Алиментарлық аурулар, олардың алдын алу

1. Кіріспе.
2. Тағам статусы бойынша тамақтанудың адекваттылығын бағалау әдістері
3. Алиментарлық аурулар, олардың алдын алу шаралын ұйымдастыру негіздері
4. Негізгі тағамдық азықтардың тамақтық және биологиялық құндылығын бағалау
5. Эпидемиологиялық маңызын анықтау
6. Пайдаланылған әдебиеттер
7. Қорытынды.
Ішкен тағамдар асқорыту органдарында механикалық және химиялық өңдеуден өткеннен кейін, ол сулы сұйықтыққа айналып, ішекке өтеді. Ішекте тағам ар қарай қорытылады, ішектің сору қасиетіне байланысты, қанға және лимфаға түседі. Тамақ қанға және лимфаға түскеннен соң — белоктардан-амин қышқыддары, майлардан-глицерин және май қышқыддары, гликогеннен-канттар бөлініп шығып отырғанда ағзада қажетті пластикалық және энер-гетикалық заттар синтезделіп отырады.

Тағамның құрамында 650 әр түрлі қосылыстар бар. Олардың ең бастысы белок, май. көмірсу, микро- және макроэлементтер фосфор, кальций. натрий, йод, кобальт, қалайы, марганец, калий және т.б. Сонымен бірге тағамдық заттар құрамында витаминдер,
органикалық қышқылдар, неше түрлі фитонцидтер, крахмал бар, хлетчаткалар болады.
Ұтымды тамақтану — ол клеткалар (жасушылар) қазақша құ-рамына қажетті заттар мен ағзаны қамтамасыз ететін қуат, қимыл және тағы басқа қажеттігін өтейтін, заттар алмасуын қажетті деңгейге ұстайтын тағамдарды пайдалану. Жүйелі түрде тамақтанудың негізгі элементтері мына төмендегідей:
1) тәуліктік қоректік заттардың ара қатасының үйлесімді балансасын сақтау;
2) дұрыс тамақ ішудің тәртібі, рационалды (тамақ сбаланцир-ленген) тамақтану — ол тамақтың қуаты мен сапалық химиялық құрамын, қоректік заттардың деңгейлік арақатынастарының тұрақтылығын, қортылуын және гигиеналық жағынан тазалығын ескертуді қажет етеді. Сондай-ақ тамақтану режимін, ұзақтығын, сапалық шамасына, химиялық құрамын анықтауды керек етеді.
Академик А.А. Покровскийдің жасаған классификациясы бойынша теңестірілген (сбалансирленген) дегеніміз — энергети-калық жағынан бағалы, тағамдағы энергия адам ағзасының жұмсаған энергиясына сайма-сай келуі;
1.Большаков А.М., Маймулов В.Г. Общая гигиена - М. : ГЭОТАР-Медиа,2006.-729с
2.Большаков А.М.,Новикова И.М. Общая гигиена. -Изд. 2-е, перераб. и доп.-М.:Медицина,2002.-384с
3.Под ред. акад. РАМН Г.И.Румянцева Гигиена.- М, ГЭОТАР, Медицина, 2001 -608 с.
4.Пивоваров Ю.П., Королик В.В., Зиневич Л.С. Гигиена и основы экологии человека. Серия «Учебники и учебные пособия» Ростов на Дону: «Феникс», 2002. - 512 с.
5.Кенесариев У.И., Жакашов Н.Ж. Экология и здоровье населения. Учебник для медицинских ВУЗов и колледжей. Алматы. 2002. –260с.
6.Ю.Ю.Елисеева Санитарные нормы:Полный справочник/Под ред.Ю.Ю.Елисеева.-М.:Эксмо,2006.-768с.

Қосымша:

7. Артамонова В.Г. Профессиональные болезни: Учебник для медвузов.-Изд.4-е, перераб. и доп.- М. : Медицина,2006.-480с.-(Учеб. лит. для студентов мед.вузов)

8. Инструкции по безопасности и охране труда (рабочих профессий и видов работ) в Республике Казахстан+CD.-Алматы,2006

9.Оформление Э.В.Мухлы¬нова .Медицинская экспертиза трудоспособности, медико-социальная, военно- врачебная: [Сб.нормативных актов РФ]/.-М.:Джангар,2006.-775с.
        
        Тақырыбы:
«Тағам статусы бойынша тамақтанудың адекваттылығын бағалау. Алиментарлық
аурулар, олардың алдын алу. Негізгі тағамдық азықтардың тамақтық және
биологиялық құндылығы. Эпидемиологиялық маңызы ... ... ... ... бойынша тамақтанудың адекваттылығын бағалау әдістері
3. Алиментарлық аурулар, олардың алдын алу ... ... ... ... тағамдық азықтардың тамақтық және биологиялық құндылығын
бағалау
5. Эпидемиологиялық маңызын анықтау
6. Пайдаланылған әдебиеттер
7. Қорытынды.
Кіріспе
Ішкен тағамдар асқорыту органдарында механикалық және ... ... ... ол сулы ... айналып, ішекке өтеді. Ішекте тағам ар
қарай қорытылады, ішектің сору қасиетіне байланысты, қанға және лимфаға
түседі. Тамақ қанға және лимфаға түскеннен соң — ... ... және май ... гликогеннен-канттар
бөлініп шығып отырғанда ағзада қажетті пластикалық және энер-гетикалық
заттар синтезделіп отырады.
Тағамның құрамында 650 әр түрлі ... бар. ... ең ... ... ... ... және ... фосфор, кальций. натрий, йод,
кобальт, қалайы, марганец, калий және т.б. Сонымен бірге тағамдық заттар
құрамында витаминдер,
органикалық ... неше ... ... ... бар, ... ... — ол ... (жасушылар) қазақша құ-рамына қажетті
заттар мен ағзаны қамтамасыз ететін ... ... және тағы ... ... ... ... ... деңгейге ұстайтын тағамдарды пайдалану.
Жүйелі түрде тамақтанудың негізгі элементтері мына төмендегідей:
1) тәуліктік қоректік заттардың ара қатасының үйлесімді балансасын ... ... ... ... тәртібі, рационалды (тамақ сбаланцир-ленген)
тамақтану — ол тамақтың қуаты мен сапалық химиялық құрамын, қоректік
заттардың деңгейлік арақатынастарының тұрақтылығын, қортылуын және
гигиеналық жағынан ... ... ... ... ... ... ұзақтығын, сапалық шамасына, химиялық құрамын анықтауды керек
етеді.
Академик А.А. Покровскийдің жасаған классификациясы бойынша теңестірілген
(сбалансирленген) ...... ... ... тағамдағы
энергия адам ағзасының жұмсаған энергиясына сайма-сай келуі;
Тәуліктік тағам құрамында қоректік заттар (нутрценттер) теңестірілген түрде
болуы керек. Тағам құрамындағы ... ... және ... (1:1:4) ... ... Айырбасталмайтын амин қышқылдарының
витаминдердің арақатынасы теңестірілгені жөн. Тағам ішіндсгі
компоненттердің ағзаларға сіңірілуі, тамақ ішу режиміне байланысты ... ... ... ... ... ... және массасына сай келуі
керек. Балалардың массасын төменгі таблицадан байқауға болады (6-таблица).
Егер біз дұрыс түрде тамақтанатын болсақ, онда еске ... ... ... ... көңіл-күйіміз кетеріле түсетіні сөзсіз. Қандай да
аурулар болмасын, біз олардың алдын алар ... ... ... ... баласы 150-200 жыл жасар еді деп, жазады Дж. Гласс өзінің ... ... ... ... ... бағалау әдістері.
Тамақтанудың құндылығын гигиеналық тұрғыдан бағалау жеке адамның немесе
ұйымдастырылған ұжымның ... ... саны мен ... адекваттығын,
оларға энергия мен тағамдық заттардың физиологиялық қажеттілігіне ... ... ... ... дұрыстығын, тағамдық
азықтардың дұрыс таңдалып алынғандығын ... ... ... ... ... ... ... кезінде дәрігер
гигиена мамандары, аурулардың тамақтану сипатымен байланысын анықтау үшін
және ауру ... ... ... құру ... ... ұйымдастырылған
ұжымның (балалар бақшасында, санаторияларда, ... ... ... ... ... ... саласындағы дәрігерлер,
тамақтану проблемаларын зерттеу кезінде ғылыми зерттеу ... ... (іс ... ... ... ... ... жүргізеді:
1. Баланстық;
2. Бюджеттік;
3. Анкеталық;
4. Салмағын өлшеу;
5. Сұрап-салмағын өлшеу;
6. Тағам мәзірі бойынша есептеу;
7. Тағам статусы бойынша;
8. Ауыру-сырқау ... ... ... ... ... байланысты және ұйымдастырылған
ұжымның тамақтануы зерттеледі ме, тағам түрін еркін таңдап ... ... ме ... үйде ... зерттеледі ме соған да
байланысты.
Баланстық және бюджеттік әдістерді тамақтану проблемасының ... ... ... ... ... жоспарлау органдары
және статистикалық мекемелері қолданады. Баланстық әдіс арқылы, ... және ... ... ... ... ... ... есеп беру негізінде, халықтың ... ... үшін ... қанағаттандыру деңгейі шамамен орнатылады.
Бюджеттік әдіс отбасының бюджетін және тамақтануға кететін шығынын зерттеу
негізінде ... ... ... бағалауға мүмкіндік береді.
Баланстық және бюджеттік әдістердің көмегімен алынған материалдарды, сондай-
ақ, халықтың тамақтануын рационалды ету ... ... және ... ... де ... ... және ... өлшеу әдістері отбасының және
жеке адамдардың тамақтануын гигиеналық тұрғыдан ... үшін ... ... ... алынған адамдар, үйде қабылдайтын ... ... ... ... аты, ... ... және
басқалары көрсетілген анкета сұрақтарына ... ... ... ... ... ... бірақ дәлдігі ең төмені, себебі ... ... ... ... тек ... алынған мәліметтер
береді.
Салмағын өлшеу ... ... ... ... одан ... дайын тағамдардың, тағам қалдықтарының салмағын өлшеуге содан
соң салмағын ескеріп тәуліктік рациондағы ... ... ... ... ... ... ... негізделген.
Сұрау-салмағын өлшеу әдісі, аралас әдіс, анкеталық сұрауды және ... ... ... ... тартып өлшеуді қарастырады. Азықтарды
және дайын тағамдарды таразыға тарту нәтижелері бойынша және ... ... ... ... ... сұраудан алынған мәліметтері бойынша
рациондағы калориясына, құрамындағы ... ... ... есептеу
жүргізеді, содан соң тамақтану сипаты мен ... баға ... ... ... ... энергия мен тағамдық ... ... және ... ... көрсеткіштерімен салыстырып оның
адекваттылығын анықтайды.
Қоғамдық тамақтануда тұрып толық ... ... ... ... (бала бақша, балалар үйі, мектеп-интернаттар т.б.) тамақтануының
құндылығын бақылауды тағам мәзірі (мәзір-жіктемесі)бойынша есептеу әдісімен
жүргізеді (2 тақырыпты ... ... ... азықтардың және дайын тағамдардың энергиялық
құндылығын, құрамындағы негізгі ... жеке ... ... ... ... ... “Тағамдық азықтардың химиялық құрамы” жөніндегі
кестелердің ... ... ... соң ... тағамдардың нақты (іс
жүзіндегі) химиялық құрамы мен энергиялық құныдылғы олардың бұрын есептеп
тапқан мәліметтерін және ... ... ... ... ... ... мен ... қажеттілік нормаларына сәйкес келуін
анықтайды.
Нақты ... ... ... ең дәл ... ... тағамдардың
калориясын және оның құрамындағы негізгі тағамдық заттарды ... ... ... ... ... ... тәулік бойына болатын балалар бақшасында ауруханаларда т.б. нақты
тамақтануын гигиеналық ... ... ... ... ... ... әдісті тамақтану проблемалары жөніндегі ғылыми
зерттеулерді жүргізу кезінде де қолданады.
Адам тамақтануының жағдайы туралы “Тағам ... ... ... ... ... ... - белгілі бір дәрежеде тамақтанудың құндылығын көрсететін
адамның ... ... ... ... ... ... артық, жеткіліксіз деген түрлерге бөледі.
Әдеттегі тағам статусында адам ... ... өмір ... үшін ... бойынша тамақтанады. Экстремалды жағдайды ескергендегі арнайы
нормативтер бойынша тамақтануға, оптималды ... ... тән. ... ... ... ... тамақтық заттардың ағзаға ... ... ... ... статусын бағалау үшін антропометрлік мәліметтерді (бойының ... ... ... ... ... тері асты май қабаты
қатпарының қалыңдығы және басқалар), клиникалық қараудан алған, биохимиялық
(белок, май, көмірсу, минерал алмасуының ... ... ... ... және функционалдық зерттеулердің мәліметтерін
пайдаланады.
Практика жүзінде тамақтанудың сапасын бағалау кезінде оның ... ... ... ... ... жиі анықтауға тура келеді.
Тамақтанудың энергиялық адекваттылығын бағалаудың ... ... ... ... ұзындық көрсеткіші және тері астылық май
қабатының қалыңдығы, ал ... ... ... ... ... ... алынған адамның нақты массасы берілген жыныстағы, ... ... ... ... ... ... немесе шектік
рұқсат етілген массасымен салыстырылады.
 
Алиментарлық аурулар, жіктелуі. ... ... ... ... ... ... ... олар:
Дұрыс тамақтанбаудан туындайтын аурулар
Жарамсыз тағамдарды қабылдаумен байланысты аурулар
Ағзаның жеке ерекшеліктерімен байланысты аурулар деп бөлінеді
Дұрыс тамақтанбаудан туындайтын аурулары 4 топқа ... ... ... және ... ... тамақтанумен байланысты аурулар
– алиментарлық дистрофия.
2. Тамақтандуың бірлі-жарым жеткіліксіздігімен байланысты аурулар – бір
немесе ... ... ... ... ... не ... байланысты.
3. Артық тамақтанумен байланысты аурулар.
4. Тағамдық азықтардың дұрыс ... және ... ... ... аурулар.
Аштық кезінде немесе жалпы жеткіліксіз  тамақтану (тамаққа жарымау) кезінде
алиментарлық дистрофия ... бұл ... дене ... күрт ... ... мен ... ... бұзылуы, “аштықтан ісіну” ағзаның
қарсылық күшінің төмендеуі тән және өлімге әкеп соғуы мүмкін.
Тамақтанудың бірлі-жарым ... ... ... жататындар:
а) Белок-энергиялық жеткіліксіздік (квашиоркор, алиментарлық маразм,
анемия, ... ... ... –  ... және ... ... тауық соқыры, бери-бери, пеллагра т.б.)
в) Минералдық заттардың жетіспеушілігі (эндемиялық жемсау, тісжегі, ... ... ... ... ауруы
д) Көп қанықпаған май қышқылдарының (ПНЖК) жетіспеушілігі
Тамақ ... ... ... ... ... ... елдерде кеңінен таралған. Олардың
негізгі себептері ... ... ... ... ... ... ... бірыңғай көмірсу түріндегі тағамдарды басым
қабылдау, сондай-ақ, тағамдық заттардың сіңу үрдісінің бұзылуы.
Бұл жағдайда тамақ жеткіліксіздігінің ... ... ... ... ... белгілі бір уақыт өткеннен ... ... ... Себебі
басында биохимиялқ бейімделу механизмі өз қызметін атқарады.
Егер  рационның энергиялық құндылығы  энергия шығынын жаппайтын болса, онда
барлық тағамдық ... оның ... ... ағзаның өз
тіндерінің белоктары да энергиялық материал ретінде ... ... ... ... ... ... әкеп ... уақыт жеткіліксіз  болған кезде ағзаның өсуі ... дене ... ... ... бауырдың,
жүйке  жүйеісінің қызметі бұзылады, қан  түзілу нашарлайды, ... ... ... ... ... әсерінің  көріністері байқалады. Бұлармен қатар А және В тобындағы
дәрумендердің жетіспеушілігі, гипохромды анемия пайда болады.
БЭЖ клиникалық көріністері: ... ... ... ... ... ... ... айдан 4 жасқа дейінгі балалар сезімтал келеді.
Квашиоркор “емшектен шығарылған бала немесе ... ... ... бала”
деген мағынада. Ауру ерте балалық кезеңде және емшектен шығарғаннан ... ... ... байқалады. Ауруға ұйықышылдық, селқостық немесе қозғыштық, өсуі
мен дамуының баяулауы, салмағының  азаюы, терісі мен шашының түсі ... ... шабы ... ... ... шашы ... түсуі, ет
тінінің атрофиясы, диспепсиялық құбылыс және тұрақты түрде іш өтуі, алдымен
ішкі мүшелерінің ісуі және кейінірек беті мен аяқ ... ... ... ... тән. Ауыр жағдайларда ақыл ауытқиды, жұқпалы және
паразиттік   ... ... ...... ... ... Дене ... әбден жүдегенге
дейін төмендейді, терісі әжімденеді, жеңіл қатпарланады. Іші созылып,
немесе ... ... ... ... ... Зат ... ... температурасы төмендеуі, жиірек іш қату, кейде аш диарея болуы да
мүмкін.
Тағамда майлар жоқ немесе жеткіліксіз  ... ... ... ауру ... Бұл ауру дене массасының азаюымен, өсуі
және дамуының баяулауымен, бауырдың, бүйректің, эндокриндік және ... ... ... қабырғасының өткізгіштігі
жоғарылауы, репродуктивті функцияның нашарлауы, терісінің экзема ... ... ... ... ... ... төмендеуі
арқылы білінеді.
Дәрумендердің жетіспеушілігі-гипо- және адәрумендіктер пайда ... ... Бұл ... зат ... көп жақтары, кейбір ағзалар мен
жүйелердің ... ... (3 ... ... ... ... деп ... т.б. спецификалық аурулар пайда болады.
Минералды заттардың жетіспеушілігі ... ... ... отыратын азықтардың болмауы немесе жеткіліксіздігі кезінде байқалуы
мүмкін. Бұлардан басқа тағы да белгілі бір аудандардың ... ... ... ... болуы салдарынан, бұл заттардың азықтың
құрамында аз ... де ... ... ... Яғни, биогеохимиялық
эндемия сипатында болады. Мысалы, топырақта йодтың жетіспеушілігі кезінде
пайда болатын эндемиялық зоб ауруы, ... ... ... кариес
т.б.
Экономикасы дамыған елдерде, сондай-ақ, халықтың бай, өркендеген бөлігінің 
арасында артық тамақтанудан туындайтын аурулар да бүгінгі күнгі маңызды 
мәселе.
Оларға жататындар:
А) белоктарды ... ... ... ... ... артық қабылдаумен  байланысты (флюороз, кальциноз,
несеп  ... ... ... ... ... ... ... семіздік дамуына, сондай-ақ, бауырда, ұйқы безінде, асқазан-
ішек ... т.б. ... ... ... болуына әкеп соғады.
Мысалы ... ... ... (қант, кондитерлік заттарды) ... олар ... ... ... салдарынан ұйқы безі
көп инсулин өндіреді, ал бұл безге жүктеме ұзақ уақыт түскен кезде ... ... ... ... көмірсулардың көп болуы май түзіуінен басқа ... ... бұл ... ... ... ... ретінде қаралуы мүмкін.
Рациондағы көмірсулардың санының  өзгеруі тағамға тәбетін төмендетеді, ас
қорыту бездерінің сөл ... ... ... ... болуына және оның
одан әрі тез дамуына әкеп соғады. ... ... ... өте көп болса оған асқорыту сөлдерінің сіңуі қиындайды. Соның
нәтижесінде асқорыту үрдісі ... ... мен ... ... ... заттардың сіңуі бұзылады. Бұл белоктардың, В1, В2,
В3дәрумендерінің, темір мен ... ... ... әкеп ... мүмкін. Ішекте шіру үрдістері күшейеді,
клетчатканы ыдырататын  микробтардың газ ... ... ... ... тамақтану балалардың да өсуі мен дамуын нашарлатады,
иммунитетінің төмендеуіне әкеп соғады.
Тағамда ... да ... ... етеді. Азот
шлактарының  едәуір мөлшерде пайда болуы бауырға және ... ... ... ... ... ми ... тым артық
қозғыштығына әкеп ... ... және ... ... ... туындатады. Ішектің белокты тағамдармен шамадан артық толуы шіру
үрдісін жүргізетін микофлоралардың дамуына ықпал етеді, олардың ... улы ... ... ... ... скатол, паракрезол т.б.
пайда болады.
Майларды артық қабылдау семіруге, толық тотықпаған өнімдердің жиналуы 
нәтижесінде ацидоз ... ... ... ... ... ... ... ерте
атеросклероз, гипертония ауруының, қант ... өт тасы ... ... үрдісінің  нашарлауына, өмірінің қысқаруына әкеп
соғады.
Май тіндерінің ... ... ... ... улы ... ... улы химикаттарды да, кумуляциялайтын қабілеті бар. Соның
нәтижесінде, тіпті олармен тікелей ... ... ... де ... ... ... ... тәртібінің дұрыстығын бағалау.Тамақ ішу тәртібі тиімді
тамақтанудың маңызды бір бөлігі.  Тамақ ішу ... ... адам ... ... ішу керектігі, тамақ ішу арасындағы уақыт, тамақ ішу мезгілі,
тағамдардың калориясы ... әр ... ... ... Ең ... 4 ... ... Ал жұмыс жағдайында және оқу кезінде күніне 3
рет тамақтануға да болады. 
Дастархан басына тамақ ішуге күн сайын үнемі бір ... ... ... ... ... ... ... уақытын өткізіп жіберуге, олардың орнын
кейін толтырамын деуге болмайды. Тамақты кеңірдектен шығара тойып ішуге,
асығыс ішуге де болмайды. Тамақ ішу тәртібі бұзылған ... ... әр ... ... аурулары пайда болады. 
Сонымен қатар әр тамақ ішу сәті 20-30 минутган кем болмауы керек. ... жай, ... ... ... ... тағам сілекеймен толық араласып
болғанша шайнау керек. Әр тамақ ішу мезгілі арасындағы уақыт 5 ... ... ... ... бір уақытта ішудің өте маңызы зор. Асқорыту
органдары белгілі бір ... ... ... ... ... ... сөлі ... 4 рет тамақганған кезде тағамның калориясына қарай төмендегідей
бөлінеді: 
1 таңертеңгі ас - 18 % 
2 таңертеңгі ас - 12 ... ас - 45 ... ас - 25 ... ас - 25 ... ас - 40 ... ... ас - 10 % 
кешкі ас - 25 % 
Ал егер күніне 3 per тамактану болса: 
тадертеңгі ас - 30 % 
түскі ас - 45 ... ас - 25 ... ... да болмасын тамақ ішу тәртібінде соңғы тамақ ішу мезгілі ... ... 2,5 - 3 ... ... ... ... ... жүйесі де бір
мезгіл демалуы керек. 
Сөл бөлетін мүшелердің тынымсыз жұмыс істеуі олардың сөлінің құрамының
нашарлауына және дұрыс бөлінбеуіне себеп болады. Ac қорыту ... ... ... ... олар ... 8-10 ... ... уақытта демалуы тиіс. 
Таңертеңгі аста міндетті түрде ыстық тамақ, мысалы: ет немесе балық еті мен
гарниріне ... ... ... ... ... ... және әр түрлі
сусындар, ең жақсысы ыстық шай, кофе, ... ... ... ... тағы да бір ... ... жөн, оның ... бойы ішетін тағамдардың қуатының 10-15% - ын құрауы керек. Сәскеде
көңіліңіз қалағанын: айран, сүт, бутерброд, жас қияр, көк пияз ... ішіп - ... ... ... ... ... ас ... 35-40% -ын құрауы керек. Түскі ас
төрт тамактан тұрады. Коп көлемдегі түскен асты ... үшін оте ... ... болінуі қажет. Ол үшін тамақ алдында жаңа көкөністерден әр
түрлі салаттар ... ... ... сельд немесе тұздалған балық
етін пайдаланған жөн. Бірінші ас міндетті түрде сұйық болуға тиіс, өйткені
асқазан солінің жақсы бөлінуіне ... ... ... ішу де әсер етеді,
әсіресе экстрактивті заттары мол (ет, балық, саңырауқұлақ сорпасы). Жазғы
уақытта бірінші сұйық ас ... ... жөн: ... борщь, щи,
окрошка, свекольник, арасында жармалардан дайындалған сориалар енгізуге
болады. Ал қысқы уақытта қуаты көптеу сұйық тағамдар қолданған жөн:
фрикаделькі, ... әр ... ... ... ... ... ... тамақ
(еттен, балықтан, құс етінен) дайындалғаны жөн, олардың кұрамында өте көп
ақуыз болады және калориясы өте жоғары болады, сондықтан гарнирі көкеністен
болғаны жөн, ... ... іште шіру ... азаяды. Ақуыздардың асқазанда
қорытылуына майлар кедергі келтірмес үшін, майлы тағамдарға көкөніс қосып
жеген жөн. Түскі асты ... ... ... ... ... ... ... балмұздак және т.б. Олар асқазан сөлін тоқтатады және ішкен
тағамнан қанағат алады. Десерт (тәтті) тамақ ретінде жемістерді тамақ ішіп
болғаннан соң, бір ... ... ... ... аска бойға тез сіңетін тамақтар: сүт, жарма және көкөніс жеген
пайдалы. ұйықтауға жатар алдын бір стакан сүт немесе айран ішкен жөн. 
Ал мына ... ... ... ... салынады: еттен жасалған тағамдар,
өйткені бұл тағамдар асқазанда ұзақ қорытылады және ащы шай, кофе, шоколад,
бұл ... ... ... ... ... ... ... тамақтануына баға берген кезде дастарқан мәзірі бойынша
көрсеткіштерін жинайды және ... ... ... ... ... өңдеуден өткізеді және оған қорытынды жасайды. 
Бір жылдық тамақтануға баға берген кезде, әр айдың 6 дастарқан мәзірін,
яғни арасына 4 күн жіберіп, ... ... ... ... 72 ... ... тамақтануға баға беру үшін, яғни 3 айғы дастарқан мәзірінен
күнара ... ... 45, ... баға ... ... тамақтануға баға берген кезде 1 айдың дастарқан мәзірі ... ... ... зерттеу мына жоспар бойынша жүргізіледі: 
1. Рационның тағамдық бағасы саналады. 
2. Тағамның құрамындағы ақуыздар, көмірсулар, майлар, витамин- дер,
минералды заттар анықталады. 
3. ... ... баға ... Әр тағам қабылдағанда қолданылатын тағамдардың әр түрлілігі, жүйелілігі,
тамақ тағамдарын жеке қабылдау. 
Ұжымдардың тамақтануын зерттеудің мақсаты: тамақтануды ұйымдастырудағы
кемшіліктерді ... ... ... ... Бұл ... ... және оны физиологиялық нормаға жеткізуге әсерін тигізеді. 
Барлық көрсеткіштер есептеу арқылы анықталады, ол үшін тамақ тағамдарының
химиялық құрамы туралы кесте қолданылады. Ол ... ... болу ... ... ... зертханалық зерттеу жүргізіледі және олар
дастарқан мәзірінің негізінде алынған, есептеу ... ... ... байланысты ауруларды алиментарлық аурулар деп атайды. Дүние
жүзілік денсаулық сақтау (ДДСҰ) ұйымының жіктеуі бойынша олар: 
I. Дұрыс тамақтанбаудан ... ... ... ... ... ... байланысты аурулар. 
III. Ағзаның жеке ерекшеліктерімен байланысты аурулар деп бөлінеді (тұқым
қуалайтын және жүре пайда болған ферментопатиялар, тағам аллергиялары). 
Дұрыс ... ... ... ... 4 ... бөледі: 
Толық аштықпен және жалпы жеткіліксіз тамақтанумен байланысты
аурулар алиментарлық дистрофия. 
Тамақтанудың бірлі-жарым жеткіліксіздігімен ... ... ... ... ... ... түрде немесе абсолюттік
жеткіліксіздігімен байланысты. 
Артық тамақтанумен байланысты аурулар. 
Тағамдық азықтардың дұрыс балансталмағандығына және тамақтану режимінің
сақталмауына байланысты аурулар. 
Аштық кезінде ... ... ... ... ... ... ... дистрофия дамиды, бұл ауруға дене салмағын күрт жоғалту,
барлық мүшелер мен жүйелердің қызметінің бұзылуы, аштықтан ісіну, ағзаның
қарсылық күшінің ... тән және ... әкеп ... мүмкін.  
Тамақтанудың бірлі-жарым жетіспеушілігімен байланысты ауруларға
жататындар: 
Ақуыз - энергия жетіспеушілігі (квашиоркор, алиментарлық маразм, анемия,
кахексия, алиментарлық ... ... және ... ... ... ... ... пеллагра, т.б.) 
Минералдық заттардың жетіспеушілігі (эндемиялық жемсау, тісжегі, мешел
т.б.) 
Майлардың жетіспеушілігі - май жетіспеушілік ауруы 
Көп қанықпаған май қышқылдарының (ПНЖК) жетіспеушілігі 
Тамақ жетіспеушілігінен ... ... ... ... ... халықтардың
арасында, әсіресе, дамып келе жатқан елдерде кеңінен таралған. Олардың
негізгі себептері, ... ... ... ... ... ... ... бірыңғай көмірсу түріндегі тағамдарды басым
қабылдау, сондай-ақ, тағамдық заттардың сіңу ... ... ... ... ... ... көріністері бірден пайда
болмайды, біраз белгілі бір уақыт ... ... ... ... ... ... ... механизмі өз қызметін атқарады.  
Егер, рационның энергиялық құндылығы энергия шығынын жаппайтын болса, онда
барлық тағамдық ... оның ... ... ... да, ағзаның өз
тіндерінің ақуыздары да, энергиялық материал ... ... ... ... - энергия жетіспеушілік ауруының дамуына әкеп соғады. ... ... ... ... ... ... өсуі мен ... баяулайды, дене
массасы төмендейді, эндокринді бездердің, бауырдың, жүйке жүйесінің қызметі
бұзылады, қан түзілу ... ... ... ... ... ... ... денсаулығына қолайсыз әсерінің көріністері
байқалады. Бұлармен қатар, А дәруменінің және В тобындағы дәрумендердің
жетіспеушілігі және ... ... ... ... клиникалық көріністері: кахексия, квашиоркор, маразм. Ақуыздардың
жетіспеушілігіне балалар, әсіресе, емізулі кезінде және өмірінің бірінші
жылдарында - 6 ... 4 ... ... сезімтал келеді. 
Квашиоркор емшектен шығарылған бала немесе басқа түсінікте қызыл бала деген
мағынада. Ауру ерте ... ... және ... ... ... 5 ... байқалады. Ауруға ұйқышылдық, селқостық немесе қозғыштық, өсуі мен
дамуының баяулауы, салмағының азаюы, терісі мен шашының түсі өзгеруі, беті,
аяғы, шабы қызғылтым ... ... ... ... ет ... ... құбылыс және тұрақты түрде іш өтуі, алдымен ішкі
мүшелерінің ісуі және ... беті мен ... ... ... ... тән. Ауыр жағдайларда ақыл-есі ауытқиды, жұқпалы және
паразиттік аурулар қосылады. 
Алиментарлық маразм атрофия, ... ... Дене ... әбден жүдегенге
дейін төмендейді, терісі әжімденеді, жеңіл қатпарланады. Іші созылып немесе
кеуіп тұрады, ішектің нұсқасы (жобасы) байқалады. Негізгі алмасуы
төмендейді, дененің температурасы ... ... ... іш ... ... ... ... да мүмкін. 
Тағамда майлар жоқ немесе жеткіліксіз болған кезде май ... ... ауру ... ... Бұл ауру, дене массасының азаюымен, өсуі және
дамуының баяулауымен, бауырдың, бүйректің, эндокриндік және жүйке
жүйелерінің ... ... ... ... өткізгіштігі
жоғарылауы, репродуктивті қызметінің нашарлауы, терісінің экзема тәрізді
зақымдануы, қолайсыз факторлардың ... ... ... ... ... жетіспеушілігі - гипо- және адәрумендіктер пайда болуына ... Бұл ... зат ... көп ... кейбір мүшелер мен
жүйелердің қызметі бұзылады. (3 тақырып). Қырқұлақ, бери-бери, ... ... т.б. ... ... ... ... ... жетіспеушілігі, рационда минералды заттарды ағзаға
түсіріп отыратын азықтардың болмауы немесе жеткіліксіздігі кезінде байқалуы
мүмкін. Бұлардан басқа тағы да, белгілі бір ... ... ... ... ... болуы салдарынан, бұл заттардың азықтың
құрамында аз болуымен де байланысты болуы мүмкін, яғни, биогеохимиялық
эндемия сипатында болады, мысалы, топырақта йодтың жетіспеушілігі кезінде
эндемиялық зоб ... ... ... кезінде тісжегі, т.б. пайда
болады. 
Экономикасы дамыған елдерде, сондай-ақ, халықтың бай, ... ... ... ... ... ... да, бүгінгі күнгі маңызды
мәселе. 
     Оларға жататындар: 
ақуыздарды артық қабылдаумен байланысты; 
май-липоидтарды артық қабылдаумен байланысты; 
минералды заттарды артық қабылдаумен байланысты (флюороз, кальциноз, несеп
тас ауруы, ... ... ... ... байланысты аурулар гипердәрумендіктер; 
Көмірсуларды артық қабылдау, ағзада көмірсулардың көбірек майға айналуына
және ... ... ... ... ұйқы ... ... т.б. ... бұзылыстар пайда болуына әкеп соғады. Мысалы,
жеңіл сіңетін ... ... ... ... көп қабылдағанда,
олар гипергликемия тудырады. Осының салдарынан, ұйқы безі көп инсулин
өндіреді, ал бұл безге ... ұзақ ... ... ... сусамыр ауруы (қант
диабеті) дамиды. Қанда көмірсулардың көп болуы, май түзуінен басқа
гиперхолестеринемиялық әсер береді, бұл атеросклероз дамуына қауіп-қатер
факторы ретінде ... ... ... мөлшерінің өзгеруі тағамға тәбетін төмендетеді, ас
қорыту бездерінің сөл бөлуін нашарлатады. Тісжегі пайда болуына және оның
одан әрі тез дамуына әкеп ... ... ... ... жасұнығы өте
көп болса, оған асқорыту сөлдерінің сіңуі қиындайды. Соның ... ... ... ... мен ... ... нашарлайды,
тамақтық заттардың сіңуі бұзылады. Бұл ақуыздардың, В1, В2, В3
дәрумендерінің, темір мен марганецтің салыстырмалы түрде жеткіліксіздігіне
әкеп соғуы мүмкін. Ішекте шіру үрдістері ... ... газ ... ... ... ... артық тамақтану, балалардың да өсуі мен дамуын нашарлатады,
иммунитетінің төмендеуіне әкеп соғады.  
Тағамда ақуыздардың артық болуы да, ... ... әсер ... ... ... ... пайда болуы, бауырға және бүйрекке түсетін
ауырлықты ұлғайтады. Ақуыздардың көптігі, ми қыртысының тым артық
қозғыштығына әкеп соғады, жүйке және ... ... ... ... Ішектің ақуызды тағамдармен шамадан артық толуы,
шіру үрдісін жүргізетін микрофлоралардың дамуына ... ... ... ... улы ... өнімдері: фенол, индол, скатол, паракрезол,
т.б. пайда болады. Майларды артық қабылдау, семіруге, ... ... ... ... ацидоз дамуына, ақуыздар мен көмірсулардың
сіңуінің төмендеуіне, адамның өсуінің және ... ... ... атеросклероз, гипертония ауруының, сусамырдың, өт тасы ауруының пайда
болуына, қан түзілу ... ... ... қысқаруына әкеп
соғады. 
Май тіндерінің, майда жақсы еритін ағзаға тағаммен түсетін улы заттарды,
оның ішінде улы химикаттарды да, кумуляциялайтын ... бар. ... ... ... ... байланыста болмағанның өзінде де улы
әсері білінуі мүмкін. 
Массасы артық адамдарда алмасу үрдістерінің бұзылуы салдарынан
жарақаттарының жазылу үрдісі ... ... ... ... ... заттарды артық қабылдау, көбіне құрамында минералды заттары көп
азықтарды немесе суларды қолданумен немесе қалыптасқан әдет бойынша,
тағамға қосымша көп тұз ... ... ... суда фтордың
концентрациясы көп кезде флюороз дамуы мүмкін. Минералданған, немесе
кермектілігі жоғары суларды қолдану бүйректе, өт жолдарында тас пайда
болуына, гипертонияға әкеп ... ... ... А, Д, С ... осы дәрумендерге
бай кейбір табиғи азықтарды көп қолдану кезінде, сондай-ақ дәрумен
препараттарының артық дозасын қабылдау кезінде пайда болады. 
Адамның өсіп-жетілуіне  ең бірінші қажетті зат – ас. Тағам – адам
организімінің қоршаған ... ... және ... жиынтығы. Адам
тағамының негізгі  құрамды бөліктері: белоктар, майлар, көмірсулар, сондай-
ақ микроэлементтер  мен витаминдер.
Белоктар мен майлар (ішінара жағдайда) құрылымдық заттарға жатады, яғни
жаңа клеткалар мен жаңа ... ... ... ... қолданылады.
Осыларға кейбір құрамында фосфор және кальций бар минералдық заттарды ... ... ... ... ... үшін
8-і, жас балалар үшін 9-ы – алмаспайтын аминқышқылдары. Олар организмде
жеткіліксіз синтезделеді немесе мүлде синтезделмейді. Оларға:
аргинин,валин, изолейцин, лейцин, лизин, метионин, треонин, триптофан, ал
жас ... үшін ... ... ... т.б. ... ... қатысып, катализдік және реттеуші қызметтерді атқарады.
Организмнің қалыпты жұмысын қамтамасыз ету  үшін ... ... ... оның ... ... ... ... қаныққан қышқылдар, фосфатидтер,
стеариндер, майлар, көмірсулар, витаминдер, т.б.) ... ... ... заттар тамақ құрамында ет, балық, сүт өнімдері сондай-ақ
көкөністер мен жеміс-жидектер болғанда ғана жеткілікті дәрежеде қамтамасыз
етіледі.
Егер адам тамағында осылардың біреуі жетіспесе, адам ... ... ... ... ... ... ... бір зат  алмасудың бұзылуына апарып соғады.
Тағамның  химиялық құрамы біршама дәрежеде қоршаған ортаның да жағдайын
көрсетеді.
Қазіргі кезеңде  Біріккен Ұлттар Ұйымында адамзаттың ... ... үшін 4 ... ... ... адамзатты тағаммен қамтамасыз ету;
2. энергетикалық қажеттілікті қанағаттандыру;
3. шикізатпен ... ... ... ... ... ... ... мөлшері жер
тұрғындарының биологиялық қажеттіліктерін қамтамасыз ететіндей дәрежеде
емес. Адамзаттың 60%-і қанағаттанғысыз дәрежеде тамақтанады. Әлемнің әр
түрлі аймақтарында, елдерде, елді мекендерде тамақ өндіру мен ... ... ... ... тамақтық заттардың өндірілуі мен халықтың
тығыздығы сәйкес емес.
Әсіресе ет ... ... адам ауыр ... күш ... әлсіздік көрсетіп, ақыл-ой әрекеті төмендеп, организмі жұқпалы
аурулармен күресе алмайтын халге жетеді.
Сондықтан XX ғасырдың ... ... ... хош ... ... мол ... ... жасау қолға алынды. Әрине, бұл мақсат үшін
табиғи белоктарды (өсімдік, жануар, балық, микроорганизмдер) қайта өңдеу
процестері пайдаланылды.
Химиктер жасанды ... ... ... ... ... ... ғалымдарымыз биотехнологиялық әдіспен қазіргі күні қара
уылдырық, лосось еті, сопалар (тауық, сиыр еті, ... ... ... ... ... алып, көпшілікке ұсынып та үлгерді, Ресейлік
ғалымдар қолдан синтездеген тағамдар түрлері берілген. Лабораторияда
синтезделгендеріне қарамастан, лимон, қымыздық қышқылдары мен ... ... ... ... қиын.
Өсімдік белоктарында алмаспайтын аминқышқылдары жетіспейтіндіктен, міндетті
түрде тағам құрамына қосымша түрде аминқышқылдарын қосады. Сондай-ақ құс
еттерін әзірлеу үшін, табиғи ... ... ... ... ... тамақта өзге құрауыштар мол болған күннің өзінде де
жануарлар ашығады, өспей қалады, жеген жемін толық пайдаланбайды.
Мысалы, Түркістан жемдік-антибиотиктер, Шымкент ... ... ... ... ... айналысады.
Тағам өнімдері проблемасын шешудің мындай екі жолын ұсынуға болады:
1)тағамдық шикізатты өңдеуді практика жүзінде қалдықсыз өндіріс түрінде
құру;
2)техникалық ... ... ... ... ... ... емес
басқа заттармен алмастыру.
Мысалы, көптеген елдерде ірі қара малдардың 60%-і қалдық түрінде керексіз
болып қалады екен. Егер дұрыс назар ... ірі ... ... ...
қанның құрамында ет белогынан кем емес белок ескерусіз қалуда. Қанды өңдеп,
бағалы белок алу ісі ... іс ... ... жерде қолға алынбаған.
Әлі күнге  дейін техникалық мақсатқа өсімдік майлары қолданылып жүр. Оны
мұнайдан алынған өнімдермен алмастыру ісі ұзаққа созылып келеді.
Соңғы ... ... ... ... ... ... ... мақсатқа пайдаланатын өнімдер өндіру ісі дамып
келеді.
Тағам өнімдерінің  сапалығы мен қоректілігін бұзылудан  сақтаудың зор мәні
бар. Тағамдық заттардың бұзылуының ... ... бірі – ... әр ... ... заттардың (әсіресе майлардың) тотығып
деструкциялануынан (құрылымның бұзылуы) болады. Осыған қосып тамақтың ашып,
иістеніп ... ... мен ... дамуы да әсер етеді.
Майладың  тотығуынан тамақ өнімдерінде альдегид, кетон, кіші ... ... ... Олар ... дәмін бұзып қана қоймай, уландырады.
Тамақтың бұзылуын оның құрамында ауыспалы валетті металл ... ... қос ... бар ... ... ... ... Себебі, олардың табиғаты тотығуға бейім болғандықтан, бүкіл
процестің қозғаушысы болады. Органикалық заттардың тотығу процесі тізбекті
реакциялардан тұрады. Оны ... үшін ... ... ... ... бұзылуына себепші болатын өршіткілер – хлорофилл мен
еттегі гемі бар белоктардың белсенділігін бәсеңдетуі тиіс, әрі зиянсыз
болуы шарт.
Кейінгі жылдары тағамдарды сақтаудың әдісі ... ... мен ... ... сәулелермен сәулелендіру қолға алынуда. Бұл әдіс
барлық жағдайда бірдей тиімді емес, дегенмен қажетіне қарай қолданады.
Сондай-ақ ... ... ... ... мен ... табиғи
антиоксиданттарды да енгізу қарқынмен жүргізілуде. Ғылыми жетістіктерді
пайдаланып, бұл әдістерді әлі де ... түсу ... ... ... ... белгілі, сондықтан көкөністер мен
жемістерді көмірқышқыл газы, азотпен байтылған атмосферада сақтау әдісін
Алматы қаласына таяу жердегі шаруашылық қоймасында 1979 жылдан бері
пайдаланып келеді. Бұл ... ... ... жоқ, әрі ... да қауіпсіз.Ал балық өнімдерін көбіне төмен температурада сақтайды.
Себебі бұл жағдайда микроорганизмдер көбейе алмайды.Сөйтіп, ашыту, ірімшік
қайнату, қымыз дайындау, айран ұйыту, нан ... және ... ... ... ... ... ... микробиологиялық өңдеудің
басқа да әдістері қазір өнеркәсіптік өндіріс негізінде қайта құрылды.
Халықтың тұтынуына қажетті тағамдар жоғарыда айтылғандай биотехнологиялық
әдістер арқылы өңделеді.Қорыта айтқанда, ... ... адам ... ... ... ... ... адам организміне қажетті
биологиялық маңызды қосылыстар – көмірсулар, майлар, белоктар,витаминдер
және микроэлементтердің болуымен бағаланады
Дұрыс тамақтану
 
Дұрыс тамақтану 
Ішкен тағамдар асқорыту органдарында механикалық және химиялық ... ... ол сулы ... ... ішекке өтеді. Ішекте тағам ар
қарай қорытылады, ішектің сору қасиетіне байланысты, қанға және лимфаға
түседі. Тамақ ... және ... ... соң — ... ... және май ... гликогеннен-канттар
бөлініп шығып отырғанда ағзада қажетті пластикалық және энер-гетикалық
заттар ... ... ... 650 әр ... ... бар. ... ең ... белок,
май. көмірсу, микро- және макроэлементтер фосфор, кальций. натрий, йод,
кобальт, қалайы, марганец, ... және т.б. ... ... ... ... витаминдер, 
органикалық қышқылдар, неше түрлі фитонцидтер, крахмал бар, хлетчаткалар
болады. 
Ұтымды тамақтану — ол клеткалар (жасушылар) қазақша құ-рамына қажетті
заттар мен ... ... ... ... ... және тағы ... ... заттар алмасуын қажетті деңгейге ұстайтын тағамдарды пайдалану.
Жүйелі ... ... ... ... мына ... ... ... заттардың ара қатасының үйлесімді балансасын сақтау; 
2) дұрыс тамақ ішудің тәртібі, рационалды (тамақ сбаланцир-ленген)
тамақтану — ол тамақтың ... мен ... ... ... ... ... арақатынастарының тұрақтылығын, қортылуын және
гигиеналық жағынан тазалығын ескертуді қажет етеді. Сондай-ақ тамақтану
режимін, ұзақтығын, сапалық ... ... ... анықтауды керек
етеді. 
Академик А.А. Покровскийдің жасаған классификациясы бойынша теңестірілген
(сбалансирленген) дегеніміз — энергети-калық жағынан бағалы, тағамдағы
энергия адам ... ... ... ... ... тағам құрамында қоректік заттар (нутрценттер) теңестірілген түрде
болуы керек. Тағам құрамындағы белоктардың, майлардың және көмірсулардың
арақатынасы (1:1:4) болуы ... ... амин ... ... теңестірілгені жөн. Тағам ішіндсгі
компоненттердің ағзаларға сіңірілуі, тамақ ішу режиміне байланысты болуы
керек. Ішілетін ... ... ... бойына және массасына сай келуі
керек. Балалардың массасын төменгі таблицадан байқауға болады (6-таблица). 
Егер біз ... ... ... болсақ, онда еске ұстау қабілетіміз
артып, денеміз сауығып, көңіл-күйіміз кетеріле түсетіні сөзсіз. Қандай да
аурулар болмасын, біз олардың алдын алар ... ... ... тамақтанған
адамзат баласы 150-200 жыл жасар еді деп, жазады Дж. Гласс өзінің әлемге
әйгілі еңбектерінін, ... ... ... ... ... яғни энергетикалық,
биологиялық, физиологиялық, органо-лептикалық құндылығын, сіңімділігін,
сапалылығын сипаттайтын күрделі ... ... ... оның ... май,
ақуыз, көмірсу мөлшерімен анықталады. Тамақ өнімдерінің энергетикалық
құндылығы 100 г-ға шаққанда кило-джоульмен (кДж) ... ... Адам ... 1 г май ... 9,3 ... кДж); 1 г ... — 4,1 ккал (16,7 кДж); 1 г көмірсу — 3,75 ккал (15,7
кДж) энергия бөлінетіні белгілі. Ағза ... ... бір ... ... ... ... мен спирттер тотыққанда алады. Өнімнің
химиялық құрамын біле отырып, оның энергетикалық ... ... ... ... құндылық өнімде биологиялық белсенді заттар
мөлшерімен сипатталады: қажетті аминқышқылдары, витаминдер, макро- және
микроэлементтер, полиқанықпаған май қышқылдары.
Бұл компоненттер ағзаның ферменттік ... ... ... да ... ... ... ... Олар
алмастырылмайтын деп аталады және ағзаға тамақпен бірге (ет, балық, сүт
өнімдерімен, т.б.) ену керек. Физиологиялық ... ... ... ас ... ... жүрек-қан тамыр жүйелеріне әсер ету қабілетімен
және ағзаның ауруларға қарсы тұру қабілетімен анықталады. Мысалы, ... ... ... сүт ... және ... ... ... құнды.
Тамақ өнімдерінің органолептикалық (түйсіктік) құндылығы сапа
көрсеткіштеріне негізделген: сыртқы түрі, консистенция, иісі, дәмі, құрамы,
балғындылық дәрежесі. Сыртқы түрі ... ... ... ... ... аз ... жемістер, ем-дәмдік жұмыртқа, балық, жоғары сапалы
шикізаттан жасалған нан-тоқаш өнімдері тәбетті жоғарылатады және ... ... ... ... ... ... көп. Тамақ өнімдерінің
дәмі мен иісі маңызды орын алады, сондықтан кейбір жағдайда оған жету
үшін ақуыз заттарының сіңімділігін төмендетуғе негізделген өңдеу әдістерін
қолданады (мысалы, балықты және ... ... ... ... ... емес ... беті тегіс емес және өте жүмсақ немесе қатты
консистенциялы, биологиялық белсенді заттары аз, тағамдық құндылығы төмен
тамақ өнімдерінің сіңімділігі нашар болады. Сыртқы түрі ... ... бар ... ... адам ағзасынеа зиянды
заттар болады. Тамақ өнімдерінің сіңімділігі өнімнің қай бөлігі ... ... ... сіңу ... өрнектеледі.
Сіңімділік өнімнің сыртқы түріне, консистенциясына, дәміне, оның құрамында
болатын тағамдық заттардың мөлшері мен сапасына, сонымен қатар адамның
жасына, көңіл күйіне, тамақтану ... ... ... ... ... ... ... сіңуі -
84,5%, майдың сіңуі — 94%, көмірсулардың сіңуі - 95,6% құрайды.
Тамақ өнімдерінің сапалылығы органо-лептикалық және ... ... ... ... ... ... ... химиялық
құрамы), токсиндердің (улы заттар), ауру тудырғыш микробтардың
(салмонеллалар, ботулинустар және т.б.), зиянды қоспалардың (қорғасын,
сынап), улы өсімдіктердің ... мен ... ... ... ... ... ... бойынша тамақ өнімдерін кластарға
жіктейді: тағайындалуы бойынша қолдануға жарамды тауарлар (ешқандай
шектеусіз өткізуге рұқсат етіледі); тағайындалуы бойынша қолдануға шартты
жарамды тауарлар (стандартты емес ... ... ... бар тауарлар);
тағайындалуы бойынша жарамсыз қауіпті тауарлар (өткізуге рұқсат етілмейді
жөне жойылу керек немесе белгілі бір ... ... ... ... ... керек).
Тамақтық азық-түліктердің сапасы дегеніміз олардың тамақтану мақсатында
жарамдылығы дәрежесін ... ... ... Тамақтық азық-
түліктер сапасының негізгі көрсеткіштері болып олардың органолептикалық
қасиеттері, тағамдық және ... ... және де ... қауіпсіздігі саналады.
Органолептикалық қасиеті – бұл сезім мүшелері мен жүзеге асатын сапалы
көрсеткіш. Азық-түліктің жоғарғы органолептикалық қасиеттеріне оның сырт
көрінісі, арнайы иісі және ... дәмі ... ... бұл әр ... ... дәмдік қасиетімен және оның
жоғары сіңірімділігімен көрінеді.
Биологиялық құндылығы – азық-түлңктің химиялық құрамына (тағамдық азық-
түліктің құрамындағы ақуыз, май, ... ... ... ... ... қышқылдар және т.б) байланысты. Олар адам ағзасын
энергиялық және ... ... ... ... ... ... өтетін күрделі биохимиялық процестердің қалыпты өтуін қадағалайды.
Эпидемиологиялық әдіс – бұл әртүрлі эндогенді (генетикалық, жасқа
байланысты және т.б.) және экзогенді ... және ... ... ... және т.б) ... әсерінен тұрғындардың
денсаулығын зерттеу әдістемесінің жиынтығы. 
Эпидемиологиялық әдіс ұжымның (мысалы мектепке дейінгі немесе мектепке
баратын балалар, белгілі бір өндірістің ... ... ... және т.б) немесе білгілі-бір медициналық тіркеу және есеп беру
құжаттарын талдау жолымен қаланың, ауданның, облыстың тұрғындарының
денсаулығын зерттеуге, ... ... және ... ... тексеру жүргізуге, әрі қарай тұрғындардың денсаулығын
сипаттайтын көрсеткіштерді есептеуге мүмкіндік береді.
Эпидемиологиялық әдістерді қолданудың едәуір кең ... ... ... (бір ... ... жатады. Мұндай зерттеулердің
негізгі ерекшеліктеріне тұрғындардың денсаулығына қоршаған орта
факторларының әсер етуін бақылау, бір кезеңіне ... ... ... ... ... деңгейін сол тексеру кезеңінде анықтауға
мүмкіндік береді, яғни аурудың пайда болуына және дамуына әсер ететін
факторларды ... ... ... ... зерттеудің екі түрі бар:
бірінші жағдайда негізгі және бақылау топтарының денсаулық жағдайы
салыстырылады, ал екінші жағдайда аурулар мен дені сау адамдарда
факторлардың әсер ету ... ... ... ... ... және ... ... артықшылығы
болып табылады. Бірақ бұл зерттеу формасының мүмкіндігі шектелген. Оның
көмегімен шамалы сұрақтар көлеміне ... ... ... ... ... ... сол және басқа да факторлардың маңызы туралы соңғы
қорытынды жасауға болмайды. ... ... сол және ... ... ... ... денсаулық жағдайының өзгерісін анықтауға
мүмкіндіктің болмауы жатады.
Тұрғындардың белгілі-бір контингентінің ... ұзақ ... ... ... деп атайды. Ол арқылы уақыт бойынша денсаулық
өзгерістерін бақылауға мүмкіндік бар. 
Санитарлы-эпидемиологиялық мінсіздігі. Ол азық-түлікте әртүрлі инфекциялық
аурулардың ... ... т.б ... ... ... ... тамақтық азық-түліктердің сапалы жатуы
мыналарға байланысты: 
1.
Алғашқы құрамы мен шикізат құрамы.
2.
Оның қайта өңделуіндегі технологиялық процесі.
3.
Сақтау жағдайы.
4.
Орауы. 
5.
Тасымалдануы.
Дайын болған азық-түліктің химиялық ... ... және ... ... бірге азық-түліктің бұзылуы т.б шикізат сапасына
байланысты. Мысал келтірсек: ластанған немесе қышқыл ... ... ... май т.б сүт ... ... Сол сияқты нашар бидайдан дәмді,
жақсы нан ала алмаймыз.
Азық-түлік спасының өзгеруі оны ... ... ... де ... ... ... ... немесе концервілерді стерилизациялау
ұзақтығының аз болуы азық-түліктерді сақтау кезінде тез бұзылуына алып
келеді. Бактериальді ластанған ашытқылардан қышқылтым сары май ... ... ... дәм мен иіс ... ... ... ... дәрігер-гигиенист барлық азық-түліктердің технологиялық төңділуіне,
сонымен қатар теріс әрекеттердің пайда болуы себебін ... ... ... оның ... ... байланысты. Осы кеде маңыздысы
сақтау кезінде температура мен ылғалдылықтың әсерін қадағаламау болып
табылады. Температура нормада көрсетілген температурадан жоғары болса, онда
ол азық-түліктің ... ... ... және ... ... ... ... етеді.
Жоғары ылғалдылық азық-түліктердің көгеруіне және органолептикалық
қасиетінің шамадан тыс ... алып ... ... әр түрі ... мен ылғалдылығында сақталуы тиіс. Азық-түліктерді сақтау
кезіндегі бұзылуына сонымен қатар жарықтың дұрыс түспеуі де болуы ... ... ... оның ... ... ... ... оралып,
буып-түйілген өнім зиянды микроорганизмдерде, күн сәулесінің тікелей
түсуінен, оттегінің жоғары мөлшерінен, жоғары температурадан, ластаушы
көздерден ... ... ... сай ... ... ... ... жағымсыз қасиеттер мен иістер беруі мүмкін.
Азық-түліктің жоғары сапалылығын, өнімділігін ... үшін оны ... өте ... ... ... Тасымалдау кезінде азық-түліктің
сыртынан дұрыс жабылмауы оның шаңдармен, микроорганизмдермен ластануы
болады, ... олар тез ... ... ... Ең маңыздысы – көлік
ішіндегі температура болып табылады. Тез бұзылатын азық-түліктерді арнайы
тоңазытқышы бар көліктерде тасымалдау ... ... ... мұзы бар жәшіктерде т.б). тасымалдау уақытында
автокөліктің күрт ауытқуы ... ... және ... төмендетеді (тәтті айран, желе, жидектер т.б).
Азық-түлік сапасы оның құрамына тікелей байланысты. Ал ... ... пен ... ... сол ... ... мынадай қасиеттері
бойынша бөлеміз:
1.
Жануар текті өнімдер.
2.
Өсімдік текті өнімдер.
3.
Аралас өнімдер.
Бірақ қазіргі уақытта химиялық немесе ... ... ... ... ... ... ... әрқашанда жоғарғы
қасиетті болып келеді: 
А) жоғарғы құрамды ақуыздар (етте 14-23%, балықта 15-20%, жұмыртқада 12-
14%, сүтте 4-5%).
Б)майның сапасының ... ... ... қасиеттерінің
алуандығымен, тамақтық және биологиялық құндылығы (сүт өнімдері – майда
еритін витаминдерге бай, жеңіл сіңірімді, қой майы – ... аз, ... ... жоқ ... ... көмірсутектері (исключение составляет молоко).
Г) сіңірімділігі жақсы әртүрлі минералдық құрамдар (сүт, балық және т.б).
Сонымен ... ... ... ... жоғарғы ассортименттен әртүрлі дәмді
тағамдар тағайындалады. Бірақ та санитарлы-эпидемиологиялық тұрғыдан жануар
текті ... ... ... ... ... ... ... тамақтық
құндылығы тек адамдар мен жануарлар үшін ғана емес, сонымен ... үшін өте ... өсу ... болып табылады. Егер жануар
текті өнімдерді қадағалауда оған әртүрлі инфекциялық аурулар ... ... ... ... ... ... ... қана
қоймай, алдымен сол өнімді алатын жануарды тексеру қажет. Себебі жануарлар
аса қауіпті инфекциялармен жиі ауырады (зооноздар, туберкулез, ... ... ... ... ... биогельминтоздардың тасымалдушы
көзі болуы мүмкін (трихенелез, теннидоз, эхинококкоз т.б). 
Өсімдік текті өнімдер жануар текті өнімдерден мынадай түрлері бойынша
ерекшеленеді: 
1.
Көмірсулардың поли- ди және ... ... ... ... құрамының салыстырмалы аз болуы, ағза үшін ауыстырылмайтын
аминқышқылдардың болмауы (бұршақ тұқымдастар, сонымен бірге кейбір
көкөністер: ... ... ... төмен болуы (бұршақ тұқымдастармен майлылардан
басқасында).
4.
Минералдық заттарға бай келеді (бірақ өсімдік текті өнімдердің
минералық тұздарының сіңірілуі ... ... ... ... ... ... ... кездеседі).
5.
Дәрумендердің әр түрі көп мөлшерде кездеседі (олардың ішінде ең жиі
кездесетіндері С биофлавоноидтар мен ... А - ... ... аз көлемде болуымен маңызды (бұл әдісті семіру
т.б кезінде емдік тәжирибеде жиі қолданбайды) бірақ олардан тағам
дайындағанда әсіресе көкөністерден маңызды ... ... ... ... ... ... құрамы микроорганизмдер
үшін нашар қоректік орта болып табылады. Сондықтан ... ... ... ... ... ... ... мен жидектерді адамның және
жануарлардың нәжістерімен тыңайтып, қолданар кезінде термиялық ... ... ... дамиды (ішектің инфекциялық аурулары,
геогельминтоздар т.б). Сонымен бірге мынаны есте сақтау керек: өсімдік
текті өнімдер арқылы адам ағзасына зиянды және улы өсімдік ... ... ... ... пияный плевень) және химиялық
заттар (пестицидтер) енуі мүмкін.
Аралас ... ... және ... ... өндіріліп алынған азық-
түлік. Биологиялық және тамақтық құндылығы рецептурасына байланысты.
Санитарлық-эпидемиологиялық жағынан аралас текті өнімдер қауіптілігі шамалы
себебі олар көптеп ... ... ... ... өтеді.
Химиялық құрамы, тамақтық қасиеті және биологиялық әсері бойынша азық-
түліктер араласқан ... ... ... Қай ... азық-түлікті алмасақта
оның қасиеті адам қажеттілігін қанағаттандыратын құрамда болуы керек.
мысалы: ... ... ... ... көзі ... ... көзі ретінде, үшіншісі биологиялық белсенді компоненттердің түсу
көзі ретінде болады. Сол себепті азық-түліктердің әрқилы қасиеттеріне және
олардың аралас құрамына ... мына ... ... жіктелген: 
Пластикалық заттардың көзі болып өсімдік текті азық-түліктер жатады (соя,
күріш, картоп), ... ... ... ... ... азық-
түліктердің ақуызы мен сәйкестілігінен. Адам ағзасына ақуыздар дәнді-
дақылды азық-түліктер арқылы молынан түседі. Пластикалық заттар көзі ... да Са мен Р-ға бай ... ... (сүт, ... ... үшін ... ... тамақтар болып, көмірсу мен майларға бай азық-
түліктер жатады. Олардың ішінде негізгі орында дәнді-дақылды азық-түліктер
алады. Олар тәуліктік рационда энергиялық құндылықты ... ... ... қант азық-түліктері де (конфет, бал, тосап т.б) негізгі энергия көзі
болып табылады. Ең негізгі энергия көзіне майға бай ... ... ... ... ет, ... құс еті т.б). тек май ғана қуаттылық көзі
болып қоймай, сонымен бірге көмірсуларда адам ... ... ... ... ... ... көзі болып (витаминдар, ферменттер,
микробиоэлементтер, ауыстырылмайтын аминқышқылдар, фосфоти) ... ... ... ... ... заттардың табиғи концентраты
ретінде кейбір азық-түліктерді ерекшелуге болады. Мұндай азық-түліктерге
көкөністердің әртүрлері, ... ... ... ... ... ... азық-түліктердің ішінен – бауыр, балық майы, сүт-қышқыл
өнімдері т.б жатқызуға ... ... ... ... ... ... ... Олар адам
ағзасында жүйке рецепторларын тітіркендіруші болып және асқорыту процесін
стимульдейді. Олар асқорыту бездерінің жұмысын белсендіреді. Оларға
прияностилар жатады (бұрыш, қыша т.б), ... ... ... сарымсақ
т.б) және басқа ад дәмдік заттар жатады.
Азық-түліктердің тамақтық және биологиялық құндылығы сақталынады, егер
шикізаттың сапасы жоғары ... ... Сол ... азық-түліктің жоғарығ
сапасы үшін күрес, яғни ол халықтың денсаулық деңгейін жоғарлату үшін
жасалған күрес болып табылады. Азық-түлік сапасының тұрақты көрсеткіші оның
шыдамдылығына байланысты. ... ... ... бөлінеді: 
1.
сақталу кезінде тұрақты (ұн, қант, консервілер, печенье).
2.
тез бұзылатын өнімдер (ет, сүт, балық, ... ... тез ... өнімдер (студни, зельцы, заливные блюда, паштетті-
ливерлі өнімдер, шұжық т.б). 
Азық-түліктің жоғарғы ... ... үшін ... ... қоймаларда
сақтау керек. бұдан басқа сауда желісінде тамақтық азық-түліктердің жеке
топтарының сапасы олардың бөлек сақталуымен, таратудың белгілі бір
мезгілдерімен қамтамасыз етіледі. Осыған байланысты ... ... ... барлық азық-түліктер оларды құрамы мен ортақ сипаты белгілері
сәйкес былай ... а) ... б) ет; в) ... г) ... ... д) ... е) тамақтық майлар; з) бакалейлі;
д)гастрономиялық т.б.
Кейде азық-түліктердің топтарында біршама айырмашылықтары бар: а) дән және
өңделуі б) ... ... в) ... қант ... ... кондитерлік өнімдер г) дәмдік заттар д) сүт және сүт
өнімдері е) жұмыртқа өнімдері ж) ... ... ... з) ет және
ет өнімдері и) балық және балық өнімдері т.б. 
Егерде осы топтағы азық-түліктерді ... ... ... сай температура-
ылғалдылық, жарықтану, желдету болса, онда азық-түліктің сапа көрсеткіші де
шыдамды әрі тұрақты келеді.
Азық-түліктерді тасымалдау, сақтау, тарату кезінде ... ... ... ... адам ... зиянды қасиет тудыратын барлығымызға белгілі.
Физико-химиялық факторлардың әсері де азық-түліктің бұзылуына алып келеді
(жарық, ауа, ультракүлгін радиациясы т.б.). 
Азық-түлік құрамының ... оның ... ... ... ... ... ... болсақ белок құрамды азық-түліктер (ет, балық,
ірімшік, жұмыртқа т.б) тез бұзылып ... ... ... ... ... ... ... т.б) ашу процесінің
нәтижесінде жеуге жарамсыз болып табылады. Осы құрамның жоғары деңгейде
кездесуі майлы тағамдарға физико-химиялық факторлардың және ... әсер ету ... ... және ... дәм ... ... ... барлық азық-түліктің бұзылу түріне жатады.
Бұзылудың қандай да түрі ... ол ... ... мен ... байлансты емес, сонымен қатар ондағы микроорганизмдердің даму сипатына
да байланысты: шіру, шіру микробтарымен, ... және ... ... ... ... ... ... тамақтық заттар (белоктар,
майлар, көмірсулар) болғандықтан және әртүрлі микроорганизмдермен
зақымдалғандықтан ... ... бір ... ... ... ... процестері тек олардың ішіндегісінің салды басымдылық кезінде өтеді.
Бұзылу процесінен соң ... ... ... ... ... ... ... және құртты ауруларды тудыруы мүмкін. Сонымен қатар
азық-түліктер өте ауыр ... ... ... ... ... ... ... және табиғаты органикалық, бейорганикалық улы заттардың
түсуінің нәтижесінде. Зиянды жәндіктерде ... ... ... ... ... ... ... тамақтақ құндылығы жағынан және санитарлы-
эпидемиологиялық жағынан қызықтыруы тиіс. Сондықтан тамақтық азық-
түліктерді санитарлық қорғау осы 2 ... ... ... ... ... жүргізілуі тиіс.
Санитарлы-гигиеналық қадағалау үшін бірнеше гигиеналық нормативтер бар: 
1.
өнімді өндіру орнындағы гигиеналық нормативтер;
2.
тамақтық азық-түліктерге қойылатын гигиеналық ... ... ... ... нормативтер;
4.
тамақтық азық-түліктерді қорғау жүйесіне қойылатын гигиеналық
нормативтер;
Бұл нормативтер жалпы және жеке болып бөлінеді. Жалпы барлық тамақтық
өнеркәсіптер арақашықтықта орналасуы ... ... ... құрылғылармен, азық-түліктерді сақтау
қоймаларыменжабдықталуы тиіс. Жеке нормативтер арнайы кәсіпорынмен
анықталады. ... ... ... ... бұл – шикізат сапасына,
технологиялық өңдеудегі санитарлық жағдайына, тасымалдануына, таратылуына
т.б қойылады.
Біздің елімізде тұтынушыға (халыққа) әкелудің барлық этаптарында тағамдық
азық-түліктердің сенімді санитарлық ... ... ... заңдама
жұмыс жасауда. Азық-түліктерді санитарлық қорғау шараларына мемлекеттік
стандарттау жатады. Азық-түліктердің міндетті стандартизациясы ҚР-ның
тамақтық өнеркәсіптермен 1997 жылы енгізілген. ... – бұл яғни ... қай ... ... осы ... ... сай ... керек. Әр
стандарт азық-түлік сапасына байланысты сұрақтарды қамтиды; ол ... ... ... жіктелуіне, физико-химиялық және бактериологиялық
көрсеткіштерін анықтайды, сонымен қатар органолептикалық ережелерін
бағалайды, оралуын, маркировкасын, бағалау жүйесін, қабылдауын ... ... ... ... ... ... шикізат сапасына
байланыста талаптар да бар.
Барлық стандарттар нақты ... ... ... ... 4 ... ... ... тұрады: Кіріспе сол айтылатын азық-түлікке анықтама
береді.
Бірінші бөлімде азық-түлік түрлері бойынша жіктеледі. Егер ... түрі ... ... бұл бөлім болмайды.
Екінші бөлімінде «Техникалық жағдайлар» туралы онда ... ... және ... ... ... ... бөлімінде «Қабылдау ережелері мен сынау әдістері» туралы. Қабылдау
ережелерінде азық-түлікті қабылдаудағы жетекшілік туралы, оның ішінде:
үлгілерді немесе сынама алу әдістері, ... алу ... ... осы ... ... ... стандартына, сынау
әдістері міндетті болып табылады. Осы азық-түлік сапасы туралы маңызды
сұрақтар шешілмегенде қарайды.
Төртінші бөлімде азық-түлікті сақтау, тасымалдау, ... ... ... Стандарт заң күші, оны бұзған жағдайда қылмыстық іс
қаралады. 
Өнеркәсіптік кәсіпорында өндірілген азық-түлікті ... ... ... ведомствомен міндетті түрде танысу қажет, ол осы шығарылған
өнімнің спасына жауап беруші болып табылады. Стандарттық ... ... ... ... ... ... міндетті түрде
жазаланады. Қазақстанда жалған азық-түліктерді шығару тиым салынады және
заң жүзінде қаралады.
Таратылуына шек қойылған азық-түліктерге суррогаттар жатады (бұл ... ... ... ... ... ... азық-түліктердің
орнына алмасып шығарылады (мысалы: уылдырық, ячменьді кофе, сұлыдан
жасалған сүт, жеміс-жидек шайы т.б). Бірақ ... ... ... ... ... ... ... туралы белгіленген тәртіп, (регламентация), ҚР-да МЕСТ
формасы ретінде құрылған, азық-түліктің белгіленген тәртібі ... ... ... ... және ... ... орын алады. Осы
кодекстер, акттар, бұйрықтар мен басқа да заңды құжаттардың мазмұнында азық-
түліктерге қойылатын талаптар жазылған. Сол себепті ... ... жеке әр ... топтарының қасиеттері мен өндіру
жағдайлары көрсетілген, сондай-ақ қасиеттері мен өндіру жағдайлары өнімнің
жалпы және ... ... ... бұл ... ... ... ... отырады (халықтың талабы бойынша, технологиялық процесте
шикізат өзгерісі).
МЕСТ-да барлық өндірілетін және сатылатын азық-түліктерге ... ... Бұл ... ... болып, тұтынушылардың
сұранысы бойынша азық-түлік сапасын жоғарлату мақсатында өзгертілуі мүмкін.
Жаңадан шығарылған өнімнің дер кезінде нақты қасиетін анықтай алмағанда
уақытша техникалық ... ... – УТЖ. Егер ... ... мен ... ... ... УТЖ МЕСТ-қа ауыстырылады. Жергілікті
мағына беретін азық-түлік стандарттары.
Әрбір стандарт пен техникалық жағдайдың нақты номері және шыққан жылы
болады («МСТ 37-95»). Стандарттық аты ... ... ... ... жазылады. Осы стандарттық құжаттар белгілі бір уақыт
аралығында, ... ... ... ... ұзақ уақыт сақталуын
және халық денсаулығын жақсарту мақсатымен жүйелі түрде талаптарға сай
өзгеріп отырады. ... ... және ... үшін ... түрде
арнайы санитарлық қызметкерлер қатысуы тиіс. Олардың міндеттері азық-түлік
қасиеттеріне және көрсеткіштеріне дұрыс баға беру болып табылады.
Азық-түліктерді санитарлық қорғаудың негізгі басты ... ... ... ... СЭС ... ... ... Мұндай құжаттардың
үлгілері инструкциялар, санитарлы ережелер, әдістемелік жазбалар болып
табылады.
Біздің ... ... ... ... ... арқылы ісіне
асырылады, олардың міндеттері қауіпсіз өнімдерді шығаруды қадағалау.
Жоғарғы сапалы азық-түліктерді шығару және алудың ең басты звеносы болып,
өндірістік химия-бактериологиялық лаборатория болып ... ... ... және ... ... сапалылығын анықтау.
Осы лабораториялардан алынған нәтижені сапа туралы инспекция өнімді
қолдануға қорытынды жасайды.
Сапа жөніндегі инспекция сауда министрлігі және ірі ... ... ... ... ... Сауда жөніндегі
инспекция өнеркәсіпте өндірілетін дайын өнімдердің және жартылай
фабрикаттардың сапасын, сонымен ... ... ... ... мен
инструкцияларға сай келуін қадағалап отырады. Олардың тапсырмаларына тағы
да өндірісте ... ... ... ... ... ... ... тіркеме қағаз немесе акттар). Сонымен бірге сапа жөніндегі
инспекция қауіпті көзі бар азық-түліктерді таратуға жол ... ... ... ... ... ... ... дәрігермен және
ведомстволық санитарлық қызметпен тығыз байланыста болады. Стандартқа сай
келмейтін өнімдерді санитарлық дәрігердің экспертизасынан ғана таратылуға
рұқсат етіледі.
Эпидемиологиялық қауіпсіз ... ... алу (ет, сүт т.б) ... ... тапсырмасы болып табылады. Бұл қызметтегілер
шаруашылықта жануарлардан алынатын ет және сүт өнімдерін ветеринарлы-
санитарлы қадағалау жүргізеді. Олар денсаулық сақтау министрлігінің
санитарлық ... ... үшін ... ... ... ... ... ветеринарлық техниктер және трихинелскопистер ет
комбинаттарында өндірістік ветеринарлы-санитарлық бөліміне кіреді. Осы
бөлімнің міндеттері шикізаттық санитарлық жағдайын, жануарларды союға
дейінгі қораның ... ... ... ... ... ... болып табылады. Ветеринарлық дәрігерлер сонымен қатар
ветеринарлы-санитарлық қадағалау және сүт-ет өнімдерінің ... ... ... ... және ... ... ... байланыста емес, бірақ олар тығыз қатынаста жұмыс атқарады.олар
халықты қауіпсіз азық-түлік өнімдерімен қамтамасыз ... ... ... ҚР Денсаулық сақтау Министрлігінің
санитарлық-эпидемиологиялық қызметі ең басты ролді атқарады. Санитарлық-
эпидемияға қарсы ... ... оның ... ... ... ... ... тамақтану, сауда, тағамдық өнеркәсіптерге саниатарлық
норма және ережелер бойынша ескертпелі және ағымды санитарлық қадағалау
жүргізеді.
Сонымен азық-түліктердің толық құндылығы, қауіпсіздігі және ... міне ... ... ... ... ҚР заңымен іске
асатын сенімді санитарлық қорғау.
Әдебиеттер:
Негізгі:
11.Большаков А.М., Маймулов В.Г. ... ... - М. : ... ... И.М. ... ... -Изд. 2-е, перераб. и доп.-
М.:Медицина,2002.-384с
3.Под ред. акад. РАМН Г.И.Румянцева Гигиена.- М, ГЭОТАР, Медицина, 2001
-608 с.
4.Пивоваров Ю.П., Королик В.В., Зиневич Л.С. ... и ... ... ... ... и ... пособия» Ростов на Дону: «Феникс»,
2002. - 512 с.
5.Кенесариев У.И., Жакашов Н.Ж. ... и ... ... ... для
медицинских ВУЗов и колледжей. Алматы. 2002. –260с.
6.Ю.Ю.Елисеева ... ... ... ... ... В.Г. ... болезни: Учебник для медвузов.-Изд.4-е,
перераб. и доп.- М. : Медицина,2006.-480с.-(Учеб. лит. для ... ... по ... и охране труда (рабочих профессий и видов
работ) в Республике Казахстан+CD.-Алматы,2006 
9.Оформление Э.В.Мухлынова .Медицинская экспертиза трудоспособности, медико-
социальная, военно- врачебная: ... ... ...

Пән: Медицина
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 35 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сот жүйесі42 бет
Қозының алиментарлық дистрофиясын зерттеу33 бет
TCP/IP хаттамалар комплекстерімен жұмыс7 бет
«Агросервис Шапағат» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің есептіліктері мен алғашқы құжаттары33 бет
«Көлік шинасының резина үгіндісінің мұнай битумының сипаттамаларына әсерін зерттеу»26 бет
Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясы7 бет
Адамды кепілге алу қылмысы77 бет
Адвокат - қорғаушының алдын ала тергеуге қатысуы5 бет
Аурудың алдын алу туралы4 бет
Аурухана ішілік жұқпа туралы7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь