Жасушаның зерттеу әдістері

Жасушаның зерттеу әдістері.

Кіріспе:

Жасуша туралы ілім
I.Жасушаның микроскопиялық зерттеу әдістері
1.1.Оптикалық микраскопия
1.2.Электрондық микроскопия

II.Жасушаның химиялық құрамы
2.1.Белоктар
2.2.Нуклейн қышқылдары
2.3.Жасушаның арнаулы органоидтары
2.4.Жасушаның тіршілігіндегі ядроның ролі

Қорытынды

Пайдаланған әдебиеттер
Жасуша туралы ілім.
Цитология жеке ғылым ретінде өткен ғасырдың соңгы ширегінде пайда болған. Бірақ клетка жөніндегі ілім XVII ғасырдан басталады, оның тарихы үш ғасырды қамтиды. Организмнің клеткалық құрылысының ашылуы микроскоптың шығуьна байланысты.Микроскоптың шығу тарихы толық анық емес. Бірақ та микроскопты жасап шығаруда көзілдірік өндірісінің кейбір әсерінің болғаны күмәнсіз. Көзілдірік 1285 жылы Италияда шықкан. Кейбір аңыздарға карағанда алғашқы микроскопты голландиялық оптиктер Янсендер 1590 жылы жасап шығарган. 1612 жылы Галлилей де микроскопты құрастырған. Алгашқы микроскоп ғылыми зерттеу құралы болмаған, оған ойыншық ретінде караған. Ағылшын математигі, физигі және механигі Роберт Гук 1665 жылы өзі жасаған микроскоп арқылы тығынның құрылысын қарап, оның үяшықтардан тұратынын анықтаған. Осы ұяшықтарды клетка деп атаған. Сонымен Р.Гук "клетка" деген терминді калдырған. Бұл қазіргі түсініктегі клетканың ашылуы емес. Кейінірек, осы XVII ғасырда Грю мен Малышги микроскопты қолдана отырып өсімдіктердің құрылысын зерттеген. 1671 жылы Мальпиги "Өсімдіктер анатомиясы жөніндсгі түсініктер" деген еңбегін, 1672-1675 жылдарда "Өсімдік анатомиясы" атгы кітабші жариялаған. 1671 жылы Грю "Өсімдіктер анато-миясының бастамасы" деген еңбегін Лондон Королевалық қоғамына тапсырған. Мальпиги, әсіресе Грю өсімдіктердің микроскопиялық құрылысьн зерттей отырып, осімдіктердің әр түрлі бөліктерінің құрамында "көпіршіктердің" болатынын анықтаған. Өсімдіктердің клеткалық құрылысын корген, XVII ғасырдың ұлы микроскопшілерінің бірі А.Левенгук, бірақ та ол өз жаңалықтарының маңызын түсіне алмаған. А.Левенгук жануарлардың клеткаларында эротроциттерді, спермотозоидтарды, бірклеткалы жануарларды бірішпі болып көрген. Сонымен XVII ғасырда өсімдіктердің "клеткалық кұрылысы" ашылған. Бірақ та шын мағынасындағы клетка осы ғасырдың оқымыстыларына белгісіз болған.
XVII ғасырда микроскоптың құрылысы жабайы күйінде қалған.
XVIII ғасырда микроскоптыд қүршшсына елеулі жацалыкпгар енбеген, тек қана азды-көпті штативі ғана жаңарған. Бұның себебі XVIII ғасырдың ғалымдары микроскопқа көңілді аз аударған. XVIII ғасырда және ХIX ғасырдың бас кезінде откен ғасырдағы мәліметтерге елеулі жаңалықгар қосылған. XVII және XVIII ғасырларда өсімдік клеткасының қабықшасы ғана белгілі болған. XIX ғасырдың басында зерттеушілер өздерінің назарын клетканың ішкі бөлігіне аудара бастаған. XIX ғасырдың бірінші ширегінде клеткада ядро (1825) байқалған. Оны тауық жұмыртқасынан тауып, ұрық көпіршігі деп атаған. Кейін өсімдік клеткасының ядросын 1831 жылы Р.Броун ашқан. Осыдан соң клетканың қалған құрылымын атау үшін Пуркинье протоплазма (1839-1840) деген терминді енгізген. Сонымен XIX ғасырдың бірінші үш он жылында өсімдіктер анатомиясында елеулі жаңалықтар ашылған. Егер де XIX ғасырдың басында клетканың не екені және өсімдіктердің клеткалық құрылысының маңызы жөніндегі мәселе анық болмаған болса, өткен ғасырдың екінші ширегінің бас кезіңде жағдай өзгерді. Клетканы барлық өсімдіктер әлемінің құрылымдық элементі деп санады.
XIXғасырдың басында микроскопиялық зерттеулердің кең таралу клеткалық құрылыс өсімдіктер емес жануарлар организміне тән екенін көрсетті бұл бағытта көп еңбек сіңірген Я. Пуркинье мен И. Мюлердің мектептері.
Пуркинье микроскопиялық анатомияның негізін ғана қалаушы емес, сонымен бірге микроскопиялық техниканың негізін салушының бірі. Оның шәкірттерінің Т. Шванның, Я. Генленің, Р. Ремактың гистологияиың негізін салушылардың бірі А.Келликердің, Э.Дюбуа-Реймонның, Р.Вирховтың, Э.Геккельдің,
И.М.Сеченовтың еңбектері бүкіл әлемге мәлім. 1838 және 1839 жылдары немістің екі ғалымы, ботаник М.Шлейден мен зоолог Т.Шванн, көптеген деректі материаддарға сүйеніп клеткалық теорияны құрастырды. Т.Шванн клетканы өсімдіктер мен жануарлардың унивсрсалдық құрылымдық компоненті деп кдрастырды. М.Шлейден мен
Пайдаланған әдебиеттер.


1.Цитология. М.Х.Нұрышев.
2.Гистология және эмбриология негіздері. М.Нұрышев.
3.Жалпы цитология негіздері. Қ.Сапаров.
4.Организмнің нәзік құрылымы. А.Рақышев.
5.Клетка. К.Свенсон.
6.Гольджи аппараты. У.Уэйли.
        
        Анотация.
Курстық жұмыстың тақырыбы «Жасушаның зерттеу әдістері» болғандықтан,
жасушаны ең ... кім ... ... ... ... ... оның
химиялық құрамы, жіктелуі, арнаулы органойдтары, құрылысы жайында жазылды.
Жасушаның ... ... ... ... ... зерттеу әдістері
1.1.Оптикалық микраскопия
1.2.Электрондық микроскопия
II.Жасушаның химиялық ... ... ... ... ... ядроның ролі
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер
Жасуша туралы ілім.
Цитология жеке ғылым ... ... ... ... ... ... Бірақ клетка жөніндегі ілім XVII ғасырдан басталады, оның тарихы үш
ғасырды ... ... ... ... ... ... байланысты.Микроскоптың шығу тарихы толық анық ... ... ... ... шығаруда көзілдірік өндірісінің кейбір әсерінің болғаны
күмәнсіз. Көзілдірік 1285 жылы ... ... ... ... карағанда
алғашқы микроскопты голландиялық оптиктер Янсендер 1590 жылы жасап
шығарган. 1612 жылы ... де ... ... Алгашқы микроскоп
ғылыми зерттеу құралы болмаған, оған ... ... ... Ағылшын
математигі, физигі және механигі Роберт Гук 1665 жылы өзі жасаған микроскоп
арқылы тығынның құрылысын қарап, оның үяшықтардан тұратынын ... ... ... деп ... Сонымен Р.Гук "клетка" деген ... Бұл ... ... ... ашылуы емес. Кейінірек, ... ... Грю мен ... ... қолдана отырып өсімдіктердің
құрылысын зерттеген. 1671 жылы ... ... ... ... ... еңбегін, 1672-1675 жылдарда "Өсімдік анатомиясы" атгы
кітабші жариялаған. 1671 жылы Грю ... ... ... ... ... ... қоғамына тапсырған. Мальпиги, әсіресе Грю
өсімдіктердің микроскопиялық құрылысьн зерттей отырып, ... ... ... ... ... болатынын анықтаған.
Өсімдіктердің клеткалық құрылысын корген, XVII ... ... бірі ... ... та ол өз жаңалықтарының маңызын
түсіне алмаған. А.Левенгук жануарлардың клеткаларында эротроциттерді,
спермотозоидтарды, ... ... ... ... көрген. Сонымен
XVII ғасырда өсімдіктердің "клеткалық кұрылысы" ашылған. Бірақ та ... ... осы ... ... ... болған.
ғасырда микроскоптың құрылысы жабайы ... ... ... ... ... ... ... тек қана
азды-көпті штативі ғана жаңарған. Бұның ... XVIII ... ... ... аз аударған. XVIII ғасырда және ХIX ғасырдың
бас кезінде откен ғасырдағы мәліметтерге елеулі жаңалықгар ... ... XVIII ... өсімдік клеткасының қабықшасы ғана белгілі
болған. XIX ... ... ... ... клетканың ішкі бөлігіне аудара ... XIX ... ... ... ядро (1825) ... Оны тауық жұмыртқасынан
тауып, ұрық көпіршігі деп атаған. Кейін өсімдік клеткасының ... ... ... ашқан. Осыдан соң клетканың қалған құрылымын атау ... ... ... ... ... ... Сонымен XIX
ғасырдың бірінші үш он жылында өсімдіктер анатомиясында ... ... Егер де XIX ... басында клетканың не екені және
өсімдіктердің клеткалық құрылысының маңызы жөніндегі ... ... ... ... ғасырдың екінші ширегінің бас кезіңде жағдай
өзгерді. ... ... ... ... ... ... деп
санады.
XIXғасырдың басында микроскопиялық зерттеулердің кең таралу клеткалық
құрылыс өсімдіктер емес жануарлар организміне тән ... ... ... көп ... ... Я. ... мен И. Мюлердің мектептері.
Пуркинье микроскопиялық анатомияның негізін ғана қалаушы емес, ... ... ... ... ... ... Оның ... Шванның, Я. Генленің, Р. Ремактың гистологияиың негізін салушылардың
бірі А.Келликердің, Э.Дюбуа-Реймонның, Р.Вирховтың, ... ... ... ... ... 1838 және 1839 ... екі ғалымы, ботаник М.Шлейден мен зоолог Т.Шванн, көптеген деректі
материаддарға сүйеніп клеткалық теорияны ... ... ... мен ... унивсрсалдық құрылымдық компоненті деп
кдрастырды. М.Шлейден мен ... ... ... ... ... жоқ ... ... болады деп қате түсінген. Клеткалық теория барлық
тірі табиғаттың біртұтас ... ... ... ... дамуына ғана емес философияның дамуына да үлкен прогрессивтік
әсері тиді. Ф.Энгельс клеткалық теорияны XIX ғасырдағы үш ұлы ... ... ... ... ... және ... ... бірі деп жоғары бағалады. Клеткалық теория шықканнан кейін 20 жылдан
соң немістің ұлы дәрігері Рудольф Вирхов (1859) ... ... ғана ... ... қорытынды жасап, клеткалық теорияны одан әрі дамытты.
Қазіргі кездегі клеткалық теорияның ... ... ... тіршіліктің ең кішкене бірлігі.
Түрлі организмнің клеткалары ... ... ... ... ... көбейеді.
Көп клеткалы организмдер клеткалар мен ... ... ... ... ... ... оз алдына жеке ғылым болып
калыптасты. Бүған себеп болган микроскоптың жақсартылуы мен ... ... Атап ... ... ... ... винт пен ... жабдықталады. Осымен қатар микроскоптың
оптикасы жақсартылады. Көрсету дәрежесі жоғары ... ... ... ... ... ... енуі ... жаңалық
болды. Иммерсия принципін ұсынған 1850 жылы ... ... ... ... ... ... қолданылған өсімдіктер майы мен су ойдағыдай
нәтиже бермеді.
Микроскоп оптикасы конструкциясының онан әрі ... ... ... байланысты. 1878 жылы Аббенің басшылығымен иммерсияға ... ... ... Иммерсиялық орта ретінде самыр-сын майы
пайдаланылды. 1873 жылы Аббе микроскоптың ... ... ... ... Бұл ... осы күнге дейін Аббенің атымен аталады.
Микроскоптың жақсаруымен бірге микроскопиялық ... да ... ... жаңа ... ... болды. 1840 жылы
А.Ганновер фиксатор ретінде хром қышқылын ұсынды, ал 1859 жылы ... ... деп ... фиксаторды практикаға енгізді. 60 жылдың
аяқ ... ... ... қышқылын, 1878 жылы Ланг ... ... ... ... Формалинді осы мақсатта алташ ... жылы Блум ... ... XIX ғасырдың аяқ ... ... ... ... ... ... микротом деп аталатын құралдың
жабайы түрін Я.Пуркиньенің шөкірті ... ... ... ... ... ... ... және қатыру әдістері
қажет болды. 1869 жылы Е.Клебе ... ... үшін ... ... желатинді ұсынды. 1879 жылы П.Шиффердеккер осы ... ... ... ғасырдың орта кезінде бояу әдістері шыға
бастады. ... ... ... 1849 жылы ... пен Кон ... жылы ... ... ... ... ... ... ширегінде аналин бояғыштары да пайдалана басталды.
Оптикалық микроскопия
Биологиялық ... ... ... бар ... МБИ-2, МБИ-3,
МБР т.т.). Бұл ... ... ... және ... жан- ... зерттеуге мүмкіншілік береді. Ең жақсы деген
оптикалық ... ... ... ... ... ... ... қабілеті дегеніміз жеке көрінетін екі нүктенің ең кіші
ара кашықтықтары. Жарық микроскопы екі ... ара ... ... Бұл ... ... ... ... жүйесі көмегімен іске
асады. Әйнек жүйелерінің бірі объекгив, қарайтын ... ... ... ал ... деп ... ... жүйе оны қайтадан
үлкейтеді. Окуляр көзге жақын орналасқан линза дейді. Микроскопта ... ... ... ... шешуші қабілеті 0,2 ... 200 нм ... тең, ал адам ... ... ... 0,1 ... көзі ... ультракүлгін сәулелерді қолданған кездс оптикалық
микроскоптьщ шешуші қабілетінің шегі 0,1 мкм ... яғни екі есе ... ... ... көзі қабылдай алмайтын болғаңдықтан, клетка
құрылысының көрінісі фотоға немесе экранға түсіріледі.
Электрондық микроскопия.
Электронды ... 1931 жылы ... мен ... ... ... ... анық ... Руска мен Кнолль 1934 жылы алған
болатын. 1950 жылы ... рет ... ... ... микроскоп препарат дайындайтын құралды ультрамикротом
деп атайды. Электрондық микроскоптың шешімдік қабілеті өте ... ... ... микроскопына қарағаңда 100 000 ... ... ... электрондық микроскоптың көрсеткіштік
қабілеттілігі 0,1-0,3 ... ... ... ... 150 000 ... ... Клетканың барлық ультрақұрылысын молекулалық деңгейде зерттеуге
мүмкіншілік береді.
Жасушаның химиялық құрамы.
Қоршаған ортадағы ... ... ... тірі ... байкалғанымен
тіршілікке қажет элементтердің саны жиырмаға жуық. ... ... ... бұл ... үш ... бөледі: негізгі
элементтер, микроэлементтер және ультра-микроэлементтер деп. ... ... ... ... ... ... Кейбір элементгердің
универсалдық маңызы болады (сутегі, көміртегі, азот, оттегі; ... ... ... ... ... және хлор); басқалары бәріне бірдей
керек болмағанынен түрлердің көпшілігіне қажет (темір, мыс, ... ... ғана тән ... ... ... Бұл тірі және өлі
табиғаттың байланысты екенін және біртұтастығын көрсетеді. ... ... ... ... және ... ... ... құрайтын құрылыс бөліктері. Көмірсу мен липидтер сутегінен,
көміртегінен және оттегінен тұрады; белоктар аталған ... ... пен ... ... ... азот пен ... тұрады. Сонымен,
осы алты элемент тірі материяның басты ... ... ... құрайды. Көптеген элементтер әдетте иондар күйінде кездеседі.
Клеткадағы катиондар мен аниондардың мөлшері клетканы қоршаған ортадагы
олардың ... өзге ... ... ... ... К* ... ... ал Nа+ төмен. Клетканы қоршаған ортада(қанда, теңіз суында)
керісінше, К* өте аз ... ал Nа* ... ... ... ... мен қоршаған ортада бейорганикалық иондардың болуы клетканың ... ... ... ... бар. Су мен ... ... және ... . концентрацияда кездесетін қолыстардан басқа ... ... ... ... ... липидтер болады.
Су
Клетка заттарының ішіңде салмағы жағынан су ... ... ... ... ... түрліше болады. Клеткада судың көп болуы оның
қызметінің дұрыс болуының ... ... ... ... ... ... су ... ал май ұлпасының белсенділігі кем клеткаларында 40%-тен
аспайды. ... ... ... ... ... ... көлшілігінен
айырылған клеткалар барлық тіршілік белгілерінен айырылады. Мұндай хал-
күйді анабиоз деп ... ... ... ... ұзақ ... ... ... кейін кайтадан тіршілік күйі қалпына ... ... ... ... ... су ерітіндісі күінде қабылдайды және
қалдық заттарды клеткадан су ерітіндісі ... ... ... ... су ерітіндісі ретінде ғана жүреді. Су ... ... ... ... белоктардың, майлардың,
көмірсулардың және басқа ... ... осы ... ... ... ... ... пішіні жағынан ... ... және ... да ... ... белоктарға байланысты. Белоктар -
тірі клетканың негізгі құрамды бөлігі. ... ... ... ... Оның бұл аты ... протос-алғашқы деген ұғымды білдіретін
сөзінен шыкқан. Белоктың тіршіліктегі ... ... ... ... ... басты құрылыс материалы ғана емес, сонымен ... ... ... ... реттейді. Коссельдің, Гофмейстердің
және Эмиль Фишердің жұмыстарынан кейін ... ... ... белоктардың саны өте кеп. Ең кішкене және құрылысы ... ... ... саны ... мың, ал адамның клеткаларында
100 000-ға ... ... ... ... массасы бірнеше мыңнан
бірнеше ... ... ... Табиғи белоктарда жиырма түрлі
аминқышқылдар кездеседі. ... ... ... ... ... көп ... ... жалпы құрғақ массасының 50%-нен
астамы белоктардың үлесіне тиеді. Белокгарда кездесетін аминқышқылдарының
бәрі а аминқышқылдар категориясына ... ... ... ... ... Д-изомері де кездеседі, бірақ та олар еш ... ... ... ... екі типі бар: ... және ... жіп пішінді
макромолекулалар тобы фибриллалық немесе мембраналық құрылымдарды құрай-ды.
Нуклейн қышқылдары.
Нуклейн ... 22 ... ... ... ... ... жылы іріңнің клеткаларынан ашқан. Нуклейн қышқылдары клеткалардың
бәрінде де болады. ... ... ... ... ... ... ... Барлық жануарлар организм-
дершің құрылыс материалы. Тірі организмдсрдің, бәріндс ДНҚ жәнс ... ... ... ... ... ... ... вирусында,
полимелиттің вирусында тек қана РНҚ болады, басқаларында тек ДНҚ, ... ... және ... ... мен
жоғаргы сатыдаға организмдерде нуклейн ... екі типі ... ДНҚ ... ... ... ... хроматиннің құрамына кіреді.
Ядродағы ДНК белоктармен қосылып, ... ... ... ... және ... ... ... органойдтарда
да болуы мүмкін. РНҚ ядрода да, сол сияқты цитоплазмада да ... ... ... нуклеоплазмада және хроматинде орналасқан. Цитоплазмада
рибосомалардың негізгі бөлігі.
Жасушаның ... ... ... ... 1840 жылы клетканың ішкі құрамын ... ... ... ... ... ... Протоплазма клетканы құрайтын
тірі зат — кариоплазма (ядро деген мағынада) мен цитоплазмаға бөлінеді. Бұл
екі терминді ғылымға енгізген 1882 жылы ... ... ... ... метаболизмдік жұмысшы аппараты. Мұнда негізгі
метаболизмдік ... ... ... ... ... (һуаline шыны),
органоидтардан және кірінділерден тұрады. Клеткада белгілі ... ... ... ... бөлігін органоидтар (органел-ла)
деп атайды. Аудармасы "кішкене орган".
Органеллаларды мембраналы және мембранасыз, жалпы ... бар ... ... деп ... ... ... эндоплазмалық
тор, Гольджидің комплексі, митохондриялар, лизосомалар, пе-роксисомалар, ал
мембранасыз органеллаларға рибосома-лар, ... ... ... ... мен ... ... ... — мөлдір), негізгі плазма немесе цитоплазманың
матриксы, клетканың маңызды бөлігі, оның шын мағынасындағы ішкі ... ... ... матриксы гомогенді немесе электрондық
тығыздығы төмен ұсақ ... зат ... ... құрамында түрлі глобулалық белоктар мен ... ... ... ... ... ... белоктардың
жалпы санының 20-25 %-ін ... ... ... ферменттеріне
гликолиздің ферменттері, ... ... ... ... және басқа маңызды қосылыстардың ферменттері
жатады. Матриксте РНҚ мен белоктың синтезделуі кезінде аминқышқылдарының
белсенділігін арттыратын ... ... ... осмостық және
буфферлік қасиеттері де гиалоплазманың құрамы мен қүрылымына ... ... жылы ... және ... фибробластардың өте жұқа
кесіндісін электрондық ... ... ... торды
байқаған.1953жылы Портер оны эндоплазмалық тор деп атаған.Кейін
эритроциттер мен ... ... ... ... де
байқалған. Бұлшықет клеткаларындағы эндоплазмалық торды саркоплазмалық тор
деп атайды.
Эндоплазмалық тор ... ... ... ... ... ... екі ... ажыратады: 1. Бұдыр немесе гранулалық;
2. ... ... ... ... ... ... цитоплазмалық бетіне
жабыса біткен рибосомалар болады. Эндоплазмалық тордың бұл түрі ... ... ... ... ... синтездейтін жануарлар мен өсімдіктер
клеткасында көп мөлшерде байқалады. Бұл ... бәрі ... ... ... ... Бір ... ... де эндоплазмалық тордың
екі түрі де болуы ... ... ... ... ... ... клетканың барлық аймағында кездеседі. Эндоплазмалық тордың
қабырғасы плазмалық және басқа клеткалық мембраналар ... ... ... ... та эвдоплазмалық тордың мембранасы жұқа, тегіс
және өткізгіштігі түрліше болады, биқабаттағы ... ... ал ... байланысты холестерин жоқтың қасында, сол сияқты
белоктарда өзгеше. Гранулалық ... тор ... ... ... ци-топлазманың базофильдік учаскесіне сәйкес келеді.
Гольджи аппараты
Бұл органоидты 1898 жылы Италия ғалымы К.Гольджи нерв ... ... ... ... сперматозоидтар мен эритроциттерден басқа
омыртқалы және ... ... әр ... ұлпаларының клеткаларында
болатыны анықталды. Өсімдіктер клеткасьнда болу-болмауы көп уақытқа ... ... ... ... да ... ... микроскоп дәлелдеді.
Кейде тор тәрізді аппарат, Голъджидің комплексі, пластинкалы кешен деп те
атайды.
Жарық микроскопы Гольджи аппаратының екі ... ... тор ... ... ... ... ... құрылымы әдетте ядроның
маңында және центриольдарды қоршай орналасады,ал диктиосомалар клеткалардың
цитоплазмасында түрліше орналасуы мүмкін.
Лизосомалар
Лизосомаларды 1955 жылы швед ... Де Дюв ... ... ... ... ... бір клеткалы және көп
клеткалы ... ... ... мен ... ... Лизосомалар полиморфты құрылымдар, олардың құрылысын ... ... ... ... ... ... саны ... жетеді.Лизосомалардың үлкендігі 100 нм-дей бір қабатты мембранамен
қоршалған гидрозаларға толы жұмыр ... төрт ... ... ... ... ... және ... денешіктер.
МИТОХОНДРИЯЛАР
Митохондриялар АТФ-ті синтездеуші органелла. Негізгі функциясы
органикалық ... ... ... ... ... ... ... байланысты. Осы қызметін еске алып ... ... ... ... деп ... Клетканың тыныс алу
органелласы деп атауға болады.
Митохондриялар ... мен ... ... ... ... де, атап ... ... клеткаларында, жоғары сатыдағы
өсімдіктерде, балдырларда және қарапайым жәндіктерде болады.
Цитоплазманың ерекше органелласы ретінде митохоңдрияларды алғаш рет ... ... ... 1850-1890 жылдар арасында көптеген ... ... ... ... ... ... ... жариялаған, әр түрлі ат-тармен аталған, бірнеше
қызмет аткарады деп жазған. Осы органелланы анықтаудағы ... ... ... Клетканың структураларынан митохондрияларды жеке ажыратып
алғанда Келликер. 80-ші ... ... ... ... жіп ... ... бөліп алған. Флеммингтің осы
жіптері митохондриялар болады. 1890 жылы Альтман гранулаларды бояитын ... ... Бұл әдіс ... жүйелі түрде зерттеуге мүмкіндік
береді. Альтман бұл органелланың түрлі клеткаларда болатынын ... деп ... ... "митос"— жіп, "хондрион"— гранула деген
сөздерінен құралган. Митохондрия термині 1897 жылы ... ... ... бірі ... қала ... (хондриоконттар, хондриопластлар,
хондросомалар, хондриосфералар т. б.).
Тірі клеткаларды зерттегенде митохондриялар қозғалысының, формасы мен
үлкендігінін өзгеретінін ... ... ... ... ... ... та ... жіп немесе
гранула тәрізді болады. Басқа формалары да кездеседі: жұмыр, сопақша, ... ... ... ... формалары.
ХЛОРОПЛАСТЛАР
Өсімдіктер автотрофты организмдер тобына жатады. Тікелей аудармасы
"өзін-өзі қоректендіруші ... ... өмір сүру ... ... оларды құрушы бөліктерінің табиғатынан көрінеді.
СОг, Н2О және басқа заттардың ... ... ... ... ... компоненттерге айналдыру үшін электрондардың көп мөлшері
керек.
Жабайы системаларда автотрофтық тотықсыздандыру НАДН қатысында жүреді,
яғни катаболизмдік тотығудағы коферменттер мен ... ... ... ... ... Биологиялық тотықсыздандыруға табиғат ерекше кофермент
жасаған, осымен анаболизмді ... ... ... ... ... ... осы ... НАДФ (никотинамидадениндинуклеотид
фосфат) деп атайды.
НАДФ НАД-қа ұқсас болғанымен қызметі өзге. ... ... ... ... ( ... ... жатады.
Биологиялық фотоэлектрлік бірліктердің негізгі кызметі энергиясы аз
донорлардан электронды қабылдап, ... ... ... ... ... ... және сәйкес акцепторларға тапсыру. Хлорофиллге
тәуелді жабайы комплекстер ... ... және ... күкірт
бактерияларында байқалады. Бұл организмдер күкірттік компоненттер жинағы
электрондар донорлары ретінде пайдаланады.
Фотосинтез — ... ... ... өте ... процесс.
Фотосинтезде басты рөлді хлорофилл атқарады. ... ... ... ... ... ... ... клеткасының электрондарды тасымалдаушы фотосинтездік ... ... ... ... ... ... ... және ішкі мембраналардан, ішінде ... мен ... ... ... ... ... тұрады.
Сонымен бірге хлоропластларда тилакоидтар (қапшық) деп аталатын бір мебрана
мен коршалған ... ...... фотосинтездеуші структуралар
болады. Хлоропластың матриксінде тилакоидтер жеке-жеке орналасуы ... ... ... ... ... тәрізді стуктура құрайды.
Рибосомалар
Рибосомалар — прокариоттар мен ... ... ... 15-25 нм өте ұсақ ... ... Эукариоттар клеткаларында
рибосомалардың екі популяциясы байқалады: гранулалық эндоплазмалық тордың
мембраналарының бетіне бекіген, ... ... ... ... ... ... матриксінде бос орналасқан.
Рибосомалар белшектерінің үлкендігін ультрацентрифугада бөлшектер
шөгуінің жылдамдығын ... ... ... ... ... ... Бөлшектер неғұрлым салмақты ба-
са, соғұрлым тез шөгеді.
Ультрацентрифуганы түңғыш рет ... ... ... ... негізін қалаған швед ғалымы Сведберг.
Молекулалық массасы алты ... ... ... 100 ... ... (Сведбергтің 100 бірліктері). Прокариоттар рибосомаларының
седиментация ... 70 ... 80, ... ... ... рибосомалардың 70 класына
жатады. Хлоропластардікі 67-70 5 тең.
Рибосомалар ... әр ... екі ... ...... және ... ... РНҚ
мен белоктан тұрады. Үлкен суббірлігі эндоплазмалық тордың липопротеидтік
мембранасына рибосомалардың ... ... ... ... ... сүтқоректілерге дейінгі организмдердің
бәрінің рибосомалары ... ... және ... ... ... Белок пен РНК- ның бірдей мөлшерінен тұрады. Рибосомаларда липидтер
болмайды.
Белоктарды жедел синтездейтін клеткаларда ... көп ... ... ... өсу ... де цитоплазмада, эндоплазмалық ... ... ... бос рибосомалар байқалады. Ересек және
кәрі клеткаларда ... ... ... ... мРНҚ-ның
молекулалары бос рибосомаларды ... ... ... деп ... ... ... ... үнемі қозғалыста болады. Рибосомалаға митохондриялардың,
Гольджи аппаратының мембранала-рына, плазмалық мембранаға ... ... да ... пісіп жетілген өсімдіктер клеткаларына тән: ... толы ... ... ... көпшілігінде вакуольдар
соншама көп болады,клетканың ішкі кеңісгігінін; 90% ... алъп ... мен ... ... ... кабырғаға жанасып жұқа қабат
күйінде орналасады. Вакуольдардағы сұйықгы клеткалық немесе вакуольдік сөл
деп атайды. ... ... ... ... ... ұсақ
көпіршіктерден пайда болады. Вакуольдер тонопласт деп аталатын элементарлық
мембранамен қоршалған.
Өсімдіктердің орталық вакуольдері көптеген маңызды функцияларды
атқарады. Олардың бірі ... ... ... ... және ... ... Сонымеи бірге суда еритін заттардың жиналуын ... ... ... ... ... сиятыы заттарды таңдап
откізеді, сондықтан да вакуолъдегі ... ... ... ... ... өзге ... Вакуольдердің
көпшілігінде тұздардың, қанттардың және қышқылдардың, ал кейде суда ерігіш
пигменттер де көп ... ... ... заттардан вакуолъдік
сөлдс калийдің, натрийдің, кальцийдің фосфаттары болады, ... ... да ... ... ... ... экскреция
процестеріне қатысады деп есептеуге болады7
Клеткалық центр
Клеткалық центрді 1875 ж. Гертвиг ашқан. Екінші жылы 1876 ... ван ... ... ... ... процесін зерттеген кезде
бөліну фигурасының жиегінде кішкене жұмыр денешіктерді байқап, оларды
"полярлы немесе ... ... деп ... ... Э. ван Бенеден мен
Бовсри клеткалар бөлінген ... ... ... ... және ... ... ... бөліну ұршығының пайда болатынын анықтаған.
Клеткалық центр барлық жануарлар клеткаларына тән. ... ... меи ... ... ... және ... болмайды.
1891ж. Гейденгайн гистологиялық препараттарды бояудың темір
гемотоксиленмен бояу ... ... ... клеткалық центрдің центросома
немесе центросфера деп аталған жұмыр массасының, ортасында орналаскан екі
хромофильдік орталық ... - ... ... ... алғаш рет 1833 жылы Броун өсімдіктер клеткасынан ... ... ... ... клеткаларында ашылған. Ядро ... ... ... ... ... ... клеткада бір ядро
болады, көп ядролы клеткаларда ... ... ... ... ... келеді. Бірақ та клетканың жасына және фуккциялық
күйіне байланысты өзгеріп ... ... ... де ... ... клетканың жасына, физиологиялық күйіне тағы ... ... ... ... хроматиннен (хромосомалық
материал) ядрошықтан және кариоплазмадан, ядролық немесе нуклеоплазмадан
тұрады.
Ядроның химиялық ... ... ... ... химиялық
құрамының күрделі екені ... ... ... ... қышқылдары
мен белоктардың қосылысынан ... ... ... ... ... компоненттен ... ... ... ... ... ядролар бөлігінің көпшілігін
құрайтын гистон емес ... деп ... ... қышқыл
белоктар болады. Протоаминдер ... амин ... ... ... ... ... бар жай ... Протоаминдер балықтардың
сперматозоидтарында байкалған,ал басқа ... ... ... ... саны ... ... және ДНК мөлшері пропорционал
келеді. ДНК мен ... олар ... ... құрайды.Гистондар цитоплазманың
полисомаларнында ... Бұл ... ... ... ... ... ... ядроға көшіп ДНК-ның участіктерімен ... ... ... ... ... белоктар түрліше болуы мүмкін.
Қышқыл белоктарға ядро ферменттерінің негіз бөлігі жатады. Атап ... ... ... ... ... ферменттер мен ДНК
матрицасында РНК ... ... ... ... ... ... оньң есесіне АТФ-аза, гликолиздеуші
ферменттер болады. Негізгі белоктар ядро ... ... ... ... ... ядро қабықшасында, ядрошықта және кариоплазмада
орналаскан. Ядродағы ... ... ... және ... ... түрлі кезеңінде өзгеріп отырады.
Ядрода минералдық заттардан фосфор, ... ... ... цинк, мыс,
кобальт, вольфрам, өте аз мөлшерде литий, никель, ... ... ... ... маңызы бар калъций мен магний байқалған. Ядролардың ферменттері
негізінде нуклеин қышқылдық алмасу мен ... ... ... ... цитоплазмада болатын ферменттер болады, бірақ та өте аз
мөлшерде.
Ядро қабықшасы.
Оптикалық ... ... мен ... ... көптеген тәжірибелер клеткалардың бәрінде ... ... ерте ... ... Бұл бағытты дамытудағы электрондық
микроскоптың рөлі ерекше. Элекроңдық микроскоптың мәліметтері бойынша ... екі ... ... ... және ішкі ... қалыңдығы 7 нм-дің шамасында. Морфологаялық жағынан ... ... ... ... жоқ, ... мен ... ... перинуклеаралық кеңістік деп аталатын мембраналардың арасыңда ені 20
нм-ден 60 ... ... ... ... ... ... ... клетканың
бөліну кезеңінде болмайды. Ядро қабықшасың екі қабатты екенін 1882 ... ... ... Ядро ... ... ... поралар
болады. Ядролық қабықшаның сыртқы ... ... ... ... ... Ядро ... сыртқы мембранасының
цитоплазмаға қараған бетіңде, эндолалзмалық тордың ... ... ... ... сөлі.
Ядро сөлі немесе кариоплазма,я ... ... ... ... мен ... ... орны.Жарық
микракопында оның құрамы байқалмайды, сол ... ... ... де ... Ядро сөлі ... заты аз сүйық құрылым. Ядро сөлінің
мөлшері түрліше ... ... Бір ... ... аз болады,
екіншілері кариолимфаға бай келеді. Ядро сөлінің тұтқырлығы ... ... ... Ядро ... ... мен РНК ... ... ядро сөлінде ядродағы нуклеин қышқылдарының ... ... және ... мен ... ... Мұнда ядроға тән
ферменттердің көпшілігі байқалады. Олардың ішінде АТФ түзуге қатысатын
гликолиз ферменттері маңызды рөл ... ... ... фосфорлық
алмасу ферменттері, бос нуклеотидтерді синтездеу мен ыдыратуға қатысатын
ферменттер тобы ... ... ... ... ... рөл ... ... (НАД)
синтезін катализдейтін НАД-пирофосфорилазаны атауға болады. Кариоплазмада
белоктік және амин ... ... ... ... ... т.б. ... ... мен ядрошықта синтезделген өнімдер ... ... Олар ... барғанға дейін ядро сөлі арқылы ... ... ... ... ядро сөлі ядро ... жүретін әр
түрлі процестерге энергия жеткізеді.
Ядрошық.
Ядрошық - интерфазалық ядроның ... ... ... 1781 ... ... ... ... клеткаларынан байқаған.
1948 жылға дейін ... ... ... шектелген. Касперсон мен Браше еңбектерінде ғана ... ... ... Олар ... ... ... ... болмайтынын дәлелдеді. Ядрошықтар бактериялар мен
көкжасыл балдырлардан, басқа барлық тірі ... ... ... ... ... ... да ... ядрошықтың орнында ... ... ... ... ... ... ... Ядрошықтың
типі клетканың типі мен оның метаболизмдік күйіне тәуелді. Ірі және ... ... ... ... тән, атап ... ... ... жедел синтездейтін клеткалардың, ... ... нерв ... ... ... ... ... тән.
Тығыз кішкене ... ... кіші ... Кейде
клеткаларда бірнеше ядрошық болады.
Ядрошықтың іріленуі мен оның санының көбеюі бұл ... ... ... ... ... ... ядроның ролі
Клетканың тіршілігі үшін ядроның маңызы жөніндегі түсінік өткен
ғасырдың 70-80 ... ... ... ... ... ... болатын. Амебадан немесе инфузориядан бөліп алын-ған
ядросыз бөліктер көп ұзамай өлетіні, ядролы ... ... ... ... калпына келтіретіні байқалған. Кейбір
қарапайымдардың ядросыз бөлігі көп ... ... ... ... ... ... сақтайды, тітіркендіргішке жауап береді. Бірақ та
ол тамакты қорыта алмайды, жаңа ... ... ... ... ... ... Егер де ядросынан айырылған клеткаға
ядро енгізсе, онда тіршілік әрекеттері қалпына келеді және ... ... ... ... ... ... ... алу цитоплазмада болатын түрлі ферменттерге
әсер ететіндігі білінді.
Ядросыз бөлігінде ядролы ... ... ... ... ... тез ... Басқа ферменттердің (протеаза, АТФ-аза,
тыныс ферментгері) мөлшері энуклеациялап кейін аз өзгереді. Ядросыз ... де ... ... ... ... бөлігінің
биосинтезін ядро бақылайды. Цитоплазмалық синтез процесін ... ... үшін ... ... ядро керек. Оның қатысында ... ... ... ... ... ... ... синтезделетін
РНК-ның көмегімен қажет информация ДНК-дан цитоплазмалық синтездің негізгі
орны рибосомаларға ... ядро ... ... ... реттейді.
Интерфазалық ядрода белокпен бірге РНК-ның ... үш ... ... ... ... белок синтезін бағдарлайды. Сонымен бірге ядроның
өзіде цитоплазманың өсерінде болады. Себебі цитоплазмада ... ... ... ... ... ... Мысалы, цитоплазмада ДНК-
полимераза синтезделеді, онсыз ДНК ... ... мен ... ... ... ... тіршілік ете
алмайды. Бірақ та ядроның рөлі басым.
№1 Зетханалық жұмыс.
Тақырыбы: ... ... жәнс ... ... ... ... құрылысымен танысып, ... ... ... препарат дайындауды үйрену.
Сабаққа қажетті материалдар: ұлғайтқыш түрлері ... ... ... зат жәнс ... ... ине, ... су ... линзаларды, айманы сүртетін жұмсақ мата, ... ... ... ... ... қатпарлы жуа тұрақты
препараттар.
Зертханалык ... ... ... ... ... үшін ең ... микроскоп түрлерімен танысу
қажет.
Микроскоп негізінсн 2 бөлімнен тұрады: оптикалық және механикалық.
Оптикалық бөліміне ... ... ... ... түсіру жүйесі-
конденсор және айна.
Зат үстелшесінің үстіне көретін препаратты клеммалар арқылы бскітіп
алып ... ... Зат ... ... ... ... төрт
бұрышты болып келеді. Оны ... ... ... ... ... ... ... болады.
Микроскопты пайдалану тәртібі:
Микроскоп өтс нақты және күрделі де нәзік оптикалық прибор, сондықтан
онымен жұмыс істеу барысында мына ... ... ... ... ... қана ... істейді және үстелдің шетінс 5-8 см
қашықтықта орнықты етіп қойып, жұмыс істеп болғанша қозғалмайды.
2. ... бір ... ... орынға апарғанда ... ... ... қолмен табанынан ұстайды
3. ... ... ... жұмсақ мата ... ... ... ... ең ... басталады.
Айнаны қозғалту арқылы зат ... ... ... ... ... ... ... жарықты таңдап алуқажст.
6.Препаратты обьектив пен үстелшенің ... ... ... ... ... бекіту қажет болады.
7.Окулярға сол көзбен,қарап отырып, обьективті зат бейнссі ... ... ... обьективте қарау үшін сол қолмен микроскопты
мойынынан ұстап салмақ түсіруге болмайды.
9.Микрометрлік винтті бір ... ... ... ... бұрауға болмайтынын сақтау керек.
10.Жұмыс аяқталған соң микроскопты қайтадан кіші
обьективке ... ... ... ғана ... зат үстелшесінен
алады.
Ескерту: сабақ кезінде ... ... ... ... ... препарат дайындауға керекті құрал - ... ... атап ... зат және ... ... сапты инелер,шыны,
таяқша, пинетка, ұстара, сорғыш қағаздар, стакандағы таза су, ... ... ... ... ... пинцет арнайы шымшуар,
тақырыпка сай кестелер.
Жұмысты орындау реті және ... ... ... МБР-1 ... ... ... кұрылысымен танысып,
онымем жұмыс жасап жаттығу.
Қаралған обьектілердің суреттерін сашлып, тиісті белгілерін жасау.
Суретті альбом ... ... ... ... ... мойнының басы. ... ... ... ... ... бұрандасы. ... ... ... ... мен ... ... ядролардың интерфазалық ядроларыныңпішіндері
Жануарлар жасушасы.
Қорытынды.
Жасушаның ... ... мен ... түпкілікті оқып үйрену
ғылыми зерттеу әдістерін түсіндіру аркылы шолып етіледі, мұнымен танысудың
гиосеологиялық ... ... бар. ... ... ... ... ... шолу жасалады.
Жасушаның химиялық құрамын оқып үйренген кезде биологиялық маңызды
қосылыстардың ... жәнс ... ... ... ... ... мем энергия алмасуы туралы ұғымды қалыптастырудан бұрын
заттардың жасушаға түсуі механизмін ашып ... ... Бұл ... ... ... ... химиялық құрылысы мен структурасын
білмейінше қалыптастыруға болмайды. студснттер оны ... үшін ең ... және май ... ... ... ... керек. Мембрананың құрылысы
туралы білім негізінде лизосома мен ... ... ... ... туралы ұғым қалыптасады.
Зат алмасудың алуан түрлі жақтарын окып үйрену процесінде жеке
жасушаны ... ... мен ... ... ... ... әрекеті процестерін ашуға байланысты жасуша
құрылысымен танысудың мұндай жолы өте тиімді, ол ... ... ... ... ... ... басқа органоидтар туралы ұғымдар
бірнеше сабактарда біртіндеп қалыптасады; ... ... және ... ... ... ... ұғымды қалыптастыруда энергетикалық
алмасуды қарастыру дұрыс ұсыныс болып табылады. ... ... ... ... системалары, олардың жұмысын реттеу
туралы білімді өрістету ... ... ... ... ... ... ... окып үйретіледі.
Жасушаның структуралық функционалдык құрылымы туралы ... ... ... ... структураларымен бірге оқып үйрену
мүмкімдік береді.
Пайдаланған әдебиеттер.
1.Цитология. М.Х.Нұрышев.
2.Гистология және ... ... ... ... ... Қ.Сапаров.
4.Организмнің нәзік құрылымы. А.Рақышев.
5.Клетка. К.Свенсон.
6.Гольджи аппараты. У.Уэйли.

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 38 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жасушаның шығу тарихы5 бет
Жасушаның құрамындағы бейорганикалық заттар5 бет
Цитология негіздері. Жасушаның химиялық құрылысы26 бет
Ағзалардың көбеюі және дамуы5 бет
Биология сабақтарында цитологиялық білімдерді қолдану әдістемесі64 бет
Биологиялық мембраналардың қызметі10 бет
Гольджи аппарты, құрылысы және қызметі13 бет
Жалпы биология9 бет
Жасуша4 бет
Жасуша биологиясы9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь