Ноғай ордасының туралы

1) Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...2.3
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
2) Ноғай Ордасының күшеюі және әлсіреуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4.5
4) Ноғай Ордасының саяси тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6.8
5) Территориясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .9.10
6) Ноғай Ордасының әкімшілік құрылысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...11.12
7) Ордадағы алым.салық түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...13.16
8) Шаруашылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .17.18
9) Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...19.20 10) Пайдаланылған ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 21
Еділідің төменгі ағысы, Оңтүстік Орал тауы, Батыс Қазақстан территориясында қалыптасқан. Ноғай Ордасы ХҮ-ХҮІ ғасырларда Еуразиядағы жетекші саяси күштердің біріне айналды. Оның күш-қуатының кемеліне келген кезі ХҮІ ғасырдың екінші ширегіне тура келеді, одан кейінгі кезеңде мемлекеттің құлдырауы басталып, ақыр соңында ыдырап бітті.
Халқының санының көп болуы, соған сәйкес орасан зор атты әскер ұстауы, билеушілерінің дипломатиялық шеберлігі, трансконтиненталдық сауда жолдарына бақылау жүргізуі және басқа да факторлар Еділ-Жайық арасындағы Орданы соңғы ортағасырлық халықаралық қатынастардың маңызды буынына айналдырды. Оның билеуші билерімен Мәскеу мен Бақшасарайда отырған монархтар санасты. Қазан, Астрахань және Сібір хандығы Ноғай Ордасында көп жағдайда саяси кіріптарлық та болды. Қазақ хандығы Алтын Орда ыдыраған соң пайда болған көптеген мемлекеттердің арасында Ноғай Ордасымен бірге саяси аренаға шыққаннан кейін, онымен шекаралас болғандықтан да ішкі, сыртқы саясатында ноғай мәселесімен үнемі бетпе-бет келіп отырды.
Қазақ хандығының тарихы Ноғай Ордасының тарихымен тығыз байланыста қарастыруды қажет етеді. Этникалық тегі ортақ, мәдени-шаруашылық типі бір, даму деңгейі қатар болған екі мемлекеттің кейінгі тағдыры екі бөлек болып қалыптасты. Ыдыраған Ноғай Ордасының құрамындағы тайпалар қазақ этносының қалыптасуына ықпал жасады.
        
        МАЗМҰНЫ
1)
Кіріспе.....................................................................
..............................................2-3
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
2) Ноғай ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10)
Пайдаланылған...............................................................
.....................................21
Кіріспе
Еділідің төменгі ағысы, Оңтүстік Орал ... ... ... ... ... ... ХҮ-ХҮІ ғасырларда Еуразиядағы
жетекші саяси күштердің біріне айналды. Оның ... ... ... ХҮІ ... ... ... тура келеді, одан кейінгі кезеңде
мемлекеттің құлдырауы басталып, ақыр соңында ыдырап бітті.
Халқының ... көп ... ... ... ... зор атты әскер ұстауы,
билеушілерінің дипломатиялық шеберлігі, трансконтиненталдық сауда жолдарына
бақылау жүргізуі және ... да ... ... ... ... соңғы
ортағасырлық халықаралық қатынастардың маңызды буынына ... ... ... ... мен ... ... монархтар санасты. Қазан,
Астрахань және Сібір хандығы Ноғай Ордасында көп жағдайда саяси кіріптарлық
та ... ... ... ... Орда ... соң ... ... көптеген
мемлекеттердің арасында Ноғай Ордасымен ... ... ... ... онымен шекаралас болғандықтан да ішкі, сыртқы саясатында ноғай
мәселесімен ... ... ... ... ... ... ... Ордасының тарихымен тығыз байланыста
қарастыруды қажет етеді. Этникалық тегі ортақ, мәдени-шаруашылық типі бір,
даму ... ... ... екі ... ... ... екі бөлек болып
қалыптасты. Ыдыраған Ноғай Ордасының құрамындағы тайпалар қазақ этносының
қалыптасуына ықпал жасады. Осы ... ... ... ... ... Ноғай Ордасының мұрагері ретінде оның тарихын белгілі деңгейде өз
тарихымыз ретінде қарастырудың қажеттілігі туып отыр.
Жұмыстың басты мақсаты ... ... ... ... ... хандығына қатыстығын айқандау, сол кездегі тарихи ... ... даму ... осы екі ... ... ... мен ... салдарын салыстыру болмақ. Өйткені осы екі ... ... ... ... ... ... ... арқылы
олардың жаңғырығы ретінде бүгінгі күні қоғамдық ... ... ... ... Ордасы тарихнамасы бойынша орасан зор материалдар жинақталған.
Ноғайтануға байланысты Ресейдің ... ... мен ... ... зеттеулер де маңызды. Ноғай Ордасының орасан
зор территорияны алып жатуы және көптеген ... ... ... ... сол ... де ... танытуға негіз болады. Дегенмен түрік
республикаларының тарих ғылымы саяси басшылық ... ауыр ... бас ... ... Бастапқы кезде, 1929-1931 жылдары
пантүркизммен айыпталып, өлкетанушылық жұмыстар талқандалды. Ал, 1944 ... ... ... ... дәріптегені, «Едіге» жырын мадақтағандығы үшін
идеологиялық ... ... ... ... ... ... осы ноқтаны Қазан татарларына да ... ... ... ... ... ... әрекеттерінен ұлт ғалымдары ортағасырлық
тарихты зеттеуден қол үзуге мәжбүр болды.
Көшпелі өзбек ... және ... ... ... ... өмір сүргендіктен де қазақ тарихшылары ... ... да көп және ... ... ... етеді. Өкінішке орай
отандық тарихнамада Ноғай мәселесі ... ... ... тақырып
деңгеінде ғана зерттеліп келді. Бұл тақырып бойынша Қазақстанда орындалған
А.И.Исиннің «Взаимоотношения между Казахским ханством и Ногайской Орды ... в.» ... ... ғана ... болады. Ол еңбекте Ноғай Ордасының шығыс
бағыттағы сыртқы саясаты мәселесі ... ... ... ұзақ ... бойы ... ... ... назардан
қалып келген. Кейінгі кездері ғана шетелдік тарихшылар ... ... ... ... ... ... ... ортағасырлық көшпелі империяның бірі – Ноғай Ордасының тарихын
қалпына келтіре алды.
Алтын Орда ыдыраған ... яғни ХІV ... ... ... ... ... ... үлкен бөлігі маңғыт ... осы ... ... ... ... ... ордасының негізін
қалады. Осы орайда ескере ... бір ... – сол ... ... ... ... болуы. Атап айтсақ, оның алғашқысы Едіге Танашұлы, Әмір-
Темір жорықтарына қатысып, Ұлытауда жерленген. Екінші Едіге – ... ... ... ... ... ...... туыс Барлас
Едіге, төртінші Едіге – ... ... ... ... Едіге би. Біз соның ішінде
Ноғай Ордасын негізін ...... ... ... ... ... тарихи деректерде 1376 жылдан бастап кездеседі. Ол алғаш Ақ ... ... ... ... одан соң ... ... пана ... келді. Алайда 1389 жылы Тоқтамыспен жанжалдасып қалған ол ... ... ... 1391 жылы соның жағында, Тоқтамысқа ... ... ... ... бүтіндей беріле қойған жоқ. Жорықтан қайтар жолда
ол, өзінің руластарына жаушы жіберіп, оларды Әмір-Темір әскерлері ... ... ... ... ... ... ... әрекеттерге
өзінің маңғыт жұртының мүддесін қорғау ... ... ... ... ... ... маңғыт жұрты бұл кезде, яғни ХV-ХVІ ғасырларда
Еділдің батысында көшіп-қонып ... ...... ... ... ... ... аударып, осылайша, өздерінің көсемі Едігенің ақылымен
осы тұста Кубан далаларын жаулаған Әмір-Темірдің ... ... ... Мұның өзі о баста Түркістан аймағынан ... ... ... ... маңғыттардың кері көшулері еді.Осылайша, Едіге
бастаған маңғыттар өздерінің ру-тайпаларын топтастыра ... ... ... ... ... ... ... Орданың және одан төменде орналасқан
Алтын Ордадан ... ... ... ... ... аса ықпалды
болған маңғыттар (ноғайлар) Едігенің ұлы ... ... ... ... ... ... Жалпы, Еділ-Жайық аймағындағы маңғыттардың
Сараймен теке-тірестерінің ашықтан-ашық күшейе түсуі ... ... ... ... жж.) билік құрған тұста күшейе түсті. Одан соң қысқа
мерзімге ... ... Кіші ... (1430 ж.) ... ... пен Махмұдтың
тұсында және Жошы ұлысының Еділден шығысқа қарайғы ... мен ... ... ... ... ... пен Керей бастаған қазақ
сұлтандарының ата жауына айналған Шайбан тұқымы Әбілқайыр ханның (1428-1440
жылдардың соңы) билігі кезінде ... ... ... Айта ... бір ... Жошының бесінші баласы Шайбаннан тараған тұқымның Жошының үлкен ұлы
Еженнен тараған ұрпақ билейтін Ақ Орда ... ... ... ... жоқ еді. Басқасын былай қойғанда мұның өзі үлкен ұлға билік ... ... ... ... ... ... болатын еді. Алайда
оңтүстіктен басталған Әмір-Темірдің жорықтары Ақ Орда ұлысын күйретіп, Ежен
ұрпақтарының ... ... ... ... ... ... ... өзі Шайбан
ұрпақтарының, дәлірек айтар болсақ, Мұхамед Қожа, Әбілқайыр, ... ... ... Ақ Орда аймағында таққа таластарын өршітті.
Маңғыттар (Бешулы-маңғыт, ... ... ... Нұр ... Уақастың және оның ықпалындағы өзбек ... ... ... ... ... ... керейт,
қара қыпшақ, сары қыпшақ, қоңырат, ... қара ... ... кушу-найман, тараклы-найман, урман-найман, қостамғалы-тама, ябы-
тама, бағалы-уйшун, телеу, ұйғұр) қолдауымен ... ... ... осы уақытта, яғни 1430 жылдардың басында Әбілқайырдың беклербегі Уақас
(Еуропа деректерінде Ваккас) Алтын Орданың мұрагері ... ... ... ... пен Ахмедті талқандап, шығыстағы ... ... жол ... Оның ... Мұса би мен ... (Ямгурши-мирза) би Жошы
ұлысының сол қанатындағы бұрынғы Ақ Орда ... ... ... ... Ноғай мырзалары қанша қуатты болса да, ... ... ... ... ... ... ... Маңғыттардың
қолдауымен Әбілқайыр өзінің қарсыласы Мұхамед ... ... Тара ... ... ... ... дара билігін орнатты. Бұл
мемлекет, негізінен, өзбектер мен маңғыттардан құралғандықтан ... ... ... жұрты» немесе «Көшпелі өзбектер ... деп ... ... Ақ Орда ... заңды мұрагерлері Жәнібек пен Керей бастаған
сұлтандар, ... ... ... ... күшпен құрылған
Әбілқайыр мемлекетін ... ... да олар ... ... ... аумағынан көшіп, Моғолстан өңіріндегі, Шу мен Талас өзендері
аралығындағы дулат бауырларының атамекеніне ... ... ... ... ... опат болған соң, Жәнібек пен Керей Қазақ хандығын
құрды. ХVІ ғасырдың басында аталған маңғыт билерінің, ... Мұса ... ... арқасында Ноғай ордасы өзінің аймағы, әскері,
әкімшілігі бар ... ... ... айналып, енді маңғыт әмірлері тіптен
«осы өңірге хан ... ... ... шешетін күшке айналды.
Мысалы, 1470 жылы олар Әбілқайырдың немересі ... ... ... ... себепкер болды. Мұса би ... ... ... өзінің ықпалында ұстай білген Мұхаммед ... ... ... Керейдің және оның ұлы Мұрындықтың ұзақ жылдарға ... ... ... ... ... ... аударуға мәжбүр
болды. ХVІ ғасырда Ноғай ордасының негізін қалаған маңғыттардың едәуір
бөлігі ... ... ... ... қоныс аударды. Осында
топтасқан маңғыттар Мансұрұлы әулетінің билігін орнықтырды. ... ... ... ... және Сібір жұрттары да айқын сезінді.
Алайда Мұса ... ... ... ... ... кезеңі басталды. Сарайшықты
өзінің резиденциясына айналдырған әз-Жәнібек өзіне қарасты ... ... ... ... ... ... 1472 жылы Мұрындық ханның
тұсында Қасым ... ... ... ... ... ... басып кірді
және Мұрындық хан Сарайшықты тағы да өзінің астанасына ... ... ... ... ... түскен, олардың ұзақ жылдар
бойы сенімді ... ... ... ... Иран шахы Исмайл
Сефевидің қолынан қаза табуы болды. Осындай жағдайда 1519 ... ... хан ... ... ... ... Ол ... хандығының
батыстағы шекарасын Жайық өзеніне дейін жылжытты.Бірақ мұндай жетістікті
одан ... ... ... билеген Тахир қолда ұстап тұра алмады. Оның
әлсіздігін пайдаланған Мұса мен ... ... ... ... ... ... ... ығыстырып шығарды. Тахир хан Жетісуға барып тығылды.
Мұның өзі Ноғай ордасын қайта күшейтті. Ноғай ордасының айбаты ... ... ... ол енді Қазақ хандығын ғана емес, Башқұрт жерін де
өзінің ... ... ... ... ... ... созыла қойған жоқ. ХVІ
ғасырдың орта шенінде ноғай мырзаларының билікке таласқан қырғындары ... және ... ... ... ... Дегенмен де ол енді түрлі
топтарға бөлініп кеткен ноғай тайпаларының басын бір мемлекетке ... жоқ. Оның қол ... жұрт ... Ноғайлы деп аталса, ал солтүстік
батыс Кавказда Кіші Ноғайлы жұрты ... ... Бұл, ... да, қуатты
Ноғай ордасының бөлшектенуі және күйреуі еді.Бір орталыққа бағынудан ... ... ... ... ... аймақтарына бытырай қоныс ... ... ... енді ... ... ... ... тәрізді майда
ордалар қалды. Ал ноғай көшпелілері болса тағы да, ... ... ... Ұзақ ... қатар өмір сүрген шығыстағы қазақтар да көрші
ноғайлардың кейбір этноқұрылымдарын қабылдады. Он сан ноғайлардың Алты ... ... ... Алты сан Алаш ... ... ... бірі – ... бидің жауынгер ұлының Алаш ... ... Бір ... ... ... ... тама, телеу тайпалары
ноғайлардың едисан (жетісан) тайпалық одағының ... ... ... ... түрткі болды. Қазақ пен ноғайдың рухани жақындығының
жарқын көрінісі болған, екі жұртқа ортақ «Ноғайлы жырлары» әлі де ... ... пен ... ... береді.
Ноғай Алтын Орда әскерінің қолбасшысы Жошы ханның шөбересі. Ол ХІІІ
ғасырдың бірінші жартысында ... ... 1300 жылы қаза ... ... ... ... бастап, Алтын Орданың бесінші ханы тұсында әскер
қолбасшысы болады. Ноғай 1252 – 1269 ... ... ... ... сұлтаны Бейбарыспен дипломатиялық қатынас орнатып, Хулагуге ... ... зор ... етті. Берке ханның әскерге баптап, Хулагуге ... ... ... ... рет ... ... ... өлгеннен кейін,
Донның Дунайға дейінгі ұлан-байтақ жер Ноғайдың бақылауында ... ... жылы ... ... ... ... өгей қызы – ... Польша, Венгрия, Болгария, Сербияға және кейбір орыс кінязьдері
жиі-жиі шабуыл жасады. Бұл елдер Ноғаймен одақ құруға тырысты. ... ... ... ... орыс ... В.В.Волынскиге, А.Д.ГГалицкиге
, Метиславқа елші жіберіп, қол астындағы ел ... ... ... ... 1288 – 1291 ... орыс ... ... пен Донилович
Ноғайдың Польшаға жасаған жорығына қатынаста ... ... ... ... ... ... хан аталмағанымен Бату жаулап алған Доннан ... ... ... ... ... ... ... хандары Мөңке Темір,
Мөңке Төле Бұқаға ықпал жасады. Оның орналасуымен Төле Бұқа тақтан түсіп,
оның орнына Тоқты ... ... ... ... Ноғайдан құтылу үшін Тоқты
оған ... ... ... 1300 жылы ... өзені жағасында әскері жеңіліп,
Ноғай қарсыласының қолынан қаза тапты. Орыс ... ... оның қол ... ... көшпелі салтына байланысты Каспий
маңына қоныс тепкен.
Рим папасының елшісі өзге де құрметті қонақтармен бірге 1246 ... хан ... ... ... ... ұлы құрылтайға
қатысқан. Бірақ бұл құрылтайға Алтын Ордан билеушісі Бату ... ... да Бату ... өз ... ... ... үзбесе керек. Ресми
жалшы жіберіп, Алтын Орда билеушісін Қарақорымға шақырмады. Бірақ Бату
Қарақорымға ... ... ... ... қалың қолын еріп аттанады. Мұны
естіген Күйік ханда ... ... ... ағасына қарсы жүреді. Екі қолдың
қазіргі Жетісу ... ... ... еді. ... ... ... ... бір күндік жол қалғанда қаза табады. ... ... ... кері қайтады.
Ноғай ордасының негізін қалаушы Едіге болып саналады. Ол ХІV ғасырдың
соңы – ХV ғасырдың басында 15 жыл ... ... ... билікті өз қолынан
шығармай, оны өзі тағайындаған хандар арқылы басқарды. «Бектер бегі немесе
Ұлы әмір» ... ... ... ... ... де ... етіп отырған.
Едіге түркі тектес халықтардың тарихи зердесінде өшпес із қалдырды. Ол 1399
жылы Литва-Польша ... мен ... ... ... ... ... соққы берді. 1408 жылы Едіге орыс әскерлерін талқандап,
Мәскеуге дейінгі жерлерді жеңісті жорықпен жаулап алды. Оның ... ... ... ... де ... ... аталды. Едіге Тоқтамыспен
да егесіп соғысқан. Алтын Ордадағы феодалдық өзара ... ... ... ... тырысқан жаулары Едігені 1419 жылы өлтіреді. ... ... де ... ... ... ... ... пен экономикалық жағдай
шын мәнінде оның ұрпағы маңғыт әмірлерінің қолында болды. Мұнда ... ... ... ... ... ... хан ... Едіге
ұрпағының келісімінсіз қабылданбайтын дәстүр қалыптасты.
Ноғай ... ... – ХІV ... Алтын Орданың ыдырауы
нәтижиесінде пайда болған ... ... ... құрамына енген
тайпалар мен маңғыт тайпаларынан құралған. Түркі ... ... ... ... ... ... және Арал теңіздерінен Түменге дейінгі
жерлерде көшіп-қонып жүрген. Әлемге билік жүргізген ... Орда ... оның ... ... ... ... ... Ноғайлы және Көк Орда
қоныстанған. Қазан Ордасы және тағы басқа хандықтар ... ... ... ... бар жеке ... ретінде белгілі болатын. Алайда,
Ноғай Ордасындағы алауыздық бүкіл ... ... ... ... еді.
Ноғайлар жауға есесін жіберіп, жақынын қарақтауға көшті. ... ... ... би мен Ағыс ... 1523 жылы Қажы Тархан (Астрахань)
түбінде өздерінің ... ...... , ... хан ... ... ... әскерін түгел қырып тастайды.
Осының алдында ғана Алтын Орданың батыс бөлігін біртұтас ұлысқа
айналдырмақ ... ант ... ... ... ... ... бірі жетеді.
Сөйтіп Русь мемлекетіне Еуразияны жаулап алуға өздері жол ... ... ... мен Астрахань хандықтарына көз алартатын дәрежеге жетеді.
Содан, XVI ... 2 ... ... Ордасы бірнеше мемлекеттік
бірлестіктерге ыдырап кетті. Қасым хан тұсындағы ... ... ... ... ... ... Еділге дейінгі үлкен бөлігін ... ... ... Ауызбіршілігінен айырылған Қазан, Астрахань және
Ноғай ордалары орыс мемлекеттеріне қор болып, жем бола ... ... ... ... ... ... үлес ... Хақназар хан Еділ бойындағы
ноғайлының үлкен бөлігін өзіне қосып алып, Орыс ... қол ... ... тырысады. Ыдыраған Ноғай Ордасының бір бөлігі Ресей
мемлекетінің меншігінде қалып қояды. XVIII ғасырдың соңы мен XIX ... Кіші ... ... ... ... ата ... – Азов маңына ауып,
кей бөлігі Түркияға көшті.Қазақстан жеріндегі басқа да көшпелі мемлекеттер
сияқты, Ноғай Ордасының ... ... ... ... ... байланысты
өзгеріп отырды. XV ... ... ... ... ... ... өтіп, «Көшпелі өзбектердің» өріс қонысын басып ала бастайды.
Бұл кезде Сырдария қалалары мен Орта ... ... ... ... ... хан ... қарсылық көрсете алмады. Нәтижиесінде
ноғайлардың солтүстік-шығыстағы өрісі ... ... ... ... ... олар ... ... бойында, Арал теңізі жағасында көшіп
жүрген. Ноғай тайпасының билеушілері Уақас би, Мұса мырза, ... ... ... Әбілқайыр ханға Сырдария бойындағы қалаларды жаулап алуға
көмектескен. Кейбір кезде ноғайлар қазақ ... ... енді ... ... одақ ... ... ... Ноғай Ордасы өздерінің көршісі Орыс ... ... ... және ... байланыстар орнатады. Мұның өзі Ноғай
Ордасының тарихын Еділ бойы мен ... ... Орта Азия ... ... ... да көрші ... ... ... қарауда үлкен маңызы бар. Ноғайлар тарихы, әсіресе, көшпелі
өзбектер мен ... ... ... ... ... Өйткені Ембі мен
Сырдария арасында көшіп жүрген ... ... ... ... ... ... Ноғай Ордасы мен қазақ хандығы халықтарының
жақын туысқандығы туралы Ш.Уалиханов ... ... ... атап
көрсеткен. Ол алғашқы қазақ хандары ... мен ... ... ... өмір ... ноғайлар мен қазақтарды «екі ... ... ... ... құрылуы, жер аумағы ... ... ... ... ... ... Қазақстанның солтүстік-батысында Ноғай Ордасы
мемлекеттік бірлестігі құрылды. Орданың алғашқы алып жатқан жері Еділ ... ... ... ... ... Ноғайлар солтүстік-шығысында Батыс
Сібір ойпатына дейін, солтүстік-батысында Арал мен Каспий теңізіне ... ... ... ... ... ... ... қаласы
болған.
Қаланың іргесі Х ғасырда қаланған. Алтын Орда ... ... ... бен ... ... ... Қала ХІІІ – ХІV
ғасырларда көркейген, кейін Алтын Орда күйреп, қала әлсірегенімен ... ... ... ... дәуірлейді. Қасым хан тұсында Қазан
хандығының астанасы ретінде біраз жылдар қызмет етті. 1580 жылы Дон, ... ... ... ... ... ... ... Алтын
Орданың, қазақ және ноғай хандары жерленген ноғай ордасынаң аты Алтын ... ... ... есімімен бірге аталған.Ноғай Алтын Орданың
бес ханының тұсында қолбасшы болған. Осы Ноғайға (1260-1306) қараған ... ... ... елі атанып кеткен. Ноғай әскерлерінің басым көпшілігі
түрік тілдес маңғыт тайпасы болғандықтан маңғыт елі деп те ... ... ... маңғыттармен қатар қоңырат, найман, арғын, қаңлы, алшын,
қыпшақ, кенгерес, қарлұқ, алаша, тама және ... да ... ... ... ... ... пен жер үшін ... тартыстар үнемі орын
алды. Өйткені Ноғай Ордасы да Алтын ... ... ... басқа
бірлестіктер сияқты біртұтас этникалық құрылым емес, көбінесе саяси құрылым
негізінде ұйымдасқан ... ... ... мемлекеттік - әкімшілік құрылысы. Ноғай Ордасында
ұлыстық басқару жүйесі қалыптасып, бір ... ... ... ... ... – хан болатын, оның билігі тікелей мұрағерлікпен ... деп ... ... ... әулеттің үлкен өкіліне берілетін
Ұлыс басында мырзалар тұрған, олар өз иеліктерінде шексіз билік ... ең ... ... мен ... ... ... ... малшылары мырзалармен бірге көшіп-қонып, алым-салық төлеп отыруға,
соғыс жорықтарына қатысуға міндетті ... ... ... ... ... жолмен берілетін әкімшілік, әскери, елшілік билік
князьдің қолында болды. ... ... 300 мың ... ... ... ... ханды рулық – тайпалық ақсүйек бектердің, әмірлердің
жариялануы, сайлау сақталып келді және тікелей мұрагерді, ... ... ... болса да басқа үміткерді «хан көтеру» ... ... ... ... Ноғай Ордасында ерте феодалдық қатынастар
қалыптасқан. Әлеуметтік бай феодал топтардың ... ... мен ... мен ... ... ... Олар Орда ... ұлыстарды, ру-
тайпаларды басқарды. Барлық байлық, экономикалық маңызы бар мәселелер
далалық ноғай ... ... ... ... ... ... сөз ... рулық қауымдастықтың меншігі болып есептелгенімен, шын
мәнінде қоныстар, мал өрістері, аң аулайтын ... бай ... ... ... ... пен елді ... ісі саяси ұйымдастырудың
ұлыстық жүйесі негізінде қалыптасты. Шыңғыс тұқымынан ... ... ... ... ... ... соның ішінде әскери, елшілік, әкімшілік
және тағы да басқа билік түрлері мұра ретінде ... ... Олар ... төлеп отыруға, соғыстар мен жорықтар кезінде мінетін аты мен қару-
жарағын асынып келуге ... ... ... ... көшпелі ақсүйектер, түмен, мыңдық және
тағы да басқа әмірлері (бектер) иерархиялық қызметтері бойынша ... ... ... ... ... ... ... Әр
әскери басшының адамдарымен (ұлысымен) қоса сыйға берілген жері болды, одан
түсетін табыс тиісті әскерлер құрамын ... ... ... ... ... ... ... вассалдық қатынастарында тархандық
сый тарту жүйесі тәжірибеде кең қолданылды. ... ... ... ... ... ... ... босатылды, ханға еркін кіру құқығы болды,
әскери олжасын ешкіммен бөліспеді, тоғыз рет жазалаудан босатылды. өршілес
мемлекеттермен ... ... оның ... ... ... ... ... көшпелі шонжарлар жетекші рөл атқарған жеткілікті дәрежеде
тұрақты, саяси құрылымдар, мемлекеттер болды. Олардың ... ... ... ... ... ... ... бағытталды. Өз билік
баспалдағы бар қалыптасқан әскерилендірілген жүйе оның қатардағы малшылар
мен ... ... ... ... мүмкіндік берді. Бірақ сонымен
бірге ол жүйе мемлекеттің тұтастығын сақтау,
Ноғай Ордасында да сұлтандар мен ... ... ... үшін ... ... ... ... жатты. . ХҮІ ғ. 2-ші
жартысында Ноғай Ордасы ыдырап, екіге: Үлкен Ноғайлы (Еділдің шығысы) ... ... ... ... бөлінді. Осы тұста ноғайлардың көпшілігі
Қазақ хандығына, соның ішінде Кіші жүз ... ... ... Ноғай
Ордасын мекендеген тайпалар қазақ халқының қалыптасуында үлкен рөл атқарды.
Ноғай Ордасындағы алым-салық және оның ... ... ... ... және ... ... органдардың
толыққанды өмір сүруіне байланысты ғылымда әр түрлі көзқарастар жүйесі
қалыптасқан. Кеңестік ... ... ... Ордасындағы алым-салық
жүйесінің ... ... ... ... кеңінен етек жайды.
Сондықтан біз жалпы алым-салық мәселесінің ... ... ... ... ... ... қазіргі кезеңде мемлекет және құқық теориясында алым-
салықтың қажеттілігі былай түсіндіріледі: «Мемлекет ... ... ... ... оның арнаулы материалдық қоры
болды. Ол ... ... үшін ... ... ... және ... ... алым-салықтың қалыптасуының басты мақсаты мынада: « Салық
- әскери табыстан ... ... ... келе ... табыс көзі».
Қазіргі кезеңде мемлекеттің бірден-бір негізгі белгілерінің қатарына осы
алым-салық ... ... ... Алым-салық жүйесі болмаған қоғамда
мемлекет те болуы мүмкін емес.
Көшпелі қоғамның мемлекеттік жүйесінде алым-салық жинаудың ... ... ... Мұны ... ... ... тобы ... алмаған болатын. Сондықтан да көшпелі мемлекеттерде
алым-салық ... ... ... ғана ... ... ретінде бағалану үстемдік алды. Менің ойымша, ... ... ... қоғамның өзінде алым-салықтың орныққан жүйесінің бар
екендігін дәлелдеп отыр. ... бұл ... ... ... дейді: «Еуразиялық
көшпенділерде салық салу мен міндеттемелер меселелерінің болуымен әкімшілік
қызметкерлерді ... ... ... мемлекеттік құрылымдардың
талдануы ерекше қызығушылық туғызып отыр. Көшпелілерде алғаш рет ... ... ... ... ... ... ғұн ... пайда
болды.» Міне, бұл ойдан көшпелілерде сөз етіп отырған ғұн қоғамында дамыған
алым-салық жүйесінің қалыптасқандығын аңғаруға ... Енді сөз ... ... ... ... ... түрлеріне мыналар жатады:
1) жасақ;
2) зекет;
3) әр түрлі өзара көмек төлемдері;
Менің ойымды Ноғай Ордасының мемлекеттік ... ... ... Е.А. ... мына ... де құптайтындай: « Жасақ - мал мен мал
өнімдерінің әр оныншы басына ... ... ... – ірі қара ... ... малдың жалпы санының 2,5% мөлшерінде малға шариғат салығы негізінде
төленетін салық. Сонымен ... « ... ... » секілді және
экономикалық, экономикалық емес көмектер ... де ... ... ... қарапайым көшпенділері негізгі әскери - ... ... ... ... ... Ордасы көшпелі мал ... ... ... ... ... да ... ... және түрі де осы мал басы болып ... ... ... ... ... құрамына кіретін рулы елдерге салынып отырған. Оның ... ... мал ... ... ... қоғам мүшелері
төледі.Жасақ менің ойымша, Ноғай Ордасының өмір ... ... ... алым-салықтың түрі болып табылады. Срнымен қатар, жоғарыда
айтып өтілгендей, кең тараған салық түрі ... ... ... ... ... ... ... « Зекет ( арабша – тазару ) –
жағдайы ... ... ... ... көмек түрі. ... бес ... ... бірі ... ... ... зекет
беру арқылы көптеген мұсылмандар табысына, үй-ішіне тазалық, көңілдеріне
тыныштық алып келеді. Феодалдық мұсылман ... ... - ... ... ... қолма-қол ақша мен әшекей бұйымдардан алынды.»
Ноғай Ордасында мұсылман діні кеңінен етек ... ... ... да ... ... мәселесі бұл қоғамда өте қатал ... ... ... және діни ... ... ... ... өзіндік тәртібі бар. Оған келетін болсақ: « Зекет басы азат,
шаруашылығы бүтін азаматтардың бәріне ... ... Егер ... ... ... шаруашылығының өнімі өзіне, әйелі, бала-шағасына жетіп артылып
отыратын болса, қысы-жазы киетін киімін, мінетін көлігін, ... ... ... орнын, үй-жайын ақтаса зекет беру парыз болып саналады.
Зекетті бірінші ... ... ... ... ... ел
мүддесі үшін жұмсалатын шығындарға, қажы жолына барамын деген нашарларға,
ұзақ жолда жүріп, мүсәпірлікпен жоқшылық кешкен ... беру ... ... өз ... ... ... ең ... өз ағайыны, не көршілері
жоқшылық көрсе соларға көмектесккені ... ... ... ... ... ... ... болмақ. Түйе малының бестен кеміне зекет жоқ, бес
түйеден тоғыз түйеге дейін 1 қой, он түйеден он ... ... 2 қой. ... ... ... үш қой, ... беске дейін төрт қой, жиырма
бестен отыз алтыға ...... яки бір ... ... ... , ... қырық алтыға дейін – құнажын інген , ... ... ... ... – бір беске шығаратын , алпыс бестен – жетпіс алтыға дейін – ... ... ... тоқсан бірге дейін – екі құнажын інген, тоқсан бірден-
жүз жиырмаға дейін екі ... ... жүз ... ... соң әр ... ... қосыла береді. Сиырдың отыздан кеміне зекет парыз жоқ. Отыздан қырыққа
дейін ... бар ... бір ... толған бір сиыр. Қырық сиырдан бір құнан
өгіз, ... ... , бір ... екі өгізше бермек керек. Мұнан соң әр әр
тоғыз сиырға бір жасар сиыр, әр қырық сиырға екі ... бір сиыр ... Қой мен ешкі ... ... , жүз ... дейін – екі жасар бір қой
, я ешкі ... ... Жүз ... бір ... екі ... ... – екі қой
, екі жүз бір қойға – үш қой , екі жүз бірдей төрт ... ... төрт қой ... соң әр жүз ... бір қой беріле береді. Алтынның ... ... ... ... емес , ... ... ... мысқал беру керек.
Күмістің екі-жүз ... ... ... ... ... Екі жүз ... ... зекет беру керек, яғни алтын күмістің қырық теңгесінен бір теңге
тиісті ... ... ... асыл тас, ... ... маржан сияқты
нәрселер, егер өз тұтынуына емес , сауда ниетімен ... , ... ... тиіс. Бағасына қарай , яғни, ол асыл ... ... екі ... ... бес ... зекет беру керек. Астық, яғни, егіннің зекеті,
егер далаға егіліп, құр қар мен жаңбыр суыларымен өссе, зекетті ... ... он ... бір пұт, бірдің жартысы беріледі, яғни, он пұттан ... ... бір пұт ... ... ... мен отырықшы қоныстарға
жарғының келісімімен қазақтың батыр билері де иелік жасай ... ... ... ... ... ... көздейтін іс-
шараларға арналуы тиіс: елшілік аттандыру, өзге елдің елшілігін қабылдау,
өзге мемлекет басшыларына ... ... ... ... жылу ... ... ... мінер ат, тамақ, тұтқыннан босату үшін (өз
қандастарын сатып алу үшін)» Осы жерде бір айта ... ... ... ... ... ерешелігі кейінгі кезеңге дейін мүлтіксіз
сақталған ... ... ... ... ... зекет жинаудың
тәртібімен сол кезеңде ... ... өмір ... қазақ хандығында да
бірдей болғанын көруге болады.
Ноғай Ордасында сонымен ... ... ... ... ... басқа да
руаралық өзара көмек түрлерімен қамтамасыз етілді. Оның қатарына жыл сайын
мемлекет басына беріліп ... ... ... ... ... қатар әр-
түрлі сый тартулар да бар. Ал Ноғай Ордасының ішкі ... ... ... ... көмектерге әрқашан зәру бола ... ... ... ... көмек жүйесі қамтамасыз етіп отырды. ... ... ... үме және тағы да ... ... ... жатады.
Шаруашылығы. ХІV – XV ғғ. Қазақстан халқының ... ... ... ... ... мал ... болып қала береді. Көшпелілер
қой мен жылқы, түйе ... ... ... ірі қара мал ... ... ... мен қара қалпақтар ... пен ... өзен ... мен тау ... сиыр ... ... ... суармалы және тәлімді егіншілікпен де айналысады, ... ... ... ... кезінде, әскери жорықтарда ат таптырмайтын
көлік қызметін атқарады. Қой шаруашылығы барлық ... ... ... ... ... қоса қой ... тері ... оның жүні киім-кешек, кілемдер
мен киіз бұйымдарын әзірлеуге, үйді ... ... ... ... үй ... ... саналады. Олар көшпелілердің киімі мен
тұрмыс заттарға деген сұранымын қанағаттандырып ... ... ... аса ... ...... ер ... металл әшекейлерін,
қару-жарақ (семсер, сүңгі, садақ, оқ), арба секілді ... ... ... ... ... ... іріктелген көшпелі мал
шаруашылығы, жартылай көшпелі мал шаруашылығы, отырықшы сияқты ... ... бойы ... келе ... ... Олар ... байланысты ғана емес, саяси оқиғаларға, тайпалар мен
халықтардың ... ... ... ... ... өзгеріп отырған.
Көрші мемлекеттермен күрес барысында әр ел ... ... ... ... әзер ... ... Ноғайдың мал өсірушілері Еділ құрлығы
мен Каспийдің солтүстік жағалауы маңындағы ... ... ... ... ... ... ... жазғы жайлауларындағы дәстүрлі көшу ... ... ... шығыста Арал өңірі мен Сырдарияның төменгі жағына
қарай өзгертіліп отырған. Жетісуда көші-қон жолдары ... ... ... ... ... Іле ... бойындағы Үлкен жұлдыз және
Кіші ... ... мен ... ... Әбіш жазығының жайлауларын және
тағы да басқа жерлерді атап көрсетеді.
XIV – XV ... ... ... ... шаруашылық
тірлігінің жалпы балансында түбірлі өзгерістер болады. Моңғол хандары мен
феодалдарының ұзақ уақыт өктемдік жүргізуі, ХІІІ ... ... ... ... көп ... ... келіп қосылуы, Шағатай ұлысы мен
Хайду мемелекетіндегі иеліктерді қайта бөлісу үшін ... ... жұрт ... ашылмауы сияқты соғыстарға байланысты моңғол
әскерінің жиі-жиі немесе сирек орын ауыстырып отыруы – осының бәрі ... XIV ... орын ... ... кезінде Жетісудағы отырықшы,
егіншілік және қала мәдениетін жойып жібереді. Әулі ... ... ... ... содан кейін ежелден келе жатқан Баласағұн, Алмалақ,
Алматы, Тараз, Иланбалық сияқты көптеген қалалар қирап қалады. Көшпелі ... ... ... де ... ... айналады, ол жергілікті халық
тіршілігінің негізгі саласы болып орнығады.
Егіншілік кәсібінің айқын іздері XIV – XV ғасырларда Батыс ... ... ... ... ... ... ... өңірінде сақталып калады. Жазба
деректерде XV ғасырда жаңа ... ... мен ... жөнінде айтылады.
Көшпелі және отырықшы мәдениеттің өзара қатынастары қазақ ... даму ... ... ... атқарады. Тұрғындардың
шаруашылықтарының сипаты әр түрлі мал шаруашылығымен және ... ... ... ... ... әлеуметтік және этникалық
өзара қатынастары мен ықпалы қалыптаса ... бір ... ... оның
шоғарлану процесіне жақсы әсер етті. Бұл процесс Қазақстан аумағында осында
көшпелі мал ... ... ... ... ... ... ... да дамыды.
Қорытынды
Еуразиялық халықтарының «ноғайлық кезең» деп шартты ... ... ... және ... ... ... бір ... айқандалады.
Бұл атау ғылыми термин ретінде ... және ... ... және ... халықтарының фольклорлық ескерткіштерінде «батырлық
заман» ретінде ... ... ... ... Бұл терминологиялық
құбылыс Ноғай Ордасының Шығыс Еуропа Батыс ... ... ... қуатты империяға айналған ХҮ – ХҮІІ ғғ. Тарихи оқиғалардың
жаңғырығы еді. Ноғай Ордасы және оның құрылымындағы ... ... ... ... ... ... ... мен қарақалпақтар,
түркімендер мен қалмақтармен ассимиляцияланып, олардың құрамына сіңді.
Тіпті Дон және ... ... ... ... өте ... ... түсті. Ноғайлардың өз көршілеріне тигізген ықпалын ... және ... ... ... ... ... ... ноғайлардың көрші елдерге материалдық және ... ... ... ... болсақ, онда ХҮІ ғ. ... ... ... ... ... ... алуымыз
керек. Ноғайлар өзге көшпелі халықтарға қарағанда отырықшылыққа алғашқы
өркениеттің ... ... ... ... ... жүргізумен бірге
отырықшы өркениеттің үрдістері де өзге халықтарға ... ... ... атты ... ... ноғай жылқысынан жасақталды. Ал оның қару
жарағы да ноғай қару ... ... ... ... ... елдерге кең тарағандығын ноғай пеші, ноғай
қамшы (нагайка), ноғай күресі, ноғай тоны деген атаулардың көп ... ... ... ... ... ... ... мәдениет дәстүрлерін де
таратты. Османлылар Дешті-Қыпшақ тілін ноғай тілі деп ... ... ... ... ноғай тілінде жүргізді. Еуразиялық түркі
халықтарында ноғай, татар, башқұрт, ... ... ... батырлық
дастандар циклы қалыптасты, ол Қырымның қырық батыры немесе Ноғайлы жырлары
деп аталды.
Қорыта айтқанда, тарихи және этнографиялық материалдар соңғы бес ... ... ... ... ... үлес ... айқындайды.
Демек, Ноғай Ордасының тарихы – адамзат тарихының құрамды бөлігі ретінде
дербес қарастыруға әбден лайық тарих.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ноғай Ордасының қалыптасуы18 бет
Ноғай ордасының құрылуы және ішкі саяси жағдайы50 бет
Монғол шапқыншылығынан кейінгі мемлекеттердің саяси-құқықтық жағдайы туралы5 бет
Моңғол шапқыншылығынан кейін құрылған мемлекеттер31 бет
Ноғай ордасы мен саяси тарихы16 бет
Тоқтарбайұлы қобыланды7 бет
Қазақ хандығының жылнамасы5 бет
Алтын орда мемлекеті. Ақ Орда. Ноғай ордасы27 бет
Ақ Орда, Моғолстан, Әбілхайыр хандығы, Ноғай ордасы мемлекеттік құрылымдарының әкішілік-шаруашылық басқару дәстүрлеріндегі ортақтық пен ерекшеліктері4 бет
Ақ Орда-Ноғайлы дәуіріндегі Қазақстан6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь