Жүйке жүйесі туралы

Жүйке жүйесі дененің сыртқы ортаның әсеріне бейімделуін және дененің біртұтас қалпында оның әсерінің іске асуын қамтамасыз етеді. Жүйке жүйесі денедегі мүшелердің қызметін реттейді. Сондай-ақ мүшелерді бүкіл өмір бойы олардың жұмысын өзгертіп отыратын сыртқы ортаға бейімдейді.
Жүйке жүйесінің құрылыс бірлігі нейрондар. Сыртқы немесе ішкі орта тітіркенулерін қабылдауға және пайда болған тітіркеністерді орталыққа немесе жұмысшы мүшелеріне өткізуге қабілетті жоғарғы дифференциалды жасушалар мен олардың өсінділерін «нейрондар» деп атайды. Нейрондар – домалақ, сопақ, алмұрт, жұлдызша пішінді болады. Нейронның екі өсіндісі бар. Олардың бір ұзын өсіндісі – «аксон» деп, ал тармақталған қысқа өсінділері – «дендриттер» деп аталады. Нейронның өсінділерінен барлық мүшелерде иірімді ұштар пайда болады. Олардың бір ұшы тітіркеністі қабылдайтын болса, ал басқалары тітіркеністі жұмыс мүшелеріне өткізеді. Нейронның тітіркеністі қабылдайтын ұшын «рецепторлар», ал екіншісін «эффекторлар» деп атайды.
Жүйке жүйесі: 1) орталық, 2) шеткергі болып екі үлкен топқа бөлінеді. Орталық жүйке жүйесі бас ми және жұлын, ал шеткерідегілерге олардың тармақтары – бас ми және жұлын жүйкелеріне кіреді.
Орталық жүйке жүйесінің анатомиялық құрылысы. Бас ми мен жұлын ақ және сүр заттардан тұрады. Жұлында сүр заттар ақ заттардың ортасында, ал бас мида сүр заттар, ақ заттарды қаптап тұрады. Бас миды қаптап тұрған сүр затты «ми қыртысы» деп атайды. Үлкен мида сүр заттың астындағы ақ заттардың ішінде, әр жерінде сүр затттар болады. Олар жүйке жасушаларының жиынтығы – ядролар, ал ақ заттар нейрондардың өсінділерінің жиынтығы. Олардан өткізгіш жолдар пайда болады.
Жүйке жүйесі соматикалық және вегетативтік болып екі үлкен топқа бөлінеді. Соматикалық жүйке жүйесі дененің сыртқы ортамен байланысын қамтамассыз етеді, қаңқа бұлшық етін немесе көлденең жолақты бұлшық етті жүйкелендіреді, сезім және қимылды қамтассыз етеді.
        
        X. ЖҮЙКЕ ЖҮЙЕСІ
(Нервная система.Systema nervosum)
ЖҮЙКЕ ЖҮЙЕСІНІҢ ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ
РЕФЛЕКС ДОҒАСЫ ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ ТҮСІНІК
ЖҰЛЫН
Жүйке жүйесі ... ... ... ... ... және ... ... оның әсерінің іске асуын қамтамасыз етеді. Жүйке жүйесі
денедегі мүшелердің қызметін реттейді. Сондай-ақ мүшелерді бүкіл өмір ... ... ... ... ... ... бейімдейді.
Жүйке жүйесінің құрылыс бірлігі нейрондар. Сыртқы немесе ішкі ... ... және ... ... ... ... жұмысшы мүшелеріне өткізуге ... ... ... мен ... ... ... деп ... Нейрондар –
домалақ, сопақ, алмұрт, жұлдызша пішінді болады. Нейронның екі ... ... бір ұзын ... – «аксон» деп, ал тармақталған қысқа
өсінділері – «дендриттер» деп ... ... ... барлық
мүшелерде иірімді ұштар пайда болады. Олардың бір ұшы ... ... ал ... ... ... мүшелеріне өткізеді.
Нейронның тітіркеністі қабылдайтын ұшын «рецепторлар», ал ... деп ... ... 1) ... 2) ... ... екі ... топқа бөлінеді.
Орталық жүйке жүйесі бас ми және жұлын, ал шеткерідегілерге ... – бас ми және ... ... ... жүйке жүйесінің анатомиялық құрылысы. Бас ми мен жұлын ақ ... ... ... ... сүр заттар ақ заттардың ортасында, ал бас
мида сүр заттар, ақ заттарды қаптап тұрады. Бас миды ... ... ... «ми ... деп ... Үлкен мида сүр заттың астындағы ақ заттардың
ішінде, әр ... сүр ... ... Олар ... ... жиынтығы –
ядролар, ал ақ заттар нейрондардың өсінділерінің жиынтығы. Олардан өткізгіш
жолдар пайда болады.
Жүйке жүйесі соматикалық және ... ... екі ... ... ... ... ... дененің сыртқы ортамен байланысын
қамтамассыз етеді, ... ... етін ... ... ... бұлшық етті
жүйкелендіреді, сезім және қимылды қамтассыз етеді.
Вегетативтік жүйке жүйесі ішкі мүшелердің біріңғай салалы бұлшық еттерін
жүйкелендіреді және ... ... ... ... ... зат ... тыныс алуға, зәр шығаруға, өсуге, жетілуге әсер етеді.
Рефлекс доғасы.Рефлекс – жүйке жүйесінің негізгі қызметі. ...... ... ... ... денеің тітіркеністерге
жауап әсері. Жүйке тітркеністерінің рецептордан эффекторға дейінгі өтетін
барлық жолы «рефлекс доғасы» деп аталады. ... ... 5 ... ... ... орталыққа ұмтылатын нейрондар немесе сезгіз афферент нейрондар;
3. орталық жүйке жүйесі;
4. орталықтан ұмтылатын немесе эфферент нейрондар;
5. ... ... ... атқаратын мүше.
Рефлекстің пайда болуы үшін «рефлекс ... ... ... ... ... ... кез ... бөліміндегі зақымдану рефлекстің
дәлдігін жояды, немесе ол толық жоқ болады. ... ... беру ... ... ... ... қатынастырмау нәтижесінде бүкіл денені
жансыздандыру немесе белгілі бірмүшеге дәрі жіберу арқылы жүйке ... ... ... сол ... мүшені жансыздандыру мүмкін.
Рефлекстердің жіктелуі:
I. Биологиялық бағыттағы рефлекстер: қорғану, қоректік, жыныстық (көбею
және ұрықтану жөніндегі, қамқорлық);
II. Рецепторлардың ... ... ... ... ... ... ортадан жарықты, дыбысты, дәмді,
оның ыстығы мен суықтық ... ... ... ... ішкі ... ... қабылдайды (олар
мүшелердің қызметі мен өзгеруі, ішкі ортаның күйімен байланысты).
Интрорецепторлардың кейбіреулері бұлшық етте, ... ... ... Оларды «буын сезім рецепторлары» немесе «
проприорецепторлар» деп атайды.
III. «Жұмысшы мүшенің» қызметіне байланысты пайда болған ... ... ... ... ... және ішкі мүшелердегі біріңғай
салалы бұлшық еттердің жиырылуы);
- ... ... ... сөлі ... ... байланысты;
- трофикалық – денедегі зат алмасуын қамтамассыз етеді.
IV. Орналасуына байланысты рефлекстер:
- жұлын ... ... ... ми) рефлекстері: жөтелу, түшкіру, күеу;
- ми қыртысы рефлекстері, немесе шартты рефлекстері;
- ... ... ми ... ... тік ... ... жүгіру
т.б.;
- диэнцефаль рефлекстер (негізінен дененің жылуын реттейді);
V. Күрделігіне қарап ... ... ... тізе рефлексі
жатады. Ол екі-афферент және эфферент нейрондардан пайда ... Тума ... ... жүре ... ... ... тума рефлекстер
болып бөлінеді.
Жүйкенің басты қасиеттері: 1. қозғыштық; 2. өткізгіштік. Қозу жүйкенің
басты қызметі. Жүйке ... ... ... ... ... ... сол
жұмыстағы мүшенің қызметінің күшеюі пайда болады. Жүйке ұлпасының ... онда ... ... ... ... Тежелу қозуға қарама-қарсы
құбылыс. Тежелу нәтижесінде жүйке қызметі әлсірейді немесе қозуға кедергі
жасалады. Қозу мен ... ... ... негізгі қызметі болып
саналады. Қозу жүйке талшықтарының бойымен оқшауланып ... Оны ... ... ... жүйке жүйесі көп талшықтардан тұрады.: сезгіш,
қимыл және ... ... Олар ... ... қапталған. Осы
қабықтың арасында басқа көрші талшықтарға өтпей жүйке импульстері өздерінің
қоздыруы керек мүшелеріне өтеді. Жүйке қызметінің бұлайша ... ... дәл және ... ... ... ... ... береді. Мысалы:
музыка аспаптарында ойнағанда, сурет салғанда бұлшық еттер ... және ... ... бар жүйке жүйесінің талшықтары жұмсақ болады, және
тітркеністі үлкен ... ... Ал ... қабығы жоқ жүйке
талшықтары қатты болады, олардың тітіркеністер баяу өтеді.
Баяу өткізу. Шеткерідегі жүйке ... ... ... ... ... өту жылдамдығы азаяды. Мысалы, сіңір
рефлекстерінің ішіндегі ең ... тізе ... Оның ... ... нейрондарында тітіркеністер небәрі 0,0196» өтеді, ал оның ... ... өту ... ... - қа ... ... ең ... өтуі ішкі мүшелерде (қан тамырында, тер бездерінде) кездеседі.
Синапс туралы ұғым. Жүйке ... ... ... ... бағытта бір
жасушаның аксондарынан, екіншісінің дентриттеріне өтеді. Бір ... ... ... жүйке талшықтарының дендриттерімен тікелей
байланыспайды. Олардың арасында ... ... ... бар. ... ... деп ... Синапс арқылы тітіркеністің өту жылдамдығы,
олардыңжүйке бойымен өту жылдамдығынан төмен болады.
Синапстердің қасиеті: 1. ... бір ... ... ... ... қажетті жағдайда өзінде кідіртеді.
Жүйке орталығы.Бұл белгілі рефлексті іске асыратын немесе дененің белгілі
қызметін реттейтін нейрондардың жиынтығы. Адам ... ... ... ... жүйке орталығы мидың әр деңгейінде жұлында, ми діңгегінде,
қыртыс асты түзілістерде орналасқан. Мысалы, тыныс алу ... ... есту ... ми ... ... бөлігінде.
Доминанта туралы ұғым.Доминанта – ішкі және сыртқы қоздырушылардың әсерінен
орталық жүйке жүйесінің белгілі бір ... ... ... ... орталықтарға үстемдік етуі. Доминанта қозу ... 1. ... ... ... 2. ... тұрақтылығы; 3.
қозудың жинақталуы; 4. қозудың инерциясы тітіркендіруші әсерін ... де ... ... қозу орталығы басқа орталықтардағы жүйке
тітіркеністерін өзіне алып жинақтайды. ... ... ... ... әсерін тоқтатқаннан кейін де ... қозу ... ... орталықтардағы жүйке тітіркеністерін өзіне
алып жинақтайды. Соның нәтижесінде басқа орталықтардың ... ал ... ... ... күшейеді. Доминант сыртқы
және ішкі тітіркендіргіштердің әсерінен пайда болуы ... ... ... ... ... басқа дыбысты есітпеу мүмкін. Ал, ішкі доминанта
денедегі физиологиялық өзгерістер нәтижесінде пайда болады. Мысалы, қандағы
қанттың ... ... ... ... ... рефлексінің әсері
күшейеді.
Жұлын (спинной мозг, medulla spinalis) омыртқа жотасының ... ... 41-45 см. ... 34-38 г., диаметрі 1 см ұзынша
түтік, төменгі ұшы үшкірленіп ат ... ... ... ... толы ... ... ... Жұлын ақ және сұр заттардан тұрады. ... ... ақ ... ... ... Жұлынның құрылысында сайлар мен
саңлаулар бар. Жұлынның тік алдында орналасқан саңлау мен тік артындағы сай
оны екі тең ... ... ... ... ... ... бөлігінің алдыңғы
және артқы жұлын бүйір сайлары бар.бұл сайлардан алдыңғы және артқы жұлын
түбірі ... ... ... және артқы түбірі бірігіп жұлын жүйкесі
пайда болады. Жұлыннан 31 жұп жұлын ... ... 8 ... 12 кеуде, 5
бел, 5 сегізкөз, 1 құйымшақ ... ... ... ... ... сайлары жұлынның әрбір бөлігінің ақ затын үш бөлікке бөледі. Олар
алдыңғы, артқы және бүйірдегі жіпшелер. Бұл ... ... ... ... ... ақ затының алдыңғы жіпшелері, алдыңғы
орталық саңлау мен алдыңғы бүйірлік ... ... ... ... жіпшелері – алдыңғы, артқы, бүйірдегі сайлардың, ал артқы
жіпшілер – ... ... сай мен ... ... сайдың аралығында жұлын
жіпшілері екі түрлі талшықтан ... ... ... ... мен ... жолы. Жұлынның жүйке талшығы оның әрбір бөлікьерінің ... ... ... жолы ... ... бас ... жалғасады.
Жұлынның өткізгіш жолдарының үш түрі бар: 1. жоғары бағытталған; 2. төменге
бағытталған; 3. ... ... ... ... бағытталған немесе
афферентік жолдарымен сыртқы және ішкі ортаның тітіркеністері ... ішкі ... ... арқылы бас миға барады. Төменге бағытталған
эфферент жолдар арқылы тітіркеніс жұмысшы мүшелерге ... ... ... ... арқылы өткізгіштік және рефлекторлық қызмет атқарады.
Жұлынның сұр ... ... ... оның ақ затының ішінде сұр
затының көбелекке немесе Н әрпіне ... ... ... ... ... ... жасушаларының денесінен тұрады. Жұлынның сұр затының әрбір
жартысы: 1. алдыңғы; 2. ... 3. ... үш ... ... ... бағандары артқысына қарағанда кеңірек. Сұр заттың ...... және ... ... ... ... ... мойын II-III бел сегменттерінің арасынан жақсы көрінеді.
Жұлынның сұр затының бағандарында түрлі қызмет атқаратын нейрондар ...... ... ... ... мотонейрондар, ал артқы
бағандарында сезім нейрондары, бүйірдегісінде ... ... ... ... ... және ұзын ... болып бөлінеді. Қысқа
нейрондар жұлын ... ... ... Ұзын ...
нейрондар жұлын мен бас мидың аралығындағы жоғарыға бағытталған өткізгіш
жолдардың құрамына кіреді.
Жұлын жоғарысында I мойын ... ... ... миға жалғасады.
Төменінде I-II бел омыртқаларының тұсында жіңішке жіпке айналады. ... ... ... ... өтіп ... ... ... бойына екі жуандаған жері бар. Олар мойын және ... ... ... тұсынан қол мен аяқтың жүйкелері шығады.
Жұлынның сұр затындағы ядролар оның ақ ... ... ... ... қызмет атқарады. Жұлын афферентік және эфферентік
жолдарының ... ... ... өткізу қызметін атқарады.
Жұлынды үш қабық жауып тұрады. 1. Сыртқы қатты қабық (твердая ... ... dura mater). 2. ... ... ... (паутинная оболoчка,
arachnoidea). Ішкі, жұмсақ қабық, (мягкая оболочка спинного мозга, mater).
Жұлынның қатты қабығы оны ... ... ... ... ... ... мен ... қабықтың арасында қуыс бар. Бұл ... ... май ... вена қан ... ... ... ... – жұқа
тамырсыз қабық. Ол қатты қабықтан қуыс (субдурал) ... ... ... ... қабық жұлынды тікелей қоршап тұрады. Жұмсақ қабық пен ... ... ... ... бар. Бұл ... ... ... қоректендіретін қан тамырлар.Жұлынның жоғарғы мойын
сегменттеріне бұғана асты ... ... ... барады. Қабырға
аралық артериялардан жұлынның көкірек сегменттерін қанмен қоректендіретін
тармақтар шығады. Бел, ... ... ... бел-сегізкөз
артериясының тармақтары қанмен қоректендіреді. Омыртқа артериясымен ... ... ... ... ... ... артқы және алдыңғы жұлын
артериясына тармақталады. Алдыңғы артериялар жұлынның алдыңғы жағын, ... ... ... ... ақ және сұр заттарын ... ... вена қан ... ... аттас болып
келеді. Олар вена қаның жұлыннан ... ... асты ... ... ... лимфа тамырлары болмайды.
Жұлын екі қызмет атқарады: рефлекторлық және өткізгіштік.
Рефлекторлық ... ... ... және ... рефлкестердің
орталығы бар. Жұлындағы жүйке орталығы сегменттік жұмыстық орталығы болып
саналады. Олардың нейрондары рецепторлармен және ... ... ... ... ... ... ... жұмысшы орталықтар сопақша және
орталық мида болады. Жұлынның қимылдық ... ... ... ... көкеттің, қабырға аралық бұлшық еттерін, қысқаша айтқанда
дененің барлық көлденең жолақты бұлшық еттерін жүйкелендіреді.
Егер бақаның жұлынының оң ... ... ... сол ... ... ... ... онда артқы аяғындағы сезгіштік жоғалып, алдыңғы
аяғы сал болады. Жұлынның әрбір рефлексінің өзінің шығатын сегменті ... тізе ... ... II – IV бел ... ... орталығы V бел, I-II сегізкөз, табан рефлексінікі, іштің
еттерінікі VII-Ixкеуде ... ... өте ... ... ... орталығы. Ол II-IV мойын сегменттерінде. Егер бұл ... ... онда ... алу ... ... ... ... ақ затындағы жоғары және төменге
бағытталған жіпшелер оны бас ми және бұлшық еттермен ... ... ... ... ... ... бар. Олар ... кеуде
және жоғарғы бел сегменттерінің бүйірдегі мүйіздерінде орналасқан, жүректі,
тамырды, тер бездерін, ас ... ... ... ... кеуде
сегментерінде көздің қарашығына әсер ететін симпатикалық жүйке орталығы,
жоғарғы бес ... ... ... ... орталығы жатыр.
Жұлынның құйымшақ сегменттерінде парасимпатикалық жүйке орталығы бар. Ол
кіші астаудағы ... ... және кіші ... ... ... ... ... болып саналады.
Үлкен ми сыңарларының дамуы және оның ... ... ... ... ... ... ... қабықтарымен бірге ми сауытының
ішінде орналасқан. ... ... ... ... г. Жаңа ... ... ... салмағы 370-400г болады. Бала бір жасқа келгенде оның ... ... екі есе, 6 ... үш есе ... Кейін мидың салмағының өсу
қарқыны кемиді, адам 20-25 жасқа толғанда бас ми ... өсуі ... ... ... ... мен ... 20-60 жас ... бір қалыпты
болады, ал 60 жастан кейін оның салмағы ... ... ... ... миы үш ... 1. ... ми сыңарлары; 2. ми діңгегі;
3. мишықтан тұрады.
Ұрықта үлкен ми жүйке түтігінің алдыңғы кеңейген бөлігінен ... ... ... ... ... пайда болады. Ұрықтын өсу процесінде ... ... ... үш ми ... ... болады. Олар
алдыңғы, ортаңғы және жұлынға жақын орналасқан ромбы тәріздес ... ми ... ... ми, ... ... ми, артқы ромбы
тәріздес шұңқырдан ромбы тәріздес ми ... ... ... ... ... ... ... болып, олар «аралық» және «соңғы ми» болып аталады. ... ... атын ... ал ... ... ... сопақша ми мен артқы ми
(мишық, көпір) дамиды.соның ... ... ... ... ... ми көпіршігі пайда болып, кейін одан бас мидың бес бөлігі дамиды. ... ... ... даму ... ... ... өзгертеді. Одан
«ми қарыншалары» деп аталатын ми ... ... ... «ми ... ... екі ... қарыншалары,III және IV қарыншалар, олардың
арасындағы «сильвиев құбыры» деп аталатын түтік кіреді. Ми ... ми – ... ... болады. Үлкен ми сыңарлары даму жағынан мидың ең
жас түзілісі болып саналады. Оның алғашында ... одан соң төбе ... ... ... бөлігі үлкейе бастайды. Ұрықтың бес айлық мерзімінде
ми сыңарларының беттерінде сайлар пайда болады. ... ... ... ... және ... ... ... Бала өмірінің алғашқы
бес жылында ұсақ және өте ұсақ сайлар өсіп жетіледі. Ал баланың бес жасынан
кейін оның ... ... ... ... Бес ... ... ми ... адамның ми қыртысындай болады, нейрондардың саны өзгермейді. Бірақ
нейрондар жалпы дамиды, өсінділері кұрделенеді.
Үлкен мит қатпарларының арасындағы ойыстарды сайлар, ал ... ... ... деп ... ... мен иірімдер ми ... ... ... ми екі сыңарлардан тұрады. Ми сыңарлары бір-бірінен ... ... ... ... ... ... дене (мозолистое тело, ... ... ... ... ... ... оның күмбезі (свод, fornix)
орналасқан. Ми сыңарлары көлденең сала арқылы мишықтан бөлініп тұрады, ол
мидың басқа бөліктерін ... ... ми ... ақ және сұр зат. ... ... ақ ... үстін жауып тұрады. Бұл ми қыртысы (кора
головного ... cortex ... Сұр зат ... сайлар мен иірімдерден
тұрады. Мидың ақ затынан қыртыс асты (подкорка) пайда болады. Қыртыс асты
ақ затының ... ... ... сұр заттар көрінеді. Олар негізгі (базаль)
ядролар. Негізгі ядроларға жолақ ... ... және ... ... ішкі,
сыртқы солғын ядролар кіреді. Ми сыңарларының бостығы ... ... ... ... ... ... encephalicus). Ми діңгегінің құрамына
сопақша, аралық, орталық, артқы ми, тор ... ... III-IV ... ... су құбыры кіреді.
Сопақша ми (продолговатый мозг, medulla oblongata) жұлынның тікелей
жалғасы. Ми сауытының ішінде, ... ... ... ... ... ... артқы беті мишыққа қараған. Сопақша ... ... ... ... сала бар. Ол жұлынның алдыңғы ... ... ... ... саланың екі бүйірінде пирамида (pyramidа) мен олива (olivа)
орналасқан. Пирамидадан төменге бағытталған ... ... ... ... оң және сол ... ... ... сопақшами мен
жұлынның аралығында бір-бірімен айқасып, пирамида жолының ... ... ... пирамиданың артында сопақша пішіндегі дөңес оливалар бар.
Оливада сұр заттың жиынтығы – ... ... ... ... ядро. Пирамида
мен оливаның аралығындағы алдыңғы бүйірдегі сайдан бас ми жүйкелерінің ... ал ... ... ... ... сайдан IX, X, XI жұп бас ... ... ... ... сайдың екі бүйірінен жіңішке және сынадай
ядроларда аяқталады. Бұл ядроларда температура мен ... ... ... ... ... ... бөлігінің пішіні ұшбұрыш. Бұл ромбы
тәріздес шұңқырдың ... ... ... ... қарыншаның түбі болып
саналады. Сопақша мидан мишыққа екі ... ... ... ... пішіні білікше, ромба тәріздес шұңқырдың төменгі бөлігі бүйірінің
шекарасында тұрады. ... ... ... ... ... ... өтеді.
Сопақша мидың сұр заты ішінде, ақ заты сыртында орналасқан. Сұр ... ... ... жиынтығы, онда тіл-жұтқыншақ (XI жұп), кезеген
(X), қосымша(XI), тіл асты (XII) ми ... және ... ... ... орналасқан. Сопақша мидің ақ заты қысқа және ұзын ... ... ... ... ... ... ... мидың
ядроларының және олармен ми көпірі ядросының арасын қосады. Сопақша мидың
ұзын жүйке талшықтары жоғары және төмен ... бас ми мен ... ... ми ... ... өте кішкене болса да (ұзындығы 3 см), онда
адам өмірі үшін өте маңызы ... ... 1. ... алу ... ... қан ... ... 3. тағам рефлекстері (ему, сору, жұтыну); 4.
вестибуляр, тепе-теңдік; 5. қорғаныс ... ... ... ... ... Сопақша ми зақымданса адамның өмір сүруі мүмкін емес.
Артқы ми (задний мозг, metencephalon) екі ... ... мен ... Көпір (pons) немесе вароли көпірі көлденен ... ... ... алдыңғы беті ми сауытының ылдиына, артқы беті мишыққа
қараған. Көпірдің алдыңғы ... ... ... сай ... онда ... ... қан ... орналасқан. Көпірдің артқы беті ромбы тәріздес
шұңқырдың ... ... ... екі ... ... аяқтары түрінде мишықпен бірігеді.көпірдің сұр заты ... ... ... ... ... ... негізінен ақ заттан тұрады. Ондағы
сұр ... ... ... ... Бұл ... ми ... жүйке
талшықтары келеді, ал одан жүйке талшықтары мишыққа барады. ... ... ... басқа бөліктерінің өткізгіш жүйке талшықтары өтеді.
Көпірдің негізгі атқаратын қызметі: 1) ... 2) ... ... ... ... 120-150г. Ол ми сауытының артқы
шұңқырында, үлкен ми сыңарларының шүйде ... ... ... ми ... ... орналасқан. Мишықтың оң және сол жарты шарлары, олардың
ортасында мишық «құрты» бар. Мишық ... ... ... беті
көлденең сайлармен қатпарларға, бөліктерге бөлінген. Мишықтың жарты
шарларының іші ақ ... ... ... сұр ... ... Мишықты
сагитальдық бағытпен кескенде оның ақ затының ішіндегі сұр заттардың
тармақталуын көруге ... Сұр ... ... орналасуына қарап оларды
«өмір талы» деп атайды.
Мишықтың үш жұп аяғы бар. ... аяғы ... ... ... ... ... сопақша мидан келеді. Бұл ... ... ... ... ... бар. Бұл тармақтар мишықты ми
сыңарларымен және ... ... ... ... ... ... ... (координация), оны дәлдейді, әсемдейді, бұлшық
еттердің тонусын ... ... ... ... ... ... зақымданғанда астазия, атония, астения, атаксия пайда болады.
Мидің IV қарыншасы (четвертый желудочек, ventriculus guartus) ... ... ... ... ... ... төменінде жүлының орталық тесігімен
жалғасады. Жоғарысында сильвиі су құбырына, ал төбесінде уш тесік ... ... ... ... ... ... түбі ... шұңқыр. Ромбы тәрізді шұңқырдың төменгі ... ... ... ... ... мен оның ... пайда болған. IV қарыншының ... ... ... оның төбесі. Ол ... және ... ... ... ... мишыққа жанасып тұрады. Артындағы бөлігіне мидың
жұмсақ қабаты ... ... Осы ... қан ... торы ... тәрізді шұнқыр (ромбовидная ямка, fossa rhomboidea). Мишықты алып
тастап ... ... ... ... ... Ол жоғарысында мишықтың
жоғаргы аяқтарымен, төменінде – мишықтық төменгі ... ... және ... ... ... ... шұнқыр торлы қабық асты
қуысымен, жоғарғы бұрышында «сильвий құбырымен» жалғасады. Ромбы тәріздес
шұңқырдың ортасына жақын бас ... V жұп ... ... ал оның ... жұп, одан ... VII жұп бас ми ... ... орналасқан.
Орталық ми (средний мозг, mesencephalon). Орталық миға аяғы мен 4 ... Оның ...... ... ... сұр ... ... бар.
Орталық ми көлденең кесілгенде үш бөліктен тұратынын көруге болады:
1.төбесі ... ... ... 3.ми ... ... ... пен
ми аяғының аралығында қара заттар (ядролар) бар, ал ... ... ... тор ... зат ... ... ... түтігі орталық мидың сұр затымен қоршалған. Ол жерде III және IV
жұп бас ми және ... ... ... орналасқан. Ми
аяқтарының негізі пирамидалық өткізгіш жолдардан тұрады. Олар ми жарты
шарларын көпір мен ... ... ... Қара ... ... ... экстрапирамидалық өткізгіш жолдардың қыртыс асты орталығы.
Олар адам қимылының автоматизмін қамтамасыз етеді.
Қақпақтан жоғары көтерілуші немесе ішкерідегі (медиаль) ... ... Олар ... ... басталып таламус ядроларына дейін барады.
Шеткерідегі (латераль) немесе есіту өткізгіш ... ... ... ... ... және ... ... ішкерідегі (медиаль)
тізесіне барады.
Орталық мидың атқаратын қызметі:
1. Бұлшық еттің тонусын реттейді.
2. Жүру, тік жүру, рефлекстерінің орталығы.
3. Жоғарғы ... ... ... асты ... Олар ... тор ... ... жарықты қабылдауы нәтижесінде көздің шыны
сияқты денесі мен қарашықтың пішіні өзгереді, зат анық көрінеді.
4. Төменгі төмпешіктер дыбыстың ... асты ... ми ... мозг, diencephalon) мидың мүйізді денесі мен
күмбез астында жарты шарлары мен бірігіп орналасқан. Аралық миға ... ... ... ... ... ... Аралық
мидың қуысы III қарынша.
Таламус немесе көру ... ... – сұр ... ... ... ... болады. Ол ақ затпен жабылған. Оның алдыңғы бөлігі ... ... ал ... ... төрт ... ... Оның сыртқы беті
ми жарты шарларымен бірікеен, құйрықты ядро және ішкі капсуламен шектеседі.
Көру ... ішкі ... беті III ... ... ... ... ... үш түрі бар. Олар: алдыңғы,
шеті (латераль) және ішкі (медиаль) ядролар. Барлығы 40-қа ... ... ... ... ... деп атайды. Себебі онда иіс сезуден
басқа барлық сезудің қыртыс асты орталығ біріккен. Осы жерде алынған ... ... баға ... ... ... ... ... асты орталығы (ашулану, каhарлану, қорқу, жадырау) орналасқан.
Таламустың ... ... бас ... ... ... ... ... бұзылады. Еріксіз қимыл пайда болады.
Эпиталамус немесе төмпешік үсті (надбугорная область, epihalamus). Бұған
эпифиз, ми тізгіні кіреді.
Эпифиз (corpus pineale) – ... ... ... ... төрт
төмпешіктің үстінде. Дене қызметінің тәүліктік ырғағына әсер етеді.
Метаталамусқа ішкі және сыртқы тізелі дене ... ... ... дене
(латеральное коленчатое тело,corpus geneculatum laterale) көздің торлы
қабығының басталған көру жолының нейрондары ... ... ... одан ... ... ми ... көру ... бағытталады.
Гипоталамус немесе томпақ асты аймағы (подбургорная область, hypothalamus)
– гипофиз. Сұр томпақ, көру ... көру ... ... ... ... ... – ми қосымшасы, «түрік ер тоқымының» ойығындағы ішкі
секреция ... Көру ... ... перекрест, chiasma opticum) көз
алмасынан ... көру ... ... талшықтарының айқасынан пайда
болады. Бұл ... ... ... сәл алдында. Сұр томпақ (серый
бугор, tuber cinercum) жылу және зат ... ... ... ... 32 жұп ... ... жүйесінің қыртыс асты орталығы.
Олар – ішкі ортаның тұрақтылығын сақтайтын, ақуыз, май ... ... ... ... ... ... дененің жылынуын,
қанағаттану, қанағаттанбау, қанның құрамы мен осмотикалық қысымын реттейтін
орталықтар бар.
Гипоталамуста ашу ... ... дене ... формация, formation reticularis) – аралық ми ... ... ... ... ... өсінділері
торшаланып шатасқан. Торша ... ... ... ... жүйке
жүйесінің қызметін, оған келеген тітіркеністерді күшейтеді ... ... дене ... ... сипаттағанда, ми қыртысының
қызметіне «екпін» беріп тұрады. Сонымен бірге ми ... ... ... ... ... ... аралық мидың қуысы, екі көру төмпешігінің аралығында. Екі
таламуста оның бүйірдегі қабырғасы IV ... ... ... арқылы,
екі бүйірінде қарынша аралық тесік арқылы, үлкен мидың бүйір қарыншаларымен
жалғасады.
Жұлын-ми сұйықтығы(спинно-мозговая жидкость, liguor ... ... ... ... ... ... ... болады. Мидың
тамыр торларында тәулігіне 600 мл жуық жұлын-ми сұйықтығы пайда болады. Бұл
сұйықтық ми ... ... ... ... одан жұлынның ми
қабықтарының арасына кіріп, ... ... ... ... ... ми ... ... одан жұлын өзегіне өтеді. III-IV бел
омыртқаларының тұсында жұлынның ортасындағы өзегі кеңейіп, аяқталады. ... ... бір ... ... ми ... ... миды ... вена жүйесіне қосылады. Ми сыртындағы оны әртүрлі соғылу, жарақат
алудан ... ми ... ... ... қызметтері:
1. Мидің жасушалары мен қан жасушаларының арасын байланыстырады.
2. Нейрондарға жұлын-ми сұйықтығы арқылы қоректік заттар өтеді.
3. Нейрондарды тіршілік ... ... ... ... керексіз
заттардан тазартады.
4. Ми нейрондарын бір-бірімен гормондар, әртүрлі метоболиттер (адреналин,
гистамин. Серотонин) арқылы байланыстырады.
Жұлын ми ... ... ... ... Бас ми жұлын ауруларында оның
түсі, қысымы өзгереді.
Үлкен ми ... ... ... ... cerebrum). Орталық жүйке
жүйесінің ең күрделі бөлігі. Ми сыңарлары бір-бірімен терң саңлау арқылы
бөлінеді де, ... ... дене ... Ми сыңарларын мишықтан
көлденең сай ... ... Ми ... ... басқа бөліктерін жабады.
Үлкен ми сыңарларының үш ... ... ... бір-біріне
қараған жазық және төменгі немесе негізгі беті бар. Үлкен ми ... ... ... ... ... ... иіс буылтығы, оның ... ... ... иіс жолы мен иіс ... ... Иіс үшбұрышының
артында жанасып алдыңғы жырымдалған зат, одан ішкеріде көру ... ... Көру ... ... сұр төмпешік бар. Сұр төмпешіктің
аяғы ... ... ... Ал ... ұшында домлақ – гипофиз
безі. Сұр төмпешікке екі ақ шар іспетті дөңес – емізікше дене ... ... ... ... екі ... жатқан ақ білік-ми аяқтары
көрінеді. Ми аяқтарының аралығында аяқ аралық ... бар. Аяқ ... ... ... ... днен орналасқан, ал оның артында
варолий көпірі көрінеді. Көпірдің шеті ... ... ... мишыққа
шектеседі. Сопақша ми, оның ішкі жағында сопақша мидың пирамидасы, ... ... оның ... ... сыңарларының бір-біріне қараған бетін ортадағы қуыстан ұзынынан кесіп
көруге ... Ми ... ... ... ... ми ... мен
мишықтың бөліктері көрінеді. Ми сыңарларының арасын сүйелді дене ... оның орта ... ... деп ... ... ... ... иілгенде тізесі, ал төменге қарай жұқарғанда оның тұмсығы пайда
болады. Сүйелді дененің артқы ... ... ... ... Сүйелді
дененің төменгі бетінің ортадағы ... ақ ... ... ... денесі шығады. Күмбездің денесі біртіндеп бөлініп алға, төменге
қарай ... ... ... ... ... ... емізікше
дене, артында күмбез аяқтары болып ... ... ... ... ... ... ... Бұл мидың алдыңғы дәнекері деп аталатын
ақ заттар, олар мидың сыңарларын біріктіреді. Күмбез діңгектері ми ... ... ... ... Бұл ... барлығы соңғы
мидың құрамына кіреді.
Ми сыңарларының дөңес беті ірі және орташа ... ... ... ... ... ми ... бетін біршама кеңейтеді. Ми сыңарлары бес
бөлікке: ... ... ... ... ... ... ... сайлармен
бөлінген. Ми сыңарларының маңдай мен төбе бөлігі – орталық сай, немесе
роланд сайы ... ... Ми ... төбе ... ... төбе-шүйде сайы өтеді. Бұл сай ми сыңарларын төбе ... ... ... ... маңдай бөлігіалдыңғы ми шұңқырында орналасқан. Мидың
орталық сайының алдында жатады. Осы ... ... ... ... сайды
«алдыңғы орталық сай» деп атайды. Екі ... ... ... ... бар. Ми ... ... ... сайына» тік үш сай өтеді. Бұл
сайлар – маңдай бөлігін жоғарғы ортадағы және төменгі қатпарларға ... ... төбе ... ... ... ... ... орналасқан.
Орталық сайға қатар, артқы орталық сай бар. Екі ... ... ... ... сай ... Бұл сай ми сыңарларың төбе бөлігін жоғарғы
және төменгі қатпарларға бөледі. Ми сыңарларының төбе ... ... ... ... ... ... Самай бөлігін ми діңгегінен «теңіз
жылқысы» сайы бөліп тұрады. Сильвтй сайына тік ... ... ... ми ... самай бөлігін төртке бөледі. Олар ... ... ... және ... жылқысының» қатпары.
Ми сыңарларының шүйде бөлігі.Шүйде-төбе сайы арқылы шүйде, төбе ... ... ... ... ... ... мен қатпарлары өте тұрақсыз,
әр адамдікі бір-бірімен өзгешелеу болады.
Ми сыңарларының «аралдық» ... ... ... ... ... асты негізгі ядроларға құйрықты дене, бұршақ тәріздес ядролар
кіреді. ... ... ... ... миндаль сияқты дене бар. Негізгі
ядролар мен таламустың ... ақ ... ... ... Олар ... өте ... ... Іщкі капсуланың ішінен өткізгіш жолдар өтеді.
Бүйірдегі қарыншалар
Әрбір ми сыңарларының ... ... Олар ... ми ... сүйелді
денеден төменірек деңгейде болады. Бүйірдегі қарыншалар ... ... ... ... ... Бүйірдегі қарыншалардың үш мүйізі
бар. Олар – алдыңғы, төменгі және артқы мүйіздер.
Алдыңғы мүйіз ми ... ... ... ал ... ...
самай бөлігінде. Бүйірдегі қарыншалардың артқы мүйіздері ми ... ... ... ... ... қарыншалардың тұтасып біріккен жері
ми сыңарларының төбе бөлігінде. Бүйірдегі ... ... ... ... ... ... ... мозга, cortex cerebri) қалындығы 2-4
мм сұр заттан тұратын ми жапқышы. Ми ... 6 ... ... ... ... ... ... түрі бар. Олардың пішіні, көлемі
орналасцы өзгеше. Ми қыртысында орта ... 14 млрд жуық ... ... Ми ... ... ... 3 ... болады:
1. Афференттік немесе сенсорлық.
2. Эфференттік нейрондар.
3. Ассоциативтік немесе аралық нейрондар.
Афференттік ...... ... ... жүйке жолдың
талшықтары, ассоциативтік немесе ... ... ... ми сыңарларының
бөліктерін бір-бірімен жалғайды. Эфференттік жүйке талшықтары – бас ми
мен жұлынның ядро ... ... ... ... ... атқаратын қызметіне тән орталықтар белгілі бір аймақтарда
орналасқан. Бұлар –сенсорлық (сезім), ... ... және ... ... ... ... ... Ми сыңарларының сенсорлық
(сезім) аймағы төбе ... ... ... ... ... ... осы ... ал оң қолдың терісінен тітіркеніс
сол жақтағы ми сыңарының орталық артқы қатпары беріледі. Бұл аймаққа ... сезу ... ... ... Егер ... ми
сыңарларының төбе бөлігінің орталық қатпары зақымданатын болса, дененің
қарама-қарсы ... ... ... ... ... ... артқы орталық қатпарлары екі жақты зақымданса, онда тері сезу
қабілетін жоғалтады.
Көру аймағы.Ми ... ... ... ... Көздің тор
қабығынан алынған тітіркеніс аралық мидың шеткі тізелі денесі арқылы өтіп
ми мыңарларының ... ... ... Егер ми ... шүйде бөлігі
зақымданса «қыртыстық соқыр» туындайды.
Есту аймағы. Ми сыңарларының самай ... ... ... ... ... ... ішкі ... денеден және аралық мидағы қыртыс
асты орталықтырынан өтіп самай бөлігіне келеді.
Дәм сезу орталығыми сыңарларының орталық қыртысының төменгі бөлігінде. ... ... ... сезу ... ... ... сыңарларының маңдай бөлігінде орталық сай алды
қатпарында. Бұл аймақ тітркенгенде дененің қарсы бөлігіндегі бұлшық ... Осы ... ... ... аяқ, ...... төменінде
– бас, бет, мойын бұлшшқы еттерінің орталығы ... Бұл ... адам сал ... аймағы ми қыртысының көп бөлігін қамтиды. Ми сыңарларының маңдай
бөлігінің төменгі ... ... ... ... бар. Егер бұл аймақ
зақымданса сөздің пайда болуына қатынасатын мүшелердің ... ... адам ... ... айта ... Ми сыңарларының самай бөлігінде
жоғарғы қатпарының артында сөзді есту аймағы тұр.
Ми қабықтары:
1-сыртқы қатты қабық;
2-ортадағы, торлы;
3-ішкі тамырлы қабықтар.
Сыртқы ... ... ... ... dura mater) ми ... ... ... жабындысы. Қатты қабықтан ми бөліктерінің саңлаулары мен
майларына кіріп тұратын өсінділер шығады. Ол ... ... ... ... ... және ... ... мен «түрік ерінің» пердесі
(диафрагмасы) кіреді.
Үлкен ... ... ... қабықтың ми сыңарларының ортасындағы
саңлауында пайда болған, мишық жарты ... ... ... ... ... ... өсінділері пайда болады.
Мишықтың шатыры – мишықты ми сыңарларының ... ... ... ... ерінің» диафрагмасы «түрік ерінің» алды мен артының аралығында
керіліп ... Оның ... ... ... ... ... безі бар.
Қатты қабықша, ми ... ... ... мидың сайларының
аралығындағы өсінділер екі жапыраққа ... ... ... қуыстар пайда
болады. Бұл қуыстарда мидан келген вена қаны ... ... ... вена қан ... ... ... қалмай, қанның ағып шығуы
үшін ... ... ... ... ... ... өсіндісін бойлап, көлденең қуыс қосылады.
Төменгі орақша қуыс, ... ... ... өтіп тік ... Тік қуыс пен ... қуыс ... ... қуыс, мидың қатты қабатының орақша өсіндісін бойлап тік
қуыс арқылы, төменгі ... ... ... ... ... ... – «түрік ер-тоқымының» ... ... қима ... қуыс – ... ... ... жағында, шүйде сүйегінің көлденең
сайынан өтіп, қима қуысына қосылады. Қима қуысы самай сүйегнің ... ... ... ... ... ... ішкі мойынтұрық венасы
түрінде сауытының тесіктерінен шығады.
Ми сауытының торлы ... ... ... Бұл ... мен тамырлы қабықшаның аралығында
қуыстар бар. Қуыстардың мишық пен ... ... ми ... ... кеңдеу болып келеді. Қуыстарды жұлын-ми сұйықтығы бар,
қуыстар тесіктер арқылы ми қарыншаларымен қатынасады.
Тамырлы ... миға ... ... ... ішкі ... ... қабықша ми
сайларына терең еніп, оның бөліктерін қан тамырымен қоректендіріп тұрады.
Тамырлы қабықшадан ми қарыншаларының ішіндегі ... ... ... ... Олар ... ... ... тұрады.
Бас ми жүйкелері
(Черепные нервы, nervii craniales)
Бас мидан 12 жұп жүйке шығады. Олардың әрқайссының өзіне тән аты, ... бар. Әр 12 жұп ... ... ... ... 3 топқа бөлінеді.
Олар: қимылдық, сезгіш, аралас жұптар. Қимылдық жұптарға III, IV, VII, XI,
XII, жұп бас ми жүйкелері, ал I, II, VIII ... ... V, VI, IX, ... ... ... жұп бас ми жүйкесі – иіс сезу ... - ... ... ... иіс сезу ... ... өсінділерінен тұрады. Олар мұрын
ұуысының шырышты қыбытының астында. Жүйке жасушаларының 15-20 ... ... ... Жүйке талшықтары торша сүйектің табақшаларының
арасынан өтіп ми ... ... Одан иіс ... ... ...... шүйде бөлігіне бағытталған.
II жұп, көру жүйкесі (зрительный нерв, ... ... тор ... мен қолбашалардан басталады. Көз шарасынан ми ... ... ... ... ... ... Ми сауытына кіргеннен кейін жартылай
айқасады. Одан көру жүйкесінің қыртыс асты орталығы – көру ... ми ... ... тізе ... ... ... бағытталады. Көру
жүйкесінің қыртыс орталығы бас мидың ... ... ... көру
ядросы.
III жұп, көзді қозғаушыжүйке (глазодвигательный нерв, n.oculomotorius) –
қимылдатқыш ... Оның ... ... мида ... Ми сауытынан көз
шарасына көздің жоғарғы саңлауы ... ... Сол ... ... ... ... көздің қабағын көтеретін бұлшық ... ... ... ... ішкі тік, ... ... ... еттерін жүйкемен
қамтамассыз етеді.
IV жұп, шығыршықты жүйке. Ядросы орталық мида орналасқан ... ... ... ... ми ... ... жоғарғы қиғаш
бұлшық етін жүйкелендіреді.
V жұп, үштікжүйке (тройничный нерв, n.trigeminus), аралас жүйке, ... ... ... ... ... ... ... үштік
жүйкенің түйіні пайда болады. Үштік жүйке осы жерде 3 ... 1. ... 2. ... жақ ... 3. ... жақ ... ... жүйкесі ми сауытынан көз шарасына жоғарғы көз ... ... ... ... ... ... ... сына тәрізді сүйектің ауа қуысының
шырышты қабатын, мұрын ... ... ... маңдай мен мұрынның
терісін жүйкемен қамтамассыз етеді.
Жоғарғы жақ жүйкесі ми сауытынан сына сүйектің домалақ ... ... ... ... одан ... көз ... ... арқылы
көз шарасына өтеді. Ол жоғарғы жақтың терісін, ... ... ... мұрын қуысының кілегей қабығын жүйкелендіреді.
Төменгі жақ жүйкесі ми сауытынан сына ... ... ... ... шығады. Бұл аралас жүйке, оның қимылдық тармағы шайнау
бұлшық етін, дабыл жарғағын, ... ... ... ... ... ... ... тармақтары ұрттың шырышты қабатын, тілдің үстін, шкекнің терісін,
құлақ қалқанын, есіту тесігін, есіту түтігін ... жұп, алып ... ... ... нерв, n.abducens), қызметі жағынан
қимылдатқыш, ядросы көпірде орналасқан. Ми сауытынан жоғарғы көз ... көз ... ... Көз ... ... тік ... ... жұп, беттік жүйке (лицевой нерв, n.facialis), қимылдатқыш, ядросы
көпірде орналасқан. Ми ... ... мен ... ... ... ... Ішкі ... тесігі арқылы самай сүйегіне кіреді. Сол тесік
арқылы төменге қарай бағытталып, самай сүйегінің ... ... ... ... маңы ... ... ... үйректің табанына ұқсап
тармақталады. Беттің барлық ымдау бұлшық еттерін, мойынның бұлшық еттерін
жүйкемен қамтамассыз ... жұп ... ... ... ... ... n.vestibulo-
cochlearis) екі тармақтан тұрады: 1. кіреберіс, 2. ұлу. Екі жүйке де ішкі
құлақтан басталады. Кіреберіс жүйкесі ішкі ... ... мен ... түтіктерінен басталады. Ұлу тармағы тітіркеністі ұлудан алады.
Екі жүйке бірігіп ішкі құлақ тесігімен ... ... ... ... ... ... Ми ... IV қарыншаның түбіндегі ромбы шұңқырына
барады. Кіреберіс-ұлу жүйкесінің қыртыс орталығы бас мидың самай ... жұп, ... ... ... ... ... жүйке, оның қимыл ядросы IV ... ... ... ... Ми ... ... ... мойынтұрық тесігі арқылы шығады.
Екі тармаққа тармақталады.
1. Сезгіш тармағы – дабыл жарғағын, есіту ... ... ... ... ... 1/3 бөлігін, жұтқыншақтың шырышты қабатын
жүйкемен ... ... ... ... – біз-жұтқыншақ бұлшық етін, жұтқыншақтың бұлшық
еттерін жүйкемен ... ... ... жүйке (блуждающий нерв, n.vagus), аралас, ядросы тіл
жұтқыншақ жүйкесінің ядросымен бірігіп мойынтұрық ... ... ... ... ... Сопақша мидың оливасының
артынан өтіп, ми ... ... ... ... ... ... Кезеген жүйке басқа, мойынға, кеуде, іш қуысындағы мүшелерге
тармақтар ... жұп, ... ... ... нерв, n.accessorius), қимылдық, ядросы
сопақша мида орналасқан. Сопақша ... ... ... ... ... ... сүйегінің мойынтұрық тесігі арқылы шығады. Ми сауытынан
шыққан тұсында екіге тармақталады. Ішкі тармағы кезеген жүйкемен ... ... ... сияқты төс-бұғана-емізік бұлшық еттерін жүйкемен
қамтамассыз етеді.
XII жұп, тіл-асты жүйкесі ... ... ... ... ... сопақша мидың ромбы тәріздес шұңқырында ... ... ... мен ... ... өтіп, ми сауытынан тіл асты тесігі
арқылы шығады. Жүйкенің бір тармағы тілдің ... ... ал ... тіл асты сүйегінен төмендегі бұлшық ... ... ... ... ... nervii spinales)
Адам жұлынынан 31 жұп жүйке шығады. Оның 8 мойын, 12-і ... 5-і ... ... 1-і ... жүйкелері. Әрбір жұлын жүйкесі, жұлыннан екі түбір
болып басталады. Жұлын жүйкесінің сабауы омыртқа аралық тесіктен ... төрт ... ... ... ... ... ... және
қосушы тармақтар. Жұлынның артқы ... ... ... ... ... қамтамасыз ететін тармақтар шығады. Олардың ішіндегі ең
ірісі желке асты жүйкесі.
Жұлын жүйкесінің алдыңғы тармақтарының ... ... және ... бар. Бұл тармақтар бір-бірімен араласып жұлынның ... төрт ... ... ... ... иық, бел, ... ... өрімі (шейное сплетение, flexus cervicalis) жұлынның төрт жоғарғы
мойын жүйкесінің алдыңғы ... ... ... ... ... ... бөлінеді: қимылдық, сезімтал және аралас жүйкелер.
Мойын өрімінің сезім талшықтарының тармақтары:
1. Кіші желке жүйкесі;
2. ... ... ... ... ... ... Бұғана үсті жүйкесі.
Кіші желке жүйкесі желкенің сыртқы аймағын, ... ... ... ... ... ... ... мойынның көлденең жүйкесі желкенің,
мойынның ... ... үсті ... ... ... ... ... кеуде,
дельтаға ұқсас бұлшық еттерді жүйкемен қамтамссыз етеді.
Мойын өрімнің қимылдық тармақтары мойынның тереңдегі бұлшық еттерін, бас
ми жүйкесінің XII ... ... тіл асты ... ... ... ... ... жүйкелендіреді.
Мойын өрімнің ең ірісі көкет жүйкесі. Ол кеуде қуысына кіріп, ... ... ... ... ішкі өкпе ... ... плевраны),
көкетті (диафрагманы) жүйкелендіреді, одан іш қуысына өтіп ... ... ... ... ... plexus brachialis) мойынның 4 төменгі, ... ... ... ... пайда болған. Ол алдыңғы және артқы
сатылы бұлшық еттердің аралығынан өтіп бұғана үсті шұңқырында ... ... ... ... ... ... ... артымен қолтық асты
шұңқырына қарай бағытталады.Қолтық асты шұңқырында аттас ... ... ... ... үш тармаққа бөлінеді. Иық торының ұзын
тармақтары қолды, ал ... иық ... ... еттерін жүйкемен
қамтамассыз етеді. Қысқа тармақтарының ... ең ... ... ... ... ... және кеуденің үлкен, кіші, дөңгелек бұлшық
еттерін, терісін, иық ... ... ... қамтамассыз етеді.
Иық өрімінің ұзын тармақтары:
1. Ішкергі (медиаль) тері жүйкесі ... ішкі ... ... Білектің әшкергі (медиаль) тері жүйкесі білектің ішкі бетінің терісін
жүйкемен қамтамассыз ... ... ... ... екі басты бұлшық
етті, иық және құстұмсық-иық бұлшық еттерін, ... ... ... ... ... ... ... нерв, n.medianus) иықта иық артериясы ... қан ... ... орналасқан. Иыққа тармақ бермпейді.
Білектің барлық бүгуші топтағы бұлшық еттерін ... ... ... ... ... ... (локтевой нерв, n.ulnaris), қардың ішкі
бетімен өтіп ... ... ... Білекте шынтақ артериясымен қатар
шынтақ сайында орналасқан.
5. Шыбық ... ... ... ... иық өрімінің ірі ... үш ... ... ... қар ... ... өтіп, оларға және
теріге тармақтар береді.
Бел өрімі (поясничное сплетение, plexus lumbalis) 12-ші ... ... ... ... пайда болады және жамбастың үлкен бұлшық етінің
арасында. Ол бірнешеге тармақталады: 1. Мықын іш асты ... 2. ... ... 3. Сан жыныс жүйкесі.
Бел өрімінің ұзын тармақтары.
1. Санның сыртқы ... ... ... ... ... бетінің терісін
жүйкелендіреді.
2. Жапқыш жүйке (запирательный нерв) кіші ... ... ... ... ... ... ішкі ... өтеді. Жамбас буынына тармақ
шығарып, негізгі ... ... ... бұлшық еттерді, санның ішкі
бетінің терісін жүйкемен қамтамассыз етеді.
3. Сан жүйкесі (бедренный нерв) бел өрімінің ең ірі жүйкесі. ... ... ... ... ... өтіп, шат жалғасының астымен санға
өтеді. Санның алдыңғы топтағы бұлшық еттерін, оның ... ... Сан ... еі ұзын ... тері асты жүйкесі
(подкожный неры) тізенің ішкі бетінен қтіп балтырды, аяқтың сыртын
жүйкелендіреді.
Сегізкөз өрім (крестцовое ... plexus ... 4-5 бел, ... ... ... алдыңғы тармақтарынан пайда болады,
алмұрт сияқты бұлшық еттің ... ... және ұзын ... ... ... ... ... жоғарғы жүйкесі (верхний ягодичный нерв, ... ... ... арқылы жамбас қуысынан шығады, ортаңғы
және кіші бөксе бұлшық еттерінің санның жалпақ ... ... ... ... Бөксенің төменгі жүйкесі (нижний ягодичный нерв, n.euteus interios)
жамбас ... ... ... тесігі арқылы шығады. Жүйке үлкен
бөксенің бұлшық етін, жамбас ұршық буынын жүйкемен қамтамасыз етеді.
Сегізкөз ... ұзын ... ... ... ... нерв,
n.ischadicus) ең ірі, ең ұзын жүйке. Жамбас ... ... ... ... санның артқы топтағы бұлшық еттерін ... ... ... ... тізе ... екі ... бөлінеді:
1. Асық жілік жүйкесі.
2. Жалпы шыбық жүйкесі.
Асық жілік жүйкесі балтырдың артқы топтағы бұлшық еттерін, балтырдың
артқы ... ... ... ... ... ... жүйкесі балтырдың шыбық сүйегінің жоғарғы жағында екіге
тармақталады:
1. Тереңдегі ... ... ... шыбық жүйкесі.
Балтырдың шыбық сүйегінің тереңдегі жүйкесінің ... ... ... ... ... ... ... бетінің терісін, үлкен
және екінші ... ... ... ... ... ... система, systema nervosum autonomicum)
Вегетативтік жүйке жүйесі орталықтағы және ... ... екі ... ... Орталықтағы жүйке жүйесінің ядролары бас мида және ... ... ... ... ... ... түйіндерден
(ганглия), вегетативтік жүйке талшықтарынан тұрады. ... ... ... ми сауытының және жұлын жүйкелерінің құрамына кіреді.
Вегетативтік жүйке жүйесінің соматикалық жүйке ... ... ... ... ... ... түрде вегетативтік түйіндерде тоқтап
кейін түйіннен кейінгі талшықтар түрінде мүшелерді жүйкемен қамтамасыз
етеді. Ал соматикалық жүйке жүйесінде жүйке ... ... ... ... ... ... жүйке талшықтары жіңішке болады, оларда ... ... ... ... ... ... артерия қан тамырларының
айналасында өрімдер пайда болады.
Вегетативтік жүйке жүйесінің талшықтары түйінге дейінгі және түйіннен
кейінгі ... екі ... ... жүйесінің орталығы жұлынның VIII мойын, барлық кеуде, 2-3
бел сегменттерінің бүйірдегі бағандарында. Әр ... ... әсер ... ... ... ... олар ... белгілі бір
сегменттерінен басталады. Мысалы, VIII ... ... ... ... ... ... симпатикалық орталықтар бар.
Симпатикалық жүйке жүйесінің талшықтары жұлынның бүйірдегі бағандарының
нейрондарының өсінділерінен тұрады. Олар VIII мойын ... 2-3 ... ... бағандарында орналасқан. Олардан ... ... ... ... екі ... ... ... Симпатикалық жүйке
жүйесінің түйіндері бір-бірімен аралық талшықтар арқылы бірігіп, омыртқа
жотасының екі жағында ... ... ... ... ... ... бел және сегізкөз бөлімдері бар.
Симпатикалық діңгектің мойын ... ... ... ... ... Бұл ... бір-бірімен бірігіп, мойын, кеуде
(жұлдызша) түйіні пайда болады. Олардың ішіндегі ең ... ... ... Жоғарғы мойын түйіннен ішкі ұйқы жүйкесі тарайды. Ол осы аттас
артерия қан ... ... оның ... ұйқы торы ... ... ... аттас артерияны, оның тармақтарын, көздің қарашығын, көз жас
безін, ... ... ... ... ... ... тармақтар, жоғарғы мойын түйінінен жүректің симпатикалық
жүйке торының ... ... ... шығады.
Орталық мойын торы тұрақты емес. Одан жүйректі, қалқанша, қалқанша маңы
безін, мойынның қан тамырларын жүйкелендіретін тармақтар ... ... ... ... ... қалқанша маңы безін, жоғарғы
және алдыңғы көкірек аралықты, бас ... ... қан ... ... тармақтар шығады.
Парасимпатикалық жүйке жүйесі
Орталығы парасимпатикалық ядролар. Олар үлкен ми ... ... «ат ... деп ... ұшында. Бас мидің 12 жұп жүйкесінің
көзді қозғаушы (III жұп), ... тіл ... ... ... болады.
Беттік және тіл жұтқыншақ жүйкелерінің парасимпатикалық талшықтары
сілекейдің бөлінуіне, ал ... ... ... ... ... ... қызметін реттеуге қатынасады. ... ... ... ... ... ... оның қызметін реттеуге
әсер етеді. Жұлынның құйымшақ сегментінде орналасқан парасимпатикалық жүйке
жүйесінің ... ... және кіші ... ... тармақтар
шығады.
VII. ІШКІ СӨЛ БЕЗДЕРІ
(железы внутренней секреции, glandulaeendocrinae)
Адам денесіндегі бездер екі үлкен ...... және ішкі сөл ... ... сөл ... экзокриндік бездер сөлін дененің ... ... ... ... Бұл бездерге сілекей, асқазан, ішек,
тер және т.б. бездер ... ... ішкі сөл ... деп ... жасуша арқылы қан жіне лимфа
тамырларына шығаратын бездерді айтады. Эндокриндік ... ... ... ... ... қалқанша маңы, айырша, ұйқы, бүйрек
үсті, жыныс бездері кіреді. Ішкі сөл ... ... ... ... ... гипоталамус ядролары; мойында және ... ... маңы және ... ... іш ... – ұйқы және ... ... ... қуысында –жыныс бездері орналасқан. Сонымен бірге қазіргі
замандағы зерттеулер бойынша ас ... ... ... және ... ... ішкі ... бездерінің құрамына кіреді.
Ішкі секреция бездерінің сөлін «гормон» дейді. Гормон гректің ... ... ... ... ... ... белсенді заттар. Олар
өте аз мөлшерде пайда болады. Гормондардың биологиялық әсері.
1. ... ... және ішкі ... ... ... ... қызметін реттейді;
3. Ішкі ортаның тепе-теңдігін сақтайды, мысалы, ... ... ... ... үсті безі ... ... ... бауырдағы гликогенді глюкозаға айналдырады, оның қандағы
мөлшері қалыптасады;
4. Эндокриндік бездер жүйке жүйесімен қатар ... ... ... ... ... етеді;
5. Қорғаныс денелерін жинақтауда маңызы зор, атап ... ... ... ... әсеріне төзімділігін арттырады.
Гормондар дененің өсуіне, психиканың ... зат ... ... ... қызметіне тікелей әсер етеді. Гормондар денедегі зат
алмасуы нәтижесінде күрделі ... ... ... бір ... ... ... жүйесі арқылы сыртқы ортаға шығады.
Ішкі секреция бездерінің қимыл әрекеті аса ... ... ... ... (шишковидное тело, corpus pineale) – салмағы 0,2-0,4 г. ... ... ... екі ... төмпешіктердің үстінде орналасқан.
Эпифиз сыртынан дәнекер ұлпалы ... ... ... ... ... ішіне кіріп оны бөліктерге бөледі.
Эпифиздің гормоны дене мүшелерінің ... ... ... ... ... ... ішкі ... бездерінің ішіндегі ең
маңыздысы. Оның салмағы 0,5-0,6 г., ені 10-17 мм.,ұзындығы 5-10 мм., ... сына ... ... ертоқымы» деп аталатын имегінің ойығында
орналасқан. Сыртынан ... ... ми ... бостағынан мидың
қатты қабығы бөліп тұрады. Гипофиз үш: ... ... және ... бөліктен
тұрады. Соматотроп немесе өсу гормоны дененің өсуіне, ақуыз синтезіне, май
мен көмірсу алмасуына әсер ... Ал ... ... ... ... ... ... болады. Бұл ауруды баланың бойы өспейді,
бірақ ақыл-есі дұрыс болады. Егер соматроп гормоны ересек адамда ... зат ... ... адам не ... ... не өте ... ... бөлігі (нейрогипофиз) нейроглия мен жүйке талшықтарынан
тұрады. Олар ... ... ... ... ... ... екі ... гормон бөледі: 1. Вазопрессин; 2.
Окситоцин. Вазопресстннің екі түрлі әсері бар: 1. Қан ... ... ... ... ... ... ... сорылуын реттейді. Вазорессин
гормоны көп болса зәрдің тәіліктік мөлшері кемиді, сондықтан оны ... ... деп ... ... ... ... ... етінің
жиырылуына, сүт безіндегі сүттің пайда болуына әсер етеді. Нейрогипофиздің
гипофункциясында қантсыз ... ... ... ... ... меланотропин гормонын бөліп шығарады. Бұл
гормон денедегі пигмент алмасуын реттейді.
Қалқанша без(щитовидная железа, glandula ... ішкі ... ... ең ... Оның салмағы ересек адамда 30-50 г., оң және
сол бөліктерден, оларды қосатын ... ... ... безі ... ... ... қалқанша шеміршегі мен кеңіндектің 2-4
сақинасының алдында орналасқан. Қалқанша безінің ... ... ... ... ... ... ... көпіршектерге толы, олардың
қабырғасында бір қабатты кілегей тиреоциттер болады. Көпіршектердің ішін
қоймалжың тиреоциттердің ... ... ... ... ... ... немесе «Базедов ауруы» пайда болады. «Базедов
ауруында» ... зат ... ... адам ... көп жеумен бірге өте
азады, көзі шарасынан шығып үлкейеді, тез ... ... ... ... тез ... тахикардия пайда болады. Қалқанша безінің
гипофункциясында – микседема ауруы дамиды. ... ... ... ... төмендейді, ісік пайда болып, адамның дене ... ... есте ... ... әлсірейді, қан қысымы кемиді, шашы түседі,
даусы өзгереді. Қалқанша ... ... 3-4 ... ... болса, онда меңіреулік (кретинизм) пайда болады. Меңіреулікте
баланың дене ... мен ақыл ... ... артта қалады. Өсе келе баланың
қол-аяғы тартылып, ұстамалы ауруға айналады. ... ... ... оның ... ... ... сондықтан бүйректе, қан
тамырларда және басқа мүшелерде тастың ... ... ... Бұл
жағдайда сүйек сынғыш келеді, жүйке-бұлшық ... ... ... кальцийдің мөлшері азаяды, тырысу (тетания) пайда болады.
Айырша без (вилочковая железа, thymus). ... ... ... төс ... ... ... салмағы мен көлемі жасқа байланысты
өзгереді. 25 жасқа келгенде бездің ұлпасының ... ... оның ... ... ... Айырша безі дәнекер ұлпалы қабықпен қапталған, ... ... ... ... ... ... ... Әрбір бөліктің милы
және қыртысты қабаты бар. Ал, ... ... ... мен тор ... бар безді кілегей ұлпасынан тұрады. Бездің қыртысты қабатында
лимфобласстар болады. Олардың бөлінуінен ... ... ... ... ... ... ... одан көкбауырға барып, жетіліп
қайтадан безге келеді. Айырша без ... ... және қан ... мүше. Айырша безге сүйек майынан лимфобласттар кееледі, безде олар
актив Т-лимфоциттерге ... ... ... тимозин қан жасап шығаруға, көмірсу алмасуына,
кальций, фосфор тұздарының алмасуына, дененің өсуіне әсерін тигізеді.
Ұйқы ... ішкі ... ... ... ... поджелудочной железы,
pars endocrinal dlandulae pancreas). Ұйқы безі –іш қуысында. Ұйқы безінің
ішікі секрециялық бөлігі бездің ... көбі ... ... а және b ... ... жасушалары глюкагонды, ал b жасушалары инсулинді синтездейді. ... ... ... әсер етеді. Егер b жасушалар инсулинді жетерлі
мөлшерде бөлмесе, онда ... ... ... ... ... ... Дені сау адамның қанында глюкозаның мөлшері 4,44 ... 6,60 ... ... 80-120 г%. Егер ... көп бөлінетін болса, онда
қандағы глюкоза баурда, бұлшық ... ... қоры ... ... қандағы мөлшері 4,44 ммоль\л төмен болса гипогликемия, ал 6,66
ммоль\л жоғары болса «гипергликемия» деп аталады. Инсулин ... ... ... ... мөлшері көбейіп, қантты диабет ауруы пайда
болады.
Бүйрек үсті ... ... ... ... Олар ... май ... арасында. Әр бездің салмағы 10 ... ... үсті безі екі ... тұрады. Сыртқы қабаты сары түстес –қыртысты,
ішкі бозғылт қабаты – милы ... ... ... ... мезодермадан
дамыған, кілегейлі жасушалардан тұрады. Олардың арасында борпылдақ дәнекер
ұлпалы ... мен қан ... бай ... бар. ... жасушаларының
бездің құрылысына, орналасуына байланысты бездің қыртысты қабаты ... ... ... ... ... Ішкі, торлы.
Шатысты бөлігінде үлкендігі әртүрлі кілегей жасушалары шатасып жатады.
Бұл бөлімнің ... ... ... ... ... Бұл гормон денедегі минерал тұздар мен су алмасуына әсерін
тигізеді. ... үсті ... ... ... ... гормоны –
глюкокортикоидтар ақуыз, көмірсу, майлар алмасуына әсер етеді. Кортикоидтар
– кортикостерон, кортизол, гидрокортизол, кортизон гормондарын бөледі.
Бүйрек үсті ... ... ... ... ... жетіспейтін болса,
онда «Аддисон» ауруы пайда болады. Бұл аурудың белгілері: адам ... ... ... жүрек айнып, лоқсиды, құсады. ... ... өте ... ... Аддисон ауруында адамның денесінің ... ... ... ... ... аурулармен тез ауырады.
Бүйрек үсті безінің қыртысты қабатының гормондары көп бөлінгенде ауруды
«екінші жыныстық» белгілер пайда болады. Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... кірі тоқтайды.
Бүйрек үсті безінің милы қабатының гормондары адреналин, норадреналин.
Адреналин мен норадреналинді хромаффин жасушасы бөледі. Хромаффин ... ... ұйқы ... тармақталған жерінде, кіші ... ... және ... ... ... ... ... болады.
Бұлардың барлығынан адреналинге жақын биологиялық заттар бөлінеді.
Бүйрек үсті безі ... ... ... ... ... Адреналин
симпатик жүйке жүйесінің қызсметін күшейтіп, көмірсу алмасуына әсер етеді.
Адреналиннің ... ... ... етте ... ... глюкоза пайда болып, оның қандағы мөлшері ... ... ... глюкозаның пайда болуы) дамиды.
Адреналин бронхтардың бірыңғай салалы бұлшық еттеріне әсер етіп, оларды
кеңейтеді, жүректің соғуы жылдамдайды, ... ... ... жүрек қан тамырдары мен бас мидың қан тамырларын кеңейтеді.
Норадреналин медиатр қызметін атқарады. Ол жүйке жасушаларындағы қозуды
эффектор немесе ... ... ... ... (половые железы) аралас бездер адам кәмлетке жеткенде
гормондар (12-16 ... бөле ... ... ... адамның
бірінші және екінші жыныстық белгілері жетіледі.
Бірінші жыныстық белгілерге адамның жыныстық жасушалары мен ұрық ... ... ... ... ... ... белгілерге еркекте түктер (сақал, мұрт т.б.), дауыстың
ерекшеліктері, дене құрылысы, сүт безі мінез бен көңіл күй, ... ... т.б. ... Егер ... еркекке тән сыртқы қасиет пайда ... ... деп ... ... әйелеге тән қасиет пайда болатын болса, оны ... ... ... ... эстрогендер. Олар аналық жыныс ... ... ... ... оның ... мен ... жетілуін қамтамасыз
етеді. Эстрогендердің әсерімен жатырдың эндометрий қабаты жетіледі. Оның
әсерінен ... ... ет ... ... ... окситоцин
гормонының әсерін күшейтеді, сүт безі жетіліп, сүт пайда болады.
Прогестерон ұрықтың дамуына, эндометрий ... ... әсер ... ... ... жасушаның дамуына қолайлы жағдай жасайды. Екіқабат кезде
жатырдың бұлшық етін жиырылудан сақтайды.
Жыныс бездерінің ... ... ... ... ... байланысты
болады. Қатты қайғырғанда, қорыққанда жыныс безінің ... ... ... (аменореяға) етек кір тоқтап қалуы мүмкін.

Пән: Медицина
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 32 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«омыртқалылардың эндокриндік және жүйке жүйесінің эволюциясы» тақырыбы бойынша тесттік бақылау3 бет
Балалардың дене жүйке сана-сезімдік тәрбиесі4 бет
Баланың жүйке жүйесінің даму ерекшеліктері5 бет
Вегетативті жүйке жүйесі туралы түсінік8 бет
Вегетативтік жүйке жүйесі5 бет
Есірткі және жүйкеге әсер ететін заттармен заңсыз айналысу қылмысын тергеу48 бет
Жалпы жүйке жүйесінің құрылымы туралы жалпы ұғым20 бет
Жоғары жүйке әрекеті және оның жасқа сай ерекшеліктері3 бет
Жүйке жүйе физиологиясы8 бет
Жүйке жүйесі18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь