Қазіргі қазақ тілінің жаңа бағыттары негізіндегі лингвомәдениеттану мәселесінің зерттелуі

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

І БӨЛІМ. ТІЛ . МӘДЕНИЕТ . ҰЛТ
1.1 Қазақ тіл білімі саласындағы жаңа ғылыми бағыттар ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2 Тіл мен мәдениеттің өзара байланысы және ғылым ретінде қалыптасуы ...
1.3 Мәдениет және жаһандану ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

ІІ БӨЛІМ. Лингвомәдениеттану ғылымының теориялық негізі және зерттелуі
2.1 Тілдік деректерді лингвомәдени аспектіде зерттеудің қажеттілігі ... ... ... ...
2.2 Қ.Жұбановтың лингвомәдени көзқарасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
2.3 Лингвомәдениеттану бағыттары мен ұстанымдары, термин сөздері ... ... ... .

ІІІ БӨЛІМ. Лингвомәдениеттанудың тілдік көрінісі
3.1Тілдік бірліктердің лингвомәдени бейнесі мен сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... .
3.2 Тілдік бірліктердің лексика.семантикалық ерекшеліктері (сан есімдер бойынша) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
ГЛОССАРИЙ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
ҚОСЫМШАЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Адам қай кезде адам болып қалыптасады? Әрине, сәби кезінде тілді меңгеріп, сонымен бірге өз халқының мәдениетін үйренген кезде, бойына сіңірген кезде ғана Адам деген ұлы атқа ие болады. Әлем туралы ақпараттың көбі адамға лингвистикалық каналдар арқылы келеді, сондықтан да адам концептуальды әлемнің ортасында өмір сүреді, әлеуметтік, рухани қажеттілігін қанағаттандырады. Адамның өмірдегі қол жеткізетін жетістігі де оның тілді меңгеру мүмкіндігіне қарай болады. В.А.Маслованың тілімен айтсақ: «Тілдің құпиясы – адамның құпиясынан да маңыздырақ, егер оны жасырсақ, ғасырлар қазынасы ашылмайды, не білім жоғалып, жоқ болады»[1,3-4]. Сондықтан да әр халықтың ұлттық болмысын өз бойына сақтаған тілді әр қырынан зерттеу сол халықтың жер бетінен жойылмай, өміршеңдігін арттырудың бір тәсілі болып табылады.
«Тіл – ұлттың тірегі, ұлттық мәдениеттің негізі» деген қағидалар тіл мен мәдениет арасындағы ажырағысыз байланысты танытады. Осы байланыстың арқауы ана тілі бойында сан ғасыр өтсе де бар асылын еш шашаусыз жиып, болашаққа сақтап жеткізу игілікті іс болып табылады. Дүниедегі мәдениет халық өмірінің айнасы іспетті. Әр халық мәдениетінің өмірінен хабар беретін атаулар мен құбылыстар тіл ғылымында лингвомәдениеттану сипатында танылған. Мәдениет – адам қолымен жасалған әлем емес, бұл адам өз әрекетімен сақтаған қазына байлығы. Әлемнің танымдық бейнесі – адам ақыл-ойының өнімі, ол шексіз. Мәдениет – өте күрделі жүйе.
Халық өмірін лингвомәдени аспектіде зерттеу ұлттың, ел халқының тарихынан және дүниетанымынан хабардар ететін, көне дәуірден ақпарат беретін өткен тарихтың шынайы куәгері. Қазақ халқының дүниетанымын бейнелейтін лингвомәдени деректер ұлт пен халықты танудың үлкен көрсеткіші.Қоғамдағы мәдениет пен тілдің тоғысуынан туындаған лингвомәдениеттану әр этнос мәдениетін тілдік деректер арқылы сипаттайтын, ана тілі арқылы өзге жұртқа өз мәдениетін насихаттайтын, ұлттық рух пен тілдің туын көтеретін, халық болмысын тіл деректері арқылы өз тұғырына жеткізіп болашаққа танытатын зерттеу нысаны этнолингвистика ғылымымен үндес, ұлттық тілмен рух арасында қалыптасқан даңғыл жолы бар жүйе.
1. Маслова В.В. Лингвокультурология: Учеб. пособие для студ. высш. учеб. заведений. – 2-е изд. стереотип. – М.: Издательсикй центр «Академия», 2004. – 208 с.
2. Салқынбай А. Тарихи сөзжасам. Алматы: Қазақ университеті, 1999. 309б.
3. Гумбольдт В. Избранные труды по языкознанию.Пер.с.нем. –Москва, 2000. –400 с.
4.Сепир. Э. Избранные труды по языкознанию и культурологии. –Москва, 1999. –404 с.
5. Штейнталь Г., Лацарус М. Мысли о народной психологии // Философские записки. – Вып 1. – Воронеж, 1864.
6. Вежбицкая А. Язык, Культура. Познание, -Москва: Международные отношения, 1996. 240 с.
7. Воробьев В.В. Лингвакультуралогия. Теория и методы. –Москва. Изд. РУДН, 1997. –331 с.
8. Потебня А.А. Слово и миф.– М.: Правда, 1989.– 622 с.
9. Верещагин Е.М., Костомаров В.Г. Язык и культура: Лингвострановедение в преподавании русского языка как иностранного. Методическое руководство. — 4-е изд., перераб. и доп. — М.: Русский язык, 1990. — 246 с.
10. ЛотманЮ.М. Беседы о русской культуре. Быт и традиции русского дворянства (XVIII-начало XIX века). – Санкт-Петербург. «Искусство-СПБ» 1994 г.
11. www. diplomkaz.kz
12. Поршнев В.Ф. О начале человеческой истории. –Москва, 1974. –350 с.
13. Ларин Б.А. О народной фразеологии // Ларин Б.А. История русского языка и общее языкознании. –Москва: Просвещение, 1997.-380 с.
14. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. – Алматы: Ғылым, 1999. – 581 б.
15. Оразбаева Ф. Тіл әлемі. Мақалалар, зерттеулер — Алматы, «Ан Арыс» баспасы, 2009 ж. — 368 б.
16.Бородай Ю.М.Эротика – смерть – табу: трагедия человеческого сознания. – М.: 1996. – 432 с.
17.http://www.philosophy.ru/edu/ref/rudnev/b288.htm
18. Кубрякова Е.С. Части речи с когнитивной точки зрения, М.: Наука, 1997. -289 с.
19. Демянков В.З. Когнитивизм, когниция, язык и лингвистическая теория. М., 1987.48.
20. Қайдар Ә. Қазақ тілінің өзекті мәселелері. Алматы, 1998.-304 б.
21. Жаманбаева К.Ә. "Тіл қолданысының когнитивтік негіздері: эмоция, символ, тілдік сана" - Алматы: Ғылым, 1998,-1406.
22. Манкеева Ж.А. Қазақ тілінің заттық мәдениет лексикасы / Ж.А. Манкеева. // Док. Дис. – Алматы; 1997. – Б. 260-449.
23. Кубрякова Е.С. Парадигмы научного знания в лингвистике и ее современный статус // Известия РАНСЛЯ – Москва, 1994,№2,-с 312-319.
24. Э. Оразалиева Танымдық қазақ тілі Алматы: «Мұрагер», 2005. -174.
25. А. Ислам. Тіл мен ойлаудың екі жақты бірлігі танымдық ғылымында //Тілтаным 2003. № 2.
26. Авакова Р. Фразеологиялық семантика. –Алматы, 2002. –286 б.
27. Смағұлова Г.Н. Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық-мәдени аспектілері. –Алматы: Ғылым, 1998. –196 б.
28. Алдашева А. Аударматану: лингвистикалық және лингвомәдени мәселелер. –Алматы: Арыс, 1998. –215 б.
29. Воробьев В.В. О русской национальной личности в языке и культуре // Язык и культура. Материалы Международной конференции. –Киев, 1998. –248 с
30. Телия В.Н. Метафоризация и ее роль в создании языковой картины мира // Роль человеческого фактора в языке. Язык и картина мира. – М.: Наука, 1988.
31. Сейілхан А. Жан сұлулығына қатысты атаулардың лингвомәдени белгілері // Тілтаным 2010№4
32. Степанов Ю.С Константы. Словарь русской культуры. Опыт исследования. М., Наука, 1993
33. Серебренников Б.А., Кубрякова Е.С., Постовалова В.И., и др. Роль человеческого фактора в языке: язык и картина мира, - Москва, 1998. с. 34. Рахметова А. Қазақ тілі синтаксисін қатысымдық-танымдық тұрғыдан оқытудың ғылыми-әдістемелік негіздері, - Алматы, 2010
35. Ә. Әлметова. Сұхбаттасу мәдениеті. – Алматы: Толағай, 2007.
36. Әмірбекова А. Қазіргі қазақ тіліндегі жаңа бағыттар. – Алматы, 2011
37. Р.Сыздықова. - Алматы : Санат, 1994. - 272 бет
38. Сейсенова А. Лингвистикалық мәдениеттану: этикет формаларына салыстырмалы талдау. Филол. ғылым. дисс. Авторефераты. – Алматы, 1998. –22 б.
39. Алдашева А. Аударматану: лингвистикалық және лингвомәдени мәселелер. –Алматы: Арыс, 1998. –215 б
40. Қайдар Ә.Т. Этнолингвистика // Білім және еңбек. 1985.
41. Тхорик В.И. Языковая личность (лингвокультурологический аспект): дисс. ... докт. филол. наук. –Краснодар: Куб.ГУ, 2000.
42. Новикова Н.С. Черемисина Н.В. Многомирие в реалии и общая типология языковых картин мира // Филологические науки. – 2000. – №1. – с. 13-17.
43. Маслова В.А. Когнитивная лингвистика. – Минск: ТетраСистемс, 2004. – 256 с.
44. Бабушкин А.П. Типы концептов в лексико-фразеологической семантике языка. – Воронеж, 1996. – 135 с.
45. Аскольдов Концепт и слово. Статья. Опубликована в книге: Русская словесность: От теории словесности к структуре текста: Антология / Под общ.ред. В.П. Нерознака. - М.: Academia, 1997. - С. 267-279.
46. Телия В.Н. О специфике отображения мира психики и знания в языке. // Лингвокультурологическая специфика сравнительных оборотов. -М., 1987.
47. Манкеева Ж.А. Қазақ тіл білімінің мәселелері.- Новое изд. - Алматы: Абзал-Ай, 2014. - 640 с.
48. . Аманжолов А.С. Қазақ тілі теориясының негіздері. Алматы, 2002ж.
49. Тодоров Ц. Теория символа. М., 2000
50. Кенжеахметүлы С. Жеті қазына. Алматы, 1997,128 б..
51. Галиев А.А. Традиционное мировоззрение казахов. Алматы,1997, 167 с.
52. Наурыз: жаңғырған салт-дәстүрлер (Құрастырған М.Қазбеков) Алматы: Қазақстан, 1991 – 256
53. Қазақ тілінің сөздігі / Жалпы ред. басқарған Т.Жанұзақов. – Алматы: Дайк-Пресс, 1999. – 776 б.
54. Қоңыров Т. Тұрақты теңеулер сөздігі. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2007. – 480 бет.
55. Мақал-мәтелдер жинағы. – Алматы, 2010 ж.
56. Аймауытов Ж. «Мағжанның ақындығы туралы». «Лениншіл жас» журналы, 1925, №5
57. Жеті ғасыр жырлайды: екі томдық. Алматы: Жазушы, 2004. 1-том. – 400 бет.
58. Құнанбаев А. Шығармалары. Алматы, 1970 ж.
59. Күлеев Б. Айтшы, ақ қайың. Алматы, 1969 ж.
60. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. 2-том. Алматы, 1976
61. Себепов Ғұламқайыр. Түйе және оның әбзелі туралы қысқаша атаулар // Известия Каз. ФАН СССР. Серия языка и литературы. 1944, №1
62. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. 5-том. Алматы, 1980
63.Есенжол Домбай. Жаман Жәутік, 1980, 205-6.
64.Бабалар сөзі. Астана, 2002
65.Жұлдыз», 2003, №3
66.Қайдар А.Т. Тысяча метких и образных выражений. Алматы, 2003
67.Қазақ тілінің диалектологиялық сөздігі. Алматы, 1969
68.Будагов Л. Савременный словарь турецких наречии. 2-том. СПб., 1871
69.Валиханов Ч. Собрание сочинений в пяти томах. Алматы, 1984
«Жас алаш», 1996, 16-қараша
70. Шоқпарұлы Д. Қоңырау // Білім және еңбек, 1986, №7
71. Қазақ тілінің сөздігі. Т-Ү (танертең-үрей). – Алматы: Ғылым, 1986. 9-том – 560 бет. Жауапты ред. Б.Қ.Қалиев.
72. Диалектологиялық сөздік. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2007. – 800 бет.
73. Казахско-русский словарь. Около 50000 слов / Под ред. Чл. – корр. НАН РК Р.Г.Сыздыковой, проф. К.Ш.Хусаина. – Алматы: Дайк-Пресс. 2008. – 962 с.
74. Хасенов Ә. Қазіргі қазақ тіліндегі сан есімдер. Алматы, 1957. 20 б.
75. http://bilimkozy.idhost.kz/1600-sabak.html
76. Күркебаев К.Қ.Қазақ тілінің рухани және материалдық лексикасы: оқу құралы. – Алматы: Қазақ университеті, 2013. – 191 бет.
77. О.Мандельштам, Слово и культура. М., 1987 г.
78. Айтқазы Сажида Түр-түс концептісінің лингвомәдени табиғаты (қазақ, ағылшын, қытай тілдеріндегі материалдар негізінде). Фил. ғ. Ph.D. док. дис. -Алматы, 2011.
79. Кубрякова Е.С., Демьянков В.З., Панкрац Ю.Г., Лузина Л.Г. Краткий словарь когнитивных терминов / Под редакцией Е.С.Кубряковой. – Москва, 1996. – 245 с
        
        С. БӘЙІШЕВ АТЫНДАҒЫ АҚТӨБЕ УНИВЕРСИТЕТІ
ФИЛОЛОГИЯ ЖӘНЕ АУДАРМА КАФЕДРАСЫ
Қорғауға жіберілді ... ... және ... меңгерушісі
____________ Ергазина А.А
_____________ 2015ж.
НУРТАЕВА Айгуль Бекболатовна
ҚАЗІРГІ ... ... ЖАҢА ... ... ЛИНГВОМӘДЕНИЕТТАНУ МӘСЕЛЕСІНІҢ ЗЕРТТЕЛУІ
6M020500 - Филология
гуманитарлық ғылымдар магистрі академиялық ... алу үшін ... ... ... ... ғылымдарының
кандидаты, доцент
Ақтөбе, 2015
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ..............................................................................................................
І БӨЛІМ. ТІЛ - МӘДЕНИЕТ - ҰЛТ
+ Қазақ тіл ... ... жаңа ... ... Тіл мен мәдениеттің өзара байланысы және ғылым ретінде қалыптасуы....
1.3 ... және ... ... ... ... теориялық негізі және зерттелуі
+ Тілдік деректерді лингвомәдени аспектіде зерттеудің қажеттілігі................
+ ... ... ... ... ... мен ... термин сөздері.............
ІІІ БӨЛІМ. Лингвомәдениеттанудың тілдік көрінісі
3.1Тілдік бірліктердің лингвомәдени бейнесі мен сипаты.................................
3.2 Тілдік бірліктердің лексика-семантикалық ерекшеліктері (сан есімдер ... ... ... жалпы сипаттамасы. Адам қай кезде адам болып қалыптасады? Әрине, сәби кезінде тілді меңгеріп, сонымен бірге өз халқының мәдениетін ... ... ... сіңірген кезде ғана Адам деген ұлы атқа ие болады. Әлем туралы ... көбі ... ... ... ... келеді, сондықтан да адам концептуальды әлемнің ортасында өмір сүреді, әлеуметтік, рухани қажеттілігін қанағаттандырады. Адамның өмірдегі қол жеткізетін ... де оның ... ... ... қарай болады. В.А.Маслованың тілімен айтсақ: [1,3-4]. ... да әр ... ... ... өз бойына сақтаған тілді әр қырынан зерттеу сол халықтың жер бетінен жойылмай, ... ... бір ... ... ... деген қағидалар тіл мен мәдениет арасындағы ажырағысыз байланысты танытады. Осы ... ... ана тілі ... сан ғасыр өтсе де бар асылын еш шашаусыз жиып, болашаққа сақтап жеткізу ... іс ... ... Дүниедегі мәдениет халық өмірінің айнасы іспетті. Әр халық мәдениетінің өмірінен хабар беретін атаулар мен құбылыстар тіл ... ... ... ... Мәдениет - адам қолымен жасалған әлем емес, бұл адам өз ... ... ... ... ... танымдық бейнесі - адам ақыл-ойының өнімі, ол шексіз. Мәдениет - өте ... ... ... ... ... аспектіде зерттеу ұлттың, ел халқының тарихынан және дүниетанымынан хабардар ететін, көне дәуірден ... ... ... ... ... куәгері. Қазақ халқының дүниетанымын бейнелейтін лингвомәдени деректер ұлт пен халықты танудың үлкен көрсеткіші.Қоғамдағы мәдениет пен ... ... ... ... әр этнос мәдениетін тілдік деректер арқылы сипаттайтын, ана тілі арқылы өзге ... өз ... ... ... рух пен тілдің туын көтеретін, халық болмысын тіл деректері арқылы өз тұғырына жеткізіп болашаққа танытатын зерттеу нысаны этнолингвистика ... ... ... ... рух ... қалыптасқан даңғыл жолы бар жүйе. Тілді мәдениет арқылы ... ... ... ... ... ... ... философиялық сипаты бар,қазақ тіл білімінде енді ғана қалыптасып келе жатқан кешенді ғылым саласы.Қысқаша айтсақ, ... - ... ... бар деп ... ... танымдық, этикалық, эстетикалық, саяси адамгершілік арқылы жеткізуді зерттейтін тіл білімінің бағыты. Осы тұрғыда лингвистикалық мәдениеттанудың ең негізгі мақсаты - ... ... ... ... тіл фактілерімен халықтың танымдық этикалық, эстетикалық категориялары арқылы ... ... ... олардың қызметі мен орнын анықтау деп түйіндеуге болады.
Бұл жұмыста қазіргі қазақ тілінің жаңа бағыттары ... ... ... ... түрлі көзқарастар, жаңа ұғымдар мен түсініктер қамтылып, ұғымдардың лексика-семантикалық ерекшеліктерін сараптауды қарастырмақпыз.
Зерттеудің ... Кез ... ... ... ... оның тек ... заңдылықтарына сүйеніп қана қоймай, сонымен бірге халықтың дүниетанымына сүйеніп қана ... ... ... ... ... ... ұлттық болмысына, бір сөзбен айтқанда мәдениетіне назар салып қарау - ... ... ... кіреді.Бастау көздерін В. фон Гумбольдт, Э.Сепир т.б. идеяларынан алып, соған сәйкес, мазмұндас пікірлер мен теориялық қағидалардың ғылыми нышандарының көріністері ... тіл ... ... ... ... ... ... де қалыптасқан. Қазақ тіл біліміндегі осы бағыттағы зерттеулердің дамып, жаңа деңгейде жалғасуының ... ... ... ... ... болып, ғылымның жаңаша бағытта жарқырауына септігін тигізді деп ... ... Бұл ... ... ... ... зерттелуі өзектіболып саналады. В.Гумбольдт концепциясы (тұжырымдамасы) А.А.Потебня, Ш.Балли, Ж.Вандриеза, И.А.Бодуэн де Куртэне, Р.О.Якобсон және басқа зерттеушілер еңбегінде ... ... ... тіл ... ... ... ... Р.Сыздық, К.Хұсайын, Г.Смағұлова, А.Сейілхан, А.Ислам т.б. еңбектерінде көрініс табады.
Осы еңбектердің нәтижелерін, түйген ой-пікірлерін қорыта келіп, тіл мен ... ... ... ... ... ... ... тілінен, салт-дәстүрінен көрінеді деп тұжырым жасауға болады. Тіл - ... ... ... ол мәдениеттің құрастырушы бөлігі және тіл мәдениетті танудағы негізгі құрал, себебі ол арқылы біз мәдениетті меңгереміз. Тіл мәдениеттің жалпы сипатын ... ... ... ... сақтайды және жеткізеді. Осыған сай тіл әрбір этникалық қоғамдастықта, бір жағынан, этностың мәдени өзгешелігінің факторы ... ... ... - тіл ... мәдениеттің ұрпақтан-ұрпаққа жалғасуын қамтамасыз етеді. Осылайша қазіргі, келер ұрпақты бір тұтастырып, ... ... ... тіл ... ... ... және соны бейнелейді.
Зерттеудің мақсаты - қазақ тіл біліміндегі жаңа ғылыми бағыттар аясында лингвомәдениеттану мәселесінің зерттелуіне кешенді түрде ... ... Ол үшін мына ... ... асыру көзделді:- тілдік құбылыстарды лингвомәденитанымдық ерекшеліктер ретінде талдаудың теориялық-әдістанымдық негізін анықтау;- лексикалық бірліктердің негізінде қазақ тіліне тән лингвокультуремалардың көркем ... ... ... ... ... ... ... мәдениет атауларының ұлттық-мәдени ерекшеліктерін сипаттау;
- лексика-семантикалық тәсіл арқылы ... ... ... тән ... көркем әдебиеттегі қызметіне талдау жасау, өзіндік ерекше топтарын жіктеу, төркінін анықтау.
Зерттеудің жаңалығы.****
Зерттеу нысаны:Лингвомәдениеттану аясындағы ғалымдардың зерттеу жұмыстары мен пікірлері, ... ... ... ... ... ... мақал-мәтелдер, ақын-жазушы шығармалары.
Зерттеу әдістері:Жұмыстың теориялық-әдіснамалық негізі ретінде салыстыру, тілдік материалды этнолингвистикалық сипатта зерделеу, талдау жасау, ... және ... ... ... ... жинақтау әдістері қолданылды.
Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар:
- әрбір лингвокультуремада өзі қалыптасып, пайда болған ... ... ... белгісі, өзіндік қолтаңбасы қалып отырады;
- лингвомәдениеттану мәдениеттің рухани жақтарына көбірек көңіл бөледі;
- ... ... ... ... ... ... ұстайды;
- лингвомәдениеттанудың басқа ғылым саларынан өзгешелігі - кез келген нысанды зерттеуде тілдік және мәдени ... ... ... ... ... - ... сақталып келген тілдік көріністердің түп төркінін айқындау болып табылады;
- ол ұлттық тіл мен ұлттық мәдениеттің ... ... ... тілдік фактілерді тіл мен халық мәдениетіне байланыстыра отырып зерттеуді мақсат етеді.
Зерттеу жұмысының дереккөздері мен материалдары ретінде лингвомәдениеттану мәселелерімен айналысушы отандық және ... ... ... Ә.Қайдар, І.Кеңесбаев, Н.Уәлиев, А.Салқынбай, Б.И.Нұрдәулетова және т.б., шетел тіл білімінде: В.фон Гумбольдт, Ю.Апресян, А.Потебня, Ф.де ... ... ... Н.Арутюнова, С,Аскольдов, А.Вежбицкая, В.Воробьев, С.Воркачев, Е.Кубрякова, В.Карасик, С.Тер-Минасова, А.Кунин, В.З.Демьянков, Н.А.Красавский, Ю.С.Степанов, И.А.Стернин, В.Н.Телия және т.б. ғалымдардың негізгі ... ... мен ... ... ... ... объективтік ауқымы ұлттық мәдениет пен рухани құндылықтардың тілдегі көрінісі әдебиетте, фольклорда т.б. берілу арқылы кеңи түседі,сонымен ... ... ... пен ... ... ... ... ғылымына қатысты Ш.Уәлиханов, Ә.Марғұлан, Қ.Жұбанов, М.Әуезов еңбектерінен бастап, І.Кеңесбаев, Ә.Қайдар, Р.Сыздық, Е.Жұбанов, Е.Жанпейісов, Т.Жанұзақов, Н.Уәлиев, Ж.Манкеева, А.Жылқыбаева, К.Қ.Күркебаев т.б. ғалымдардың ... ... ... ... ретінде танылады. Осы аталған авторлар еңбектерінде сөз етілген ұлттық тіл деректерінің зерттелуін лингвомәдениеттану пәнінің зерттеу аясына жатқызуға болады. ... күні ... ... ... ... екені соңғы кездегі зерттеулерде (Г.Смағұлова, А.Алдашева, А.Салқынбай, А.Сейсенова Г.Қажығалиевалардың т.б.) сөз болуы, назар аударылуы лингвомәдениеттану ғылымының пән ... ... ... ...
Г.Смағұлова ұлттық тіл мен ұлт мәдениетінің тоғысуындағы өзара байланысты анықтап мәдениет ұғымын мағыналас ... ... тіл ... ... Ол өз еңбегінде лингвомәдениеттану пәнінің ерекшелігін былайша көрсетеді; лингвомәдениеттану - этномәдени және этнопсихологиялық факторлар мен тілдегі ... ... ... ... тіл ... ... бағытында зерделеп, тілдің дәл қазіргі қолданыс қызметін көрсететін ұлттық ерекшелігін ешбір идеологиясыз қазіргі заманға сай келбетін таныту. Бұл ... тіл - ұлт- ... ... ... ... лингвомәдениеттану пәнінің зерттеу нысаны болмақ.
Лингвомәдениеттанудың өркениетте қоғамдық ғылымдармен қатар дамуын ... ... сөз ету ... ... нақтылай түседі. Сондай-ақ көне тіл деректері лексикамызда сөзжасам саласының қызметін ... ... ... ... ... ... тілші Анар Салқымбайдың мына пікірі толықтырады: [2, 41].
Зерттеудің ... мен ... ... ... ... ... ... Ақтөбе университеті магистратура бөлімі мәжілістерінде талқыланды. Атап айтқанда, ***
Зерттеудің негізгі мәселелері мен теориялық тұжырымдары әртүрлі басылымдағы * жарияланымда жарық ... ... ... ... ... 3 ... әр тарау 2-3 тараушадан тұрады. Сонымен қатар қорытынды, пайдаланған әдебиеттер тізімінен, глоссарийден және зерттеу ... ... ... ... құралған қосымшадан тұрады.
І БӨЛІМ. ТІЛ - МӘДЕНИЕТ - ҰЛТ
1.1 Тіл мен мәдениеттің өзара ... және ... ... қалыптасуы
...Тіл - қай ұлттың болмасын ... мен ... ... мен ... ... қатынас құралы. Тіл болмаса сөз болмайды. Сөз болмаса адамзаттың тірлігінің мән-маңызы болмайды. Демек, ... ... орны ... Тіл - ... ... Тілі ... ... та жер бетінен жоғалады. Адамзат тарихында көптеген өркениетті елдердің өшіп кетуі алдымен ... ... ... ... ... ... Ана сүті сіңбеген, бесік жырынан нәр алмаған ұрпақтың салқынқанды, мейірімге зәру ... ... Тілі мен ... ... ... жан ... кемтарлығын, адамдық болмысын түсінбей, мәңгүрттік кейіпке түсетіні де жалған ... ... ... осында.Тар мағынада айтсақ, тіл - қоғамның өмірінде адамдармен өзара пікір ... ... ... ... кең мағынада, тіл - ұлттың айнасы, өнер деп қабылдаймыз.
Ғылыми ой-тұжырымдарды ой елегінен өткізсек, ... ... ... ... ... ұлт мәдениеті сол этностың тілінде сақталып, болашаққа аманатталатынын көруге болады. Бұл жөнінде, зерттеуші В.фон Гумбольдт: "Тіл - халық ... ... рухы тіл ... көрініс табады>> дейді. Бұл тұжырым - жаңа ... ... ... ... ... ... ... ғалымның деп қарастыруы да тіл табиғатын таныта түсумен қатар, жарыққа шығып келе ... ... ... шығу ... ... болғаны ақиқат.Ғалым өз зерттеуінде: > [7, 12 - 13].
Тілдің ерекшелігін әлеуметтану тұрғысында зерттеген ғалым ... өз ... ... ... ... ... ... танудағы орнына ерекше назар аударады. Ол ұлттық рухты жаңғыртатын факторлар, салт-дәстүрлер олардың ... мен ... ... рөлін әлеуметтік рухани құбылыс деп бағалаудың бағытын ... ... да, ... ... ... келбетін танытатын - салт-дәстүрлер. Этностың бар өміріне рухани азық ... ... ... ... ... ... ... ұлттық мәдениет бастауы екендігі сөзсіз. Осы құбылысты дер кезінде мойындап, ғылыми ... жаңа ... жол ... - ресейлік тілші-ғалым А.Потебня болды. Ол тіл ... ... біте ... ұғым ... ... қалыптастыра келіп: "Тіл - халықтық "рухтың" жемісі, ... тіл ... ... ... деп анықтайды. Мәдениет - тілдің ... ... ... ... оған ... халық ауыз әдебиеті үлгілері екендігін жан-жақты сөз ете келе: "Халық ... ... ... ... ... барып әдет-ғұрып, салт-дәстүрінде, ән өнерінде, фольклорында көрініс береді" [5,117] деп қорытады.
Жоғарыда біз сөз еткен ғалымдардың зерттеулері ұлттық тіл мен ... ... ... ... о бастан болжап, тілдің ішкі формасына саятын ... ... ... Оның ... форманың) тілдегі көрінісін өзек қылған ғылыми құнды ойлар мен ... тіл ... жаңа ... ... лингвомәдениеттану пәнінің болжамы сияқты.
Адамзат қоғамының дамуында ... ... - ... сананың өрлеуі, ой-сананың жетілуі, тіл, мәдениет, тарихтың тоғысуы. Ал әр халықтың ... ... ұлт ... жетегінде, әлемдік мәдениеттің ауқымында және дүниетанымын қоғамдық ғылымдардың саясында сөз ету ... ... күні тіл ... ... ... ... жайған этнолингвистика саласында сәтті бағытта іске асуда. Осымен тығыз байланысты ұлттық мәдениет пен ұлттық тілдің өзара ... ... ... ... ... ... бір ... тән екендігін танытуда бізге кешеуілдеп жеткен жаңа бағыттың бірі - ... ... тіл ... XV ... бас ... ... ... қалыптасқан жоғарыда аталған ғалымдардың (Ф.Соссюр, В.Гумбольдт, А.Потебня, В.Штейнталь тағы басқа) ғылыми ой-тұжырымдарын одан әрі ... ... ... ... өкілдері В.Воробьев,В.И.Телия,Е.М.Верещагин,В.Т.Костомаров, В.Маслованың зерттеулерінің лингвомәдениеттануды дербес ғылыми пән ... ... ... зор ... ... ... ықпал етті. Сонымен қатар, қазақ тіл білімінің дамуына, жаңа қырынан танылуына, қазақ ғалымдарының ғылыми біліктілігін ... өз ... ... ... жоқ.
Тіл мен мәдениет ұғымдарының өзара тығыз байланысәсіресе Е.М.Верещагин мен ... ... ... ... ... ... Қос ... [9,10] деген құнды пікірлері бүгінде лингвомәдениеттану пәнінің қоғамдағы әлеуметтік орнын нақтылай түсуге ықпал ... - ... ... ... оның ... ... көтерілуіне әлеуметтік ортаның ықпалы зор. Өйткені бір этностың мәдениеті ... ... оның ... ... арқылы баяндалады. Ал тілдік деректер деп отырғанымыз - ... ... сөз ... мен тілдік таңбалар. Осы жайт туралы мәдениеттің ... ... ... ... ресейлік мәдениеттанушы Ю.М.Лотман төмендегідей пікірмен сабақтастырады:[10,6].
Біз жоғарыда келтірген ғалымдардың пікірлеріне ... ... ... ... ... ... түп негізі тіл қасиетінде көрініс табады деген пікірмен толықтай келісеміз.Мәдениет тілдің құдыретімен бейнеленіп, шынайылықты танытады. Осы тұрғыда әр ... ... өзі ... және ... ... ... мәдениеттің ізі бар деуге болады.
Қазіргі тіл білімінде В. Фон Гумболдьт, А.А.Потебня, Э.Сепир, К.Леви-Стросс, Е.И.Кукушкина, ... ... және тағы ... ... ... тіл мен ... ... байланысты ғылыми түрде қарастырылғанын жоғарыда атап өттік. ... ... тіл мен ... ... ... ... ғасырларда ғалымдарды ойландырмаған деген тұжырым жасауға болмайды. Осы тұста, М.М.Копыленконың ... ... ... ... салтының, шаруашылық түрінің, жағрапиялық ерекшеліктерінің тілге өзіндік әсері болатынын ... ... ... ... бұл саладағы еңбегі ешбір себепсіз ескерілмей келетінін айтқан көңіл аудартар әділ сын ... ... ... ... этнолингвистическая направленность труда Махмуда Кашгари не повторяется ... ни в ... ... ... ... и ... М.Қашғари түркі тілдернің сөз төркінін зерттегенде оның ... ... сол ... ... ... ... ... тіршілігімен байланыстырады.
Әдебиеттанушы М.Базарбаев "... Дала қандай кең болса, оның желі мен бораны қандай дүлей болса, соған лайық адамдардың өмір ... де, ... дала ... лайық мінез, әдеттер орнаған. ...Қазақтар "әудем жер" дейді, яғни "әу" деп айқайлағанда естілетін жер, онша алыс емес ... ... ... жер" ... айқайлап шақырған дауыс естілер жер екенін ұғамыз. Айналып келгенде, қашықтық өлшемінің өзі көшпелі өмір қажетінен туғандығы анық" [11, 8]. (Бұл ... ... ... ... қашықтық өлшем бірліктері: қырғ.: чакырым; шув.: сухрам). Ғалымның бұл пікірінен қазақ ... ... ... ... ... ... ұлттық дүниетанымға әсерін жеткізгенін көруге болады. Көшпелі өмір сүрген қазақ халқының лингвомәдени танымы да ... кең ... ... ... қоры мол, тіл ... талай шет елдік ғалымдарды тамсандырғаны белгілі.
Жоғарыда ... ... ... ғалымдардың пікіріне оралсақ, ол түгелімен идиоэтникалық ғана ... ... яғни ... ... ... ... бұл ғалымдардың басты кемшілігі - тілге таным процесінде ... роль ... ... болмыстың бейнеленуінің нәтижесі тіл арқылы беріледі. Бұл ... ... ... ... ... ... бір ... екендігін де ғана емес, сонымен қатар тілдің білімге өз қолтаңбасын қалдыруында". Бұл болжамды теріске шығарар пікірлер де жеткілікті. Олардың дені ... ... ... біздің шындық болмысты қабылдауымызды тіл жүктемейді, керісінше, ... ... және ... ... ... ... ... негізінде шындық болмысы әр түрлі тілдерге бірдей көрініс таппайды. Тілдің қоршаған ортаны бейнелеудегі қызметі зерттеу нысаны болып отырған дүниенің ... ... ... ... ... ... ... оларды келесі тараушада нақтырақ қарастырамыз.
Тіл мен мәдениет әр түрлі семиотикалық жүйеге жатқанымен, ... ... ... да бар. ... тіл ... ... ... оның қоршаған ортаға деген қатынасын бейнелейді. Тіл мен мәдениет өте күрделі қарым-қатынаста ... Бұл ... ... тіл мәдениеттің құрамдас бір бөлігі болып табылатындығында болса, екіншіден, сол тіл ... ... ... көрініс табатындығында және бұған қоса, тіл өз алдына дербес жүйе түзейді. Тіл мен мәдениет қоғамдағы тарихи өмір сүру ... ... ... ... тіл ... ... ал ... өзінің құрылымында тілсіз толыққанды жүйе ретінде қабылдана алмайды. Бір айтып кететін жайт, қазақ мәдениетін сөз еткенімізде, әрине, оны қазақ ... ... ... оның даму ... ... қажет. Өйткені қазақ ұлтының мәдениетін, яғни оның өз алдына дербес ұлт болғанға дейінгі ... әр ... ... ... массагеттер, ежелгі түркі, татар-моңғолдармен) мәдениетімен тығыз байланыста, кең көлемде қарастырған жөн.Яғни, бұл қазақ ұлттық мәдениетінің басқа түркі ... ... ... ... жатқаны, ортақ этникалық генезис факторы ареалды, аймақтық түркі мәдениетін құрайтынын көрсетеді. Әрине, қазақ ұлты өз алдына ұлт ... ... ... ... бір ... (өзгеріске) ұшырап, өзіне ғана тән айырықша сипаттағы ұлттық мәдениет түзгенін де ескеруімізді ғалымдар еске салады.
Тіл - тарихи ... ... ... ... ... жүйесі. Оның құрамдас бөліктер болып табылатын сөздерде, сөз тіркестерінде, мәтіндерде белгілі бір ... ... ... ... және ... ... орта ... таным түсінігі мен білімдер жиынтығының өзіндік ... ... ... мен ... ... байланысын дәлелдейтін тағы бір айғатың бірі - ... ... және ... тілдік белгілерде көрініс таба отырып, тілдік дүние суретін құрайды. Дүниенің тілдік суреті белгілі бір ұлттық қауымдастықтың теңдесі жоқ ғажайып тарихи ... ... ... мен ... процестердің, белгілі бір халықтың өмір салты мен мәдениет ерекшеліктерімен байланысты, оларға деген ерекше қатынастың ұлттық ... ... ... тілдік ерекшеліктері көрініс тапқан дүниенің айырықша бейнесін құрайды.
Тіл және мәдениет - ... ... ... философтардың, психологтар мен этнографтардың, мәдениетшілердің, әдебиетшілердің де назарын өзіне аударып келе ... көп ... ... ... ... Мәдениет пен тіл үздіксіз өзара қарым-қатынаста болатындықтан бұл проблеманың тілдік аспектісі екі жақты. Аталған мәселені ... ... ... ... да ... ... ұсынады. Тіл білімінде бұл сауалға тарих пен мәдениеттің, этнография мен лингвистиканың ортақ мәселелерін сөз ететін пәнаралық этнолингвистикалық зерттеулер, ізденістер жауап ... ... күні ... ... және ... қағидаларына сүйенетін лингвоелтану, этномәдени және этнолингвистика салалары тіл ... оны ... ... ... ... ... етіп қояды. Бұл орайдаВ.фон Гумбольдтің [3,69]деген тұжырымытілді ұлттық феномен деп ... ... тіл ... жаңа ... сілтейді. Тіл мәдениетпен бір бүтін тұтастық құрып, ажырамас бірлікте өмір сүреді. Ол мәдениеттің өн ... ... оның ... алғы шарттардың міндетті түрдегі басқышы қызметін атқарады, қандай да бір жерде өмір сүретін этнос мәдениетінің маңызды бөлігін құрайды. Мәдениеттің басқа ... ... ... өз ... бар. ... бір тілде сөйлейтін кез келген этнос өздерін өзгетоптардан сыртқы физиологиялық айырмашылықтарымен ерекшелеп тұратын адамзат қауымының белгілі бір нәсіліне жатады. Тіл ... тыс өмір ... яғни ... өмір сүру образымыздан хабар беретін тәжірибелігімізбен идеяларымызға тәуелді [3,185].
Мәдениетке берілген анықтамалар әртүрлі. Себебі, зерттеуші ғалымдардың мамандықтары, тағылым алған ... ... ... ... ... ... ... түсіндіруге болады. Мысалы, мәдениет - әлеуметтік тұрғыдан (В.Освальт), когнитивтік ... ... ... анықталады. Ғылымимектептерінің ағымына, ғылыми тұжырымдарындағы айырмашылықтарға қарамастан, мәдениеттанушы ғалымдардың қай-қайсысы болмасын бұл күрделі құбылыстың ... ... ... маңызды рөлін мойындайды. Э.Сепир тіл мәдениеттің біртұтастығын ашып көрсететін маңызды әдіснамалық көзқарастарын ұсына отырып: деген қорытынды ... ... Тіл ойды ... мен ... ... ... ғана емес, мәдени білім аккумляциясының да басты құралы болып саналады. Күрделі таңбалық жүйені құрай отырып, тіл қандай да бір ... ... ... ... ... жаңғырту қызметін атқарады. Мәдениет те тіл секілді белгілі бір хабарды жеткізу қабілеті бар ... жүйе ... ... табылады, алайда ол тілге қарағанда өзін-өзі ұйымдастыруға қабілетсіз, себебі ... ең ... - ... оның басты қасиеті - жинақтау, сақтау [12, 227] және ... ... ... ... ... абсолюттік ерекшеліктерін танытуға талпынатын тұлға қарым-қатынасқа түспей, мәдени диалог жасамайтұра алмайды. Сондықтан - бүгінгі лингвомәдениеттанудың орталық ... ... осы ... ... ... шешуге мұрындық болатын фокус [13,12-13].
Халықтың тілі мен мәдениетінің ерекшеліктері соңғы кезде ... ... ... ... ... ... бұл ... психология, әлеуметтік лингвистика, этнопедагогика, этнолингвистика, философия және тағы басқа пәндердің ... ... ... ... ... көрінісі, ұлттық-мәдени сипаттардың тілдік құралдар арқылы белгіленуі ғылымда ... ... ... ... қарастырылып келгені белгілі. Сонымен қатар, ғасырсоңындағы жаңа ғылыми бағыттарда қоғам, қоғамдық құрылым, жеке адамның қоғамдағы мінез-құлқы, табиғат құбылыстары, қоршаған ... ... ... ... ... сондай-ақ адамның антропологиялық келбеті, ішкі жан-дүниесі белгіленгендіктен, ... ... ... ... ... ... ... құралдардың қай-қайсысында да лингвомәдени сипат, мәдениет пен тілдің қарым-қатынасы көрінетінін айқындауға деген ұмтылыс уақыт өткен сайын артып келеді.
Қазіргі тіл ... ... ... келе ... ... тілдерді салыстыра-салғастыра зерттеуге деген қызығушылық ілгерідамуда және ... ... ... ... ... және ... да ... қатар өмір сүруімен ерекшеленеді. Тіл мен мәдениет - ... ... ... нысанына айналып отыр.
Мәдениет - халық дамуындағы ұрпақтан-ұрпаққа беріліп ... ... ... жиынтығы. Әр ұлттың ана тілінде оның бүкіл өмірі, тарихы, ... жан ... бір ... ... мәдениеті көрініс табады. Тіл мен мәдениет - ... ... ... азығы. Тілдің әлеуметтік маңызы тіл мен мәдениетті, тіл мен қоғамды бірге алып қарағанда ғана ашылады. ... жан ... мен ... ... ... ... үлес қосатын халықтың баға жетпес байлығы - оның тілі. Тіл - мәдениеттің ... ұлт ... ... Тіл ... тыс өмір ... себебі ол мәдениеттің бір көрінісі. Ал, кез келген мәдениеттің түрлері, атаулары тіл арқылы бейнеленіп, тілдің кумулятивтік қызметі арқылы ... ... тіл - ... мәдениеті, салт-дәстүрі, қадір тұтатын заттары мен құндылықтар дүниесінің, қоршаған ортаның т.б. өмір сүру ... ... ... ... Мәдениет - адамның тілде көрініс табатын бүкіл рухани өмірі, тәжірибесі.
В.А.Маслова тіл ... ... ... деп ... [1,9]. Мәдениеттің әр түрлі көріністері мен қызметін мәдениеттану ... ... ... ... мен мәдениеттану ғылымдарының түйісу нүктесінен XX ғасырдың 90-шы жылдарында өз алдына жеке, жаңа бағыт пайда болды, бұл бағыт В.Н.Шаклейн, В.А.Маслова және ... ... ... ... ... өткен лингвомәдениеттану бағыты болды.
В.А. Маслова лингвомәдениеттаным ерекше міндеттерді шешіп, бірқатар ... ... ... тиіс деп ... оны төмендегідей санамалап өтеді:
1) мәдениет тілдік концептілердің жасалуына қалай қатысады;
2) тілдік таңба мағынасының қай бөліміне "мәдени мағыналар" ұғымы бекітіп көрсетіледі;
3) осы ... ... мен ... ... ... ма және олар ... ... қалай әсер етеді;
4) шындығында тіл тасымалдаушының мәдени - тілдік хабардарлығы, компетенциясы бар ма, соның негізінде ... ... ... орын ... тіл ... ... ... ма;
5) бір мәдениеттің универсалияларды мәдениетті көрсетуге бағытталған мәдениет дискурстары, концептілік саласы (осы мәдениеттің негізгі концептілерінің жиынтығы) қандай, осы тілдік таңбалардың ... ... әр ... екі сала болып табылатын тіл мен мәдениеттің өзара әрекеті негізінде қалай қалыптасады;
6) осы ... ... ... ... ... яғни ұғымдық аппаратты қалай құруға болады.
Тіл мен мәдениеттің өзара байланысы ғылым ретінде қалыптасып, оның мәніне тереңірек бойлау лингвомәдениеттануға қатысты ... ... ... дегеніміз не? Ол жеке ғылыми сала ретінде нені зерттейді? Бұл сұрақтарға толығырақ тоқталатын боламыз.
1.2 Мәдениет және ... ... ... ащы ... да ақиқат мына бір пірікіріне назар аударалық: [14, 323].
Қазіргі уақытта бүкіл әлемді өз ырқына көндіріп, үстемдік ... ... ... ... ... болмысы қандай, өзгеру ерекшелігі бар ма деген сұрақ кез келген адамның көкейінде жүретіні ақиқат. ... ... ... ... "global" - "дүниежүзілік" деп аударылады, орыс тілінде "глаболизация" деп айтылып жүр. Қазақ тілінде: ғаламдану, жаһандасу, ғаламшарлану, әлемилену дегенді де ... Ал енді ... - ... ... дегеніміздің ұғымдық-мағыналық жағын айтсақ, аты айтып тұрғандай, ... ... да ... ... іс-әрекет барысының немесе мәдени-әлеуметтік феноменнің, құбылыстың бір ғана ұлт, халық, мәдениет, өркениет немесе құрлық шеңберімен шектелмей, бүкіл ... ... ... ... әлемдік деңгейде көрініс тауып, маңызға ие болуын танытатын ұғым. Жаһандану - үдеріс, орын алып отырған, әлі өз ... ... ... іс. ... бүкіл жер жүзінде жайылу, таралу деген мағынаны да, әлемдік елдердің ... ... ... қалыптастыру екпініне ілесу дегенді де білдіреді. Өзекті болып ... ... ... ... ... мүмкін емес. Яғни не біріңғай жағымды, не біріңғай жағымсыз ... ... деп ... айту ... ... әлемдік тарихта нақты орын алған оқиғалар сарыны глаболизмді біржақты дәріптеп жақтаушылар ғана бар деуден аулақ етеді. Демек, жаһандану шым - ... ... көп ... де ... жол ... деп ... ... - адамзатпен бірге келе жатқан үрдіс. Айтылуы, аталуы жаңаша болып ... оның түп ... ... тарих қойнауында жатқандығын байқауға болады. Тарихи тау тұлғаларымыз Ақсақ Темір мен Шыңғыс хан, ... ... ... Ескендір т.б. әлемді жаулап, өз үстемдігін жүргізіп, ортақ тіл мен дінді, жалпы мәдени ... ... ... ... ... жаһандану бастауын ерте уақыттан алып, үздіксіз даму үстінде келе жатыр деп ... ... ... елде үстемдік құрып тұрған жаһандану процесі ұлтымызды, мәдениетімізді, тілімізді, рухани ... ... ... ... ... бар?
Жалпы мәдениеттің өзі екі жолмен пайда болатынын жақсы білеміз, біріншісі - ... ... ... ... - ... ... келіп шығатын мәдениет. Біз қазіргі уақытта үстемдік құрып тұрған батыстан ғылым мен техниканың дамуынан келіп шыққан мәдениетті ... ... ... ХХІ ... ... жастары озық технологияның барлық қыр-сырын меңгеріп, елімізді ... ... ... ... елдер қатарына жеткізуіміз керек. Ал батыстың дүниетанымынан келіп шыққан мәдениет біздің ұлттық менталитетімізге жат ... ... ... ... мұра ... келе ... ... қазына байлықтары, өмірдің бар асылына бергісіз сөздік қоры бар. Тіл - ... ... ... ... болу ... әрі ең жоғары құндылығы. Қазір ғаламдық тіл санатында ағылшын тіл көш ... тұр. ... да ... ... қамқор болып, қолданыс аясын кеңейту - ... ... ... тағы бір жолы деп ... Бұл ... әлемдік тұлғаға айналған С.Хантингтонның бүгінгі заманғы әлемде ... ... ... ... ... ... процестерi ғалымдардың зерттеу нәтижелері көрсеткендей, мiндеттi түрде бiрыңғай (бiртұтас) мәдениет құруды талап етпесе де, космополиттi және мәдени ... ... ... ... ... ... аренада бекiп үлгермеген, басым емес мәдениеттердiң шекараларын жою үрдiсiн енгiзiп ... ... ... ... ... ... ... мәдениетке қауiп-қатер тудыруы әбден мүмкiн. Сондықтан ұлттық мәдениет жаһандану мұхитының иiрiмiне батып кетпеу үшiн оған темiрқазықтай бағдар болатын мемлекеттiң күш-жiгері ... ... ... ... Джозеф Стиглиц деп атап өткен. Әлемнің осындай даму үрдісіне қарап, кейбір ғалымдар: деген гипотезаны келтіреді, бұл ... ... ... деректерге сүйене жасалған. Олай болса, тілі мен діні жойылған, салт-дәстүрінен айырылған, жалпы ... ... ... ел ... елдігін, тәуелсіздігін, халықтығын жоғалтады деген сөз. Сонда әлемде бірнеше тіл ғана қалмайды, саусақпен санарлықтай алпауыт ... ... деп ... ... айтуға болады. Себебі, тіл - ұлт, тіл - ... ... ... ... ... ... ... деңгейде бағдарламасын жасап, қазақ ұлтының мәдени - ... ... ... ... мен ... қатысты жүйелi жолын жасауға кірісті.Бұл жөнінде Мәдени ... және ... ... ... ... ... ... Сайыров өз сөзінде былай дейді: .
Кезінде ұлт алыптарының бірі Ахмет ... тіл ... ... еді. Ұлт рухы ــ бір ұлттың өміршеңдігін арттыратын ең қуатты рухани күш. Ұлт та, ұлттың рухы да ең ... оның тілі ... ... Ана ... сыйламаған, танып түсінбеген адам өзінің халқын да сыйлай алмайды. Тілін сақтай алған ұлт өзін де, ... ... ... да ... ете алады. Тіліңді жоғалтсаң, күндер өте келе бәрін де жоғалтасың. Осы тұрғыдан алғанда тіл аса ... ... ... бір ұлт ... өз ... ... деп өмір ... қажет. Сонда ғана оның өмірі мағыналы, мәнді есептелмек. Бір азаматтың өз ұрпағын толымды ұлт уәкілі етіп ойдағыдай тәрбиелеуі оның өз ... ... ... ... болмақ. Рухы үстем, мәдениеті жоғары деңгейдегі ұлт жаһанданудың ... ... ... ... келбетін жоғалтпай таза сақтап тұра алады. Мұндағы өзгеріс толқынды біз ұлттық тоғысу деп атаймыз. ... ... ــ бір ... ... бір ... ... ... ұлттармен араласуының нәтижесінде өзінің ұлттық ерекшеліктерінен айырыла отырып, сол ұлтқа сіңіп өзгеру құбылысын көрсетеді. Ол көбінесе, жеке адам немесе жеке ... ... ... да, ... дами келе халықтың мүлде басым бөлігіне әсер ... ... бір ұлт ... ... қасиетінен азып, екінші бір ұлттың құрамына кіріп, ... ... ... ... ... дәуірде ұлттардың өзара тоғысуын тездетуде жаппай жаһандану үрдісінің ықпалы төтенше зор болып ... ... ... ... ... және табиғи болып екі түрде ұшырайды. Рухы үстем ұлт бұның қайсы түріне болсын төтеп беріп, өзінің босағасын ... ... ... еңсе ... тұра алады. Ал, рухы әлсіз ұлт мейлі қайсы түрдегі тоғысу болса да оңай ... ... Егер ... рухы ... ... ... онда оның болашағына алаңдаудың қажеті жоқ. Тал бесікте қазақы рухпен ... ... ... ... өз халқының тіршілік ортасынан амалсыз қол үзсе де, өз ұлтын шынайы ... ... не бір биік ... ұлт ... болып көріне алатын болады.
Тіл - адам ойы мен санасының жемісі. Тіл - жаратылыстың аса ... ... Тіл - ... ... Сол ... қоғамның қажеттігі мен замана талабын қатар ескере отырып дамыған тілдің қай ... де ... ең ... Сыры мен ... көп ... ... болып жатқан жаһандану процесімен санаспауға болмайды. Тәуелсіздік тұғырынаенді-енді көтерілген қазақ елі үшін жаһандану үрдісінің екі ... қыры бар. Бұл ... ... ... атты ... ... атты ... күнгей тұсы деп мыналарды санамалап өтеді: болса, ғалым көлеңкелі тұсы деп ... ... ... ... ... [15, ... > секілді жергілікті атаулары молынан кездеседі.
Қазақ дүниетанымындағы ұғымы мазмұнды мәнге ие, қасиетті ... ... ... ... ... Тек, ... тектілік, тектес, текшіл, тексізтәрізді бір мәнді сөздердің түп тамырында ... шығу ... ... білу жатса, ішкі мазмұнда адамның қай жерден, қандай әулеттен тарайтындығын көрсетуді көздейді. деп қараған ата-бабаларымыз тектілік - ұлы ... ... ... өз перзенттеріне жан-жақты ұғындырып, басқа бақ қонса таситын, бақ тайса жаситын тексіз адам болмауды ерекше ескертіп отырған. Қазақ ... ... ... ... кең ... кешірімшілділік, бақ-дәулет пен атақ-даңққа ойлы көзбен қараушылық, халықшылдық, көрегенділік, елжандылық қасиеттерімен ... ... аз ... ... ... ... менменшілдік, мақтаншақтық, екіжүзділік, атаққұмарлық, қызғаншақтықпен оқшауланады. Сонымен қатар, бұл қылықтар көбін ата-бабаларында ... жоқ, ел ... ... ... ... ... ... шаш ал десе, бас алатын тексіз адамдарда кездеседі. Бұл жөнінде ел ... , , , ... ... ... бар. Ал ата-бабалары тәрбиелі, көргенді, үлгі-тағылымды, би мен біліктілері үзілмеген адамдарды текті деп танып, ол ... , ... ... ... ... ... кең таралған.
мәдени концептісі бүгінгі күннің өзекті тақырыбына айналса да, кешегі ... бері ... ... ... ... сайрап тұрған ұғым. Бұл сөз жыраулар поэзиясында да кең қолданысықа ие. Бұқар жырау деген арнау өлеңінде:
Бұл айтқаным, ... ... ... ... ... ... ... - десе,
Ақтамберді жырау өлеңінде:
Елден елді аралап,
Тектіден текті саралап,
Беглердің қызын айттырсам, - дейді.
Жанақ ... : ... ... асыл ... ... ... ... өктем, - десе,
Дулат Бабатайұлы өлеңінде:
Тегімді менің сұрасаң,
Қалың Найман руынан>> немесе,
Қазақтан шыққан кәпірді,
Тек дейтұғын тегі жоқ,
Өз ... ебі жоқ, - ... ... ... ... тектіңді,
Ителгі көзін төңкертіп... дейді
Қазақ халқында анадан арда туған, атадан дара жаратылған текті адамдар аз болмағандығы тарихтан ... ... ... хан, Ақсақ Темір, Абылай, Әбілқайыр, Махамбет, Исатай, Абай, Шәкәрім заманына бастап, ... ел ... ... ... саласында жүрген қайраткер азаматтарымыз аз емес. Берәсінде әр ... ... ... ... жеті ... ... әрісінде ұлттың, елдің генетикалық тазалығын сақтау, ұлтты сақтау идеологиясы жатыр. , , ... ... ... [71, 629], ... ... ... текті, тұқымдас. Шыққан тегі бір. Алғашқы кездерде Орта Азияда және ... ... ... ... да ... деп ... болу ... (. Сәкеннің бет сүйегі шығыңқылау болғанмен, келбеті моңғол тектілерден гөрі Кавказ тектілерге ... ... Ол ... ... ... ... ... мекендеген (Д.Досжанов.)
Текті, затты, заты. Шыққан жері қасиетті, әдепті, тәрбиелі. Жаңағы болайын деп тұрған бала екен. Текті жердің баласы-ау, ... ... [72, ... ... ... ... тектілік концептісі деген мағынаны берсе[73, 46-547], ... ... ... [73, ... және ... ... ұштасу нәтижесіндегі , , концептілерін ашудағы рөлі қарастырылып, тіл мен ... ... ... лингвомәдениеттану атты жаңа ғылымның қалыптасуына, ал тіл мен ойлау үдерісінің өзара байланысын зерттеу когнитивтік лингвистика ғылымының қалыптасуына әкелді.
Лингвомәдениеттану мен ... ... ... ... ... екі ... ... негізгі бірлігі концепт (лингвомәдени немесе мәдени концепт; когнитивтік концепт) екендігі айқындалды. Лингвомәдени концепт - дискурста қызмет атқаратын және ... ... ... көпқұрылымды, полиаппел - лия - циялы, тілде вербалданатын ментальді құрылым, ал когнитивтік концепт біршама реттелген ішкі құрылымы бар, дискреттік ... ... ... ... ... жасадық. Концепттің тілдік құралдар арқылы вербалдануы, ментальді құрылым болуы тәрізді белгілері лигвомәдени концепт пен когнитивтік ... ... қиы - ... ... сол сепебтен когнитивтік лингвистиканың біраз деректері лингвомәдени зерттеулерде де қолданыла алатындығы ... ... ... ... біртекті құрылым емес, ол әртүрлі мәндік сипаттамасы бар концептілерден құрылу ... ... бір ... ... ... ... ... мүмкіндік беретіндігі дәйектелді. Жиі кездесетін классификациялар бойынша талдау нәтижесінде аталған концептілерлингвомәденисипаты ашылып, эмоционалдық, мәтіндік, біліми, метакәсиби ... ... ие ... айқындалды.
Қай жағынан алып қарасақ та, адамның өз ... ... ... ... ... ... мен ... сақтануы ген тазалығы мен ұлттық болмыстың жоғалмауына, ұлттық менталитеттің, ... ... оның ... алып ... ... ... ... кісілік құдіретін, биік парасатын танытуда тілден артық күш жоқ. Тіл сөзден құралса, сөз - адам ... ... ... Әр ... өз ... табиғи қасиеті болса, сол құпия сырдың кілтін тауып, ... ... ... ... білу ... ... құралады. Әр сөздің өз , әр сөздің табиғи қасиеті бар. ... осы ... ... ... ашып, құбылысын, ондағы образдылықтың ішкі мәнін, сыртқы сипатын терең түсініп, оны іс жүзінде шебер қолдана білуде ... ... ... ... өз ... ғана ... қоймай, сонымен қатар халықтың дүниетанымын, салт-дәстүрі, ұлттық болмысымен де ... ... Бұл ... ... тіл ... сөз ... ... ортақ заңдылығына айналғандай. Осы тұрғыда академик Ә.Қайдардың: деген ... ... тіл ... ұлт тілі мен ұлт ... ... лингвомәдениеттану саласының өзіндік жаңа қырын айқындап отыр. Бұл салада ... ... ... ... ... т.б. ... еңбектерін атауға болады.
Ұлы Абай атамыз айтқандай, . Ал ұлттық тіліміздің нәрі мен ... ... ... деп, оны ... ... ... қазіргі уақытта ана тіліміздің дәрежесін арттыру мақсатында жүзеге асырылып жатқан жұмыстардың бір тамшысындай ... да, ... ... ... рухани парызымыз деп есептейміз.
3.2Тілдік бірліктердің лексика-семантикалық ерекшеліктері
(сан есімдер бойынша)
Ерте кезден келе жатқан тілдік бірліктердің бірі - сан ... ... ұғым ... бойы ... әрі ... ... Сан ... жүйесін зерттеп, сол бағыт бойынша бірнеше тың деректер ... ... ... , - ... 63]. ... ... бөлігі сан атауларының шығу тегін он саусақпен байланыстырады. Сан есім - ... ... ... ... байлығымыздың бірі. Олар күнделікті тұрмыста уақыт және кеңістік, көлемдік өлшем ретінде ерекше қызметімен қатар этномәдени мазмұнға бай киелі, қасиеттер ... ... ... да сан есімдерді таза сандық тұрғыдан ғана емес, ... ... ... да ... ... ... ... нысанасына айналып отыр.
Қазақ халқы киеге үлкен мән берген. ... ... ... ... ... жануарлар мен құстарды, көшпелі тұрмысқа қажетті заттарды киелі деп ... ... ... ... ... түрлі мәнге ерекше сипат бере отырып, жиі қолданылатын сандар ... көп. ... ... ... ... ... шолу жасай отырып, үш, жеті, тоғыз сандарын киелі санаған. Оның ойынша, жеті саны аспандағы жеті планетаны дәріптеуден іздеу ... ... ол ... ... ... ұзақ ... бойы бақылау нәтижесінен деп түсіну керек дейді.
Ұлы ғалым Пифагор: деген ... ... бұл ... ... әркімнің өз еркінде. Басқа ғалымдар мен дін қағидаларының да болжамдарға сай келе бермеуі ... ... ... ... ... ... тілдік көріністері, әсіресе сан атауларымен келген тұрақты сөз ... өте көп ... ... кездерде халық әр алуан құбылысқа нәзік бақылау жасай келіп, олардың ортақ қасиеттері мен сипаттарын санмен түйіп, санамалап айтып ... ... деп ... өзі - ... ішкі ойлау жүйесі. наным-сенім негізінде пайда болған құбылыс. Сандар адам баласының ертедегі өмірінде уақыт ... ... ... ... ... ... атқарған. Мысалы, о баста бес күндік апта, бертін келе жеті күндік апта болған. Сан есімдердің фразеологиялық бірлік жасаудағы деңгейі бірдей ... ... ... сан ... жиі ... ... сан атауларының бәрі бірдей қолданылмайды. Атап айтсақ, ерекше мәнде қолданылатын , , , ... Сан ... ... кейбір сандар сандық мәнімен қатар, басқа мағынада қолданумен ерекшеленеді. Мұндай жағдай, әсіресе осы сандардың ... ... ... ... салт-дәстүрлерде және басқа дүниетанымға байланысты қолданылғаны көзге анық ... ... ... ... ... халықтарының сан есімдері жөнінде бірталай еңбектер жазылып, диссертациялар қорғалды. Мәселен, академик В.А.Гордлевскийдің атты арнайы еңбегі бар. ... ... ... сан ... ... ... зерттеген В.В.Радлов, Н.Я.Марр, В.В.Бартольд сияқты академиктердің пікірлерін зерттеуінің негізіне алады. Қазақ тілінде сандарды әр түрлі қырынан ... ... ... ... сандардың ішінен киелі сандарды бөліп алып қарастырады, сондай-ақ сан төңірегінде шоғырланған ойлардың мағынасы мен тарихы, сандардың жалпы фольклордағы ... ... ... көркемдік ерекшелігі, сандардың этнолингвистикалық сипаты, лингвомәдени мәнділігі де қаралып келеді. Осындай зерттеулердің бастамасы ретінде І. Кеңесбаевтың еңбегін айтуға болады. ... ... ... ұйытқы болған сандардың семантикалық қызметін аша отырып, олар көне замандағы діни сенімдермен байланысты ... ... ... ... деп ... ... ... кейінгі жылдары да сандарға қатысты әр түрлі мақсаттағы лингвистикалық зерттеулер жүргізілді: Базен Л. , Тенишев Э. Р. , ... В. И. , ... Э. А. , ... М. және т. б. Сан есім ... ... 1927 жылы ... қаласында атты үлкен конференция өтті. Бұл конференция ғалымдарды сандарды тек грамматикалық тұрғыда ғана емес, басқа ... да, атап ... ... ... зерттеу керектігін түсінгенідігін көрсетті. Конференция негізінде жарық көрген мақалаларда деген қорытынды ойлар жиі ұшырасады. Бұған дейін Ресейде сандарды тілдік ... ... ... ... ... Бұл ... мүшелері: славян-албан тілдерінің маманы Н. С. Державин, славист М. П. Долобко, урал-алтаист Н. Н. Поппе (финтанушы, монголист), түркітанушы А. Н. ... ... Л. П. ... ... сан ... ... П. И. Воробьев, В. П. Томашевский, Я. Марр. Жалпы ... ... сан ... ХVІІ ... бері ... келеді: В. В. Бартольд. . ХІХ ғасырда жазылған еңбектердің ішінен Г. И. Рамстедтің еңбектерін де айта кету ... ... ... саусаққа қатысты шыққан деген тұжырымын әсіресе бес сан есімінің этимологиясын білекпен байланыстыруын сол тұста ғалымдар жоғары бағалап, осы бағытта ізденістер ... ... тіл ... ... ... ... І. Кеңесбаевтың, сонымен бірге Ә. Хасенов, Ә. Қайдар, Н. Уәлиұлы, Т. Жанұзақов, Е. Қойшыбаев, Н. Оралбаева, Т. ... Ж. ... А. ... А. ... Қ. Ғабитханұлы, Г. Шаһарман, Қ. Тажиев, Қ. Дүсіпбаеваның еңбектерінде әр ... ... ... ... ... ... ... туралы, түркі-моңғол, славян, Скандинавия, Еуропа халықтарының шығармалары жайында жазған еңбектерінде де сандар туралы мәліметтер көптеп ... ... ... ... ... ... ... жеті, тоғыз сандарын киелі, қасиетті деп санайды да, ауыз әдебиетінде көбірек ұшырасатынын ... ... ... ... әр ... қырынан зерттеу үрдісі байқалады. Мәселен, сандардың ішінен киелі сандарды бөліп алып ... ... бар, ... сан ... шоғырланған ойлардың мағынасы мен тарихы, сандардың жалпы фольклордағы немесе әдебиеттегі қызметі, көркемдік ерекшелігі, сандардың этнолингвистикалық сипаты, лингвомәдени мәнділігі де ... ... ... ... ... ретінде І.Кеңесбаевтың еңбегін айтуға болады. Ғалым біршама фразеологизмдерге ұйытқы болған сандардың семантикалық қызметін аша отырып, олар көне ... діни ... ... болып шыққан киелі сандар деп қорытынды жасайды. Бұдан кейінгі жылдары да сандарға қатысты әр түрлі мақсаттағы лингвистикалық ... ... ... Л.Базен, Э.Р.Тенишев, В.И.Чернышев, Э.А.Умаров және т.б. ... тіл ... ... ... ... ... сонымен бірге Ә.Хасенов, Ә.Қайдар, Н.Уәлиұлы, Т.Жанұзақов, Е.Қойшыбаев, Н.Оралбаева, Т.Сайрамбаев, Ж.Байзақов, ... ... ... Г.Шаһарман, Қ.Тажиев, Қ.Дүсіпбаеваның еңбектерінде әр түрлі аспектілерде қарастырылды. Қазақ халқы тілге бай. Әр ... ... ... әр ... мән берген халық. Қазақ үшін әр сөздің ғана емес, әр санның өзіндік қасиеті, шариғатқа қатысы, ... ... ... орны ... ... ... бір санынан бастап, әр санның қадірі мен қасиетін салмақтап, өзіне тән ерекшелігін саралай білген, ... ... сай ... Әр ... ... ие ... ... мен мағынасы болатынын сезе, түйсіне білген. 0 - ... ... ... ... Үнді жерінде цифр - , арабтарда сөзімен ... яғни , ... ... ... ... мен ... ... өркендеген дәуірінде (ХҮ-ХҮІ ғасырларда) математикалық еңбектер латын тілінен аударылып, сөзі сол қалпы қалдырылған. Тек алғашқы әрпі ғана ... ... Нөл ... басқа сандарға елеулі өзгерістер әкеліп, санау, есептеу, сату және уақытты белгілеп берді. ... ... ... ... ... жоқ. ... ... қатысты Абайда: , - деген өлең жолдарынан афоризм кездеседі. Ежелгі түркі халықтары туралы айтар болсақ, түркі халқының күн ... ... ... ... ... Көне ... әуелде табиғи сандарды меңгеруді басқа халықтар сияқты ұзақ ... ... ... Бір ... ... үшін саннан бұрын заттың белгілерін, қасиеттерін салыстырғанын олардың бізге жеткен халық педагогикасынан-ақ байқаймыз. Мысалы, Ай, Күн - ... өзі де ... Осы бір ... ... ... - ... ... жалғыз, сыңар, жалқы, саяқ деген ұғымды білдірген.Бір санын қазақ халқының ұғымында Алла жалғыз, Алладан ... ... жоқ. Қай ... ... ... сөзінің түпкі түбірі саналады. Адам өмірін басқаратын, әр пенде ұмтылатын сан болып есептеледі.Даос ілімін ұстанғандар үшін жасампаздық саны. Қандай да бір ... ... әлем ... ... ... ... ұғымда да қазақ халқының түсінігімен сәйкес дегенді ... ... ... , ... аңғартады. 1 саны шыршамен теңестіріледі.2 саны. Күні-түні демалмайтын ... Ай және Күн. ... ... ... ... мен жаман, ер мен әйел, күн мен түн, ақ пен қара, жақсылық пен жамандық. Екі санына қазақ халқының көзқарасы, міне, ... ... ... Яғни жалғыз емес, дегенді білдіреді. Мәселен тіліміздегі сөзі осы екі ... ... ... ... - екі, -з көне ... көптік жалғауы). Даостық ұғымда қазақ халқының ... сай Жер мен ... ... ұрпағын жалғастыратын еркек пен әйелдің киелі одағы, ақ пен қара, жарық пен қараңғылық, күн мен түн, жер ... ... ... ... екі ... мен ... білдіреді. Өсу мен дамудың белгісі. Бамбук ағашына теңеледі. Өсу жылдамдығы өте тез, қолданылу мүмкіндігі өте кең. ... ... ... ... ... қазақ халқында үш саны қасиетті болып есептелінеді. Мысалы: Үш көз: Су анасы - ... жол ... - ... сөз ... - ... тоқтам: Ақыл - арқан, ой - өріс, адам - қазық.Үш тағылым: ... - ... ... ... ... ... жүз: Ұлы жүз, Орта жүз, Кіші ... тәтті: жан тәтті, жар тәтті, мал тәтті. Үш қуат: ақыл, жүрек, тіл.Үш жұрт: өз жұртың - ... ... ... - ... ... ... - сыншыл.Үш арсыз: күлкі, ұйқы, тамақ.Үш байлық: денсаулық, ақ жаулық, он саулық.Үш ғайып: ажал, қонақ, несібе. ... ... ... яғни ... ... күні деп ... шығатын болған. Қазақ ұғымында осы күні басталған істің бәрі де сәтті болады деп сенген. Қазақ халқынан өзге де ... үш саны ... ... саналған. Бір мен екінің қосындысы ретінде қандай да бір ... ... да, ... да ... ... үш саны ... ... символикасы болып табылады. Жарықтың үш көзі - Жұлдыз, Күн, Ай. Үш ... - ... Жер, ... ... үш ... - ... әйел, ұрпақ. Үш саны қытайлардың түсінігінде Марс арқылы басқарылады және жалынға теңеледі.Төрт санының қадір-қасиеттері: Төрт мүлік ма: бас ... тіл ... қол ... аяқ-табақ Төрт халифа: Әбубәкір, Омар, Оспан, Әли Төрт қылыш: Хәм хам, Сәм сам, ... ... Төрт ... ... Әзірейіл, Мекейіл, Исрафил Төрт кітап: Тәрат, Зәбур, Інжіл, Құран Төрт пір: Жарлының пірі - қалтақ ата, Ұрының пірі - ... ата ... пірі - ... ата ... пірі - ... ата Төрт ... от, су, жел, жер ... құбыла: Шығыс, батыс, оңтүстік, солтүстік
Төрт маусым: көктем, жаз, күз, қыс
Төрт тоқсан: қыстоқсан, жазтоқсан, шілдетоқсан, күзтоқсан ... ... ... ... Рим, Еуропа елдері
Төрт түлік: Түйе пірі - Ойсылқара Жылқы пірі - ... ата Сиыр пірі - ... баба Қой, ешкі пірі - ... ... ата ... ... ... күмән келтіру, нақақтан қан төгу, ата-анаға тіл тигізу, өтірік куә болу.
Төрт тұрман: 1. Ер тұрманы. 2. Мұкәммалы. 3. Жаужарағы. 4. Бес ... ... ... ... 1. Иса. 2. ... 3. Қыдыр. 4. Ілияс. Ыдырыс пен Иса 4-қат көкте, олар періштелермен бірге құлшылық жасайды. Қыдыр шөлдегендерге сусын береді. ... су ... ... қол ұшын ... Төрт ... Адам Атаны жаратқанда жібереді: 1. Өлім. 2. Ләпсі. 3. Ашу. 4. ... ... ... 1. ... 2. ... 3. ... 4. Мейір-Шапағат.
Төрт ұры: 1. Азғырушы шайтан. 2. Күпірлік. 3. Тәкаппарлық. 4. Мейірімсіздік. Төрт дария: 1. Ніл. 2. ... 3. ... ... . 4. Сейхун (Сырдария). Төрт бейғамсыздық: 1. Өлімді ойлау. 2. Залым ... ... 3. ... ... ... ... қатысты Абай атамыздың өлеңінде: - дейді.
Бұл санға ... Бес ... Таң ... ... ... ... намазы, ашам намазы, жашиық намазы
Бес қару: садақ, мылтық, найза, қылыш, айбалта
Бес борыш: Аллаға, пайғамбарға байланысты борыш, ... ... ... ... ... пен халыққа борыш, үй-іші жақындарына борыш, адамгершілік әлеміне борыш
Бес жаратылыс: күн, ай, жұлдыз, күндіз, түн
Бес өсиет: топасқа сенбе, ... ... ... сақ жүр, аш үйге ... ... сый алма ... қатер: от, жау, борыш, ауру, сөз
Рет жағынан бес ... ... алты саны ... ... ... білдіреді. Алты алаш: Қазақ, қарақалпақ, өзбек, түркімен, қырғыз, жайылма Алты парыз: Адамдардың бір-біріне алты парызы бар: 1. Бір-біріне ... ... 2. ... ... 3. ... сұраса ақыл қосуға 4. Сұрағына жауап беруге 5. Ауырып қалса көңіл сұрауға 6. ... ... ... қатысуға.
Алты парыз: 1. Бiр-бiрiне сәлем беру. 2. Шақырса бару. 3. Кеңес сұраса - ақыл ... 4. ... ... ... 5. ... ... - көңiл сұрау. 6. Қайтыс болса жерлеуге қатысу.
Алты асқар: 1. Ақыл. 2. Білім. 3. Жомарттық. 4. Әділдік. 5. ... 6. Кең ... ... ... ... 1. Көз ... ... 2. Еркек әйелден ләззат алудан тоймайды. 3. От ... ... 4. ... ... ... 5. Бай малға тоймайды. 6. Адам өмірге тоймайды. Қазақтардың таным-түсінігінде жеті санының алар орны ерекше. ... ... ... І.Кеңесбаев түркі халықтарында жеті саны - тілге терең тамырын жіберген киелі, ... сан. Бұл сан тек ... ... ғана ... ... ... араб, қытай және үнді халықтарының мәлімтеттерінде де кездеседі. Мұндай орталықтық тарихи мәдени ауыс-түйістен туындаған болуы керек ... ... ... ... ... ... ... көбі, соның ішінде қазақтар ерте кезден-ақ жеті санында сиқырлық күш бар деп санаған. Біздің ата-бабаларымыз жеті санын қастерлеп, ... ... мен ... ... ... ... мен заң жүйелерін жеті санымен сәйкестендірген. Орта ғасыр ғалымдарының жеті күнге жеті жұлдыздың атын беруі, жеті металдың (алтын, ... ... ... ... мыс, ... пайда болған күні деп, жексенбі, дүйсенбі, сейсенбі, сәрсенбі, бейсенбі, жұма, сенбі күндеріне ат берілуі деп жеті сан ... ... ... ... ... ... (лат. Ursa Major) - аспанның солтүстік жарты шарындағы шоқжұлдыз. Оның 1,8 ... ... ... ... ... ... ең ... жұлдыздары - Алиот пен Дубке. Жетіқарақшының ... жеті ... ... ... ... ... Және оныболады. Түнгі күзеті көп мал шаруашылығымен шұғылданған қазақ халқы түні бойы батпай Темірқазықты шыр ... ... ... Жер ... мен түн ... ... жиі ... тамаша көрінісінің бірі, жеті түрлі жолақ - Кемпірқосақ кез ... ... ... ... Қазақтар арасындағы ертеден келе жатқан аңыз бойынша, бұл құбылыстың ... ... ... бір қора ... ... байлаған кемпірдің қосағына байланысты>> - деген аңыз бар. Жеті сан ... ... ... ... ... лексикасында мынадай ұлттық ұғымдар қалыптасқан:
Жеті ата: әке, ... ... ... ... ... ... ғалам: күн шығыс, күн батыс, түстік, аспан, жер үсті, жер ... қат көк: Ай, ... ... Шолпан, Күн, марс (Өмірзая), Муштари (Юпитер), Сатурн.
Жеті керемет: ... ... ... Зевстің мүсіні, Родос алыбы, Семирамида бағы, Диана ... ... ... ... ... жұт: құрғақшылық, жұт (мал қырылуы), өрт, оба (ауру), соғыс, топан су, зілзала (жер ... жоқ: ... ... жоқ, ... өт жоқ, ... ... жоқ, таста тамыр жоқ, тасбақада талақ жоқ, құста сүт жоқ.
Жеті жетім: тыңдамаған сөз ... ... ... бөз жетім; иесіз қалған жер жетім; басшысы жоқ ел жетім; аққу-қазсыщ көл ... ... ... ел ... замандасы қалмаса, бәрінен де сол жетім.
Жеті жетекші: Адамның басшысы - ақыл,
Жетекшісі - ... - ... - ... - ... - халық.
Тоғыз саны - халықтар түсінігі бойынша қателіктер мен ... ... ... ... ... тоқталсақ, ана құрсағында нәресте тоғыз ай, тоғыз күн өсіп жетіледі. Бұл сан - адамның ғұмырында пайда болып, ... ... ... ... ... ... ... саны өмірге адам әкеледі. Ол үш үштіктен ... ... ... ... ... шыңы деп санаған, олардың салт-дәстүрлері мен наным-сенімдерінде тоғыз саны қасиетті болып есептелінген. Ғалым К.Қ.Күркебаев өзінің зерттеу еңбегінде ... ... ... мынадай құнды деректер келтіреді: >, 2003, №3
66.Қайдар А.Т. Тысяча метких и образных выражений. Алматы, 2003 ... ... ... ... ... 1969 ... Л. Савременный словарь турецких наречии. 2-том. СПб., 1871
69.Валиханов Ч. Собрание сочинений в пяти томах. Алматы, 1984
, 1996, ...
70. ... Д. ... // ... және ... 1986, ... ... тілінің сөздігі. Т-Ү (танертең-үрей). - Алматы: Ғылым, 1986. 9-том - 560 бет. ... ред. ... ... ... - ... баспасы, 2007. - 800 бет.
73. Казахско-русский словарь. Около 50000 слов / Под ред. Чл. - ... НАН РК ... ... ... - Алматы: Дайк-Пресс. 2008. - 962 с.
74. Хасенов Ә. ... ... ... сан ... ... 1957. 20 ... http://bilimkozy.idhost.kz/1600-sabak.html
76. Күркебаев К.Қ.Қазақ тілінің рухани және материалдық лексикасы: оқу құралы. - Алматы: Қазақ университеті, 2013. - 191 ... ... ... и ... М., 1987 ... Айтқазы Сажида Түр-түс концептісінің лингвомәдени табиғаты (қазақ, ағылшын, қытай ... ... ... Фил. ғ. Ph.D. док. дис. ... 2011.
79. Кубрякова Е.С., Демьянков В.З., Панкрац Ю.Г., Лузина Л.Г. ... ... ... терминов / Под редакцией Е.С.Кубряковой. - Москва, 1996. - 245 с
Глоссарий
Лингвомәдениеттану (лингвокультурология) латынша Lingua - тіл, Gultura - ... logos - ілім ... ... ... ... лингвистика мен мәдениеттану пәндерінің тоғысуында пайда болып, халық мәдениетінің тілдегі әсерін, ... ... ... ... ... ... ғасыр аралығында Америка үндістерінің тіл ерекшеліктерін зерттеуден келіп шыққан ғылым саласы. Тіл ... ... ... ... ... - білім, түсінік, көзқарас) - тіл біліміндегі бағыт. Тілді игеру. Табиғи тіл механизмін түсіндіру үшін білім жинау, ... және оны ... ... құру ... зерттеу.
Антропоцентризм (гр.anthropos-,лат.centrum-орталық) - адам феноменін Ғаламның басқа да феномендеріне қарсы қоя ... ... ... орталығы ретінде танытатын,дүниедегі болып жатқан үдерістердің ... адам ... ... ... бағыт.
Ассоцицация - дүниені тануда адам санасындағы ... ... ... ... ... берудің бір түрі. Ассоцицация арқылы тану - бұрынғы тәжірибелер мен жаңадан қабылданған түсініктер арасындағы байланыс.
Когниция - адам ... ... ... ... табатын ақпараттар жүйесі.
Концепт - ұжымдық білімнің бірлігі, сана ... ... ... жол ... ... ... бар ... бірлік ретінде таңбаланады.
Лингвомәдени концепт - дискурста қызмет ... және ... ... ... көпқұрылымды, полиаппел - лия - циялы, тілде вербалданатын ментальді ... ... ... - ... - қалыптастыратын басты элемент фрейм. Скрипттің санадағы көрінісі - ... ... ... концептілік, мәтіндік құрылымның бір типі.
Стереотип - нақты бір феноменге қатысты ... ... оның ішкі ... ... ... ұйымдастыратын ментальді-тілдік құрылым. Демек, стереотип - адам санасында туындайтын дүние бейнесінің бір ... Яғни ... тіл ... ... ... ... ... болады.
Схема - - когнитивтік санада сыртқы сигналдар мен ішкі сезімдер көмегі арқылы жинақталған ақпараттарды бір құрылымда таныту ... ... - ... ... ... ... Осы аталған когнитивті жасалымның денотаттық ситуациямен байланысы. Денотаттық ... ... ... ... тағы бір ... ... ерекшелігі - тілдік және тілдік емес ... ... ... ... ... ... ... құрылымдығы.Фрейм - 1) онтологиялық тұрғыдан - ғылыми-практикалық әрекеттерді ... ... деп ... ... 2) гносеологиялық тұрғыдан - аталмыш әрекеттердің танымдық бейнесі анықталуы қажет; 3) когнитивтік тұрғыдан - фреймдер адам ... ... ... реттеп отыратын құрылым.
Фондық білім - тілдік ойлау әрекетіндегі (речемыслительная деятельность) тәжірибенің вербалданған көрінісінің (фрагментінің) коммуникативтік бірліктердің (мәтіндердің) кейбіреулерімен ... ... - ... мағыналық құрылымындағы мәдени ақпаратқа ие элемент, семантикалық бірлік (единица). ... ... - ... , ... ... - мәдени ақпарат беретін семантикалық бірлік. Мәдени ая (фон) - белгілі бір ... ... ... мен ... бір тарихи уақиғамен байланысты жайттарды білдіретін, тілдік таңбалардың жүйесі. Мәдени дәстүрлер - ... және ... ... ең ... ... ... мұрагерлер - мәдениетке маңызды ақпараттардың, мәдени құндылықтардың берілуі.
Мәдени кеңістік - мәдениеттің, оның өкілдері ... ... ету ... ... - ... лексикалық мағынасының құрылымына енбейтін, бірақ сол сөздің мағынасымен қабаттаса, жарыса жүретін компонент Ұғым - объектінің танылған маңызды ... ... ... ... ... - этностық ерекшеліктермен байланысты менталдық құрылым, ол мазмұны жағынан белгілі ... ... ... ... ал көрінімі (білдірілуі) жағынан барлық тілдік құралдардың (лексикалық, фразеологиялық, паремиологиялық т.б.) жиынтығы
Лексика ... ... -- ... -- ... ... ... ... құрам. Лексикаға тілдегі барлық сөздер кіреді. Сөздер қолданылуына қарай актив және пассив болып бөлінеді. Актив сөздерге күнделікті өмірде жиі ... ... ... Ал ... сөздерге қолданылу өрісі шектеулі көнерген сөздер, диалектілер мен кәсіби сөздер, терминдер жатады. Қазақ Лексикасы шығу тегі жағынан төл сөздер мен ... ... ... ... т.б.) ... ... ... қызметіне байланысты бейтарап Лексика, сөйлеу тілінің Лексикасы, ... тіл Л-сы деп ... ... Лексикаға барлық стильде қолданылатын жалпыхалықтық сөздер жатады: дала, еңбек, көл, таза, екі, жаңа, т.б. Сөйлеу тілінің Лексикасына тұрмыстық қарапайым сөздер, ... ... ... ... ... ... ... тіл Лексикасына көне дәуір кітаби Лексикасы мен қазіргі кітаби Лексика жатады. ... - ... ... ... ... ... олардың мүшесінің формалды немесе семантикалық ортақ принципі бойынша бір-біріне қарама-қарсы қойылған белгілі деңгейдегі лингвистикалық единицалардың (топтардың) жиынтығы. Екіншіден, жекелеген ... ... және ... ... ... ... бір лексеманы білдіретін сөз формаларының жүйесі.
термині - ... ... ... мәлімет деген ұғымдарды білдіретін "informatio" сөзінен шыққан. Бұл терминнің кең тарағанына ... ... ... ... ең көп ... ... түсініктердің бірі болып табылады. Қазіргі кезде ақпарат түсінігінің дәл анықтамасы жоқ, көптеген жағдайларда ол интуициялық болып ... және оған адам ... әр ... ... әр түрлі мағына беріледі. Ақпарат анықтамаларының көп болуы - бұл ... ... ... күрделілігімен, ерекшелігімен және көп түрлілігімен байланысты.
Тілдік таңбаорыс знак ... -- тіл ... ... оның ... ... ... білдіретін материалдық-идеялық (екі жақты) құрылымы. Тілдік таңбалардың жиынтығы ерекше таңбалар ... -- ... ... ... таңба мазмұн мен дыбысталудың, яғни таңбаланушы мазмұн мен таңбалаушы дыбыстардың бірлігінен тұрады. Тілдік таңбаның осы екі жағы ... ... ... ... ... тіл бірлігін жасайды. Тілдік таңбаның екі жағы бір-бірімен шарттас келіп, тілдегі асимметриялық жалпы заңдылыққа бағынады. Тіл бір ... ... ... ... та бар (қ. Тілдің таңбалық теориясы). Тілдік таңбаның неғұрлым жиі кездесетін түрі -- сөз, ... ... ... ... ... қалыптасқан заттың танымдық бейнесі тек сөзде сақталады. Өз ... ... ... ... ғана ... ішкі ... мәні бар сөзжасамдық және сөз түрлендіруші морфемалардың жартылай таңбалық сипаты бар. ... ... ... белгілі үлкенді-кішілі жүйелерде орныққан үлгілерге сай қалыптасады да, адамзат тілінің екі ... ... ... қатаң түрде бағынады. Оның бірі -- ... мен ... ... ... мен ... ... парадигматикалық өлшем, екіншісі -- көлденең қатарда таңбалардың тіркесімін білдіретін синтагматикалық өлшем. Бұдан басқа толық мәнді сөз таңбаларына ... ... яғни ... ... ... ... үшінші құрылымдық өлшем тән. Тілдік таңбалар жасалу тәсіліне, айтылған пікірдің аяқталған -- аяқталмағанына т. б. ... ... ...
Кумулятивті қызмет - тілдің коммуникативті қызметімен қатар жинақтау мен ... ... ... ... тән қасиет. Мұндай қызмет ұрпақтар арасын байланыстыратын, тілден тыс жиналған тәжірибені беруші, ретінде қолданылады. ... ... ... саласында ерекше байқалады. Себебі, ол қоршаған ортаның ... және ... ... байланысты. Лексикалық жүйе материалды әлеммен, әлеуметтік факторлармен сабақтасқан.
Коммуникация (лат.communicationбайланысамын, катынасамын) (катысым) -- адамдардың танымдык-еңбек процесінде катынас жасау, пікір ... ой ... - ... ... әрекет жасауының айрықша формасы болып табылады.
Лингвоелтану - бір ... ... ... ... екінші жағынан оқылатын тілдің елі жайында нақты ... ... ... ... ... - мәдени аралық қарым-қатынаста тілдесуші адамның тілін ... ... ... ... ... түсіну арқылы коммуникативтілікпен қамтамасыз ету.
Лингвомәдени құзіреттілік - басқа лингвомәдени қоғам өкілімен тілдік ... ... тіл ... көрінетін әлем туралы білім негіздерін меңгеруі арқылы мәдениеттер сұхбатына танымдық іргетас жасай тілдесе ... ... ... ... ... пен ... ... жағдайында сөйлесуге дайындығы лингвомәдениеттану құзіреттілігі болып саналады.
Лингвокультурема - ... және ... ... ... бірлігі болып табылатын кешендідеңгейаралық бірлік. Бұл ұғымды алғаш ұсынған - В.В.Воробьев.
Тіл білімін ... ... ... тіл ... ... (құрылымдық) бағыт
зерттеуші қызығушылығының таным объектісінен субъектіге ауысуын, яғни тілдегі адам мен ... ... ... ... ... ... ... ғасыр басында қалыптасқан
лингвомәдениеттану
этнолингвистика
лингвопсихология
когнитивтік лингвистика
тілдіңмәдениеттегікөрінісінзерттейтінтілбілімініңжаңасаласы
Лингвомәдениеттаным жауап беруге тиісті ... ... ... ... ... концептілердің жасалуына қалай қатысады;
тілдік таңба мағынасының қай бөліміне "мәдени мағыналар" ұғымы бекітіп көрсетіледі;
осы ... ... мен ... ... ... ма және олар ... ... қалай әсер етеді;
шындығында тіл тасымалдаушының мәдени - тілдік хабардарлығы, компетенциясы бар ма, соның ... ... ... ... орын ... тіл ... тарапынан таныла ма;
осы ғылымның негізгі ұғымдарын қалай жүйелеуге, яғни ... ... ... ... болады;
бір мәдениеттің универсалияларды мәдениетті көрсетуге бағытталған мәдениет дискурстары, концептілік саласы (осы мәдениеттің негізгі концептілерінің жиынтығы) қандай, осы тілдік таңбалардың ... ... әр ... екі сала ... табылатын тіл мен мәдениеттің өзара әрекеті негізінде қалай ... даму ... ... ... ... ... ... еңбектер В.фон Гумбольдт, А.А.Потебня, Э.Сепир және т.б
лингвомәдениеттанудың жеке зерттеу аймағы ретінде қалыптасуы
бұл ... ... ... біз ... отырған жаңа динамикасы - негізі ... ... ... - ... ... ... ... бағыттар
* Диахрондық лингвомәдениеттану, нақты бір кезеңге байланысты жеке этностың лингвомәдени жағдайының өзгеруін қарастыру
* ... ... ... ... өзара байланысы бар этностардың лингвомәдени ерекшеліктерінің көріністерін зерттеу.
* Салғастырмалы лингвомәдениеттану. Ол жаңадан дамып ...
* ... ... бұл ... ... сөздіктерді құрастырумен айналысады.
Лингвомәдениеттанудың ұғымдары
мәдени дәстүрлер
мәдени семалар
лингвомәдени парадигма
лингвокультурема
мәдени құндылықтар
коннотация
мәдени контекст
мәдени фон
мәдени
мәдени концепт т.т.
мәдени ... ... ... мен ... ... ... Мәдениет - тілдің ішкі құрылымдық бөлшегі біріншіден, мәдениеттің екі түрі - ... және ... ... ізі ... ... ... ... мәдениет - ұлт мен табиғатты ... күш, ... ... пен ... рух - тілдің ішкі формасына тән>>
В.фон Гумбольдт

Э.Сепир
Г.Штейнталь мен М.Лацарус


А.Вежбидская
МӘДЕНИЕТ
Киім-кешек атаулар жүйесі
Әлемді тану жүйесі (аспан ... ... ... ... ... ... жүйесі
Салт-дәстүр, әдет-ғұрып, ырым-жоралғы атаулар жүйесі атаулар жүйесі
Жас, жыныс, туыстық ... ... ... ... ... ... этика-эстетика, сезім, сенім) қасиеттері
Мифологиялық діни тотемдік ұғымдар мен дерексіз ұғымдар жүйесі
Музыкалық аспап атаулар жүйесі
Музыкалық аспап атаулар жүйесі
Қолөнер бұйымдар ... ... ... ... ... атаулар жүйесі
Құрал-сайман атаулар жүйесі
Үй жабдық атаулар жүйесі
Материалдық мәдениет
Рухани мәдениет
Тіл, сөз өнері

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 115 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
І.есенберлиннің “көшпенділер” романындағы жылқы атауларының этнолингвистикалық мәні41 бет
Гендерлік лингвистиканы зерттеудің теориялық аспектілері9 бет
Тілдік қатынас негіздері пәнінің мақсаты, міндеті зерттеу нысаны10 бет
Адам өмірінің мәні21 бет
Антропонимика мен лингвомәдениеттанудың сабақтастығы11 бет
Когнитивтік лингвистиканың тарихи танымдық негіздері48 бет
Лингвомәдениеттану ғылым саласы ретінде мақсаты мен міндеттері8 бет
Орыс, қазақ ғалымдарының қазақ этногинезін зерттеу тарихы11 бет
Қазақстан, ресей және дүни жүзі елдерінің географиясында халықтардың зерттелуі8 бет
Ұлттық әшекей бұйымдардың тілдегі көрінісі50 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь