Бала тәрбиесіндегі жаттықтыру істерінің тиімділігі

Тəрбие көзделген əрекет-қылық (поведение) типін қалыптастыруы міндетті. Тұлға тəрбиелілігі түсінік, ұғымнан көрінбейді, ол адамның нақты іс-əрекетімен бағаланады. Бұл тұрғыдан іс-əрекет ұйымдастыру мен қылық қалыптастыру тəрбие процесінің өзегі ретінде қарастырылады. Аталған топтағы əдістердің бəрі тəрбиеленушілердің практикалық іс-əрекетіне негізделген. Мұндай іс-əрекетті басқару үшін педагог оны құрамды бөліктерге – нақты істер жəне қылықтарға жіктейді.
Қажетті тұлға сапаларын қалыптастырудың жалпыланған əдісі – жаттықтыру. Балада қалыптасатын қылық, əрекеттің қай-қайсысы да жаттығып, дағдыланудан. Балаға басқалардың қалай жазатынын əңгімелеп, жазуға, атақты күйші өнерін көрсетіп, домбыра тартуға үйрету мүмкін емес. Тəрбиеленушіні мақсатты бағытталған белсенді əрекетке ынталандырмай, жоспарланған мінез бітісін де орнықтыруға болмайды. Жаттықтыру мəні – талап етілген əрекеттерді көп мəрте қайталаумен автоматты орындалу дəрежесіне жеткізу. Жаттығулар нəтижесі – тұлғаның бекіген сапалары: əдеттер мен дағдылар.
Жаттықтыру істерінің тиімділігін келесі шарттар анықтайды: 1) жаттығулар жүйесі; 2) олар мазмұны; 3) түсініктілігі мен жеңілдігі; 4) көлемі;
5) қайталау жиілігі; 6) бақылау мен түзету; 7) тəрбиеленушілердің тұлғалық сапалары; 8) жаттығулардың орындалу мерзімі мен орны; 9) жеке-дара, топтық, ұжымдық жаттығулар формасы;
        
        Тəрбие көзделген əрекет-қылық (поведение) типін қалыптастыруы міндетті. Тұлға тəрбиелілігі түсінік, ұғымнан көрінбейді, ол адамның нақты іс-əрекетімен бағаланады. Бұл ... ... ... мен ... ... ... процесінің өзегі ретінде қарастырылады. Аталған топтағы əдістердің бəрі тəрбиеленушілердің практикалық іс-əрекетіне негізделген. Мұндай іс-əрекетті басқару үшін педагог оны ... ...  -  ... ... жəне ... ... ... тұлға сапаларын қалыптастырудың жалпыланған əдісі  -  жаттықтыру. Балада қалыптасатын қылық, əрекеттің ... да ... ... ... ... ... ... əңгімелеп, жазуға, атақты күйші өнерін көрсетіп, домбыра тартуға үйрету мүмкін емес. Тəрбиеленушіні мақсатты бағытталған белсенді əрекетке ынталандырмай, ... ... ... де орнықтыруға болмайды. Жаттықтыру мəні  -  талап ... ... көп ... ... ... ... ... жеткізу. Жаттығулар нəтижесі  -  тұлғаның бекіген сапалары: əдеттер мен дағдылар. 
Жаттықтыру істерінің тиімділігін келесі шарттар анықтайды: 1) ... ... 2) олар ... 3) ... мен ... 4) көлемі;
5) қайталау жиілігі; 6) бақылау мен түзету; 7) тəрбиеленушілердің тұлғалық сапалары; 8) ... ... ... мен ... 9) ... ... ... жаттығулар формасы; 10) жаттығу сеп-түрткілері мен оған деген ынта себептері. Жаттығулар ... ... жəне ... ... ... тікелей тəуелділік бар: жаттығу неғұрлым көп орындалса, олар ... ... ... ... да ... ... келеді. Бұл тəуелділік тұлғалық ерекшеліктерімен реттеліп барады. Бірдей тең деңгейлі сапаны қалыптастыру үшін əр ... ... ... саны ... бір бала көзделген сапаға аз санды жаттығудан жететін ... ... ... ... ... ... ... қажет. Сапа неғұрлым күрделі келсе, оған байланысты əдеттерді қалыптастырып, тұрақтандыру үшін соғұрлым көп жаттығу орындап, көп ... ... ... ... ... ... ... ең алдымен өз тəрбиеленушілеріне қандай дағдылар мен əдеттерді қалыптастыруы қажет болатынын ойластырып алғаны жөн. Жаттығулардың көзделген қылық-əрекетке сəйкес болуы (адекватность) - ... ... ... ... ... жəне ... дағдылары мен əдеттері қалыптасады. Сондықтан жаттығулар қалай болса, солай ойдан шығарылмай, өмірден ... ... ... ... ... ... ... сапалар тұрғызушы жаттығулар пайдаланылады.
Тұрақты дағдылар мен əдеттер қалыптастыру үшін ... ... ... ерте ... ... дұрыс. Жас организм қай əсерді де тез қабылдайды. Əдеттенген адам өз ... ... ... ... ... ... өз ниеттерін басқалар мүдделерімен салыстырып, бағалай алады. ұстамдылық, өзіндік бақылау, ұқыптылық, тəртіптілік, қатынас ... - бəрі де ... ... ... ... ізгілі адам сапалары.
Жаттықтыру əдістерінің тиімділігіне себепші маңызды шарттардың бірі- біртұтас жаттығулар жүйесінің біртіндеп күрделеніп баруы. Кіші сынып оқушыларында ... ... ... ... ... ... ілгерілі жаттығулар жоспарын ұсынуға болады.
Гуманистік тəрбиеде де қатаң əдістер қолданылады. Бірақ əңгіме оны қалай пайдалануда. ... ... ... бірі - ... ... ... талап тəрбиеленуші əрекетінің ынталылығын көтеруге не оны тежеуге қажет талаптар тікелей не ... ... ... ... ... - ... дəл, нақты. Жанамалы талапта əрекетке келтіретін талаптың (кеңес, өтініш, сенім, қолдау, құлақ-қағыс жəне т.б.) өзі емес, ал сол талаптан ... ... ... толғаныс, күйзеліс, мүдде, ұмтылыс. Жанама талаптар арасында аса көп қолданылатындары:
Кеңес-талап. Бала санасына ықпал жасаумен педагог қойған талаптың қажеттігін, ... ... ... кеңестің
қабылдануы не қабылданбауы педагог беделіне, оның оқушымен қатынасына тəуелді.
Ойын талап. Əрқандай ... қою үшін ... ... ... ... ... ... Бала ойынды қызығушылықпен орындай жүріп, өзі байқамай талаптарды да қабылдайды. Бұл талап əдісінің өте ізгілікті жəне тиімді формасы, бірақ оны ... аса ... ... ... ... ... ... Мұндай əдіс, əдетте, сыйластық жайлаған ортада іске асады.
Өтініш талап. Педагог пен тəрбиеленуші арасында достық, жолдастық қарым-қатынас болған ... өз ... ... ... ... - ... сапаны жылдам əрі жоғары деңгейде қалыптастыру үшін қолданылады. Кейде бала мұндай талапты ауырсынады, өжеттікпен қарсы шығады. Солай ... да, ... ... өзі үшін қажет. Гуманистік педагогика адам құқына қарсы қатаң ... ... ... дегенмен орынды жерінде бұл əдісті жұмсарта, басқа əдістермен, əсіресе ойынмен бірлестіре ... жөн ... ... ... жəне оны ойынмен бірлестіру бала табиғатына сай келеді. ... ... ... ... барша кезеңдерінде де тиімді, бірақ бала дамуының алғашқы сатысында əбден қажет. Бұл əдісті пайдалану шарттары:
1. ... ... екі ... да анық, дұрыс түсінуі. Егер тəрбиеші алдына қойған көндіру мақсатының мəнін, пайдасын жете пайымдамаса, онда əдіс баланы түгелдей бағындырумен орындалады. ... өзі нені ... ... ... ... ғана əдіс өз ... ...
2. Қандай да талапқа көндіруде, айтар ойыңызды сөзбен анық, түсінімді өрнектеңіз, ерекше ... деп ... ... , ... ... жолымен ұғындырған жөн.
3. Əрбір уақыт аралығына қонымды, оқушы мүмкіндігіне сай əрекет жоспарлаңыз. ... ... ... ... ... Алғашында дəл орындауға, кейін тез орындауға үйретіңіз.
4. ... ... одан ... нəтижені көрсете біліңіз. Салақтық пен тазалықты, ұқыптылық пен салғырттықты нақты мысалмен ... ... бала ... ... өз ... ... ... өзінің келеңсіз əрекетінен жеркенуге мəжбүр етіңіз.
5. Көндірудің бірізді - параллель схемасын қолданыңыз. Егер тұлға сапаларын ... ... ... болсаңыз - уақыт жеткізе алмаймыз. Барша сапаларды ... де ... ... ... қай ... ... табиғи байланысты
болатынын анықтап, оларды бірқатар тəрбиелеңіз, екіншіде қай сапа қандай қасиетке негіз боларын біліп алып, оларды бірінен соң екіншісін ...
6. ... ... пен ... ... ... ... қатаң, үздіксіз бақылау бар жерде нəтижесін береді. Бақылау ... ... ... ... қажет.
7. Көндірудің педагогикалық тиімді нəтижесі ойынмен бірге келеді. Бала белгілі қағидаларды ойын барысында еш ... өз ... ... ... үшін ... ойынға тартудың себептері: 1) қажетті іс-əрекет мақсаты оқушылар үшін тартымсыз болса; 2) мақсатқа жету жолы іс логикасына орай ... ... ... болса.
Тапсырыстар беру - балаларды ұнамды қылық-əрекеттерге жетелеудің тиімді жолы. Тапсырыстар түрі əрқилы: сырқат ... ... ... оның ... ... қамқорлыққа алынған балабақшаға ойыншықтар дайындау; сынып бөлмесін мейрамға безендіру жəне т.б. Қажетті сапаларды ... үшін де ... ... ... ... мен ... кем ... - дəл əрі орынды жасау əрекеті, шыдамсыздарға - ... ... ... жұмыстарды тапсырып тəрбиелеуге болады. Тапсырыстың орындалуын ежелеп, түсіндіріп жатудың қажеті жоқ.
Тəрбиелік жағдайлар - арнайы жасалған ... орай ... ... мен ... ... ... Тəрбиелік жағдайлар (ситуация) тиімділігін көтерудің екі жолын еске ұстаған жөн:
- жағдай жалған, жасанды болмай, нақты өмірде кездесетін қарама-қарсылықтары мен ... ... ... ... ... ... ... шарттарды түзеді, ал ситуациялар табиғи қалпында өтуі тиіс. Мектеп өмірі мұндай ... бай: , , жəне т.б. ... ... Мұғалім ескертпесін күткен тəрбиеленуші оған алдын ала дайындалады, ал əрекет тосын болса, көп жағдайда бала мұғалім айтқанына көнеді. Оқушының ... ... ... ... ... ... ... Бірақ бұл жағдайдағы басты шарт: бала мұғалім əрекетін дұрыс түсініп, оны əлсіздік, сенімсіздік демей, жоғары адамгершілік тұрғысынан қабылдауы тиіс. Қай ... да ... ... ... тікелей араласпағаны жөн.
Аталған əдіс басқа тəрбие əдістерінің баршасымен тығыз байланысты.
Тұлға мінез-қылығын қалыптастыру əдістері ... өте ... ... бəрі тəрбие процесінің өзегін құрайды. Атап айтсақ, бұл əдістер: жаттықтыру, талап, көндіру, тəрбиелік жағдайлар ... ... ... ... мен ... шыңына жеткен заманы деп біз жоғарыда атап өткен ... Әр ... ... ... ... қоярлық өзінше талаптары бар. Біз өмір сүріп жатқан заманның адамға қоятын талабы ретінде деген қазақ халқының ... келе ... ... ... ... отыр. Себебі, бүгін алға шабам дегендер, білімнің бұлағынан нәр алуы, ғылымның әр саласынан хабардар болу керек. Жан-жақты ... адам ... өз ... тауып, мақсаттарына жете біледі. Бірақ білім-ғылым деп, тәрбиені тыс қалдыруға болмайды. Бүгінгі таңда мектеп ... ... ... - баланы оқыта отырып тәрбиелеу. Осы принципті басшылыққа алған ұстаз оқушысын білімді, өнегелі әрі мәдениетті етіп ... Осы ... ... ... ... ... ... т.б. салаларында жан-жақты дамиды.
Қазір мектеп бітіруші жастарды техниканы меңгеріп, оның тетіктерін жетік білетін етіп тәрбиелеу міндеттері ... ... Адам ... ... ... ... ... ең алдымен оның шығармашылығының деңгейі биікте болу керек. Ал шығармашылық кез-келген ғылымның саласын ... ... ... Сол ... техникалық еңбек сабағында балаларға заманымызға сай білім бере отырып, шығармашылық және жеке қасиеттерін дамытудың мәні зор. ... ... ... 1-сыныптан басталуы керек. Еңбекке баулудың алғашқы күндерінен жүйелі білім беруді, олардың ой-өрісін дамытуды, тапсырмаларды орындау жоспары мен жұмысқа ... ... ... ... етіп ... керек. Олар қарапайым нәрселерді құрастырудан бастап, біртіндеп күрделі өмірде жиі кездесетін ... ... ... үйренеді. Оқу жылының екінші жартысынан бастап, ... ... ... және ... ... ... ақ қағазға сызғызу жүргізіледі. Мұғалімнің өзі жасаған кестесі не тақтаға сызған бұйымы мен оның құрылысының бейнесі сызба түрінде берілуі керек. Осы ... ... олар ... ... ... ... ... Сонан кейін бұйымның сызбасы және үлгісі, не техникалық суреті салыстырылып, орындалатын жұмыс операциясы ... ... ... ... ... бұрын, сызбада берілген бүктеу, кесу, жалғау сиқты шартты белгілерді оқи алу білуге үйрету керек. Оқушылар негізінен бұйымдар мен жұмыстарды үлгі және ... ... ... ... ... ... ...
Сызбаны оқу және белгілеу - еңбекке баулу сабағында орындалатын операцияларды алдын ала жоспарлау барысының алғы шарты. ... ... ... соң, олар ... көрсетілген жұмыстарды орындауға кіріседі. Егер берілген тапсырма бір сағатта орындалатын болса, алғашқы ... ... ... ... арналады. Қалған уақыт материалды өңдеуге, бөлшектерді дайындауға, ... ... ... оның орындалуын тексеруге бөлінеді. Олар белгілеу тәртібін дұрыс жоспарлап, жете түсінсе ғана еңбек операциялары ойдағыдай орындалады.
Қажетті сызықты ... ... ... ұшталуына байланысты. Қарындаш кедір-бұдырсыз, теп-тегіс ұшталуы қажет. Сонда жүргізілген сызық дұрыс болып шығады. Түзу сызық сызғанда, ... ... ... ... ... көлбете ұстап, үлгінің не сызғыштың қырына тақап сызады. Сызу үшін қалыңырақ ағаш сызғыш, өлшеу үшін ... ... ... ... ... ... ... оқушылары балалар бақшасынан алған дағдылары негізінде мұғалімнің айтқаны, тақтаға сызғандары бойынша жұмыс істеп, шеберлікке үйренеді. Циркульмен дөңгелектер ... ... тең ... ... ... ... ... бастап, жоспарлаудың алғашқы элементтерін, графикалық бейнелеуді, сызбаны оқуды және белгілеуді, фигураларды ... ... ... сызу ... ... істеуді, сызу тақтасын, қағазды тақтаға дұрыс бекітуді, көмекші сызықтар жүргізуді, қағаздың бүктелетін, кесілетін жерлерін сызықтар арқылы белгілеуді үйренеді.
Жұмыстың ойдағыдай ... үшін ... ... ... ... білуге үйрету керек. Өзін-өзі бақылау - дайындық кезеңі, негізгі кезең және қорытынды кезең болып бөлінеді. Олар дайындық кензеңінде ... ... ... Бұл ... ... ... іске асырылады. Мұғалім осы кезеңде балалардың назарын материалды зер сала ... ... ... ... анықтай білуге аударады.
Оқушыларды, өз жұмыстарын бақылай білуге үйретудің мақсаты - ... ... және ... ... ... кемшілігін анықтай білуге үйрету, сонда олар жұмыстың я дұрыс я бұрыс орындалғанын байқайды. Сонан соң ... әрі ... ... ... пе, жоқ па, соны ... ... ... үшін оқушылар материалдар мен аспаптардың қасиеттерін, модельдер технологиясын және олардың атқаратын ... ... білу ... Ол ... мұғалімнің бақылауымен, көптеген қайталаулардың нәтижесінде меңгереді, соған дайындалады. ... ... ... ... ... ... және ... да өздерінің назарын аударған әр түрлі табиғи материалдарды алып келеді. Бұл материалдар балаларды мектеп төңірегіндегі жергілікті жердің табиғатымен нақты таныстыруға ... ... ... - бұл ... ... ... отырып жүйеге келтіру, мектепке сақтау үшін іріктеп алу. Бұл ... ... ... ... орындалуға тиіс. Әр түрлі материалдарды сақтауға папкалар және қорапшалар керек. Сондықтан балаларды сызба, оқу ... ... да ... салып қоюға арналған қорапшалар, сауыттар жасауға арнап ... ... ... ... ... керек.
Бұйымдар жасау үшін әуелі табиғи материалдардың түрлі ерекшеліктерін білу қажет. Мысалы, үлкендігі, пішіні, ... ... ... ... ... т.с.с.
Іскерлік пен дағдылардың белгілі бір жүйесін қалыптастыру үшін бұйымдар өз ... ... ... Мұғалімнің белгілі бір бұйымдардың орнына қиындығы бірдей сол тәрізді бұйымдар жасатуына болады.
Қағаз және қатырма қағаздан сан алуан ойыншықтар жасатып ... ... ... мән беруге тиіс жұмыс - балаларға шырша ойыншықтарын жасауды үйрету. Мұнда пайдаланылатын басты материалдар: қатырма ... ақ ... ... ... ... әр ... ... желім т.б.
Жаңа жылда ұйымдастырылатын шыршаларды безендіретін ойыншықтардың өздері-ақ жасап ... ... ... ... ... ... ... шырша балалр үшін онша қызықты болмайды. Бүкіл сынып ұжымшылдыққа, еңбек үстіндегі жолдастық қарым-қатынасқа тәрбиеленеді, ... ... ... ... ... игі ... ...
Шыршаға арнап қандай ойыншықтар жасату, оны қалай әсемдеу әр мұғалімнің шеберлігі мен талғамына байланысты. Дегенмен, қатырма қағаздан, ... т.б. ... ... жасалған алуан түрлі ойыншықтар, түрлі түсті қағаз тіліктерінен жасалған алуан түрлі шығыршықтар тізбегі, үш ... төрт ... ... ... ... т.б. ... алуан түсті қағаз қиындыларынан тізбектер, түрлі түсті басқа да ленталар, қатты қағаздан жасалған әр түрлі фигуралар, түрлі жеміс макеттері, ... ... ... ... ... ... - 8 наурыз еңбек сабақтарындағы жұмыстардың біраз түрлеріне тақырып бола алатыны мәлім.
Балалар еңбек сабағында 8 ... ... күні ... ... ... түрлі бұйымдар жасай алады. Бұл үшін мұғалім тарапынан оларға ... ... ... керек. Мұндай жұмыстарда көбіне қағаз, қатырма қағаз, мата т.б. ... ... Бұл ... кішігірім бұйымдар дайындауға болады. Мерекелердің еңбек сабағына негіз болуының ұтымдылығы - ... ... ... бұйымдарын аса бір қызығушылықпен, махаббатпен, сүйіспеншілікпен жасайды. Мысалы, жоғары да аталып өткен 8-наурыз мерекесін ... ... ... ... және ... өз қолынан сыйлық жасап беруге асығады. Сыйлықты жасау барысында баланың ойына әр-түрлі идеялар келеді және бала оны ... ... ... Тіпті кейбір балалар гүл жасаймын деп, өзі гүлдің бір түрін ойлап табуы мүмкін. Мұндай жағдайларда ата-аналар, ұстаздар ... ... ... ... әдстері іске асып отырғаны жөн. Үлкендердің марапатына ие болған баланың қызығушылығы, еңбекке деген талпынысы арта түседі. Сонымен қатар баланың кемшіліктерін де ... ... ... ... көре ... ... болашақта кемшіліктерді, қателіктерді болдырмауға тырысады және өз кемшіліктерін өзі ... ... ... ... ... ... отырып тәрбиелеу кезінде баланың жеке қасиеттері дамиды.
Аталған жұмыстарды өңдеу, әр түрлі ... ... ... ... ... талғамы, кеңістіктегі түрлі құбылыстарға деген көзқарастары дамып, эстетикалық және патриоттық тәрбие беруде үлкен әсерін ... ... ... ол ... кезінде, туған еліміздің табиғатына сүйсінеді, оны мақтан тұтып, аялай қарайды.
Олар сабаққа керекті табиғи материалдарды жинағанда, өсіп ... ... ... сындырмай, жапырағын, піспеген жеміс-жиегін орынсыз жұлмау, тек жерге ... ... ... ... ... ... ... керек.
Бiлiм беру жүйесi қоғамның әлеуметтiк - экономикалық дамуында жетекшi роль атқарады, ... - ақ оны әрi ... ... ... Ал ... ... ... жалпы шарттары философияның негiзгi мәселесi - рухтың материяға, сананың болмысқа қатынасы тұрғысынан зерттелетiн iлiм таным теориясы деп ... ... ... ... ... теориялардан түбiрлi айырмашылығы - ол бiлiмнiң қалыптасуы мен негiзделуiнiң жалпы ұстанымдарын, объективтiк қатынастарды қалыптастырады.
Танымдық әрекет - ... ... ... өте ... ақыл - ой ... Ол ... қажеттiлiктен, мақсаттан, таным қисындарынан және әрекеттiң негiзiнде оқушыларда танымдық ... ... ... ... ... және оны қалыптастыру проблемасын көптеген педагогтар, психологтар мен әдiскерлер зерттеп, ғылыми еңбектер жазды. Бұл проблеманың түп ... ... көне ... бастау алады.
Құл иеленушiлiк құрылыс кезiнде ежелгi Греция мен Римде басқа ... ... ... даму ... ... ... Бұл дәуiрде де өскелең тәрбие беру iсiне мемлекет тарапынан айрықша көңiл бөледi. Құл иеленушi қоғамға мемлекеттi ... ... ... кезiнде жаугершiлiк ұрыстарға шалымды, күштi, жiгерлi де бiлiктi адамдар қажет болады. нәтижесiнде ежелгi грек ... ... ... ... бұл ... ... ... сондай - ақ ежелгi Рим философтары ... ... ... ... одан ары дами ... ... ақыл - ой ... көп көңiл бөлiндi, әсiресе шәкiрттiң өз ой тұжырымын дамытуға ерекше мән берiлдi. Сократтың өзi - ақ ... ... ... ... белсендiлiгi мен iзденiмпаздығын арнайы басқарудың маңыздылығын атап көрсеткен - дi. Ол ... ... ... арттыратын арнайы оқыту әдiсiн - эвристикалық әңгiмелесудi ... бiрi ... ... ... ... жай ғана бере ... шәкiрттерiне сұрақ қоя отырып, олардың ойлау қабiлетiн, қызығушылығын арттырып, өз ой тұжырымдарын жасай бiлуге ұйретедi. Эвристикалық сұрақтарды ... - ала ... ... ... iзденiмпаздықты оқыту құралы ретiнде қарастырады.
Кейiнiрек осы iзденiмпаздықтың дамуына ежелгi Рим философтары үлес қосты. Олар бiлiмдi ... ... ... танымдық iзденiмпаздығы айтарлықтай роль атқарады деген пiкiр айтты.
Демек, антикалық дәуiрдiң өзiнде - ақ педагогтар оқушылардың ... ой - ... ... оны ... үшiн ... және ... әдiстердi дұрыс қолдану мәселесiне көңiл бөлген.
Орта ғасырлық тәрбиелеу процессiнде дiннiң ерекше роль ... ... ... ... уағыздауы бойынша, адамды алдағы келетiн өмiрге дайындау мәселесiне мән берiлдi. Шiркеу қызметкерлерi антикалық дәуiрдегi әдеби және ғылыми мұраларды жоққа ... оны ... ... ... отырды. Мысалы, ҮI ғасырдың соңында Папа Григорий I шәкiрттерiн латын грамматикасына үйреткен епископты ... үкiм ... орта ... оқу ... ... ... болды, мағынасын түсiнбей жаттап алу жиi кездестi. Оқылатын материал шындықтан алыс, бұлдыр тiлде берiлдi. Сондай - ақ ... ... ... - жауап түрiнде жүзеге асты. ... ... ... танымдық iзденiмпаздық туралы сөз қозғауға болмайтыны белгiлi.
Оқытудың мұндай догмалық жүйесi шәкiрттiң жалпы дамуын тежеп қана қоймай, олардың танымдық әрекетiне ... ... Бұл жүйе ... ... созылды.
Қайта өрлеу дәуiрiнде капиталистiк өндiрiстiң дамуына байланысты оқытудың догмалық жүйесiн сынап, шәкiрттiң ой - ... ... ... ... ... бола бастады. Қоғамға дайындалып жатқан адам емес, керiсiнше, белсендi, ой - өрiсi кең, қоғамның алдыңғы қатарлы мүшелерi ... ... ... құралы ретiнде танымдық iзденiмпаздық туралы құнды пiкiрлер Ф. Бэкон, Ф. Рабле, М. Монтень, Д. ... Я.А. ... Ж.Ж. ... К. ... Д. Дидро, А. Лавуазье, И.Г. Песталоцци, И. Кант және т.б. еңбектерiнде айтылды.
Қайта ... ... ұлы ... ХҮI ... өмiр сүрген француз ғалымы Мишель Монтень оқытудағы танымдық әрекеттiң маңыздылығын ерекше атап ... . ... ... ... ... басшылық ролiнiң маңыздылығын түсiндi. Ол: , - деп жазған болатын.
Демек, Монтень пiкiрлерiнде оқушының ... ... ... идеялары айтылған.
Монтеньнен кейiн iзденiмпаздық ұғымы мен ондағы мұғалiмнiң ролi ... ... ... Я.А. ... Ж.Ж. ... И.Г. ... және т.б. ... жалғасын тапты.
Танымдық iзденiмпаздықты дамытудағы оқыту әдiстемесiнiң негiзiн Я.А. Коменский қалады. Ол: , - деп ... - ... ... ... ... ғылыми бiлiмдi меңгеру және өмiрге пайда келтiру деп бiлдi. Ол еңбегiнде: , - деп ... атап ... ... ... ... ... Д. Локк одан әрi ... оқу ... ... пен ... ... сөз ете ... ... дамытудағы iзденiмпаздықтың қажеттiгiн атап көрсеттi.
Ж.Ж.Руссо тәрбие мақсатын сөз ете ... ... ... ... көрсету керектiгiн айтты. Ол алғаш рет оқытудағы белсендiлiк пен өзбеттiлiк, iзденiмпаздық ұстанымын ... ... ... ... әрi ... ... Ол ... iзденiмпаздығын дамытудағы мұғалiмнiң ролiн ерекше атап көрсеттi.
ХҮIII - ХIХ ... ... ... ... дамуына И.Г. Песталоцци еңбектерiнiң маңызы зор болды.
И.Г. Песталоций оқыту әдiстемесiнiң жалпы психологиялық қайнар көзiн ... сол ... ғана ... ... ... асыруға болады деп есептедi.
Қазiргi таңда әрбiр жеке ... ... ... ... қалыптастыруға аса мән берiлiп отырғаны белгiлi. Әсiресе ұрпақтан - ... ... ... келе жатқан салт - дәстүр, әдет - ғұрыптар, тарихи - ... ... ... ... жеке бас ... дамыту мүмкiндiгiне барынша көңiл бөлiнгенiн ғылыми - ... ... ... ... бастауыш сынып мұғалiмi ретiнде байқағаным - бастауыш сынып ... есте ... мен ... ... қабiлетi жақсы болады. Егер баланың қызығушылығы жайында жүйелi мәлiмдемелер түсiп отырса, баланың даму үрдiсi шапшандайды. Бiз бұл ... Л.В. ... ... ... алдық. Ол баланың қоғамдық өмiрдiң әртүрлi жақтарымен еркiн араластыру керек, әртүрлi баланың дамуы үшiн туындайтын шегiнiстерден қашпауымыз ... ... ... ... ... дәрежеде ықпал еткенiн айқындай отырып, жүргiзу қажет деген ұсынысын зерттеуiмiзге басшылыққа алдық. Тарихи ескерткiш мұраларға жүргiзiлген ... - ... мен ... ... танымын қалыптастыруда негiзгi орын алатынын практика барысында айқын байқадық.
Әртүрлi жүргiзiлген саяхат жұмыстары бастауыш сынып оқушыларының ынтымақтастығын ... ... Бұл ... ... ... , - ... жеке ... бойындағы адамгершiлiк құндылықтарын қалыптастыруға байланысты арналған ғылыми - ... ... ... ... бастауыш сынып оқушыларының қалыптасуы, олардың психологиялық дамуына ... ... ... ... ... байқадық.
Мәселен, С.Төрениязова атты ғылыми - ... ... ... ... бiлiм мен ... ... орын алатынын атап көрсете келе, дамудың бес жағдайын нақтылайды:
- психикалық дамуға - оқушының мiнез - ... ерiк - ... ... ... ... дамуға - дене бiтiмiнiң өз жасына сай болуы;
- рухани ... - ... iшкi жан ... ... әсер ... ... ... бiрлiгi;
- әлеументтiк дамуға - өздерi өмiр сүрiп отырған қоғамдық ортаға үйлесе дамуы;
- ... ... - ... жан - жақты үйлесiмдi дамуы, - деп ... ... ... тыс уақытта бастауыш сынып оқушыларын дамытудың ғылыми - ... ... ... ... бастауыш сынып оқушыларымен жүргiзiлетiн жұмыстардың тиiмдiлiгiн арттыруға, үйiрме жұмыстары мен мектептегi қоғамдық ұйымдардың құрылымын айқындай отырып, тәжiрибелiк - ... ... ... ... ... қиын ... арналған еңбегiнде, оларды етiп тәрбиелейтiн әлеументтiк жағдайларға ғылыми талдау жасай ... ... шығу ... ... ... ... қиын балалардың мiнез - құлқын түзетуде адамгершiлiк тәрбиесiнiң ықпалының мол екенiне тоқталады.
Көпұлтты Қазақстан жағдайында ... ... ... ... мәселесi В.А.Кимнiң еңбегiнде негiз болады. әрбiр этникалық топтың бiр ... ... ... олардың ұлттық ерекшелiктерiне, салт - ... әдет - ... аса мән бере ... ... ... қасиеттерiн қалыптастыруда әр ұлт өкiлдерiнiң ықпалын жан - жақты ашып көрсетедi.
Қоғам дамуының жаңа кезеңiнде жоғарғы сынып оқушыларын ... ... ... - ... ... жүйесiн жасаған Р.К.Төлеубекова адамгершiлiк тәрбиесi - адамзат қоғамын үнемi толғандырып келе жатқан күрделi мәселенiң бiрi. Жаңа әлеументтiк ... ... жеке ... ... ... ... байланысты, бiрiншiден бүкiл адамзат қоғамының даму тарихында адамгершiлiк тәрбиесiнiң өзектi болғанын, ... ... ... әлеументтiк, психологиялық, педагогикалық әдебиеттер мен зерттеулерге талдау жасай келе, адамгершiлiк адамның тұлғалық құрылымында ең алдымен өзiн ... ... ... қарым - қатынасы адамгершiлiк тәрбиенiң бiр ... ... ... ... жаңа орта ... адамның адамгершiлiк тұлғада қалыптасуы өзi өмiр сүрiп отырған қоғамның және ... ... оның ... саласы - мектептiң алатын орнының маңызы зор екенiне тоқталады. ... ... 60 ... мен ХХ ... 90 ... аралығында адамгершiлiк тәрбиенiң даму тарихын зерттеген Э.А.Урынбасарованың еңбегiндегi қазақ төңкерiсiне дейiн және төнкерiстен кейiн де қоғам дамуында адамгершiлiк ... ... орын ... архив деректерiн негiзге ала отырып тұжырымдайды.
Ал, болашақ мектеп мұғалiмдерiнiң мектепте адамгершiлiк тәрбиесiн ұйымдастыруға байланысты ... ... ... ... ... ... ескерткiш мұралар арқылы оқушыларды адамгершiлiкке тәрбиелеуде жоғарыда аты аталған ғалымдардың, ... ... ... басшылыққа алдық. Әсiресе, атты бастауыш сыныптарға арналған бағдарламаның ... ... ... ... ... ... сынып оқушыларына адамгершiлiк тәрбие берудiң ғылыми - теориялық негiзiн айқындай келе, зерттеуiмiзге нысана етiп алып отырған ... - ... ... ... ескерткiш мұралардың тәлiмдiк те, бiлiмдiк те маңызының зор екенiн зерттеу барысында айқындадық.
Сонымен қатар, Қазақстан бiлiм беру жүйесiнiң әлемдiк стандартқа сай 12 ... бiлiм ... ... ... бiлiм ... ... компонентi аймақтық ерекшелiктердi ескере отырып, тәлiмдiк маңызы мол тарихи мұраларды оқушылардың бiлiмдiк деңгейiн жетiлдiруге байланысты еңгiзу мүмiндiгi бар екенiн атап ... ... ... ... жеке ... ... ... қалыптастыру мәселесi әлi өз дәрежесiнде зерттелмеген тақырыптардың бiрi болып ... ... жас ... бойындағы адамгершiлiк құндылықтарды қалыптастыруда ұрпақтан - ұрпаққа жалғасқан мұралардың маңызының мол екенiн көп жылдық ұстаздық ... ... ... ... ... менталитетiне жақын, күнделiктi отбасындағы, қоршаған ортадағы iзгiлiктер адам бойындағы ... ... ... мол. Көп жылдық тәжiрибе барысында қоршаған ортаның бастауыш сынып оқушыларына қандай ықпалы болатынына зерттеу жүргiздiк. ... ... ... ... ... ... - күйiне сыртқы қоршаған ортаның ықпалының мол болғанын тәжiрибелiк - зерттеу жұмысында айқындадық. ... ... ... ... ... ... - қатынаста болу арқылы табиғаттың небiр қыр сырын түсiнуге мүмкiндiк алады [2]. ... ... ... ... ... қоғамның түрлi сфераларының құрылуы мен тұлғаның белсендiлiгiнiң жоғарылауы арасында байланыс айқындала түсуде. Осыған байланысты ... ... ... ... оны тиiмдi басқару және дамыту, әдiстемелiк, ұйымдастырушылық және моральдiк - психологиялық ... ... ету ... ... ... ғана ... маңызды әлеуметтiк мәселе болып табылады.
Психологиялық - педагогикалық әдебиеттердегi талдауда көрсетiлгендей терминiнiң негiзiнде белсендiлiк жөнiнде түсiнiк жатыр. Ол әр ... ... ... ... ... көп ... феномен ретiнде көрiнедi:
-биологиялық (П.К.Анохин, В.М. Бехтерев, Н.А.Бернштейiн, А.Илиади, И.М. Сеченок т.б.);
* психологиялық (Б.Г. Ананьев, М.Я. ... Л.С. ... Б.Ф. ... ... ... (Ш.А. ... Я.А. ... Д. Локк, Ж.Ж. Руссо, К.Д. Ушинский, Г.И. Щукина т.б.).
Биологиялық аспект - белсендiлiк мәселелерi түсiнiгiмен байланысты ... ... ... ... ... ... ... табылатындығы жөнiнде түсiнiкпен тығыз байланысты. ол өзiн - өзi ретке келтiрумен негiзделедi. Биологиялық ... ... ... ... қамтамасыз ететiн оған тән тұқым қуалау қасиетi. Оны өзара қарым - ... ... ағза мен оның ... ету ... ... туатын қарама - қайшылықты жоюға бағытталған ... ... ғана туып ... сонымен қатар осы әсердi жоюға мүмкiндiк беретiн және ... - ... ... ... ... емес, алдағы оқиғаға бағытталған мүмкiндiк беретiн физиологиялық механизмдер де туып отырады (П.К. Анохин). Белсендiлiк бейне белгiсiн ... сапа ... ... бұл тiрi ... iштей детерминацияланған iс - әрекетiнiң бiр түрi болып табылады. Адам өзiндiк табиғи сапаларының күшiмен, әлеуметтiк ... ... де ... ... аспект - тұрғысынан белсендiлiк С.Л. Рубинштейн көзқарасындағы жалпы ... ... ... ... беру сұрағының бiр бөлiгi ретiнде қарастырылады. Мұнда белсендiлiк iшкi шарттар арқылы болатын сыртқы себептерiнiң ... ... ... ... нәтижесi және ол iшкi сапаларға тәуелдi. Iшкi мен сыртқының қарым - ... ... және ... әсер ... беру белсендiлiгiнiң өсуiнде көрiнетiн күрделi шарттардың жоғарылауына сай өзгерiп отырады. Белсендiлiк адамның жаңа қарым - ... ... бұл - адам жеке ... ... ... және ... әрекет қарым - қатынас иесi болған жағдайда болады.
С.Л.Рубинштейн адамның белсендiлiгiн ... ... . ... ... ... ... ... Ол қатынас мына сәттердiң болуын қалайды:
- объектiлерге бағытталған ыңғайлы таңдаушылық,
- объектiнi ... ... ... ... қою,
- iс - әрекетке объектiнiң қалыптасуы,
- мәселенi шешуге бағытталуы.
Практикалық әрекеттiң жүру барысында ... ... ... әсер ... ... өз ... ... сәйкес құрады.
Әлеуметтiк тұлғалық аспект мәселелерi iс - әрекет кезiндегi тұлғаның белсендiлiгiн зерттеумен байланысты. тұлғалық ... - ... тек ... ... ғана емес ... ... орайда субъект белсендiлiгi сыртқы материалды iшкi психикалық әрекетi өз қатарына қосатын iс - әрекеттiң бiрдей жүйесi болып табылады (Б.Г. ... В.М. ... Л.С. ... С.Л. ... ... ... өзiне ғана тән түрiне ие - әлеуметтiк өзiндiк әрекет, мұнда ол белгiлi әрекетке жетедi. Бұл әрекет өз жеке ... ... және ... ... ... байланысты өзгеруi мүмкiн.
Белсендiлiк тұлғаның әлеуметтiк сапасы деп қарастырсақ, оны әрекеттiң қысқа сипаттамасында қарастырып көрген дұрыс. Әрекет бұл ... ... ... меңгеруiнiң және құрылуының бiр түрi. Жеке тұлға әрекет барысында қалыптасады, дамиды. Тұлғаның әрекетке қарым - ... ... ... ... жете алуы ... әртүрлi болуы мүмкiн. Белсендiлiк болмыстық қоғам формаларын құруға және адамның адамның қоғамдық мәнiн жүзеге асыруға бағытталған әрекет болып табылады.
Педагогикалық аспектiдегi ... ... ... берiлген түрлi түсiндiрумен байланысты:
* белсендiлiк баланың таным iс - әрекетiне (мақсатқа жетудiң тиiмдi жолдарын ... ... ... жүзеге асыру) деген қатынасын сипаттайтын тұлғаның бiр ... ... ... ... ... iс - ... ... (қажеттiлiк, мотив, ерiк күшi, эмоция) көрсететiн негiзгi ... ... ... ... ... ... ... жөнiндегi қысқаша сипаттамадағы таным мақсаты - объективтi шындықтағы индивидтiң санасындағы бейнемен ... ... ... ... ерекшелiгi немесе байланысты екенiн түсiну үшiн, таным процессiнiң болуымен, бiр - ... ... бар ... және ... атты ... ... ... көрiнiсi ретiнде субъект санасында екi деңгейге ие екенiн ескеру қажет. Белсендiлiктiң ... ... ... ... - ... ... ... деңгейге дейiнгi тұлғалық даму процесi қамти отырып жүзеге асады.
Репродуктивтi таным деңгейiнде объект (оқу ... ... ... сол деңгейде қабылданады. Т.И.Шамова репродуктивтi танымның мәнiн мақсатқа бағытталған iс - әрекет ретiнде ашады танымның ... ... - ... ... ... таным болып табылады.
Педагогикалық аспект тұрғысынан белсендiлiктiң үш түрiн бөлiп қарауға болады: ақыл - ой ... ... және ... ... - ой белсендiлiгi элементарлы iс - әрекеттен бастап ... ... ... ... барлық деңгейдегi нағыз әмбебап iс - ... ... ... табылады. Ол түрлi модификацияларда көрiнуi мүмкiн:
- ынталандыру жаңалығынан туған зейiн белсендiлiгi және бағдарлы - зерттеу iс - ... ... ... ... ретiнде;
* интелектуальды ынталандыру түрiндегi (Д.Б. Богоявленская) көрiнетiн тұлғалық белсендiлiк ретiнде.
Ақыл - ой ... ... ... ... ... мен процесстер құрайды. Н.С.Лейтес деген қорытындыға келдi.
Интелектуальды белсендiлiк өзiндiк шарттарға сай ой әрекетi ретiнде түсiндiрiледi. Бұл ... кең өрiс ... жиi ... Д.Б. ... ... ... оның пiкiрi бойынша, интелектуальды белсендiлiк интелектуальды және интелектуальды емес ... ... ... ... ... ... ... белсендiлiк - жалпы танымдық белсендiлiк феноменiнiң ... ... оның ... ... ... ең ... ... болып табылады: қоршаған әлемдi тек шындықтағы биологиялық және әлеуметтiк мақсатта ғана тану ... ... ... адамның әлемге деген ең мәндi қарым - қатынасымен, яғни оның алуан түрлiлiгiне енуге ... ... ... ... ... ... - ... байланыстар, заңдылықтар, қайшылықтармен түсiндiрiледi.
Танымдық белсендiлiк адамға өте маңызды және күрделi құрылым ретiнде өзiнiң психологиялық анықтамаларында көптеген тұжырымдарға ие. Бiлiмдi белсендендiру ... ... әр ... ... ... ... берiледi, оның құрамды белгiлерi бөлшектенiп, мазмұны мен көлемi анықталынады. Таным белсендiлiгiнiң мәселесi - ... ... ... ... ... атап өту керек. Оның зерттелуiне маңызды үлес қосқандар: М.Н.Скаткин, И.Ф.Харламов, М.А.Данилов, И.Л.Лернер, М.И.Махмутов және т.б. ... ... ... ... бұл қазiргi диалектикада, бiлiм беру тәжiрибесi мен тәрбиеде негiзгi болып саналып ... ... - ... ... ... төмендегiдей анықтамалар берiледi:
* Адам зейiнiнiң белсендiлiгiнiң тағдаулы бағыттылығы (Н.Ф. Добрынин, Т. Рибо).
* ... ... ақыл - ой ... ... (С.Л. ... ... сезiмдердi белсендiргiш (Д. Фрейер).
* Адамның iс - әрекетi мен ... ... ... ... - ... және ақыл - ой ... ... қорытпасы (А.Г. Ковалев).
* Бiлiмдi қарқынды меңгеруге әзiрлiк, яғни қабiлет пен ұмтылыс (Н.А. Половников).
* ... ... ... мен ... ... ... құрылу әрекетiнiң көрiнуi (Л.П. Аристова).
* Тұлғаның күшейтiлген танымдық жұмысымен ... ... ... (Р.А. ... ... ... күшiнiң әсерлiгi (Г.И. Щукина).
* Таным мақсатына жетудегi құлықтық - ерiктiк әрекеттi жиюға ұмтылумен және бiлiм беру ... ... ... ... тұлғасының айқындалуы, әрекет сапасы (Т.И. Шамова).
Танымдық белсендiлiк көп түрлi ... ... ... ... ... ... ... белгiлi бiр ғылым саласымен таңдаулы қатынасы, танымдық әрекетi, оларға ... және ... ... ... - ... ... ... Сонымен бiрге, адамның барлық жоғарғы таным процесстерiн өзiнiң даму деңгейiнен белсендiруде танымдық белсендiлiк ... ... ... құру ... ... ұдайы iзденiске жетелейдi.
Балалардың жеке тұлғасында танымдық белсендiлiгiнiң дамуы бес - алты жас аралығында қарқынды келедi. Бұл әсiресе ... ... ... ... ... ... ... табуға ширақ келуi, бiлуге деген ұмтылысы танымдық ойындар арқылы оқу ... ... ... ... ... ... ... тізімі:
* О. Сатқанов. Еңбек сабақтарында қазақ өнеріне баулу. Алматы , 1992 ж.
* О. ... ... ... ... , ... ... (тұрмыстық энциклопедия).
* Афонина Г. М. Педагогика. ... - ... ... ... ... Москва, 1983ж.
* Қоянбаев Ж. Б., Қоянбаев Р. М. ... ... 1998 ж. ... Б. ... ...

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сөйлеуді оқытудың инновациялық технологиялары26 бет
Қазақ тілін оқытудағы дидактикалық принциптер, жаңа оқулықтардың ерекшеліктері7 бет
Ұйым экономикасы97 бет
Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар, нақыл сөздер,адамгершілік7 бет
Отбасындағы қыз бала тәрбиесі5 бет
"Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар."12 бет
Адамзат тәрбиесіндегі халық педагогикасының ролі11 бет
Ана тілі сабақтарында кіші мектеп жасындағы оқушылардың қазіргі тәрбиесіндегі қазақ халық педагогикасының озық дәстүрлерін қолдану50 бет
Бала тәрбиесіндегі еркектің рөлі11 бет
Бала тәрбиесіндегі ислам мен дәстүр5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь