жатқан көру төмпешіктері мен қабық асты түйіндері қосылып қабық асты деп аталады. Ми қабығы қабық астымен қосыла рефлекторлық әрекеттің күрделі формаларын басқарады .
Бас миының бағаналы бөлігі күрделі де тіршілікке өте қажет шартсыз рефлекстік әрекеттерді басқаратын орталық. Сору, шайнау және жұтыну рефлекстері осы тетік құрамындағы сопақша мидің жауап әрекет орталығынан басқарылады. Кейбір қорғаныс рефлекстерін (түшкіру, жөтел, жас ағу) де осындағы жүйке іске асырады.
        
        Тақырып 3. Психика және сана.
* Психика мен сананың дамуы.
* Психика ... ... ... байқалуының формалары.
* Психиканың құрылымы.
* Психиканың рефлекторлы табиғаты мидың ... ... ... ... ... заңдылықтардың объективті сипаты.
* Психика және ми, психиканың қызметтері.
* ... ... ... ... мен өнімі ретіне.
* Сананың құрылымы және оның ... ... ...
* Сана ... ... ... ... ретінде.
* Сана мен санасыздықтың әрекеттестігі. Психологиялық қорғаудың тәсілдері.
* Жанды және ... ... ... ... мен ...
* ... ... бейненің даму деңгейі мен сатысы жайлы А.Н.Леонтьевтің болжамы, оны анықтауы және ... ары ... ... Ми ... мен ... ... ... заңдарын, оның желісі мен құрылым ерекшеліктерін айқын түсіну үшін жан әрекетін туындатушы тән - адам ... ... ... оның жан күйі ... сол тән ... ... ... болатынын білу қажет.
Органикалық дүниенің ұзаққа созылған эволюция-сында - қарапайым бір ... ... ... ... - ... ... ... үздіксіз жетілуде болды. Мысалы, бір жасушалы организмнің ... ... ... ... ... ... (түйсік, қозғалыс, ас қорыту) орындай алды. Бірақ оның мүмкіндіктері шектеулі болды. Ал жоғары ... ... ... ... орындаушы тән мүшелері даралана бастады. Қажеттікке орай жеке мүшелер және олар-дың қызметі жіктелгенімен, организмнің біртұтас тіршілігі мен тән ... ... ... ... ... жүйесі (центральная нервная система) қамтамасыз етті.
Жүйке жүйесінің жалпы түзілімі барша омыртқалыларда бірдей. Бұл жүйенің негізгі элементі - ... ... ... ... ... жасуша тәнінен (дендрит - қозу қабылдау) және өсінділерден (аксон - қозуды жеткізу) құралады. Аксонның дендриттермен, не басқа жасуша денесімен ... ... деп ... ... ... ... жаңа ... механизмін түсіндіруде шешуші маңызға ие.
Орталық жүйке жүйесі арқа және бас ... ... Ми ... сан алуан жүйке қызметін орындайды. Олардың орналасу деңгейі жоғарылаған сайын, оның ... де ... ... ... ... ... - арқа миы, оның ... - бұлшық ет топтары мен ішкі мүшелер қызметін ... Оның ... ... бірге сопақша ми орналасқан. Сопақша ми дененің күрделі қызметтерін орайластыра басқарады (бұлшық ет топтары, дем алу, қан ... ас ... және т.б. ... ... ... жоғарылау орталық жүйке бөлігі - күрделі қозғалыстар мен бүкіл дене қалпын реттеуге қатысатын - орта ми ... ... ми мен орта ми бас ... ... ... құрайды. Орталық жүйке жүйесінің ең жоғары бөліктері бас миының ... ... ... ... Үлкен жарым шарлар құрамына қабық асты түйіндері деп аталатын тереңдегі жүйке клеткаларының тұтас жиынтығы кіреді. Жарым ... ... ... жүйке жасушалар қабаты - бас миы қабығы көмкерілген. Бұл қабық қыртыс, сай, қатпар күйінде. Жақын маңда ... көру ... мен ... асты ... қосылып қабық асты деп аталады. Ми қабығы қабық астымен қосыла рефлекторлық әрекеттің күрделі формаларын басқарады ... ... ... бөлігі күрделі де тіршілікке өте қажет шартсыз рефлекстік әрекеттерді басқаратын орталық. Сору, шайнау және жұтыну рефлекстері осы ... ... ... ... жауап әрекет орталығынан басқарылады. Кейбір қорғаныс рефлекстерін (түшкіру, жөтел, жас ағу) де осындағы жүйке іске ... мида көз бен ... ... ... аймағына жеткізетін орталықтармен қатар к?з қарашығын тарылтатын жүйке тетігі жайғасқан. Сопақша мида орналасқан дем алыс, ж?рек-тамыр ... ... ... ... ... ішкі ... ... сақтаушы басқа да органдардың жұмысын реттеуші орталықтар ... ... ие. Өте ... ... ... ... ... сүйек - бұлшық ет жүйесіндегі әрекет: жүру, жүгіру, секіру т.б. кезіндегі дене теңдестігін сақтауға орай барша бұлшық еттерді ... - осы ... ...
Адамның саналы әрекетін реттеп, басқарушы орган - үлкен ми сыңарының қабығы, сондықтан да адам психикасы мен үлкен ми ... ... ... қатынас мәселесі - маңызды проблемалардан, осыдан ғылымда психикалық қызметтердің ми қабығында мекенді болу (локализированность) теориясы көтеріліп жүр.
"Психикалық ... ... ... ... жолға түсіруге күш салған Ф.А.Галль (ХІХғ. басы) болды. Оның болжамынша, ... ... ... ... ... осы ... ... өрбитін бас миы қабығындағы жүйке еттерінің (ткань) кішігірім ауданшалары. Осылай тұжырымдаумен, ... ... ... ... ... берді: мыс., адалдық, ұқыптылық, махаббат ж.т.б. Зерттеушінің пікірі: әртүрлі қабілеттер адам миында ... ... ие және ол ... бас ... шығыңқы томпақтардан байқауға болады.
Ми қабығындағы қызмет мекендігі ... осы ... ... түсінімнің негізін 1861 ж. сөйлеу орталығын ашумен француз ғалымы П.Брока қалады. Кейін, 1873 ж. неміс ғалымы К.Вернике сөз ... ... ... ... ... Өткен ғасырдың 70-жылдарынан бастап, сырқаттарды бақылаудың нәтижесінде ми қабығының шектелген ауданшаларының ... ... жан ... ... әкеп ... ... ... орай бас миы қабығында нақты психикалық әрекетке жауапкерлі жүйке орталықтары белгіленді.
Үлкен ми ... ... бет ... бірнеше көлемді бөліктерге жіктеу мүмкін. Бас миы аймақтары: ми сыңарларының сыртқы бөлігі - желке аймақ ... ол ... ... төбе (еңбек) аймақтарына жалғасады. Алдыңғы, аумағы бойынша ми ... ең ... ... - ... аймағы - адамда ғана жақсы дамыған. Осындай бөлектеулерге орай көру әсерлерінің анализі мен синтезі ... ... ... ... ... ... тітіркендіргіштерінің анализі мен синтезі - желке аймағының жоғары бөлігінде (есту зонасы); сезу және бұлшық ет-сүйек аппаратындағы тітіркенушілер - төбе ... ... алғы ... ... не ... ... қайбір тітіркену неғұрлым маңызды болса, бас миы қабығының соғұрлым ... ... осы ... ... ... органына "жұмыс" істейді.
Ал анағұрлым күрделі психикалық әрекеттерге байланысты ми қызметін бүтін, бір топ ... ... яғни ... қызметтік жүйе орындайды (П.К. Анохин).
Күрделі психикалық процестердің мидағы ұйымдасуын жете түсіну үшін адам миы ... ... осы ... ... ... білу ... Мұндай ұйымдасу принциптері көрнекті психолог-ғалым А.Р.Лурия тарапынан нақтыланған. Жантану үшін өте маңызды бас миы ... ... ... бұл принциптер келесідей:
- Ақпаратты қабылдау мен өңдеуді қамтамасыз етуші, өз әрекетінің бағдарламасын түзу мен олардың тиімді қызметте болуын ... ... бас миы ... әрдайым бүтін бірлікте жұмыс етеді. Бірақ бұл аппарат өте күрделі әрі жете дараланған (высокодифференцирован) бірнеше бөліктерден ... енді осы көп ... бірі ... ... ... ауытқыса, бүтін аппараттың қызметіне зақымын тигізеді. Адам бас миында әдетте үш ... блок ... ... ... әрбірі психикалық әрекетте өзінің ерекше маңызына ие. Олардың бірі - ... ... ... ... ... ... түзу ... мен олардың іске асуын қадағалап баруға қажетті ми қабығының іс қуатына жәрдем береді. Екінші блок - ... ... ... орта мен өз тәні ... ... ... ... қабылдануы, өңделуі және сақталуына байланысты процестерді жүргізеді. Ал үшіншісі - ... ... ... оның ... реттеп, іске асырады және табысты нәтижеге жетуіне бақылау қояды. Аталған үш блок бас миының оқшауланған бөлімдерінде орналасып, ... ... ... арқасында ғана адамның саналы іс-әрекеті тиімді бағытта өтеді. Әр блоктың өзіне тән сипаттамасы бар. Бірінші блок - ми қабығына қуат беру ... ... ... ... блок.
Блок құрамына енген бүкіл тетіктер тобы (комплекс) ми қабығының қалыпты жұмыс істеуінде үлкен ... ие. Оның ... ... ... ... негізінен, екі себепке орай қолдау табады. Бірінші себеп: ми қабығының сергек (бодрствование) қалпын сақтау үшін оған сыртқы орта ақпараты ізін ... ... ... еніп ... лазым: мұндай тысқы әсер болмағанда, жануар мүлги бастайды, не ұйқыға кетеді. Сонымен, ми ... ... көзі - ... шеткі аймақтарынан (периферия) түсетін тұрақты тітіркендіргіштер, ал бұларды жеткізетін мидың жоғары ... ... ... ... ... ... көз - бұл организмнің ішкі зат алмасу процестері мен биологиялық қуаттар негізін құрайтын - импульстер. Ми қабығында тіл, сөз араласуымен тек ... ... ең ... ... мен ... ... етуші ақпараттарға орай туындайтын әрекет-қылық бағдарламасының қуатын сақтауда маңызға ие болған үшінші көз - бәсеңдеуші ретикулярлық ... Бұл ми ... ... ... ... әрекетімен пайда болатын күрделі ниет, ұмтылыс, қажетсінуге байланысты.
2. Мидың ақпаратты қабылдау, өңдеу және сақтау қызметі
Сонымен, бірінші блок ми ... ... ғана ... ... Ал енді ... ... екінші блок сезім органдары сырттан жеткізген сигналдардың анализі мен синтезіне байланысты іс атқарып, адамға келіп түскен ақпаратты қабылдайды, ... және ... Оның ... ... бас миы ... ... (еңбек, шеке, желке (қарақұс) бөліктерінде орналасып, бірінші блокта жоқ арнайы қызметтік сипатқа ие. Осы тетіктер жүйесі арқылы ми ... ... және сезу ... қабылдайды, өңдеп, бекітеді, алынған т?жҢрибенің іздерін есте қалдырады.
Қабылдаушы аппараттардан (рецептор) шыққан талшықтар осы бөліктерге жетіп, бітеді; осы арада ... ... ... есту және сезу ... ... ... "тіркеуге" алынады. Бұл зонада күрделі болған құрылымда бас қосып, бірігеді және кірігеді. Шеткі сезім органдарынан талшықтар жетіп, тікелей байланысатын ... ... ... ... ... аймақ деп аталады да, осы құрастырушы аймақпен жанасып, қабысатын ми қабығы зоналары туынды немесе құрастыру-байланыс түзуші (проекционно-ассоциатив) ... ... ... ... аймақтары арнайы қызметтік белгілерді (көру, есіту, сезу) жіктеп, талдайды, яғни келіп түскен ақпаратты мәнді ... ... ... ... ... ... зонасы біріктіру (синтез) қызметін, немесе субъектке жеткен ақпараттың күрделі өңдеуін ... блок ... ... және ... бөліктермен шектелмей, олардың жоғарысына қабықтың үшінші зона тетіктері қондырылған. Бас миы ... ... ... тек ... ғана түзілетін арнайы ми қабығы құрылымдарының бірі.
3. Іс-әрекет бағдарламасын түзу, реттеу және бақылау ми қызметі
Бас ... ... ... ... ... әрекетінің бағдарламасын түзіп, оны реттеп және бақылап барады. Оның ... ... ми ... алғы ... ... аппараттары кіреді. Адамның саналы іс-әрекеті ақпаратты қабылдау мен өңдеуден басталып, тиісті іс жоспарын түзіп, қажетті ниет қалыптастыру және ... ... ... орай тысқы (қозғалыс), ішкі (ой-ақыл) жұмыстарды орындаумен аяқталады. Бұл процестің іске асуы, керекті ... мен ... ... ... және ... сай ... ... орынды жерінде жүзеге келтіріп, бастапқы мақсат пен әрекет нәтижесін салыстыра, байқап бару үшін арнайы аппарат қажеттік ... ... бәрі ... ... ... мен ... ... шектерінде іске асып отырады. Мидың артқы бөліктері сияқты, алдыңғылары да төмен жайғасқан ретикулярлық формациямен тығыз байланысқан. Бұл ... ... ... ... ... импульстерді жеткізетін ретикулярлы формация талшықтары (өрлі және төмен ... өте ... ... ... ... ... қабықта қалыптасқан тілек-ниеттердің мазмұнына сай организмнің жалпы қалпы реттеліп, керек болса, өзгертіліп тұрады.
Маңдай аймағының зақымдануынан сырқаттар тілек-ниеттерін ұзақ уақыт сақтай ... ... ... ... ... ... тура болмаған импульстерге қарсы тұра алмай, әрекетті қажеттілікке орай басқара алмайды. Мұндай науқастар өз назарын ... ... ... ... алмай, ойын басқа бірдеңеге ауыстырып жібереді.
4. Ми қызметінің физиологиялық негіздері
Жан әрекеттері негізінде жатқан ... ... ... ... рефлекстер (жауап әрекеттер) сипатында құрылған. Барлық рефлекстер екі үлкен - ... және ... - ... ... ... ... ... көп өзгеріске келе бермейді, бас ми қабығынан төмен орналасқан ... ... ... іске ... ... ... организмнің қоршаған ортаға икемделуін шектелген жағдайларға байланыстырып, ... ... ... күйінде, тұрақты сипатқа ие болады. Сондықтан шартсыз рефлекстер жәрдемімен сырттың ауыспалы әсерлеріне онша икемсіз келетін ... ... ғана ... ... Ал ... орта ... өте көп ... беретіндіктен, олармен бірге ауысып тұратын басқа да жауап әрекеттер формасы өте ... ... ... ... ... ... қалыптасатын жаңа өзгермелі әрекет - жауаптар формасы - шартты рефлекстер аталып, олар ... ... ... бас миы ... жасалады. Шартты рефлекстер түзілуде организм үшін бұрын мәнге ие болмаған тітіркену әсері енді организмге тікелей ... ... ... ... айналады. Бұған дейін бейтарап әсер енді жаңа сигналдық қызметке ауысады.
Шартты рефлекстердің жасалуынан мида бұрын болмаған, жаңа ... ... ... ... Бұл ... ... ... мен адамдарда психиканың бас тірегі (субстрат) болған үлкен ми сыңарларының ... ... ... ... заңдарын ашқан И.П.Павлов. Ғалымның зерттеулері нәтижесінде, шартты рефлекстер немесе тұйықталған уақытша байланыстар үлкен ми сыңарлары қабығының ... ... ... ... ... бас ... ... тұйықтаушы әрекет деп те аталады.
Сезім органдарына әсер етуші тітіркендіргіш бас миы қабығының белгілі бір аймақшасын қоздырады. Бұл қозу бір ... ... ... қабық бетіне, жақын жердегі қабық астына түгелдей жайылады (иррадиация). Бұл қозу иррадиациясы барлық ... ... ... Бас миы ... нақ ... ең көп қозу болған орын, тұрақты қозу көзі - ... деп ... Егер бас ... тұрақты доминанта пайда болса, онда көрінген әрқилы әлсіз әсерлерден болған қозулар да осы күшті орталыққа қарай тартыла ... ... ... ... үшін бас миы ... белсенді әрекеттік қалпы да өте қажетті, яғни организмнің жалпы сергектігі болған жөн.
Уақытша байланыстар тұйығы - ми қабығының біріктірушілік (синтезирующий) ... ... ... ... ... рефлекстердің жасалуы рефлекс туындататын әсерді бөліп тануға байланысты, яғни ми қабығы синтездік ... қоса ... ... ... ... Осы ... рефлекстер негізінде жатқан ми қабығының талдау-біріктіру (аналитико-синтетическая) қызметі организмнің өмір жағдайларына икемдесуін ... ... ... ... және бір ... мәселе - бұл жүйке процестерінің жүрісі (динамика), Үлкен ми ... ... ... ... бір ... ... жүйке жүйесінің басқа бөліктеріне жайылады. Бұл құбылыс - иррадиация деп аталады. Таралу процесіне қарсы - жүйке процесінің бір ... ... ... Жүйке процесінің екеуі де - қозу және тежелу - шоғырланады да таралады. Бұл үлкен ми сыңарларындағы жүйке ... ... ... формасы болумен, тітіркендіргіш әсерлердің қуатына тәуелді келеді.
Жүйке ... ... ... ... бірі - ... ... ... индукциясы. Бас ми қабығының бір бөлігіндегі қозу төңірегіндегі ауданшаларда тежелу процесін туындатады (кері индукция). Ал белгілі пункттегі тежелу оны ... ... ... қарсы қозу процесін пайда етеді (оң индукция).
Өмірдің табиғи жағдайында тітіркендіргіштер оқ-шауланып, ... ... олар бір ... не бір ... көрінеді. Қалаған әсер - тітіркендіргіштердің бір мезеттік тобы. Сондықтан қоршаған ... ... табу үшін ми ... ... ... жауап қайтару мен бір жүйені екіншісінен айыру мүмкіндігіне ие. Үлкен ми сыңарларының жеке тітіркендіргіштерді бүтін топқа біріктіре алу ... - бас ми ... ... ... деп ... ... ... жүйеліліктің маңызды көрінісі - динамикалық стереотип немесе тітіркендіргіштердің белгілі тобына болған жауаптардың бүтін ... Ми ... ... ... ... ... түрлерінің орындалуына көмектесіп қоймастан, оған қоса жүйке байланыстарын түзуде үлкен үнемділікке жеткізіп, ұзақ ... есте ... ... ...
* ... ... ... туралы түсінік.
* Жануарлар психикасының түрлері.
* Адам санасы психика дамуының жоғары сатысы.
Адам санасы -- психика дамуының ... ... даму ... ... жаңа ... ол жануарлардың биологиялық дамуының одан бүрынғы жолынан ... ... бар. ... ... ... ерекшелігі қоғамдық -- еңбек әрекетіне көшу болып табылады. Осы өмірдің ... ... жаңа түрі -- ... санасы пайда болады.
Еңбек әрекеті адамды жануарлар дүниесінен ... Егер де ... ... ... бейжай түрде бейімделсе, табиғатгың бергенін ғана пайдаланса, ал адам ... ... ... табиғатқа белсенді және мақсатты өсер етеді, оны озгертеді, материалдық және рухани ... ... үшін оған ... және ... ... адам ... дене және рухани табиғатын озгерте алады. Ф.Энгельстің айтуынша, адамды адам еткен еңбек. Алғашқы ... ... ... еңбек үрдісіңде адамның дене және психикалық қабілеттері жетілді, оның миы және сезім органдары, психикалық сапалары, қабілеттері қалыптасты.
Адам санасының ... мен ... ... ... ... ... ... жоғарғы кезеңін білдіреді. Саналы бейнелеудің жануарларға төн психикалық бейнелеуден ... -- бұл ... ... ... ... жан-жақты сипаттаманы А.Н.Леонтьев озінің "Іс-әрекет, Сана, Жеке түлға" атты еңбегіңде берген болатын-ды.
Сана -- психика дамуының сапалы ерекше ... ... ... ... ... ... үзақ ... бар, алғаш рет адамда еңбек және қоғамдық қатынастардың қалыптасу үрдісінде пайда ... ... ... ... ... негізгі үш белгіден тұрады: осы белгілердің ішіңде біріншісі -- адамның саналы қызметі, биологиялық мотивтерге байланысы міндетті емес. Кей ... ... ... ... ... ықпалдарға және қажеттіліктерге бағынбайды, олармен қарама-қарсылықта болады немесе оларды басып тастайды.
Адамдардың саналы қызметінің екінші ерекшелік ... ол ... ... ... салыстырғанда терең бейнелей алатындығы.
Үшінші ерекшелігі -- ... ... ... саналы іс-орекетінің айырмашылығы білімі мен ептілігі, бұл қоғамдық тарихи жинақталған және оқуда берілетін жалпы қоғамдық адамзаттық ... ... ... ... Демек, адамдардың меңгерген білімдері, ептіліктері, мінез-құлық төсілдері оның өз төжірибесінің
нәтижесі ... ... ... тәжірибесін меңгеру арқылы қалыптасады, адамның саналы қызметін жануарлардың мінез-құлқынан түбірінен ерекшелейді.
Адамның жануарлардан айырмашылығы тек ... ... ... қана ... ... қатар еңбек құралдарын жасайды. Еңбек құралдарын жасау алғашқы қауымдағы адамның іс-әрекетін ... ... мен ... ... арасында ерекше айырмашьғлықтар бар. Жануарлардың "тілі" мен адамдардың тілін ... ... ... ... тіл, сөз ... олар ... сигнал, белгі бере алады, оның барлығы интеллектілік түрде іске асады. Адам баласы тілдің көмегімен басқа адамдармен ақпарат ... ... ... ... және ... ... бір- ... пікір алысады, қарым-қатынас жасайды. Әрбір жеке адам тілдің арқасында қоғамның ғасырлар бойы жинақталған өлеуметтік тәжірибесін пайдалана алады және кейінгі өскелең ... ... мен ... ... ... адамдарда ойлау үрдісінің болатындығы, абстрактілі ойлаудың дамығандығы болып табылады. Жануарларда бірінші сигнал ... ... да ... ... ... ... адамдарда І-ІІ сигнал жүйелері болатындығы адамды жануарлардан ерекшелейді.
Сана -- психика дамуының жоғары түрі, еңбек іс-өрекетінде адамды ... ... ... ... ... ... оның негізгі психологиялық сипаттамасы қандай? Адам санасы бізді қоршаған дүние ... ... ... ... ... ... ... үрдістері кіреді, оның комегімен адам әзінің білімін әруақытта байытып отырады. Осындай үрдістердің қатарына түйсіну және қабылдау, ес, қиял және ... ... ... ... ... ... тек қана адамға тән. Жануарларда сана болмайды. Психиканың томенгі деғггейі санасыздықты құрайды. Санасыздық саласына психикалық құбылыстар ... атап ... түс ... ... ... ... жауап реакциялар, кейбір патологиялық құбылыстар, ауру адамдардың психикасында кездесетін галлюцинациялар және т.б.
Адам психикасы мен жоғары сатыдағы жануарлардың психикасының арасында ... ... бар. ... ... адам ... ... күшейтті. қолмен жұмыс істей отырып, адам ой-өрісін дамытты. Қол бірте-бірте ыңғайға көніп, ептілікпен түрлі іс-әрекеттерді орындай бастады. Адам көзі мен қолы дами ... ... ... ... құндьглықтарын жасауға үйренді. Мәселен, ондай құндылықтарға әлемдік өнер ... ... да ... Рафаэль, Репин, Суриков, Қастеев және т.б. тамаша туындыларын жатқызуға болады.
Мыңцаған жылдарғы еңбек біздің есту органымыз ... ... ... ... ... ... ... адам баласына музыканың үлы қайраткерлері Бетховен, Чайковский, Құрманғазы және кептеген үлы ... ... ... ... еңбек іс-орекетінің негізгі ерекшеліктеріне: 1) еңбек құралдарын пайдалану және жасау, 2) еңбектің ... ... ... ... сипаты. Адам еңбек құраддарын пайдалана отырып, сол аркылы қағгдай заттарды табуға және пайдалануға болатындығын саналы түсінеді. ... ... ... мен пайдалануды саналы түсіну белгілі еңбек заттарын ... және ... ... ... ... еңбек әрекеттерінен тұрады, ол адамдардан ұжымдық ынтымақтастықты қажет етеді. Бұл ұжымдық еңбек, егер ұжымның әрбір мүшесі еңбектің ... ... ... жағдайда еңбектің нәтижесін көреді. Демек, адам іс-әрекеті ұжымдық ... ... ... ... сипатқа ие болады.
Сана - тілдің көмегімен адамдардың өзара қарым-қатынасында қоғамдық еңбек іс-әрекеті ... ... ... психиканың жоғары түрі. Сана адамға табиғат пен қоғамның заңцарын жан-жақты білуге комектеседі. Осы зандарды білуге сүйене отырып, адам қоршаған ... ... мен ... ... үшін ... жоне ... Демек, сана - бейнелеудің белсенді танымдық және озгертуші түрі.
Бір уақытта еңбектегі қажеттілікті дамыту және өзара ұжымдық еңбектің қарым-қатынасында тіл пайда ... Тіл - ... ... қарым-қатынас құралы. Тіл мен сөйлеу адамдардың ұжымдық еңбек үрдісінде және бірлескен өмірінде бір-біріне қатынасы еңбек іс-әрекетінде бір - ... ой ... ... ... ... пайда болды. Адамзат қоғамының тарихы көрсеткендей сана, ой, сезім әр түрлі кезеңде, әр ... ... ие ... ... мен психиканың дамуы.
Психика органикалық дүниенің даму үрдісінде пайда болғандығы туралы айтқан болатынбыз. Органикалық дүниенің органикалық емес дүниеден айырмашылығы оның негізгі ... бірі ... ... сыртқы әсерлерге жауап беру қабілеттілігі. Қарапайым микроорганизмдерде психика болмайды. Оларға тән сипат бейнелеудің қарапайым түрі -- тітіркендіргіштік қасиет.
Тітіркендіргіштік -- бұл тірі ... ... ... өзінің жағдайы мен қозғалысының өзгерістерімен жауап беру қасиеті.
Кері жауап беру реакциясының күші мен сипаты сыртқы әсер етудің күші мен ... ғана ... ... ... тірі ... ішкі жағдайына да байланысты. Мәселен, тойып алған амеба тамаққа ешқандай реакция бермейді. Жәндіктер дыбысты, иісті, түсті бағдарлай отырып, тамағын тауып ... ... ... қорғанады. Заттар мен құбылыстардың дыбысы, иісі немесе түсі ... ... ... әрі ... ... ... ... мүмкіндіктері туралы ескерту сигналдары болып табылады.
Материяның ерекше қасиеті ретінде бейнелеудің психикалық түрінің шығуы қарапайым жүйке жүйесімен байланысты. ... ... ... ... ... рет ... болды (гидра, медуза, актиния). Бұл жүйке жүйесі өзара бір-бірімен байланысты денеден өсіп түрған жекелеген ... ... ... оны ... деп ... ... ... әртүрлі тітіркендіргіштерге барлық ағзаның сараланбаған реакциясы аңғарылады. Оңда қандай да болса басқару ... жоқ. ... ... ... ... ... ... кезеңіңде пайда болады. Ол ганглиоздық (түйіскен, тізбектелген) жүйке жүйесі деп ... ... ... ... ... жерлері денесінің әрбір сегментінде орналасқан. Бүкіл түйіскен жерлер өзара байланысқан және ағза біртұтас әрекет етеді. Басқаларға қарағанда басты түйіскен жер ... ... және ... ... ... сараланып жауап береді.
Жәндіктерге тән жүйке жүйесі ганглиоздық жүйке жүйесін одан әрі ... және ... ... ... ... ... (бал ... құмырсқалар) жәндіктерде дәм, сипай сезу, иіс, көру т.б. түйсіктері болады. Сонымен, тірі ағзалар өсімдік және жануарлар түрлері дамуының ... ... ... ... биологиялық түрі - тітіркендіргіштікті меңгереді.
Тітіркендіргіштік ... тірі ... ... (биотикалық) ықпалдарға жауап беру қабілеттілігі.
Элементарлық тітіркендіргіштік ортаның әсеріне қозғалыспен жауап беретін қарапайымдыларда, бірклеткалы тірі ағзаларда байқалады. Ортаға биотикалық ықпал ... ... ... тірі ағзаның протоплазмаларының қасиеттері өзгереді. Биотикалық факторларға ерекше қозғалыстармен жауап беру тәсілдері тропизмдер немесе таксис деп ... ... ұзақ ... ... біз ... ... ... ерекше жоғары түрлері -- түйсіктермен, қабылдаумен, ... ... ... ... бейнелеудің әртүрлі түрлерін кездестіреміз.
Органикалық материяның кейінгі даму сатыларында жаңа қасиет -- сезгіштік пайда болды. ... ... ... түйсіне білу қабілеті, яғни, ағзаға әсер еткен заттар мен ... ... білу ... ... түрінде бұл түйсіне білу қабілеті жануарлардың жүйке жүйесінің алғашқы қалыптаса бастаған кезінде, тіпті одан да ерте ... ... ... ... білу қабілеті психика дамуының бастапқы сатысы болып табылады. Жануарлардың жүйке жүйесінің дамуына, оның ... ... ... ... ... одан әрі ... ... дамып, өте күрделене бастайды. Мәселен, арнаулы сезім органдары жоқ ... ... тек қана ... ... ... ... жоғары сатысында сезім органдары, жүйке жүйесінің талдау қабілеті дами ... ... ... ... ... кейбір жануарлардың түрлерінде жекелеген сезім органдары ерекше сезгіштікке, сезімталдыққа жетеді, мәселен, қыранның көруі, ... иіс ... және ... ... ... жүйесінің, сезім органдарының дамуы, жануарлар психикалары олардың өмір тіршілігіне, яғни, жануарлар қайда тұрады, қалай өмір ... ... ... ... ... ... кімдермен жауласады және т.б. жағдайларға тікелей қатысты. ... ... ... ... ... ұшып ... Осындай өмір салты, тіршілігі үлкен кеңістікте бағдарлай білуді қажет етеді. Соңдықтан да құстарда, оның ішінде ерекше жыртқыш, жылы ... ұшып ... ... ... көру ... және көру қабылдауы күшті дамыған. Маймылдың өмірі ... ... ... ... осы ... ... ... білуге, әртүрлі жағдайда тез бағдарлай алу қабілетілігін қалыптастыруға көмектеседі. Жануарлардың психикасының ... ... ... жануардың әртүрінің қауымдастығы және адам ортасының атқаратын мәні ерекше. Бір ... ... ... ... жануарлардың психикалық ерекшеліктерінде кейбір өзгерістер болуы мүмкін. Әруақытта да адаммен қарым-қатынаста, оның қасыңда болу үй ... ... ... ... ... ... тез ... қолға бейімделеді. Жәндіктерге тән психикалық бейнелеу психика дамуының сенсорлық кезеңі деп аталады. Бұл кезеңде тірі ... ... әсер ... ... ... қасиеттері бейнеленеді. Орталық жүйке жүйесінің дамуы әртүрлі жануарларда бірдей ... ... ... ... ... ... рөл ... иіс сезу органы, осыған сәйкес оларда мидың осы өзгешелікті ... ... ... ... ... мен ... көру түйсіктері ерекше рөл атқарады.
Орталық жүйке жүйесінің пайда болуымен психикалық бейнелеудің жаңа түрі -- ... ... ... ... пайда болды. Бұл кезеңде жануарлар үшін бірнеше тітіркендіргіштерді бір мезгілде бейнелеуге болады.
Жануарлардың мінезінің туа біткен, түрлері және ... ... ... ... түрлері кездеседі. Бірақ туа біткен және өмірге келгеннен кейін қалыптасқан (дара) мінездің түрлерін бір-біріне қарсы қоюға болмайды.
Жоғарыда көргеніміздей, туа ... ... ... және ... мүмкін, мінездің дара түрлері туа біткен түрлерінің негізінде қалыптасады. Жануарлар психикасының туа біткен басты түрі инстинктер ... ... ... ... ... түрлері. Инстинктер
Инстинктер -- бұл жануарлардың күрделі туа ... ... оның ... өз ... ... деген гректің сөзі, қазақшалағанда "соқыр сезім" деген мағынаны білдіреді. ... ... ... ... ... ... тоқиды, бірақ та олар алдын-ала бұл өнерге үйренген емес. Бал ... ... зор ... ... ... ... ... Кейбір жануарлардың түрлері, әсіресе, жәндіктер өз ұрпақтарын көрмейді, бірақ алдын-ала жұмыртқа саларда өз тұқымы үшін ыңғайлы үй және ... ... ол ... келген тұқымы жеткілікті дамуы және өз бетімен жетілуі үшін істеледі.
Мәселен, жазғытұрым жол ... ... ... қара ... жұбы ... шар ... ... бара жатқанын аңғарамыз. Бұл шар -- болашақ дүниеге келетін тұқымы үшін істеліп жатқан қарекеттер. Шарды белгілі ... ... ... қара қоңыз шардың ішіне жұмыртқа салады, содан кейін оның аузын жауып, ... ... осы ... ... ... домалатып апарып қояды. Біршама уақыт өткеннен кейін, шардың ішіндегі жұмыртқадан кішкентай құрттар ... Құрт ... ... қоректенеді де өсіп отырады. Шардың ішін кеміріп, кішкентай қоңыз кеңшілікке шығады.
Инстинктер қалыптаспайды, әрі күнделікті өмір барысында ... ... ... қалыптастыруға болмайды, туа біткен қасиет, тұқым арқылы ата-аналарынан беріледі. И.П.Павловтың ілімі бойынша, инстинктер -- бұл сол шартсыз ... ... ... ... ... ... кезде, - деп жазды И.П.Павлов, -- толықтай анықталды деуге болады, демек, инстинктер ... -- сол ... тек ... жиі ... ... ғана ... -- бұл ... шартсыз рефлекстерден тұратын тізбекті рефлекстер, әрбір рефлекстің қозғаушы бөлігі кейінгі рефлекстер үшін тітіркендіргіш болып табылады. Жануарлар инстинктерінде бізді таң ... ... ... ... болып есептеледі.
Бірақ жануарлар инстинктерінің мақсаттылығы ерекше шектеулі. Жануарлар ... ... ... іске асады. Мәселен, өрмекші тоқыған торына түскен шыбынды бас салып, оны жеп қояды. Бірақ өрмекші мен шыбынды торда емес, стаканға ... ... ... онда ... ... қаша ... ... алғаш рет түсіндірген Ч.Дарвин болды. Оның ілімі бойынша, инстинктер жануарлардың ұзақ ... даму ... ... ... ... өмір ... ... қалыптасады.
Инстинктер жануарларды қоршаған ортаға бейімделуді және өмірлік қажеттіліктерін қанағаттандыруды қамтамасыз етеді. Ақтиін инстинктіге бағына отырып, ... ұя ... және ... ... Құс та ... ... ... жасай отырып, ұя салады, сондай дәлдікпен, бірақ ... оған ... ... да бал ... омарта жасайды, көптеген бақылаулар мен зерттеулер көрсеткендей, өзгерілген өмір жағдайында жануарлардың инстинктивтік іс-әрекеті өте қажеттіден мағынасыз әрекетке ... Егер де ... ... ... ... жоқ ... ұяда жұмыртқаларын басқа жаққа ауыстырып, орнына дөңгелек тастарды қойса, ол тастың үстіне отыра береді, өз жұмыртқаларының жоқтығына мән бермейді.
Мәселен, жұмысшы ... ... ... жүргізіп қарайық, олар тамақтарды бүкіл жаз бойы өз індеріне жинақтайды. Алып ... ... інге ... ... ... қойып, іннің ішіне кіріп шығады, содан кейін кіргізеді. Ішке кіріп ... әлгі ... ... ... ... ... қойсақ, оны сол жерге қайта алып келіп, қойып, тағы да інге кіріп ... оны тағы ... ... ... сол ... ... ... Бұл құмырысқаның іс-әрекеті, соқыр сезім арқылы орыңдалғандығын ... қиын ... жаңа ... ... төлі ... немесе иттің күшіктері туған бойда анасының бауырына ұмтылады, енесінің емшегін іздей бастайды, тауып алып, емеді. ... жас ... ... ... бір ... ... Осының бәрі шартсыз рефлекстің нәтижесінде іске асып отыр.
Тұқым ... ... өте ... ... қатар жыныстық, тамақ, қорғаныс инстинктерін көптеген омыртқалыларда кездестіруге болады. Ұя салу және ... ... күту ... және ... ... ... бір мақсатты іске асады. Бірақ бұл мақсаттылық таза сыртқы факторларға байланысты. Жануарлардың қылықтары ортаның өзгеруіне байланысты аз-кем өзгерістерге ұшырайды. Жағдайлардың ... ... ... ... мен ... ... ... іс-әрекеттің салдарынан дұрыс дамып келе жатқан іс-әрекеті бұзылады. Мәселен, құстар өз балапандарын тастап кетуі мүмкін, сүтқоректілер өз тұқымын ... ... ... қылықтары инстинктілік сипатта болса, өзіндік ерекшелігі бар. Оған көптеген мысал келтіруге болады. Мәселен, Америкада түсі қара кішкентай аң өмір ... оның бір ... ... ... ... қорғануын сақтандырған, аңдар оны алыстан арқасындағы ақ сызықтан біледі. Бұл -- скунс деген аң. ... оны ... ... ... ... Ол өз жауларынан қорғану үшін улы, исі ащы сұйық затты шығарып отырады. Қауіп төнген жағдайда өз жауына арқасын беріп, ... ... ... улы ... ... ... ... сағат бойы ең ірі жыртқыштар "есінен айырылып қалады". Америкада барлық аңдар скунсқа тимейді. Бұл ... туа ... ... іс-әрекеттер болып табылады. Осыған байланысты жануарлардың туа біткен қылықтарының түрлерін зерттеген этологтардың еңбектері ерекше қызығушылық туғызады. Осы бағыттағы ғалымдардың ... ... ... ... ... ... ... болатындығын атап өткен жөн.
Дағдылар
Жануарлардың өмірін бақылау көрсеткендей, тек туа ... ... ... -- ... негізделе отырып, олар өзгерген ортаға бейімделе алмайды. ... ... туа ... ... ... жаңа келгеннен кейін қалыптасқан дағдылармен толықтырылады.
Дағдылар дегеніміз көптеген қайталаудың және ... ... ... жеке ... ... іс-әрекетін айтады.
Жануарларда дағдыны қалыптастыру күнделікті өмірдің табиғи жағдайында, ... ... ... ... ... іске асады. Бақылаулар көрсеткендей, дағдыны қалыптастыруға қабілеттілігі жоғары сатыдағы жануарларда ғана емес, төменгі сатыдағы жануарларда да ... ... ... ағза ... ... келсе, солғұрлым жануарлардың жүйке жүйесі дағдыны қалыптастыруға жоғары деңгейде ... ... ... ... ... ит ... аяғын береді, есікті табанымен немесе тұмсығымен ашады, билейді, ... ... ... т.б. ... ... іс-әрекеті дағдылар деп аталады.
Дағдының жүйке - физиологиялық қызметі ... ... ... ... ... ... ... шартты рефлексті немесе шартты рефлекстердің жүйесін қалыптастыру болып табылады.
Жануарларда дағдылар соқыр сезімнің негізінде, жаңа ... ... рет ... ... ... ... ... оның көмегімен жануарлар белгілі бір қажеттілігін қанағаттандырады.
Жаңа іс-әрекетті қалыптастыру және бекіту ең алдымен жануарлар өмір сүрген барлық жағдайларға ... итке ас ... ... ... ... тамағымен есігі жабық бөлмеге орналасқан. Оны көрген ит, итаяқтағы тамақты ішу үшін аяғымен, тұмсығымен есікті ашудың ... ... ол бұл ... ... ... ... ... Осы кездейсоқ қозғалыстардың нәтижесіңде ит есікті ашады. Осы іс-әрекет бірнеше рет қайталанады. Содан ... ит ... ылғи ... ... ... ашатын болады.
Жануарларда дағдылардың қалыптасуы ата-енелерінің "үйретуі" арқылы іске асады. Мәселен, қасқырлар өз ... аң ... ... ... кәрі ... қалай аулаудың тәсілін іс-әрекет үстінде көрсетеді, ал балалары сол әрекеттерді қайталайды. Бұл жерде "үйрету" еліктеу инстинкті негізінде іске ... үй ... ... ... ... ... ... Адамдардың жануарларға дағдыны қалыптастыруы дрессировка немесе қолға үйрету деп аталады.
Қалыптасқан дағдылар жекелеген инстинктердің ... ... ... ... ... ... қолға үйреткенде мысық тышқаннан қашады, ал тышқан мысықтың артынан қуады. Ал, әуелден тышқан мысықты көргенде қашатын болған, ал ... ... ... ... ... етіп дағды қалыптастырған.
Жануарларда дағдылар байқап көру және қателесу әдісімен қалыптасады. Мәселен, ... ... ... ... ... аквариумның бір бөліміне шортанды орналастырып, ал екінші ... ... ... ... ... ... шортан бірнеше рет шабақтарды жеуге ұмтыла береді, ұмтыла береді, бірақ тұмсығын әйнекке соғып, әбден шаршайды, уақыт өте шортанда ... ... ... ол ... ... әбден қояды. Бұл дағды ортадағы әйнекті алып тастағанда да ... ... ... шабақтарға тимей, бірге жүре береді, бірақ біраз уақыттан кейін дағды ... ... өз ... өмір сүре бастайды.
Дағды - жануарлардың қылықтарының өзгертілген түрі, сондықтан да әбден орнықпайынша ол бірте-бірте жойылуы мүмкін. ... ... ... өзгеруі ауысуынан аңғарынады. Маймылда бананы бар жәшіктің тесігін алдыңғы оң аяғымен ашу ... ... Оны ... ... ... ... ол ... тесігін алдыңғы сол аяғымен ашқан, бұл аяғы да таңылып тасталғанда жәшікті артқы ... ... ... ... әрекеттенген. Енді ол арқылы ештеңе болмайтынын білген ол ... ... ... ... ... ... ... сатыда дамыған жануарларға тән.
Дағдыларды қалыптастыру мүмкіншіліктері жануарлардың жалпы даму деңгейіне және ... ... ... ... инстинктілік түрлеріне сәйкестік дәрежесіне байланысты. Тәжірибелі үйретушілер әр уақытта да осыны ескеріп отырады. Оны цирк аренасының білгірі ... ... ... ... ... ... мінез-құлық - бұл жануарлардың мінез-құлқының жоғары түрі. Ол көбіне маймылдар мен дельфиндерде аңғарылады. Жоғары ... ... ... ... маймылдарды, дельфиндерді, иттерді) бақылай отырып, біз кей жағдайда ... ... ... ... ... қасиеттерін байқаймыз.
Жануарлардың мінез-құлқында алдына мақсат қою, бір міндетті шешу сияқты іс-әрекеттерді байқауға болады. Одан мынандай сауал туындайды: ... ... ... ... ... ме, жануарлар ойлай ала ма?
Жануарлардың кейбір ескі іс-әрекеті туралы айта ... ... да ... ... ойлау үрдістерін еске түсіретіндігін немесе соған жақындайтындығын аңғарамыз.
Осындай іс-әрекеттерді жануарлар соқыр сезіммен орындайды (мәселен, маймылдардың жаңғақты шағуы).
Соңғы жылдары жануарлардың ойлауы ... ... әр ... маймылға жүргізілген көптеген эксперименталдық зерттеулер көрсеткеніндей, шимпанзе алғашқы абстракциялық қабілеттерді меңгерген: маймылдар қабылданатын заттардың түсін түрінен және көлемінен немесе түрін ... және ... ... ... ... ... ... интеллектуалдық мінез-құлқын бір жүйелі зерттеу белгілі неміс психологы В.Келлерден басталды. Мінез-құлықтың осы түрін зерттеу үшін ... ... ... жету ... ... ... ... өте қиын жағдайда сынады, өзінің тамағын алуға маймыл айналып баратын жол немесе арнайы құрал пайдаланды.
Мәселен, маймылды үлкен темір торға орналастырады, ... оның қолы ... ... ... ... Тек ... артқы қабырғасында орналасқан есік арқылы айналып өтетін жолды пайдаланғанда ғана маймылдың оған қолы ... ... ... ... ... ... мүмкіншілік жасады. Алдымен маймыл тамақты алу үшін ... ... ... ... ... созып та, секіріп те көрді, бірақ ештеңе шықпады, енді ол ... ... ... ... ... белгілі бір шешім алғанша тынышталды.
Жануарлар міндеттерді интеллектуалдық тұрғыдан шешуге қалай келді, ... өте ... бұл ... әр ... зерттеулер әралуан түсіндіреді. Кейбіреулер маймылдың мінез-құлығын адам интеллектісімен ... ... ... оны ... көрегендіктің белгісі ретінде қарастырады.
Австрияның психологі К.Вюлердің түсіндіруінше, маймылдардың құралдарды пайдалануы бұрынғы ... ... ... ретінде көрінеді.
Қазіргі зерттеушілердің көзқарасы бойынша, интеллектуалдық мінез-құлықтың негізін жеке заттардың арасындағы күрделі қатынастардың бейнеленуі құрайды. И.П.Павлов ... ... ... ... ... ... интеллектуалдық мінез-құлқын "қолмен ойлау" деп атады.
Сонымен, жоғары сатыдағы сүтқоректілерде және адам тәріздес маймылдарда интелектуалдық мінез-құлық ерекше жоғары дамыған.
Мәселен, алма ... ... ... ... алып ... ... ... секіріп көреді, бірақ қолы жетпейді, содан кейін қасында жатқан жәшіктерді бірінің үстіне бірін қойып, қолын созып көреді, ... ... жете ... ... таяқ ... ... ... шығып, әрекет жасап көреді, алманы алып жейді, осында маймылдың істеген әрекеттері адамның интеллектілік іс-әрекетіне ... ... ... есте ... ... бар ... аңғаруға болады.
Демек, жануарлардың өте күрделі ортаға бейімделуі олардың қарапайым жүйке жүйесі мен арнайы сезім органдарының даралануына, ... алып ... ... негізінде қарапайым сенсорлық психика ортаның жекелеген қаситеттерін бейнелеу қабілеттілігі пайда болады. ... ... өмір ... ... және бас ми ... ... ... тұтас құбылыстарды психикалық бейнелеу -- перцептивтік психика пайда болды.
Ақырында, одан әрі өмір сүру ... ... өте ... ... органдары мен іс-әрекетке және ерекше жетілген мидың дамуына алып келеді, жануарларда заттар мен құбылыстар ... ... ... қабылдаудың мүмкіншіліктерінің пайда болуына көмектеседі.
Сонымен, психиканың дамуы жануарлардың ортаға бейімделуінің қажеттілігімен анықталады және ... ... осы ... ... ... органдарының қызметі болып табылады.
Тіптен басқа түрде ерекше белгілерімен ... ... ... ... ... - адам санасы болып табылады.
Адам санасының негізгі айырмашылығы, оның пайда болуы психика дамуын басқаратын заңдардың өзгеруімен байланысты. Егер де ... ... ... даму ... ... ... ... ортақ заңдары -- биологиялық эволюция заңдары болды, ал адам ... ... ... тарихи даму заңдарына бағынады.

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Психика мен сананың пайда болуы, бала психикасының дамуы15 бет
Психика және сана түсінігі13 бет
Психика мен сана дамуы26 бет
Психика мен сана мәселелері20 бет
Психиканың дамуы және сана10 бет
Сана - психиканың жоғары формасы, сананың пайда болуы және дамуы16 бет
"Жас мәселесі және психикалық дамудың заңдылықтары."3 бет
"Әлеуметтік дезадаптацияның себептері."3 бет
Адамның сана сезімінің қалыптасуы7 бет
Адамның сана сезімінің қалыптасуы туралы10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь