ЖШС «МАРТ» «АЛТЫН» сауда белгісімен мысалында өнімнің бәсекеге қабілеттігін талдау


Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .2.4

I.Экономикалық өсудің факторы ретінде бәсекелік теорияның негіздері...5

1.1. Өнімнің бәсекеге қабілеттігі туралы түсінік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5.7
1.2. Өнімнің бәсекеге қабілеттігіне әсер ететін факторлар ... ... ... ... ... ... ...8.9
1.3. Өнімнің бәсекеге қабілеттігін бағалау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10.15

II. ЖШС «МАРТ» «Алтын» сауда белгісімен мысалында өнімнің бәсекеге қабілеттігін талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .16

2.1. Қазақстандағы өсімдік майларының нарығы және олардың даму мүмкіндіктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...16.20
2.2. ЖШС «МАРТ».тың экономикалық сипатамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ...21.33
III. Нарық жағдайында өнімнің бәсекеге қабілеттігін жоғарлату жолдары...34

3.1.Бәсекеге қабілетті өнім шығарудың тиімді тетігі ретінде маркетингтік жүйесін жетілдіру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .34.42

Қортынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..43.44

Қолданған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..45
Кіріспе.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстан Республикасы экономикалық даму кезеңінің жаңа белесіне аяқ басты. Нарыкгык талаптардың ерекшеліктерін ескере отырып, мемлекеттің ішкі экономикалық мүмкіндіктері мен өндірістік ахуалын одан ары жақсарту мақсатында жаңа бағыттар белгіленуде. Өндірісті жаңаша құрудың, шығарылатын өнімдердің сұранысын арттырудың маңыздылығы да артуда.
Мемлекеттің экономикалық тұрақтылығын қалыптастырудың негізгі бағыты ішкі өндірісті өркендету екені белгілі. Бұл тұрғыда, өнім өңдеудің түпкі кезеңіне дейінгі жұмыстарды қамтитын өндірістік кәсіпорындарға деген жауапкершілік те үлғая түспек. Осы тектес кәсіпорындардың қатарына тамақ өнеркәсібіндегі өсімдік майларын өндеумен айналысатын өндіріс орындарын жатқызуға болады. Аталған саланың ел экономикасындағы маңызы оның ішкі нарықгағы азық-түлік қауіпсіздігін сақтауда, мемлекеттің экспортгық мүмкіндіктерін ұлғайтуда, отандық өзара байланысты кәсіпорындардың тиімділігін арттыруда және олардың сыртқы өндірушілерге тәуелділігін төмендетуде, ауыл шаруашылығы өнімдерін мақсатты пайдалануда және бәсекеге қабілетті өнімдер шығару арқылы мемлекеттің әлемдік нарықтағы беделін арттыруда көрініс табады.
Отандық өсімдік майларын өңдеуші кәсіпорындардың дамуы соңғы он жылдықга үлкен өзгерістерге ұшырады. Кеңестік жүйеде қалыптасқан экономикалық байланыстардың бұзылуы, нақгы сектор қаржы саласының арасындағы алшақтық, өндірістерді дамытудын бірыңғай, арнайы мақсатгы бағдарламаларының жоқгығы, өңдеу. салаларды ынталандыру тетіктерінің қалыптаспауы нарықгык қатынастардың алғашқы кезеңінде бұл сала көсіпорындарының жетілуіне мүмкіндік бермеді.
Статистика мәлшетгеріне жүгінсек, Қазақстандағы өсімдік майларына деген қажеттілік жылына 120 мың тн. мөлшерінде болып отыр, алайда оның отандық өндірісі 2002 жылы тек 34,8 мың тн. қүрады. Осының нәтижесінде елімізде импорттық майларға тәуелділік арта түсіп, ішкі нарықгағы импорттың үлесі 75-80 пайызга дейін жетті. Тек соңғы кездері нақгы секторды дамыту бағытындағы басты міндеггер мен қолайлы ортаны қалыптастыру шараларының нәтижесінде жаңа өндіріс орындары ашылып, халықгың тұтыну қажеттіліктерін қанагаттандыра бастады.
Әйтсе де ғаламдық даму үдерімінің қазіргі кезеңінде қолда бар жетістіктерге қанағаттану жеткіліксіз. Тынымсыз ізденіс пен нәтижелелі іс-әрекетті арқау еткен әлемдік нарық өндірушілері барынша жаңа нарықтарды игеруге ондағы тұтынушыларды жаулауға белсене кірісуде. Нарықтың бұл қатаң шарты отандық өнім өндірушілердің бәсекелік қауқарын нығайтуды, өнімдердің бәсекелік қыспақтарға төтеп берелік қабілетін арттыруды, ішкі және сыртқы нарықтарда сұранысы жоғары өнім өндіруге тиімді әсері бар тетіктерді айқындауды және сол арқылы мемлекеттің азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету мәселесін шешуді қажет етеді. Бұл жағдай Қазақстан Республика Президентінің 2004 жылғы 19 наурыздағы Қазақстан халқына Жолдауында ерекше айтылды: «Экономика біздің дамуымыздың басты басымдығы, ал экономикалық өсімнің барынша жоғары қарқына қол жеткізу- негізгі міндетіміз болып қала береді.
Біз бұған өз экономикамыздың бәсекелестік қабілетін арттыру арқылы, ... қол жеткіземіз ».
Бәсекеге қабілетті отандық өсімдік майларын қалыптастыруда озық тәжірибелерімен жетістіктері бар елдердің қолдануға тиімді нәтижелерін, осы салаға қатысты ғылыми-техникалық және инновациялық ізденістердің қолданысын пайымдай отырып, бәсекелік қабілеттілікті арттыру механизіміндегі негізгі тетіктер ретінде бәсекелік қабілетті арттыру механизіміндегі негізгі тетіктер ретінде өнімнің тұтынушылық қасиеттерін анықтайтын сапалық өнімнің тұтынушылық қасиеттерін анықтайтын сапалық көрсеткіштерін, кәсіпорынның баға саясатын, өнімнің тартымдылығын жоғарлатуға ықпал ететін кәсіпорынның маркетингтік жүйесін және өндрістің өркендеуін ынталандыратын мемлекеттік қолдану қажеттілігі туындайды.
Осы орайда өсімдік, өсімдік майларыөнімдердің бәсекелік қабілетін артыру бойынша сараптаулар мен талдауларды, тиімді және маңызды факторларды, аталған тетіктерді қолдануға қатысты ұсыныстар мен пайымдаулырды ғылыми негіздеудің маңызы да жетіле түспек. Бұл ерекшеліктер зерттеу тақырыбының өзектілігін айқындайды және оның ғылыми-тәжірибелік құндылығын арттырады.
Зерттеудің мақсаттары мен міндеттері. Курстық жұмысымның мақсаты өсімдік майларын өңдеуші кәсіпорындардың міндеттерін жан-жақты сараптай отырып, олардың өнімдерінің бәсекелік қабілеттерін арттыру тетіктерін негіздеу және оларды қолдану бойынша нақты ұсыныстар жасау.
Белгіленген мақсатқа жету үшін курстық жұмыста келесі міндеттерді шешу көзделді:
- өнімнің бәсеке қабілетіне қатысты анықтамаларды зерттеу әне олардың мазмұнын ашу;
- нарық жағдайында бәсекелік қабілетке ықпал ететін факторларды анықтау және олардың әсер ету деңгейін бағамдау;
- өнімнің бәсекелік қабілетін тұтынушылық көзқарас негізінде бағалау әдістемесін дайындау;
- бәсекеге қабілеті өнімді қалыптастырудың маңызды тетіктерін айқындау;
- ҚР өсімдік майлары нарығының дамуын экономикалық бағалау және май өңдеуші кәсіпорындардың шаруашылық қызметтерін өзара салыстырмалы түрде талдау;
- Ішкі нарықтағы отандық және шетелдік өсімдік майлары өнімдерінің бәсекелік қабілет деңгейлерін бағалау;
- өнімнің сапалық қасиеттерін жақсарту , кәсіпорынның баға саясатын, маркетингтік жүйесін жетілдіру және өндірісті мемлекеттік қолдау тетіктері бойынша өсімдік майлары өнімдердің бәсекелік қабілетін арттыру бағыттарын және олардың шешу жолдарын ұсыну.

Зерттеу обьектісіне Қазақстан Республикасындағы өсімдік майларын өңдеуші кәсіпорындар жатады.
Зерттеудің теориялық және әдіснамалық негізіне отандық және шетелдік ғалым-экономистердің бәсекелік қабілетті арттыру аясындағы ақыл-ой еңбектері мен зерттеу нәтижелері алынды. Қазақстан Республикасының ұлттық экономиканы реттеу мен өркендетуге бағытталған заңдары мен нормативтік –құқықтық құжаттары зертелді және қолданылды. Зерттеудің мәліметтік базасы ретінде Қазақстан Республикасы Статистикалық агентігінеің және жергілікті Статистика басқармасының мәліметтері өсімдік майларын өңдеумен айналысатын кәсіпорындардың есептік мәліметтері, өсімдік майарын өңдеумен айналысатын кәсіпорынындардың есептік мәліметтері, тұтынушылардың анкеталық сұрау нәтижесінде алынған ақпараттар, май өңдеуші кәсіпорын дүкендерінің және көтерме-блшек сауда орындарының мәліметтері пайдаланылды. Курстық жұмыста экономика-статистикалық және жалпы ғылими зерттеу әдістері: салыстыру, маркетингтік талдау, сараптамалық бағалау, топтау және басқа да түрлері қолданылды.
Қолданған әдебиеттер:

1. Голубков Е.П. Основы маркетинга: Учебнж. -М.: Финпресс, 1999. -С 656.

2. Генри А. Маркетшг: принципы и стратегия:Учебнж для вузов. М.:ИНФРА-М, 1999. -С.804.
3. Қажымурат К. Кәсіпорынды басқару жуйесіндегі маркетингтің рөлі // Саясат, 2002. №1,59-606.
4. Светунъков С.Г., Литвинов А.А. Конкуренция и предпринимателъские решения.—Улъяновск: Корпорация технологий продвижения, —2000 С.256.
5. Ванифатова М.М. Феномен торговой марки современном маркетинге: проблемы оценки стоимости марки // Маркетинг и маркетинговые исследования е России. 2001. \№6. С.37-48.
6. Песоцская Е.В. Маркетшг услуг/ Под ред.акад. Г.Л. Багиева. Учебное пособие.-СПб.: Изд-во СПб ГУЭФ. 1997. -С.52.
7. Хойер В. Как делатъ бизнес в Европе / Вст.сл. Ю.А. Пискунова. —М.: Прогресс. 1992. -С.253.
8. Дуданов И.И. Подходы к оценке конку-рентоспособности товарной продущии на регионалъных продовольственных рынках // Экономика селъскохозяйственных и перерабатывающих предприятий, №12, 1998. — С 23-27.
9. Нурмаганбетов К.Р. Рыночное регулиро-вание производственно-хозяйственной деятельности фирмы по переработке селъскохозяйственной продукции. Алматы, Галым-2002г

10.КазЭУ хабаршысы №8 2003ж, 42-46 бет.
11. КазЭУ хабаршысы №9 2003ж, 80-86 бет.
12.Қаржы—қаражат №4 2003ж, 11-15 бет.
13.www.google.kz
14.www.google.ru
15.www.aport.ru
16.www.goverment.kz
17.www.yandex.ru
18.www.encyclopedia.com
19.www.yahoo.ru
20. Автореферат Е.Әмірбекұлы

Пән: Маркетинг
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 42 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге




Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .2-4

I.Экономикалық өсудің факторы ретінде бәсекелік теорияның негіздері...5

1.1. Өнімнің бәсекеге қабілеттігі туралы
түсінік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5-7
1.2. Өнімнің бәсекеге қабілеттігіне әсер ететін
факторлар ... ... ... ... ... ... .. .8-9
1.3. Өнімнің бәсекеге қабілеттігін
бағалау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10-15

II. ЖШС МАРТ Алтын сауда белгісімен мысалында өнімнің бәсекеге
қабілеттігін
талдау ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ...16

2.1. Қазақстандағы өсімдік майларының нарығы және олардың даму
мүмкіндіктері ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... .16-20
2.2. ЖШС МАРТ-тың экономикалық
сипатамасы ... ... ... ... ... ... . ... ... ..21-33
III. Нарық жағдайында өнімнің бәсекеге қабілеттігін жоғарлату жолдары...34

3.1.Бәсекеге қабілетті өнім шығарудың тиімді тетігі ретінде маркетингтік
жүйесін
жетілдіру ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ..34-42

Қортынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ...43-44

Қолданған әдебиеттер
тізімі ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... 45

Кіріспе.

Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстан Республикасы экономикалық даму
кезеңінің жаңа белесіне аяқ басты. Нарыкгык талаптардың ерекшеліктерін
ескере отырып, мемлекеттің ішкі экономикалық мүмкіндіктері мен өндірістік
ахуалын одан ары жақсарту мақсатында жаңа бағыттар белгіленуде. Өндірісті
жаңаша құрудың, шығарылатын өнімдердің сұранысын арттырудың маңыздылығы да
артуда.
Мемлекеттің экономикалық тұрақтылығын қалыптастырудың негізгі бағыты
ішкі өндірісті өркендету екені белгілі. Бұл тұрғыда, өнім өңдеудің түпкі
кезеңіне дейінгі жұмыстарды қамтитын өндірістік кәсіпорындарға деген
жауапкершілік те үлғая түспек. Осы тектес кәсіпорындардың қатарына тамақ
өнеркәсібіндегі өсімдік майларын өндеумен айналысатын өндіріс орындарын
жатқызуға болады. Аталған саланың ел экономикасындағы маңызы оның ішкі
нарықгағы азық-түлік қауіпсіздігін сақтауда, мемлекеттің экспортгық
мүмкіндіктерін ұлғайтуда, отандық өзара байланысты кәсіпорындардың
тиімділігін арттыруда және олардың сыртқы өндірушілерге тәуелділігін
төмендетуде, ауыл шаруашылығы өнімдерін мақсатты пайдалануда және бәсекеге
қабілетті өнімдер шығару арқылы мемлекеттің әлемдік нарықтағы беделін
арттыруда көрініс табады.
Отандық өсімдік майларын өңдеуші кәсіпорындардың дамуы соңғы он жылдықга
үлкен өзгерістерге ұшырады. Кеңестік жүйеде қалыптасқан экономикалық
байланыстардың бұзылуы, нақгы сектор қаржы саласының арасындағы алшақтық,
өндірістерді дамытудын бірыңғай, арнайы мақсатгы бағдарламаларының жоқгығы,
өңдеу. салаларды ынталандыру тетіктерінің қалыптаспауы нарықгык
қатынастардың алғашқы кезеңінде бұл сала көсіпорындарының жетілуіне
мүмкіндік бермеді.
Статистика мәлшетгеріне жүгінсек, Қазақстандағы өсімдік майларына деген
қажеттілік жылына 120 мың тн. мөлшерінде болып отыр, алайда оның отандық
өндірісі 2002 жылы тек 34,8 мың тн. қүрады. Осының нәтижесінде елімізде
импорттық майларға тәуелділік арта түсіп, ішкі нарықгағы импорттың үлесі 75-
80 пайызга дейін жетті. Тек соңғы кездері нақгы секторды дамыту бағытындағы
басты міндеггер мен қолайлы ортаны қалыптастыру шараларының нәтижесінде
жаңа өндіріс орындары ашылып, халықгың тұтыну қажеттіліктерін
қанагаттандыра бастады.
Әйтсе де ғаламдық даму үдерімінің қазіргі кезеңінде қолда бар
жетістіктерге қанағаттану жеткіліксіз. Тынымсыз ізденіс пен нәтижелелі іс-
әрекетті арқау еткен әлемдік нарық өндірушілері барынша жаңа нарықтарды
игеруге ондағы тұтынушыларды жаулауға белсене кірісуде. Нарықтың бұл қатаң
шарты отандық өнім өндірушілердің бәсекелік қауқарын нығайтуды, өнімдердің
бәсекелік қыспақтарға төтеп берелік қабілетін арттыруды, ішкі және сыртқы
нарықтарда сұранысы жоғары өнім өндіруге тиімді әсері бар тетіктерді
айқындауды және сол арқылы мемлекеттің азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз
ету мәселесін шешуді қажет етеді. Бұл жағдай Қазақстан Республика
Президентінің 2004 жылғы 19 наурыздағы Қазақстан халқына Жолдауында ерекше
айтылды: Экономика біздің дамуымыздың басты басымдығы, ал экономикалық
өсімнің барынша жоғары қарқына қол жеткізу- негізгі міндетіміз болып қала
береді.
Біз бұған өз экономикамыздың бәсекелестік қабілетін арттыру арқылы, ...
қол жеткіземіз .
Бәсекеге қабілетті отандық өсімдік майларын қалыптастыруда озық
тәжірибелерімен жетістіктері бар елдердің қолдануға тиімді нәтижелерін, осы
салаға қатысты ғылыми-техникалық және инновациялық ізденістердің қолданысын
пайымдай отырып, бәсекелік қабілеттілікті арттыру механизіміндегі негізгі
тетіктер ретінде бәсекелік қабілетті арттыру механизіміндегі негізгі
тетіктер ретінде өнімнің тұтынушылық қасиеттерін анықтайтын сапалық өнімнің
тұтынушылық қасиеттерін анықтайтын сапалық көрсеткіштерін, кәсіпорынның
баға саясатын, өнімнің тартымдылығын жоғарлатуға ықпал ететін кәсіпорынның
маркетингтік жүйесін және өндрістің өркендеуін ынталандыратын мемлекеттік
қолдану қажеттілігі туындайды.
Осы орайда өсімдік, өсімдік майларыөнімдердің бәсекелік қабілетін артыру
бойынша сараптаулар мен талдауларды, тиімді және маңызды факторларды,
аталған тетіктерді қолдануға қатысты ұсыныстар мен пайымдаулырды ғылыми
негіздеудің маңызы да жетіле түспек. Бұл ерекшеліктер зерттеу тақырыбының
өзектілігін айқындайды және оның ғылыми-тәжірибелік құндылығын арттырады.
Зерттеудің мақсаттары мен міндеттері. Курстық жұмысымның мақсаты өсімдік
майларын өңдеуші кәсіпорындардың міндеттерін жан-жақты сараптай отырып,
олардың өнімдерінің бәсекелік қабілеттерін арттыру тетіктерін негіздеу және
оларды қолдану бойынша нақты ұсыныстар жасау.
Белгіленген мақсатқа жету үшін курстық жұмыста келесі міндеттерді шешу
көзделді:
- өнімнің бәсеке қабілетіне қатысты анықтамаларды зерттеу әне олардың
мазмұнын ашу;
- нарық жағдайында бәсекелік қабілетке ықпал ететін факторларды
анықтау және олардың әсер ету деңгейін бағамдау;
- өнімнің бәсекелік қабілетін тұтынушылық көзқарас негізінде бағалау
әдістемесін дайындау;
- бәсекеге қабілеті өнімді қалыптастырудың маңызды тетіктерін
айқындау;
- ҚР өсімдік майлары нарығының дамуын экономикалық бағалау және май
өңдеуші кәсіпорындардың шаруашылық қызметтерін өзара салыстырмалы
түрде талдау;
- Ішкі нарықтағы отандық және шетелдік өсімдік майлары өнімдерінің
бәсекелік қабілет деңгейлерін бағалау;
- өнімнің сапалық қасиеттерін жақсарту , кәсіпорынның баға саясатын,
маркетингтік жүйесін жетілдіру және өндірісті мемлекеттік қолдау
тетіктері бойынша өсімдік майлары өнімдердің бәсекелік қабілетін
арттыру бағыттарын және олардың шешу жолдарын ұсыну.

Зерттеу обьектісіне Қазақстан Республикасындағы өсімдік майларын
өңдеуші кәсіпорындар жатады.
Зерттеудің теориялық және әдіснамалық негізіне отандық және шетелдік
ғалым-экономистердің бәсекелік қабілетті арттыру аясындағы ақыл-ой
еңбектері мен зерттеу нәтижелері алынды. Қазақстан Республикасының ұлттық
экономиканы реттеу мен өркендетуге бағытталған заңдары мен нормативтік
–құқықтық құжаттары зертелді және қолданылды. Зерттеудің мәліметтік базасы
ретінде Қазақстан Республикасы Статистикалық агентігінеің және жергілікті
Статистика басқармасының мәліметтері өсімдік майларын өңдеумен айналысатын
кәсіпорындардың есептік мәліметтері, өсімдік майарын өңдеумен айналысатын
кәсіпорынындардың есептік мәліметтері, тұтынушылардың анкеталық сұрау
нәтижесінде алынған ақпараттар, май өңдеуші кәсіпорын дүкендерінің және
көтерме-блшек сауда орындарының мәліметтері пайдаланылды. Курстық жұмыста
экономика-статистикалық және жалпы ғылими зерттеу әдістері: салыстыру,
маркетингтік талдау, сараптамалық бағалау, топтау және басқа да түрлері
қолданылды.

I.Экономикалық өсудің факторы ретінде бәсекелік теорияның негіздері.
1.1. Өнімнің бәсекеге қабілеттігі туралы түсінік.
Өнімнің бәсекеге қабілетігі туралы көптеген ғалымдар әртүрлі
анықтамалар берген еді. Мысалы, Рессейлік ғалым И.В. Сергеев, өнімнің
бәсекеге қабілетігі тұтынушының қажетін өтейтін және сатып алу мүмкіндігіне
сай келетін тауардың сапалық және құндылық көрсеткіштердің жиынтығымен
сипаталады. Сондай-ақ осы тектес бәсекелестіктерден ерекшеленеді.
Тағы да бір ғалым бәсекеге қабілетік деп - тұтынушының жеке
сұраныстарын қанағаттандыратын бағасы жағыннан тиімді және сапасы жоғары,
ұқсас тауардан айырмашылығы артық тауардың жиынтық қасиетін айтады.
Ал отандық ғалымдардың пікірінше, өнімнің бәсекеге қабілетігі бұл -
өнімнің бәсекеліс өндірушілердің ұқсас өнімдермен салыстырғанда жоғары
тұтынушылық қасиеттермен, төмен бағамен, тартымдылығымен және оны
қажетілікті өтеу құндылығымен ерекшеленеді.
М. Портер бәсекеге қабілетікті үш стратегия арқылы көрсетеді. Олар :
1. Шығындылықты төмендету;
2. Бөлшектеу;
3. Жинақтау;
Бірінші жағдайды қамтамасыз ету үшін кәсіпорын өзінің өнім өндіру
шығындылығын бәсекелестеріне қарағанда мейлінше төмендету керек.
Екінші жағдайда бөлшектеу стратегиясы барлық жағдайда әмбебап болып
келеді. Яғни, бөлшектеу өнімнің өзінде оны жеткізу әдістерінде маркетинг
жүзінде басқада факторлар болуы мүмкін, мұның бірінші стратегиядан
айырмашылығы бар, яғни шығындылықты төменету тек – үнемдеуге қатысты болса,
бұл стратегияға әртүрлі жолдармен жетуге болады.
Үшінші стратегия бар ынталы қызмет жүйесінің белгілі бір түріне
жұмылдырумен байланысты бұл сала ішіндегі ауқымы шектелген бәсекеге
сүйенеді. Мысалы, фирма белгілі бір тұтынушылардың талғамына жауап беретін
аз ғана өнім шығарып барлық күні жігерді осы мақсатқа жұмсайды.
Өнімнің бәсекеге қабілетігі бірнеше маңызды қасиеттерге ие.Олар:
1.Бәсеке қабілетік салыстырмалы шама, яғни ұқсас өнімдермен салыстыру
немесе теңестіру арқылы анықталады;
2. Ол динамикалық шама, яғни уақытқа байланысты өзгереді. Өнімнің
өмірлік және де басқада жағдайларға белгілі бір деңгейде тәелділік
қалыптасады;
3.Әрбір тұтынушының жеке талғамы әрбір өнімнің бәсеке қабілетігіне
өзінше әсер етеді. Сондықтан да ол құбылмалы немесе ауыспалы сипатқа ие
болады;
4.Бәсекеге қабілетілік нақты өнімнің белгілі бір түріне нарықта ғылыми-
техникалық прогресстің даму деңгейіне байланысты болады.

Тауарлардың бәсекеге жарамдылығының көрсеткіштері.
Нарыктық жағдайда тұтынушының қанағаттануы тауаарға деген
өзінің ерекшелігінің жиынтығы сатып алу сату актісінде
көрінеді. Мұндай ерекшеліктің үйлесу өндіруші мен
тұтынушының мұдделерінің сақталуы негізінде тауарлар жэне
тұтынушылар талабының сипатамасын, сол сияқты нарық
жағдайында тауардың толық сайкестігін бәсекенің жарамдылыгы деп
атайды.
Өнімнің бәсекеге жарамдылығы ерекше жағдайын қанағаттандыруына мүмкіндік
берегін тұтыну кешенінің (сапалық және сандық) сипатамасын анықтайды.
Бәсекеге жарамдылығы өнім рынокта жеңіл және тез сатылады. Әрбір сатыпалушы
өзінің жеке мұқтажын ең жоғары қанағаттандыратын тауарды ғана алады. Жалпы
алғанда, сатып алушылар бағалармен салыстырғанда қоғамдық мұқтажын толық
сәйкес келетін тауарды сатып алады. Сондықтан, сатып алушының тауарға деген
қанағаттанушылық деңгейінде жеке дара көрсеткішггер пікір жиынтығын
құрайды, оның тағы да нарықтың пайда болу қарамағында қалыптасады.
Сонымен, тауарға бәсекенің жарамдылыық оның сапалық және құндық
сипаттамасының жиынтығы деп түсінуге болады. Ол сатып алушының нақтылы
мұқтажын қанағаттандыруды қамтамасыз етеді және сатьт алушы үшін тиімділігі
ұқсас тауар – бәсекелестер ерекшеленеді.
Бүл маңызды көрсеткішті анықтаудың бірнеше тәсілдері белгілі.
Олардың ең көп таралғандарына қысқша тоқталайық.
Бірінші тәсіл. Техникаға бәсекенің жарамдылығын анықтайтын белгісі - бұл
тауарды түтыну бағасы болып табылады. Ол мынадай фромуламен
анықталады;
Қ = Б, + Шт

Мұндағы , Қ,. — тұтыну бағасы Б, — сатылу бағасы
Шт - бұл онімді түтынушылардың шығындары (онын барлық
нормативтік мерзім ішіндегі
қызметі)
Екінші тәсіл. Тауардың бәсекелестік жарамдылығын анықтағанда бұл
тәсіл екі өлшемді еске алуы мүмкін; өнімнің өзіндік құны, тауарды сату
және оның сапалық деңгейі. Сөзсіз, бәсекеге жарамдылығы артығырақ болатын
тауар оны өндіруге, сатуға кеткен шығындар ең төмен, ал сапа деңгейі
бөсекелес тауарға карағанда жоғарылау болатын болса.
Үшінші тәсіл. Бүл тәсіл техникалық деңгейін және сату бағасын есепке
ала отырып, бәсекелестік тауарларды салыстыруға негізделген Бұл тәсілге
сәйкес басында салыстырмалы сапаның сандық көрсеткіштерінің деңгейі және
базалық үлгілер (тауар) мына формуламен анықталады:
КК = КК, КК, КК,

Мұндағы, КК - таyap деңгейінің кешенді көрсеткіші;.
КК — эстетико-эргономикалық деңгейінің кешенді
көрсеткіші;
КК - техникалық деңгейнің кешенді көрсеткіші; КК, - көрсеткіш
кешенінің сенімділігі.
Төртінші тәсіл. Бұл тәсілде бәсекеге жарамдылықтың деңгейі қалай
техникалык, солай экономикалың параметрге салыстыру негізінде анықталады.
Сонымен, техниқалық параметрден тек сатып алушылар осындай ең жоғары
деңгейде қанағаттандыратынды таңдайды.
Қорыта айтқанда, біздің республикада өткізіліп жатққан нарыққа көшу
сапа және өнімнің бәсекеге жарамдылық жөніндегі мәселеге жаңадан қарауға
мәжбүр етеді. Егер бүгін емес, ол ертең бәсекелестік нарығының дамуы
өнімнің сапалық даму серпінін және деңгейін арттыруға еріксіз түрде
көндіруге болады.

1.2. Өнімнің бәсекеге қабілеттігіне әсер ететін факторлар.

Өнімнің бәсекеге қабілеттігіне әсер ететін факторлар обьективті,
субьективті, эндрогенді және экзогенді болып бөлінеді.
Обьективті факторлар - өндірушіге тікелей (сапа деңгейі немесе
жарнама) сатылған өнімге қызмет көрсету жанама түрде байланысты болады.
Субьективті факторлар - өндірушілерге байланысыз, яғни психологиялық
және жеке тұлғалық факторлар жатады. Мысалы: тұтынушылардың ұстанымы ,
салты тағыда сол сияқтылар.
Экзогенді факторлар - әлемдік фактордың мемлекеттік тауарлар
нарығынның қажетіліктерін және тауарға деген сұранысты анықтайды.
Эндрогенді факторлар- өндіріс кәсіпорының мүмкіндіктерін сипатайды
және өнімнің техникалық-экономикалық деңгейіне ықпал етеді.

Рессейлік ғалым А. Трибулин бәсеке қабілеті факторларды сыртқы,
экономикалық және сапалық деп бөледі.
Сыртқы факторларға экономикалық нарықтың даму тенденциялары, ғылыми-
техникалық прогресстің тұтыну құрылымындағы өзгерістер, нарық құрылымы,
бәсекелестер құрамы, кәсіпорының имиджімен танымалдылығы, өндіруші
мемлекеттің беделі және де тағы да басқалары жатады.
Сапалық факторларға қазіргі қолданыстағы стандарттар, нормалар
аңықтайтын өнімнің сапа көрсеткіштері, өнімнің қауіпсіздігі, ұзақ мерзімді
сақталуы тағы да сол сияқтылары жатады. Бұл жерде өнім сапасын басқару
жүйесіннің дамуын былайша түсіндіреді.
Өнімнің сапасын басқару - бұл белгілеу, қамтамасыз ету және сапаның
қажетті деңгейін қолдау мақсатындағы құру және пайдалану немесе
өнімді тұтыну кезіндегі жүргізілетін іс-әрекет.
Соңғы кездерге дейін кәсіпорындарда cапа проблемасын шешу кезінде
нарықтылық қажетгілік есепке алынбай өнім сапасы техникалық деңгейге
бағытталды. Сапаны басқару мәселелерімен техникалық бақылау және сапаны
талдау бөлімдері айналысты. Олардың функцияларына бұйымдар параметрлерін
(белгілер) тексеру, өндірістік процестердің әрбір операцияларында
қолданылатын (шикізаттар материалдар, жабдықтардың дәлдік жұмыстары ,
өнімде табылған кемістіктер, оларды талдау және се-бептерін белгілеу
кіреді.
Өнімнің сапаоын басқаруды жетілдіруде отандық өндірушілердің
алдына қойылатын негізгі проблемалар, олар:
- өнімніц сапалығын басқару жүйесіне маркетинг қызметі
механизімін қосу;
- тұтынушыга және барлық өндірістік қызметтерде сапаны басқару
жүйесін қалай бағыттау;

- өнімнің өмірлік кезеңінің барлық белестеріндегі сапаны
басқару жүйесіндегі механизм әсерлерән күшейту;

Сапаны басқару жүйесін енгізу кәсіпорында мынандай
міндеттерді шешуге мүмкіидік береді:
- жоғары сапалы өнімнің түрақтылығын қамтамасыз ету;
- өнім көлемін ұлғайту және оны сататын нарықты (рынокты)
табу;
- жоғары бағада сататын өнімді көбейту мүмкіндіген
қарастыру;
- өнімнің бәсекеге жарамдылығы және қаржы жағдайының
тұрақтылығы жөніндегі проблемаларды шешу.
Сонымен, өнімнің сапасын басқару әрбір кәсіпорындарда
жүйелі түрде іске асқан жөн.

Экономикалық факторларға өнімнің бағасын қалыптастыратын
экономикалық көрсеткіштерді жатқызамыз.
Әлемдік тәжірибеде өнімнің бәсекеге қабілетігі келесі факторлармен
анықталады:
- өнім сапасының нарықтық және нақты тұтынушының талабына сай
болуменен;
- сатып алуға жеткізуге кеткен шығындармен;
- тұтынушыға тиімді уақытта жеткізу жағдайымен:
- кәсіпорының беделімен сенімді әріптес бола алатын дәлелімен;

Өнім мен кәсіпорының бәсекеге қабілетігі ұқсас болғанымен, мағыналары
жағыннан ерекшеленеді. Негізгі ерекшелену белгілері келесілер:
1.Өнімнің бәсекеге қабілеттілігі белгілі бір қысқа уақыт аралығында
анықталса кәсіпорынның қабілеттілігі салыстырмалы түрде ұзақ болады.
2.Өнімнің бәсекеге қабілеттілігі тұтынушының әсеріне тікелей
байланысты, ал бәсекенің тиімділігі кәсіпорының иесінің өзі анықтап қажет
болған жағдайда өндірістік өткізу қызметіне стратегияларды енгізе алады.
3.Кәсіпорын бірнеше өнім шығару өндіріске байланыссыз, өндірістің
басқа түрлерімен айналасуы мүмкін (қаржылық, делдалдық және т.б.).
Кәсіпорының бәсекеге қабілеттілігі барлық өнімнің қабілетілігіне және
қызмет түріне байланысты.
4. Өнімнің бәсекелік қабілетігін кәсіпорының бәсекеге қабілетілігі
анықтайды. Өнімнің бәсекеге қабілетігін баға төмендету арқылы қамтамасыз
етуі мүмкін, алайда осы өнімді өндіруге кеткен шығын толық жабылмай табыс
таппау мүмкін. Мұндай жағдайда қаржылық бәсекелік қабілетті төмендейді.

1.3. Өнімнің бәсекеге қабілеттігін бағалау.
Өнімнің бәсекелік қабілетін бағалау бүгінгі күні өндіруші үшін де,
түтынушы үшін де маңызды. Өйткені шығарылған өнімдерінің өткізу нарғында
бөсекелес өнімдерден артықшылығын немесе кемшілігін анықтау, сол арқылы
өндірістік стратегиясын белгілеу өндірушіге; сатып алатын өнімінің осы
тектес өнімдерден қүндылығын айкындау, сол өнімнің мейлінше тиімділігін
бағалау түтынушыға қажет.
Өнімнің бәсекелік қабілетті оның құрамындагы заттармен, сапасымен,
берікгігімен, адам өміріне қауіпсіздігімен және сол сияқты көптеген
жағдайлармен бағаланады. Өндіруші өз өнімінің бәсекелік қабілетін
бағалағанда түтынушы тарапынан қойылатын талаптарды ескеруі қажет. Бәсекеге
қабілеттігі өнімге белгілі қасиетгер сай болады. Өндіруші тұтынушылар
талабына қоса өткізілетін нарықтағы бәсекенің үстемдігін де ескеруі шарт.
Бұган қоса, өз өнімінің сапасы белгіленген стандарттар мен нормаларга
сәйкестігін бақылауы керек.
Бүгінгі таңда өнімнің бәсекелік қабілеттін бағалаудың көптеген әдістері
мен оларды жүргізу жолдары қалыптасқан, негізгілері 1-сызбада көрсетілген.
Жалпы, өнімнің бәсекелік қабілетін анықтау әдістерінен әр сала өнімдерін
бірдей тиімділікпен анықтайтын әмбебап үлгісін жасау өте киын. Себебі әр
сала өнімдерінің өзіндік дайындалу ерекшеліктері бар, соған сәйкес олардың
қүндылықтары да өзгешеленеді.
Менің курс жүмысымның талдауына негіз болып отырған өсімдік майлары
тамақ өнімдеріне жатады, ол өз кезегінде адам өмірінің қауіпсіздігімен
тікелей байланысты. Сондықтан да, өнімнің бәсекелік қабілетін бағалау ең
алдымен оның сапалық құрамына тәуелді. Бәсекелес өнімдерден сапалық
артықшылыгы оның бәсекелік қабілетінің бірден-бір мүмкіндігі болып
табылады. Келесі бағыт оның бағалық көрсеткіштерін анықтауга негізделеді.
Ішкі нарықтағы өсімдік майлары өнімдсрінің бәсекелік ортасы, сондай-ақ
сыртқы тасымалдаушылардың бә~ секелік ортаға әсері өндірушілерді баға
саясатын дүрыс жүргізуге итермелейді. Бағалауды қажет ететін тағы бір түсы
— ол өнімнің тартымдылық қасиеті, оған өнімнің сыртқы келбеті, қорабының
ыңғайлылығы, сауда белгісі және өнімнің танымалдылығы жатады. Кәсіпорын
жүмысының тұтынушы талаптарына сай өнім өндіруге негізделуі оның бәсекелік
тұрақтылығынъщ жоғарлауына кепіл болады.
Осы орайда, тамақ өнімдершің бәсекелік қабілетін бағалаудың ыңғайлы әрі
шынайы мәлімет беретін әдісін дайындау қажеттілігі туындайды. Осы бағытта
мен қолданған әдебиеттердің ішіннен төменде келтірілетін екі әдістің
негізінде, өнімнің бәсекелік қабілетін бағалаудъщ өзіндік әдісін ұсынған
әдістерге тоқталып кеткім келеді.
Ресейлік ғалым И.И. Дуданов үсынған өнімнің бәсекелік қабілетін багалау
әдісі біршама қызығушылық туғызады [1сызба]. Оның әдісі бойынша бағалау
төмендегі формулаға негізделеді:

Кпр=РЦ+Пцн.пр (1)

Мұндагы кпр - өнімнің бәсекелік қабілет деңгейі;
РЦ — өнімнің нарықтық бағасы;
Пцн.пр - өнімнің тұтыну қүндылығы (балмен).
И.И. Дудановтың бүл әдісі өнімнің бәсекелік қабілетін интегралдық әдіс
бойынша анықтауға ұқсас болып келеді. Өнімнің тұтынушылық тиімділігін оның
сапасы мен бағасы бойынша анықтау қазіргі кезде тиімді болып есептеледі,
өйткені сараптық бағалаудың барлық жүйесіне сүйенетін бұл әдіс өнімнің
бәсекелік қабілетін анықтауға ыңғайлы. Бірақ та бұл әдісте өнімнің
тартымдылық қасиеттері ескерілмейді. Кез келген сапалы немесе бағасы төмен
жаңа өнім бөсекелі нарықта танымал немесе сауда белгісі сенім тудыратын
өнімнен бәсекелік қабілеті жағынан жеңіліс табуы мүмкін. Сондықтан да бұл
әдіс өнімнің бәсекелік қабілетін толық анықтауға мүмкіндік бермейді.
Қазақстандық ғалым, профессор К.Р. Нүрмағанбетовтың өнімді багалау
әдісі тамақ өнімдерінің бәсекелік қабілетін дәлірек анық-тауга мүмкіндік
береді. Өнімнің тұтынушылық қасиеттері мен оны сатуды үйым-даетыру
деңгейлерін сараптық балл жүйесін белгілеу арқылы анықтайтын бұл әдіс
бағаланатын өнімді үлгілі өніммен салыстыруға негізделеді. Бұл әдіс бойынша
өнімнің тұтынушылық қасиетінің деңгейін (ТД) есептеу мына формуланың
көмегімен жүргізіледі:

ТД = q1m1 * q2m2 * ... qnmn (2)

мұндағы ТД - өнімнің түтынушылық қасиетінің деңгейі;

q1, q2 ,...qn - өнімнің әрбір түтынушылық қасиеттерінщ балдық бағасы;

m1, m2, ... mn - түтынушылық қасиеттерін салыстырмалы мәндерінің
коэффициенттері, сараптық бағалау әдісінің көмегімен өнімнің әрбір
қасиетіне тиісті мәндік белгі қойылады.
Өнімді сатуды үйымдастыру деңгейін (СД) анықтау көрсеткіші де балдық
жүйе бойынша ТД бағалау әдісіне ұқсас төмендегі формуламен есептеледі:

СД = b1n1 * b2n2 * ... bpnp (3)

мұндағы СД - өнімді сатуды үйымдастыру деңгейі;

b1,b2,...,bр - өнімді сатуды үйымдастыру әрбір көрсеткіштің деңгейін
сипаттайтын балдық бағасы;

п],п2,...,пр - өнімді сатуды ұйымдастыру деңгейі көрсеткіштерінің
салыстырмалы мәндерінің коэффициенттері.

1. Кесте.Сапа көрсеткіштерінің салыстырмалы маңыздылық коэффиценттерін
анықтау.

Сараптаудың балдық бағасы ОрташМаңыздылық
Сапа а коэффициен
көрсеткіштері балл ті
1 2 3

1.Кесте. Қазақстан Республикасы аумағындағы өсімдік майларының өндірісі.

Елімізде өсімдік майлары тұтыну деңгейі әлі де болса биологиялық қажетті
шамадан (13,5 кг) төмен. Тек соңғы кездері май өндіру саласының түрақтылығы
мен импорт көлемінің өсуіне байланысты бұл көрсеткіш біршама жоғарлап
келеді. 2002 жылы жан басына шаққандағы түтыну көлемі 8,9 кг теңелді.
Салыстырмалы түрде алатын болсақ Еуропалық одақ мемлекеттерінде 2002 жылы
бұл көрсеткіш 43,7 кг, АҚШ— та 51,1 кг, көп халықта Қытайдың өзінде бүл
шама 13,1 кг жеткен . Әрине бүл жағдай, ең алдымен, халықтың әл-ауқаты
деңгөйіне байланысты. Түрақты табыс олардың тамақ мәзірінің сапасына да оң
ықпалын тигізетіні белгілі.

Қазақстан аумағындағы өсімдік майларының нарығын сипаттай келе,
мемлекетіміздің азық -түлік қауіпсіздіпн қамтамасыз ету, соның ішінде
өсімдік майларының нарығында ішкі мүмкіндіктерді айқындау және дамыту
қажеттілігі бар екендігін байқаймыз. Біздіңше, қазіргі талап отандық
өсімдік майларын өндірушілерді экономикалық қолдаудың тетіктерін
жетілдіруге
бағытталуы тиіс. Олар шикізат алуға жеңілдетілген несиелер беру (бүл
тетіктің ауыл шаруашылығындағы үйымдарға да оң ықпалы бар, өйткені несиелер
майлы дақылдарды егуге, өсіруге, жинауға жүмсалады),өндірістік негізгі
қүралдарды жаңартқан кәсіпорындарға салық жеңілдіктерін беру, лизингтік
қорларды құру, маусым кезінде шикізат тасымалына жеңілдетілген темір жол
тарифтерін енгізу сияқты қолдаулармен жүзеге асуы мүмкін.
Соңғы кездері әлемдік нарыққа "аралас" майларды шығару өзектілігі
туындауда. Бұл "аралас" майдың ерекшелігі— ол бірнеше майдың қоспасынан
түрады және оған жағымды дәм беретін табиғи қоспалар сарым-сақ, пияз,
көкшөп, бұрыш дәмдері қосылады. Мұндай майлар өзінің дәмдік қасиеттерімен
және татымдылығымен басқа майлардан ерекшеленеді. Осы орайда мақсары,
жүгері және мақта майларының сүранысын қалыптастыруда және олардың
бәсекелік қабілетін арттыруда аталған "аралас" майлар өндіру технологиясын
жолға қойған жөн сияқты.
Отандық бәсекелі нарықтағы өсімдік майларына қатысты тағы бір мәселе — ол
импорт-талатын өсімдік майларын ішкі нарықтан ығыстыру. Бүл тек бәсекеге
қабілетті өнім шығару мен терең мемлекеттік қолдау есебінен ғана жүзеге
асуы мүмкін. Ішкі нарықтық бәсекелік сипатын көрсететін кесте 2 мәліметтері
елімізде импорттық өсімдік майларының үлесі тым көп екендігін байқатады.
Бұл шама 2001 жылы шарықтау шегіне жеткен (79,4%), 2002 жылғы деңгей де
осының маңайында (78,7%). Яғни, мемлекеттіміздің ішкі нарығында отандық
өсімдік майлардың үлесі 15 шамасында ғана деген сөз. Бұл алаңдататын
мәселе. Жалпы экономикалық қауіпсіздігін басты назарда үстау қажет-
яғни, мүнда экономиканың тез қарқынмен үзақ мерзімді түрақты дамуы
қалыптасады. Бүл жағдай өндіріске қажет ресурстардың түрақтылы-ғын, ішкі
және сыртқы нарықта бәсекеге қабілетті өнімді тиімді әдіспен, жан басына
шаққанда жеткілікті көлемде, оны тоқтаусыз өткізуді қамтамасыз етеді.
Мемлекеттің азық-түлік қауіпсіздігінің деңгейі ішкі нарықтағы
импорттықтауарлардың үлесімен анықталатыны белгілі. Халықаралық
тәжірибелерге сай аталған көрсеткіш 17% асса, онда азық -түлік
қауіпсіздігіне қауіп төніп, отандық өндірістің дамуына тосқауыл болады.
Сондықтан да, ішкі қауіпсіздікті қамтамасыз ету мемлекеттің қатаң
саясаты мен тауар өндірушілерді қолдау арқылы жүзеге аспақ.
Бұл орайда Үкіметтің "Жеңіл және тамақ өнеркәсібі салаларында импорт
алмастырудың 2001-2003 жылдарға арналған бағдарламасы" қабылданған.
Бағдарламада 2003 жылы өсімдік майла-рының өндіріс көлемін 4 есеге ұлғайту
және ішкі нарықта отандық өнімдерді тұтыну деңгейін 85% жеткізу жоспары
бар.
2Кесте. Ішкі нарықтың бәсекелік сипаты көрсеткіштері.*

Көрсеткіштердің 1999ж. 2000 ж. 2001 ж. 2002 ж.
аталуы
1 Өткізілген өнімнен мың тг. 6020639,0 6103870,0 83231,0 101,0
түскен табыс
2 Өткізілген өнімнің мың тг. 5114009,0 4983124,0 -130885 97,0
өзіндік құны
3 Жалпы табыс мың тг. 906630,0 913453,0 6823,0 100,7
4 Кезең шығындары мың тг. 443919,0 421312,0 -22607,094,0
5 Негізгі қызметтен мың тг. 462711,0 524744,0 62033,0 113,0
түскен табыс
6 Таза пайда мың тг. 291787,0 296563,0 4776,0 101,0
7 Негізгі қорлардың мың тг. 793210,0 1847632,0 1054422 2есе
орташа құны
8 Қор қайтарымдылығы % 759,0 330,0 -429,0
-
9 Қор сыиымдылығы % 13,0 30,0 17,0
-
10 Персоналдың орташа Адам 1013,0 1048,0 35,0 103,0
тізімдік саны
11 Еңбек ақы қоры мың тг. 162355,5 182955,6 20600,1 112,0
12 Орташа айлық еңбек мың тг. 13,4 14,5 1,2 108,0
ақы мөлшері
13 Еңбек өнімділігі мың.тг 5943,3 5824,3 -119,0 97,0
14 Сату рентабельділігі% 4,5 4,7 0,2
-
15 Өнімнің % 5,7 5,9 0,2
рентабельділігі -
16 Қормен қорлану мың тг. 783,0 1763,0 980,0 2есе

Жоғарыда келтірілген көрсеткіштер арқылы кәсіпорынның істеп жатқан
жұмыстары тиімді ме, әлде тиімсіз бе екенін анықтай аламыз. Егер тиімсіз
болса, оған қандай іс шараларды жүзеге асыруға болатындығын анықтауымыз
қажет. Яғни кәсіпорын қызметінің тиімсіз болуына әсер еткен факторларды
жою. Осы бөлімде ең 1- кестеде көрсетілген негізгі көрсеткіштерді талдап,
оның өсуі мен төмендеуінің негізгі себептерін анықтап білуге тырысамыз.
Кестені қарастыратын балсақ 2 жыл бойынша мәліметтер арасында біршама
айырмашылықтардың бар екендігін байқаймыз.
Енді сол өзгерістердің себебін анықтап талдап шығуға тырысайын.
1-ші көрсеткіш - өткізілген өнімнен түскен табыс деп аталады, және ол
2003 жылы 6020639 мың тг. құраса, 2004 жылы 6103870 мың теңгеге дейін
көтерілген оның себебі 2004 жылы тауар шығару келісімі ұлғайған және
жаңа технологияларды қолдану арқылы өнімнің өзіндік құны төмендеп отыр.
2-ші көрсеткіш өткізілген өнімнің өзіндік құны. Базалық жылы ол
5114009 мың теңгені құраса, есепті жылы бұл көрсеткіш 49833124мың теңгеге
дейін төмендеп отыр. Өзіндік құнның төмендеуінің себебі жаңа
технологияларды қолдануы болуы мүмкін. Сонымен қатар шикізатқа,
электроэнергетикаға кететін шығындардың төмендеуі де әсер етуі мүмкін.
3-ші көрсеткіш – бұл жалпы табыс. 2003-жылы 906630 мың
теңге болған болса, 2004 жылы мың 913453 теңгеге жеткен. Базалық
жылмен салыстырғанда 6823 мың теңгеге өскен. Жалпы табыстың өсуінің
негізгі себептерінің бірі өнімді шығаруға кеткен шығындарды азайтуы,
өткізілген өнімнен түсетін табыстың өсуі болуы мүмкін.
4-ші көрсеткіш-кезең шығындарына тоқталатын болсақ, бұл
көрсеткіш есепті жылы 443919 мың теңге болған болса, базалық жылы
421312 мың теңгеге дейін төмендеп отыр. Есепті жылы шығындар 22607
мың теңгеге дейін төмендеп отыр. Оның себебі 2004 жылы әкімшілік
шығындар және пайыздар бойынша шығындардың төмендеуі болуы мүмкін.
5-ші көрсеткіш – негізгі қызметтен түскен пайда. Бұл
көрсеткіш бойынша есепті жылы базалық жылмен салыстырғанда пайда
1,13есе, яғни 62003 мың теңгеге өсіп отыр. 2003 жылы негізгі
қызметтен түскен пайда 462711 мың теңге болса, 2004 жылы 524744 мың
теңгеге жетіп отыр. Себебі табыс өсіп отыр.
6-шы көрсеткіш таза пайда деп аталады. Кестеден көріп
отырғанымыздай базалық жылмен салыстырғанымызда, есепті жылы таза
пайда 1,01есе өсіп яғни ауытқушылық 4776 мың теңге құрап отыр.Бұның
негізгі себебі өткізілген өнімнен түскен табыс пен жалпы табыс
2004 жылы өсіп отыр
7-ші көрсеткіш – негізгі қорлардың орташа құны. Бұл
көрсеткіштің сапасы 2003 жылы 793210 мың теңгені құраса, ал 2004
жылы бұл сома 1847632 мың теңгеге дейін жетіп отыр. Ауытқу 1054422
мың теңгені құрап отыр. Көрсеткіш сапасының бұлай ауытқуының басты
себебі есепті жылы тиімді жоғары негізгі қорларды игеру, яғни жаңа
ғылыми техналогияларға сай техникаларды сатып алу болуы мүмкін.
8-ші ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Өнімнің бәсекеге қабілеттілігін арттыру
Өнімнің бәсеке қабілеттілігін арттыру (ААҚ «Ақ Алтын» мысалында)
«Алтын Керуен» ЖШС – нің мысалында экономикалық және қаржылық жағдайы туралы
«Март» ЖШС-гі қызметкерлердің еңбек нәтижелілігін бағалауды ұйымдастыруды талдау
Ұлттық өнімнің бәсекеге қабілеттілігі
Арагон ЖШС МЫСАЛЫНДА КӘСІПОРЫННЫҢ ҚАРЖЫЛЫҚ ЖАҒДАЙЫН ТАЛДАУ
«Alem Sauda.Ltd» ЖШС
Шағын кәсіпорынның экономикалық қызметін талдау «Perfect» ЖШС мысалында
Капитал қозғалысы ЖШС мысалында
Кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығын және төлем қабілеттігін талдау
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь