Шериаздан елеукеновтің «абай жолы» романына қосқан ой - пікірі

Қазақ әдебиетіндегі пушкиннама өзі бір жатқан шалқар дүние. ХХ ғасырдың бас шенінде Шәкәрім Құдайбердиев А.С.Пушкиннің “Дубровский” хикаяты мен “Бұрқасын” әңгімесін өлең етіп жырлады. Кеңес кезінде “Евгений Онегин” романын қазақ ақындары Ілияс Жансүгіров пен Қуандық Шаңғытбаев толық қазақшалады. Кезінде Қазақстанда ұлы орыс ақынының екі томдық өлеңдер жинағы қазақ тілінде жарық көрген.
Бұл тараптағы біздегі аудармалардың тәуір жағы, қазақ ақындары “жаман көпір – подстрочникті” (М.Әуезов) қолданбай, орыс тілін жетік біліп, бар пейіл, ықылас-ынтамен тәржімалағандығы. Асыл нұсқаның тілін терең білетін Абайдан қалған мәдениетті дәстүрге беріктігі.
Ұлы ақынымыз орыс поэзиясының елуге жуық өлеңдерін аударып, түп нұсқадан қай жағынан да кем түспейтін шеберлікпен қазақ поэзиясын жаңа түр, соны сөзбен байытты. Пушкиннен шалыс ұйқас алды, өлең жолын сегіз буыннан құрайтын өлшем енгізді. Осы және басқа жаңалықтарын алғап айта келе, Мұхтар Әуезов: “Абайдың шын қуаты – бояуы айқын. Қыры мен сыры терең тілінде, сөздігінде жатыр” (Мұхтар Әуезов. Жиырма томдық шы¬ғар¬малар жинағы. Алматы. 17-том. “Жазушы”. 1986. 67 б.). Пушкинді тәржімалағанда “Абай не Кры¬ловты, не Лермонтовты аударғандағы сияқ¬ты дәлшілдік әдеттерін қолданбайды”. “...Абай өз бетімен еркіндеп, Пушкиннен ойқастап кетіп оты¬рады”, (Жиырма томдық. 18-том. 12 б.) – деген.
Абайдың шын қуаты жайындағы пікірді жалғай түскенімізде анық көзіміз жететіні, Александр Пушкиннің романына келгенде, “Евгений Онегинді” ықшамдап, тарауларының көбін қысқартып, эпистолярлық роман жанры күйіне түсірген. Яғни, жаңа нұсқасын жасаған. Нәтижесінде Абай нұсқасы төлтума шығармаға айналған. Ол, күні бүгінге дейін айтылып жүргеніндей, аударма емес...
        
        Шериаздан ЕЛЕУКЕНОВТІҢ

романына қосқан ой - пікірі
Қазақ әдебиетіндегі пушкиннама өзі бір ... ... ... ХХ ... бас ... Шәкәрім Құдайбердиев А.С.Пушкиннің "Дубровский" хикаяты мен "Бұрқасын" әңгімесін өлең етіп жырлады. Кеңес кезінде "Евгений Онегин" романын қазақ ақындары Ілияс ... пен ... ... ... қазақшалады. Кезінде Қазақстанда ұлы орыс ақынының екі томдық өлеңдер ... ... ... ... ...
Бұл тараптағы біздегі аудармалардың тәуір жағы, қазақ ақындары "жаман көпір - ... ... ... орыс ... жетік біліп, бар пейіл, ықылас-ынтамен тәржімалағандығы. Асыл нұсқаның тілін терең ... ... ... ... ... ... ақынымыз орыс поэзиясының елуге жуық өлеңдерін аударып, түп нұсқадан қай жағынан да кем түспейтін шеберлікпен қазақ поэзиясын жаңа түр, соны ... ... ... ... ... ... өлең ... сегіз буыннан құрайтын өлшем енгізді. Осы және басқа жаңалықтарын алғап айта келе, Мұхтар ... ... шын ... - бояуы айқын. Қыры мен сыры терең тілінде, сөздігінде жатыр" (Мұхтар ... ... ... шы - ғар - малар жинағы. Алматы. 17-том. "Жазушы". 1986. 67 б.). Пушкинді тәржімалағанда "Абай не Кры - ... не ... ... сияқ - ты дәлшілдік әдеттерін қолданбайды". "...Абай өз ... ... ... ойқастап кетіп оты - рады", (Жиырма томдық. 18-том. 12 б.) - ... шын ... ... пікірді жалғай түскенімізде анық көзіміз жететіні, Александр Пушкиннің романына келгенде, "Евгений Онегинді" ... ... ... ... ... ... ... күйіне түсірген. Яғни, жаңа нұсқасын жасаған. Нәтижесінде Абай нұсқасы ... ... ... Ол, күні ... дейін айтылып жүргеніндей, аударма емес...
Аударма дегеніміз не? Бір тілде ... ... ... ... дәл, ... етіп ... ғой. ... етудің амалы әртүрлі. Нақпа-нақ аудар - ма дейтіні бар. Мәтінді сөзбе-сөз беремін деп отырып, тәржіманың оқылуын қиындатады. Ал, еркін аударма ... ... ... ... ... ... беталды лағып кетеді, тәржіманың дұрыс-бұрыстығына шәк келтіреді. Ең дұрысы - аударманың балама түрі (адекватный перевод). ... ... ой ... сөз ... мәнерін сақтау.
Бұл амалдың қай-қайсысы да "Евгений Онегиннің" Абай жасаған нұсқасында ... - ныл - ... ... ... ... сүйіспеншілік роман жанрында қайта жазылуы тәржімалық амалдың бәрінен бас тартуға мәжбүр етті. "Пушкиннің үлкен шығармасын Абай өз тұсындағы ... ... өз ... өткізіп, өзінше қорытынды жасап, өзі ойлаған түрдегі бір үлгі етіп ұсынбақ болады". ... 12, 13 бб.). Кең ... ... ... жырына айналуында, Пушкиннен өзгеше бітім алуында бірқатар сыр бүгулі.
Пушкиннің басты шығармасын қазақ жұртын таныстырмаққа бел байлағанда, Абай орыс ... асыл ... ... ... ... ... жолдарын қарастырмады, көп ойланып-толғанбады дей алмайсың. Орыс пен ... ол ... бір ... ... ел еді ... те ... ... болмысы бөлек, ұқсастығы шамалы болатын. Орыс мәдениетімен аралас-құраластығы әлі жетімсіз ... үшін ... ... бар ... ... шығарманың тұқылын қалдырмай қотарып аудару әлі ертерек болатын.
Оны қойып, орыс тіліне ... ... ақын ... ... өзі 1937 жылы "Евгений Онегинді" толық аударғанда талай қиындықтарға кезікті. Ленинградтың оқуын тауысқан Әуезовтің өзі аудармаға жазған пікірінде "Евгений Онегиннің" ... ... ... аса ... ... аттары аталатын Фонвизин, Княжнин, Шаховскойлар, әртіс Семенова, биші ... ... ... өз ... өнер ... - лерінің суретін беріп отырғанын түсіне қою оңай ма? Альбион, О'Брента, не ... ... тілі ... сөздерінің арғы сырын екінің бірі түсіне қояр ма екен? - деген.
Абай Пушкин романынан өз тұсындағы ... ... ... ... ... ... ... іздеген. Абайға бәрінен де күшті әсер еткені Татьянаның Онегинге жазған хаты еді. Қыз ... ерек ... ... ... жігітіне асықтығын бірінші боп білдіреді. Және бейкүнә балаң сезім махаббаттың шапағатына бөленгенде қандай сыршыл да сазды тілге ие болған. Дәл осы хат ... ... ... ... ... деп ... керек.
Қазақ бұрынғы өмір салтында хатқа түскен жазуға айырықша мән берген. "...Ғалымның хаты өлмейді" деген мәтелді еске ... та ... - лік - ті. Ауыл ... ... сезімін хат ар - қылы жеткізуге ұмтылған. Хат жазу ұсталығы қолынан келмегені ... желі ... жа - лын - ған. Абай ... ... ... ... ... талабында ауыл ғашықтарының хат ар - қылы табысатын сол ... де ... ... ... ... Онегин хатпен емес, ауызекі жауап береді. Байғұс қызбен дерев - ня ... ... ... Сол ... ... ... қалай қайтарғаны Абайда "Онегиннің Татьянаға жауабы", "Онегин сөзі" деген бөлімдерде хат түрінде беріледі. Петербург салонында Татьянамен жүздескендегі Онегиннің сүйдім-жандымы, оған ... өр ... ... ... жазған хаты", "Татьяна сөзі" боп тағы да хат формасына түсіріледі. Хат - қа жатпайтын "Онегиннің сипаты", "Ленский сөзінен" және "Онегиннің ... ... атты ... ... ... эпистолярлық өрнегін біржолата анықтады.
Қазақ туындысының орыс түпнұсқасынан жанрлық айырмашылығын алғаш аңғарған кісі - Мұхтар Әуезов. "Көбінше, Абайдың ауда - руын - да ... баян ... ... ... - ляр - ный ... қалыптанған тәрізді". (Мұхтар Әуезов. 20 томдық шығармалар жинағы. 20 т. 199 б.) - деп ... ол ... ... ... - байұлы" атты монографиясында.
Эпистолярлық жанр... Жанр дегеніміз шығар - маның белгілі бір тегі, түрі. Түрі өзгерсе ... - ның ... ... ... өзгермек. Эпис - то - лярлық романның ... тұсы ... ... ... Абай ... ... - мик-жазушы нәзира жанрына жатқызған. Абай - тануда осы ... күні ... ... ... ... Бірақ Мұхтар Әуезовтің талдауларын тағы да бір сүзіп өткенде, бұл ... да ... ... ... ... эпистолярлық романының түп - нұс - қадан ауытқу себебі, Мұхаң пікірінше, Абайдың аударма ... ... ... ... ... ... формасына жүгін - ген дегенде "Ескендір" поэмасына арқа сүйейді. ... ... ... ... көп ... жырлағаны сияқты дейді. Міне, осы жерге келгенде әлі де ... ... ... ... барлығы байқалмай қалмайды.
"Ескендір" поэмасы Абайдың эпистолярлық романы секілді нәзира жанрына жатқызылса, не себепті аударма деп күні бүгінге дейін аталмай жүр? Олай ... жөні бар. Абай Низа - ми - ден ... ... ... ... ... да саған тойымдық жоқ екен", "топырақтан біткен топырақтан ғана тойым табады" деген ... ғана ... да, оны ... ... ... ... де - таль - ға ... Абай өзінше кетеді. Таразыға тарт - қан - да не ... ... ... ... қу ... Ни - за - миде - ... сый - ... кішкене тас. Абайдың "Ескендірінде" Низамиден тіке аударылған, не оқиға желісін қайталаған бір жол кездестірмейсің. Ескен - дірден өзге кейіпкерлерінің аттары ... ... ... ... жері де ... ... ... - Абайдың төлтума поэмасы. Барлық ... өз ... ... ... келеді.
Шын мә - нін - де - гі - нә - зи - ра Науаидің "Ләйлі-Мәжнүні". Ол ... ... ... ... деп ... ... внес ... своего. И в то же время это, по нашим современным ... и не ... ... ... ... у ... идет ... от Низами". (Н.И.Кон - рад. Запад и Восток". М., 1966. Гл. ред. Вос - точ - ной литеартуры. С.346.). Пушкинге ... ... гөрі ... ... әлдеқайда басым шығарманы - Абайдың эпистолярлық романын нәзираға жатпайтынын айтатын уақыт жеткен сияқты.
Мұхаң ... ... ... ... ... ... сөзді өз уақы - тының жоқ жерден пәле жапқыш, қитұрқы, құбылмалы мінезі - мен ... айта ... ... ... ... ... ... нұсқасының Пушкиннен алыс-жақындығы мәселесін көп төңіректетпес еді ғой. Маза бермеген сол ... ... ... атты ... ... де сыналап енгізіп жіберген.
"...Татьянаны ақын өз елінің тілімен сөй - ле - те бастап еді. Сөйлеткен ... ... ... қоңыр үн тауып, бұл тілде де нәзік ... күй ... ... жас ... боп барады. Қа - зір ұяң майда қызға Пушкин жаз - ғыз - ған хат пен өзі ... ... ... Кей ... Пуш - кинше емес..." (Мұхтар Әуезов. Елу томдық. 412 б.).
Абайдың "Пушкинше емес", өзінше кетуі ағыл-тегіл ... - ... - де де ашық ... Бұл та - ... ... ол эпистолярлық романдағы хаттарды негізгі үш топқа бөліп қорытқан.
Бірінші топ - ... ... ... - ... Онегинге жазған хаты" ("Амал жоқ - қайт - тім ... ... ... ... ... ұғындым сөздің бәрін"), "Ленский сөзінен" бөлім - дері. Аталған "бөлімдерде Пушкинге көп жерле - рін - де ... ... ... ... жолдар мен Пушкин қолданған теңеулерді де Абай дәл шебер аударып береді. Бірақ ... да бұл ... өзін - де ... ... қосылған жолдар, шумақ - тар, ой сезімдер жиі ұшырайды". "Абайдың бұл аудар - масында Пушкиннің текстіне үнемі ұқсас келіп отырмайтын ... бар". ... ... Жиырма томдық шығармалар жинағы. Алматы. "Жазушы" 1985. 20 том. 200 б.).
Екінші топты "Онегиннің Татьянаға жауабы" ("Таңғажайып бұл қалай ... ... ... - на - ға ... ... (Құп ... сізге жақпас"), "Татьяна сөзі" ("Тәңірі қосқан жар едің сен") өлең - дері ... "Бұл ... Абай Пуш - кин - нен ... ... оның ... ... ... жаңа жайларды жырлап кетеді". (Мұхтар Әуезов. Жиырма томдық . 20 том.. 200 ... топ - ... ... ... ... сөзі". "Абай өз жанынан Онегинге ақырғы сөз береді. Бұл - Пушкинде жоқ, еркін өзгерістің, Абайдың ... ... ... бір түр". (Жиырма томдық 19. том. 8 б.).
Бүл жіктеуден түйетін түйін: Мұхаң Абай еңбе - гі - нің екі ... ... яки ... жар - ... көбі ... саласына мүлде жатпайды деп кесіп айтқан. Сонда қалып отырғаны бірінші топтағы өлеңдері болса, оның ... де ... ... ... көп ... бар". ... өзінен қосылған "шумақтар жиі ұшырайды". Оны да айтушы Мұхтар ... өзі. Абай ... ... ... ... оқып ... ... түйсініп ұғынып, жүрегіне жеткен күйінде берген. Әр сөзін тіс - ке басып, баламасын тура беруге ... Осы ... ... ақыр ... ... ... к вам пишу - чего же боле?
Что я могу еще ... я ... в ... ... ... ... (А.С.Пушкин. Сочинения. Том третий. Госиздат худежественной литературы. М:, 1954. С. 59).
Пушкин сөзіне дөп сөз табуға Абайдың қалам қуаты жетпей ... ... ... етіп ... қыз ... ... ... түйсінетіндей болмайды ғой. Сол себепті хат алғашқы ... ... ... ... сөзі ... ... реңк ала ... жоқ - қайттім білдірмей,
Япырмау қайтіп айтамын.
Қоймады ... ... ... да тартамын. (Абай. Бірінші том. Алматы, "Жазушы". 1995. 138 б.).
Салыстырып көріңіз. Бастапқы төрт жолдың үшеуі Абайдың төл ... Тек ... жолы ғана не - гіз - гі ... ой ... ... "Мені жек көріп кінәлап жазаласаң да төреңе құлдық" деген сөзді жып-жинақы етіп "не ... да ... деп қай - ыр - ған. ... ... Пушкинше емес. Өлең - нің бүкіл өн бойы - ... "Жат үн, жат ... ... ... ... да ... көрмеген зары - мен шерленеді" (Мұхтар Әуезов. ... елу ... ... ... ... ... ... жолы". 2005. 421 б.) . Сол зардың мұңды ырғағы ... бар соны сөз ... ... пен ... түйіскен тұсында туған Абай өлеңінікі. "Шығыс" деген ұғым ... ... ... жоқ. ... ... ... бары - ... жүрек жайып саусағын,
Талпынған шығар айға алыс, -- дейді. (Абай. ... том. 139 б.). Бұл ... ... үшін өгей ... ... орыс ... өрнегіне кірікпей тұр. Сөз саптау айшығы таза қазақша.
Эпистолярлық романның түпнұсқадан алшақ - ты - ғы алғашқы бөлім - ... ... ... бере бастайды. Роман сюжетінінің қоз - ғау - шы күші - характер десек, хат-романнан ... ... ... ... ... ... - тер - ге ... Бас кейіп - кердің сипаты Абайша бейнеленеді. Салыстырып көрелік .
Как рано мог он лицемерить,
Таить надежду, ревновать,
Раузуверять, заставить верить,
Казаться мрачным изнывать,.. ... ... Соч. Т.3. С 11.). ... ... ... ... ... бірінші тарауының осы Х шумағынан бастап аударған. Бірақ сол ең ілкі шумақ, не қалайы жоқ, ... ... ... ... ... мен Абай ... характері, тағдырына дейін бір-біріне көп ұқсай бермейді.
Жасынан түсін билеп, сыр бермеген,
Дәмеленсе, күндесе, білдірмеген.
Нанасың не ... да ... ... бір ... жоқ алдар деген. (Абай. Бірінші том. 136 б.).
Шумақтың тіпті бастапқы жолының өзі түп - нұс - қамен ... ... ... ... кейіп - кері атымен жоқ. Қазақ нұсқасындағы Оне - гин сырын шашпайтын, ішіне не түйгенін сыртына ... ... да асыл ... ... ... ... сөз Абай ... харак - тері - не, "опалы, жақсы жігіт" (М.Әуезов) мінезіне үйлеспеуі себепті эпистолярлық романнан сылы - нып ... ... ... ... ... мақсаты Пушкин романымен дөп келе бермейді. Қазақ ақыны шығармасын ағартушы реализм рухында, әдебиеттің ұстаздық рөлін еске ала ... ... ... жастары Онегиндей парасатты жігітті үлгі етсін деп ойлаған. Сол себепті "...Абай Онегинді айыпты адам қылып ... Оны тек ... ... ... жаза басқан жазықсыз жан етеді". (Сонда. 201 б.)
Қысқасы, Абайдың Онегині мен Пушкиннің Онегині көп тұстарда ұқсамайтыны, екі ақынның шығарма жазудағы ... ... ... - ... ... ... мен ... мақала - сы - ның жазылғанына жарты ғасырдан асты. "Елу жылда ел жаңа" дегендей, көп ... қағи - да - лар, ... ... ... ... Әдебиеттану өлшемдері де бұрынғыдай емес. Айталық, Мұхтар Әуезовті ... ... ... ... ... мақтаныш тұтсақ, қазір ол ұғым да ескір - ген - дей. Бір ... ... ... ... телу оның ішкі ... ... біздің ең бетке шығар туындыларымыздан Шоло - хов таңбасын іздеп әуре-сарсаңға түсушіліктен туған шалағайлық.
Біздіңше, ұлы жазушы бүгінгі ... ... ... ... ... ... ... кейінге қалдырған шындықтарды жайып салар еді. Абайдың эпистолярлық романы аударма емес, "Евгений Онегиннің" жаңа версиясы, тың - нан туған ... ... дер еді. Олай деп жора - мал ... ... ... бар. ... да тақыры - бы, жанры бөлек, кейіпкерлері басқа үлгіде сом - дал - ған, сөз ... ... дара ... қалайша аударма аталмақ?
Пушкиннің Онегині - жас кезіндегі ... ... ... ... ... ең ... ... шағының сегіз жылын салтаң серілік, әләуләймен босқа өткізді. Абайдың Онегині - өйтпеген. Ол сұм қоғамның әділетсіздігінен жапа шегіп ... ... ... ... да ... ... жол - ды өзің біл, қай тарапқа қаңғырар" (Абай. 142 б). деп ... Бұл ... жапа ... жүрген талайсыз тағдырлы кейіпкер ақыры фәни дүниемен қоштасып тынады.
Эпистолярлық романның аударма емес, Пуш - кин романының жаңа нұсқасы ... ... ... ... мәнерінен, христиан дініндегі Оне - гиннің мұсылманша "гәпіруінен" көрінеді. Ол орыс арасында емес, бейнебір қазақ арасында өскен сияқты. ... ... ... тек дала ... айтады. "Сен - ағашта піскен алма", "Гау - ... "Он ... мың бұл ... Бар ... ... тұр. Мен сықылды сорлы адамның Ықтияры сенде ... 145, 146 бб), тағы осы ... Пуш - ... ... жоқ ... ... ... - нің машықты сөзі. Татьяна да бұл жағынан сүйген жарынан қалыспайды. "Сен жаралы жолбарыс ең, Мен киіктің лағы ем. Тірі ... ... ... ... ... ... т.т. Бәрі де ... кез - деспейтін, кездесуі мүмкін де емес метафоралар, ауыстырулар.
Өлеңмен жазылған эпистолярлық роман Шы - ғыс ... жең ... ... Оны - мен ... тамырластығы күшті. Онегин - нің Татьянаға жазған хатында басталған образ жасақталуында түпнұсқадан соншалық айырмасы бар шығарма қалайша балама ... ... ... ... түпнұсқадан форма жағынан да алыс жатыр. Стилінде батыс-шығыс сарыны біте қайнасқан. Лексикалық құрамын "Абайдың өзі ... - ған ... ... те, ... ... ащы сөздер, көрікті ойлар немесе шанышпа, мысқыл, әжуа, ащы сөздер..." (Мұхтар Әуезов. Жиырма том - дық. 20 том. 198 б) ... ... ... да ... мен оның ... ... екі бөлек дүние. "Евгений Онегин" романында автордың өзінің образы үлкен рөл атқарады. ... ... ... ақын қай ... оқиғаға тікелей араласады. Онысы - бүкіл шығарма ... ... ... баға ... ... я ащы ... бас кейіпкердің кей әрекетін әжуа етуінен, өзінің пушкиндік тағдырының ауырлығын шағынудан көрінеді. Ал, Абай нұсқасында мұның бірі де жоқ. Оқырман ... - тек екі ... ... ... ... ... ... баян таппаған өкінішті махаббат.
Версиялық бітім әдеби байланыстар ... ... ... ... Әр ... ... бас - қа ... әр түрде, әр нұсқада өмір сүре бермек. Поэ - зия қай ... ... ... сол ... ... ... Ақын айтқандай, аударма кілемнің өңінен гөрі сыртқы астарына ... ... ... өр - нек тым көмескі көрінеді. Сондықтан эстетикалық әсері түпұсқаға бара-бар бола алмайды.
Пушкин тоқыған кілемнен қатты әсерленген Абай, өз ... ... ... ұғымда беруге тырысты. Татьяна мен Онегиннің шерлі махаббатының бейнесі кілемнің өң жағында ұлттық өрнек қалпында тоқылған. Қазақтың кәрі-жасы ... оны ... ... көрген емес. Романды оқығанда не еске алғанда Абай жүрегін ... ... ... әнін ... ... қоса айтып отырады. Сезім әлемі махаббат тазалығының шәрбәтінен сусын - дайды.
* * *
Әдеби ... ... ... әр ... ... ... ... тасытпаса, жасытпайды. Абай орыс рухани әлемін ашып қана қойған жоқ. Ол өз жүрегінің мұхиттай терең сырларына, туған әдебиетінің шығармашылық кен ... ... ... ... ... ... құз-биіктерге самғай көтеріле алатын қуат-күшіне көз жеткізді. "Ғақлия" атты қара сөзінде ұлы Абай: "Әрбіреудің тілін, өнерін білген кісі ... бір - ... ... кі - ... ... ... - һим) Құнанбаев. Екі томдық. 2 т. "Ғы - лым". 1997. 162 б.). , иықтасады, теңеседі деген. Бұл ... - ... ... ... ... ... ... Ол принциптің дұрыстығын Абай әлемдік әдеби аламан бәйгенің алдыңғы легіне жүйткіп ... ... ... ... ... дәлелдеді.
* * *
Абай - ұлт көркі. Адамзаттың рухани қазынасына қазақ не қосты деген сауал туа ... ... ... ... ... бай ... ... Абай қазақтың жазба әдебиетін дүниеге әкелді. Абай мұрасынан әдебиетіміздің көп жанры тарайды. Жетекші жанр - ... да. ... ... ... хикаяттық (повествовательность) қасиеті фольклор мен ауызекі әдебиеттен. Жан ... - Абай ... ... ... ... Абай қазақ романы тарихының бастау көзін ашып, Мұхтар Омарханұлы Әуезов айтқандай, романның эпистолярлық түрін ... ... ... ... ... - сы - ның ... ... тарихындағы орны күні бү - гін - ге дейін анықталмай келеді. ... ... - лік - тің ... ... тіке ... жөнді мән берілмей, қазақ прозасының жетекші жанрының өсіп өркендеуіне Абай туындысының тигізген шара - паты тиісті дәрежеде сөз етілмей жүр. Мір - ... ... ... ... ... ... ... мал", Сұлтанмахмұт Торайғыровтың "Қамар сұлу" секілді роман ... ... ... тәрізді хикаяттар романға баратын жол есептеледі де, ол қатарға Абайдың ... ... ... ... Шын ... ... прозалық туындылар - әдебиетіміздің былайғы дамуына ықпалы жағынан бір төбе де, Абай туындысы бір төбе. Бәрін ... ... ... ... 1942 жылы дүниеге келген "Абай" романының жазылуына мұрындық болған "Татьянаның қырдағы әні" әңгімесі екенін айтса да жеткілікті.
Алғаш рет 1937 жылы ... ... ... мен ... ... журналында жарияланған әңгімеде қазақ-орыс әдеби байланыстарының үлкен бір ... зор ... ... ... аяқ - ... 1887 ... қысында орыстың да - насы Пушкин өзінің сүйікті Татьянасын қолы - нан жетектеп кеп, кең қазақ сахарасына ең алғаш рет ... ... ... Әуезов. Шығарма - ларының елу томдық жинағы. 23-том. Алматы. "Жібек ... 2005. 440 б.) ... - ... Ол ... ... ... Әуе - зовтің ұзақ жылдар бойғы ізденіс-толғаныс - тары - ның өзі бір ... Абай - ... ... оның ... ақын. Демек, ол жайында жазылатын шығарманың, айталық "Бірінші Петр", "Емельян Пугачев" немесе "Степан Разин" секілді роман тип - ... ... ... ... ... твор - чес - тво - олық ... бейнелегенде дәуірдің қоғамдық-әлеу - меттік келбетіне қоса, ұлы ақынның шығар - ма - герлік психологиясын, ... ... - ды - ғын ... ... ... ... ... Осы қиямет қиын міндетті жүзеге асыру мақсатында Мұхтар Әуезов ақын, жазушылар туралы күрделі роман типінің ХХ ғасыр басында ... ... ... ... ... Вазир-Мухтара", А. Моруаның "Байрон" атты шығармаларына, тағы басқаларына.
Бірақ ... ... ... ерек сәтті тууына ең көп қаруы тигені басқа ешкім де емес, дәл Абайдың өзі еді. "Как я работал над ... ... и ... ... атты ... Мұхаң - ның: "мне на помощь приходит сам Абай со свои - ми произведениями" (Мұхтар Әуезов. ... ... ... ... ... ... 1985. 261 б.) деп атап көрсетуінде үлкен мән бар. Еңбегінің жемісті шығуына Абай өлеңдер жинағының, қаршадайынан жаттап өскен ... ... ... зор ықпал еткенін арнап айтуды ол өзінің борышы санайды.
Мұхтар Әуезов Абайдың әңгімедегі психоло - ... ... ... ғибрат алған. "В едином комплексе идет во всех ... ... и тема ... ... отражаясь в эпизодах, изображающих первые творческие побуждения, через овладение пушкинским языком..." (Cонда. 277, 278 бб.) -- деп ... ... ... ... ақынның өміртарихынан гөрі, өлең мен ән өнерінің туу, кемелдену тарихына көбірек назар аударғанын арнайы бөліп айтады.
Хат ... хат ... екі ... ... айналып кетеді. Адам жанының ең бір нәзік құбылыстары шертіледі. Сол тәсілге қызығып, оны қол - ... ... ... ... Абай тілі жет - кен ... проза жанрында жетігу жолдарын зерттейді. Құрғақ қағидаларды тізбектеу, өмір - баян - дық ... ... ... кету ... ақын - дық ... ... ашып бере алмайды. Негізгі салмақты ұлы ақынның жан дүниесіндегі алуан құбылыстарға, ішкі өмірі ағынына салса, прозаның да ... ... ... ... ... ... ... тоқтайды.
"Татьянаның қырдағы әні" "Абай жолы" ро - ман-эпопеясының екінші кітабының (1947) соңғы тарауына "Тағы да әнде" де - ген ... ... ... ... - ... - да ... ... деп аталды. Татья - на - ның қазақ тілінде жазылған хаты қалай туды, әнге қалай сұранды, махаббат ... ... ... ... шырқалды, - әңгіменің осы рухы ақын шабытының туу, өрістеу тарихын паш ... ... ... да таңғажайып биік беттеріне айналды.
Қысқасы, Абайдың эпистолярлық романы жазушы ... ... 116 ... ... ... "Абай жолының" эстетикалық кілтін ұстатты.
* * *
"Онегин - Татьяна" романы 1887-1889 жылдары ... ... ... ... көруі - 1909 жыл. Бұл жылдары - Х1Х ғасырдың аяғы ХХ ... ... - ... елі ... ... ... киді ... те, Ресейдей экономикасы мен мәдениеті өркен жайған империямен бір шаңырақтың астында өмір сүру патриархалды Қазақстанды дамудың жаңа белесіне шығарды. Әсіресе, ... ... ... сол ... ... ... қоян-қолтық мәдени қатынасқа енуі, Батыс пен Шығысқа бірдей үңілуі тегін кеткен жоқ. Сол процестің басты жемісі - Абай ... ... ... ... ... әлемнің өзге әдебиеттерімен иық теңестірді. "Жоқты-барды ертегіні" термектен тиылып, ел өмірінің толғақты проблемаларына бет бұрды. ... "Сөз ... ... Әлі, ... ... ... қарсылық емес, ендігі өскен биік рухани талап дәрежесінен шығу үшін қисса, ертегі-хикаядан гөрі көркем сөздің ... түрі ... ... ... ... ... адамның ішкі өмірінің қайнаған құбылыстарын әлеуметтік болмыспен ұштастырып суреттеуге ең ебдейлі жанр ... ... анық көзі ... Лирикалық кейіпкердің ішкі көңіл ажарын хат түрінде берген Пушкин тәсілін қолдауды құба-құп көрді. ... ... ... ... дәстүріне бағып, классикалық шығармаға өз тарапынан үн қосты. Орыс данасынан ... ... мен ... ... ... өнер жарыстыруды ұйғарды. А.С.Пушкиннің "Евгений Онегин" романын сол тәсіл беделінде қазақ қауымына жеткізуге бел ... ... ... ... мәнісі - оған ұлттық реңк беру деген сөз. Татьяна мен Онегиннің жазысқан хаттарын, жауаптасқан сөздерін ... ... ... ... ... ... ... "Татьянаның тілімен қазақ қызының жүрегіне қоса тіл" бітіру, "Онегиннің ойлы-сырлы өкінішімен қазақтың ... ... жас ... ... ... ... ... Жиырма томдық шығармалар жинағы". 19 том. 10, 11 бб.) тәрбиелеу міндеті тұрды.
Эпистолярлық роман ұлттық реңк алуы барысында ... ... ие бола ... ... салыстырғанда шығарманың аудармаға жатпайтын тілін былай қойғанда, мазмұны да қазақ болмысына икемделді. Кейіпкерлердің характері, ойлау, сезіну жүйесіне дейін түпнұсқадан ... ... ... Абай ... Онегиннің аты орыс болғанымен, заты орыс емес. Діні мұсылман, басы тығырыққа ұшырағанда аузына Христос ... Алла ... ... ... ділі мен тілі - бәрі ... ... ... "Он сегіз мың бұл ғаламның Бар тынысы күнде тұр" ... ... таза ... ... құйғытады. Татьянаға жазған хатында Онегин де "Тәңірі добы - бұл ... бас" ... ... ... екі томдық толық жинағы. 2 том. "Ғылым". 1977. 45 б.) -- деп, "Адамның басы - ... ... ... ... ... өз тағдырына лайықтап тұжырымдайды.
Онегин тип ретінде қалада тәрбие алып өсіп шыныққан қазақ жастарына көбірек ұқсайды. ... ... ішкі ... ... өзін ... жүрген жайлармен өзектес. Қаладан білім, ғылымға уызданып, орыс ойшылдарымен ... ... ... он алты жыл патша әкімшілігімен тікелей араласып қызмет істеген, қала мен ауыл арасында көп ... сол ... ... ... жапа шеккен Абайдың өз өресімен шамалас.
"Онегиннің сипатын" оқып отырғаныңда "опалы, жақсы жігіт" ... ... ... ... ... ғана ... ... жетеді. Кейіпкерін сыйпаттағанда қазақ ақыны айналасындағы жаңа буын жас ұлан тұрпатына да айырықша көз тоқтатқан. Өзі идеал тұтқан үлгі ... ... ... ... ... ... болмысында тәрбиеленген қазақ жастарымен іштей салыстырып отырған. Әбдірахман туралы өлең шоғырында Онегинге ұқсас нышандардың барынша дәріптелетіні соның дәлелі.
Абай сөз ... ... ... ... ... ... адамды айырықша бағалаған. Дү - ние - де өлімнен күшті нәрсе жоқ, тағдырға тәбділ бола ма, сабырлық қылсақ керекті дейтін ... ... тағы бір ... ... Сөз ... - ған - ... өлмейтіндер санатына жатқызады. Алғыр шешен сөз иесі ол үшін ең биік ... ... ... ... жүрсе де сөзге баяу, От жалындай жауапкер құрбыменен".
Сөзден есесін жібермейтін айтқыштық қа - сиет - ке Әбдірахман да ие. ... қиыл - ған ... ... ... ... Әбді - рахманның "таппайтын сөзі жоқтығын" Абай күрсіне дәріптеп еске ... ... - ... ... -- ... бойы - құрыш. Жұрт көңілін аулағыш, тындырғыш. Бірақ ... оғаш ... ... Осы ... Онегиндей опалы жігітке де тән. Жол таласқан күндес біреу шықса, "ажуаға қорлауға тілі оралды, Не ... ... ... ... ... бас ... ... автор сүйсіне үлгі етеді.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай және аударма өнеріндегі рухани үрдіс 13 бет
Мүсірепов Ғабит Махмұтұлы6 бет
Әсет Найманбайұлы «Бақтиярдың қырық бұтағы» циклдік топтамасының жанрлық ерекшеліктері23 бет
Бокс3 бет
Ванадий13 бет
ГОСТ және ОСТ,олардың су,ауа,топырақ,сүт,ет және мал шаруашылығы өнімдерін микробиологиялық және вирусологиялық бағалауға қажеттілігі19 бет
Конденсаторлар, олардың түрлері және сыйымдылықтары8 бет
Молибден және вольфрам14 бет
Саяси ойдың дамуы9 бет
Ұлы отан соғысын қайта қарастыру-кейінгі ұрпақтың борышы5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь