Б. адамбаев - фольклортанушы


Қазақ ауыз әдебиеті туралы ғылыми зерттеулер он тоғызыншы ғасырда өз бастауын алды. Бұған дейінгі уақытта қазақ фольклоры жайында жекелеген пікірлер ғана айтылып, тек ауыз әдебиеті үлгілері жарияланып келді. Әрине, баспа ісінің кеңіп, өріс алмай тұрған бұл шақта, фольклористиканың өзіндік қиындықтары болды. Сонда да зерттеу-жинақтау жұмыстары тоқтамағаны белгілі. Оған алғашқы болып орыс ғалымдары ат салысса, кейінірек қазақ ағартушылары да қолға ала бастады. Қазақ фольклорының кеңірек зерттеле бастаған шағы , әрине, кеңес дәуірі екені анық.
Кеңес өкіметі орнаған алғашқы жылдардан-ақ қазақ ауыз әдебиеті үлгілері, нұсқалары жүйелі түрде жиналып, зерттеле, жариялана бастады. Бұл салада алғашқылардың бірі болып еңбек еткендер: С.Сейфуллин, С.Мұқанов, М.Әуезов, Қ.Жұмалиев, Е.Ысмайылов, Б.Кенжебаев, Н.Смирнова, М.Ғабдуллин т.б. Олар ертегілер, мақал-мәтелдер, тұрмыс-салт жырлары, батырлық-ғашықтық дастандар, аңыз әңгімелер, ақындық айтыстар нұсқаларын жинап зерттеуге, жариялауға көңіл бөлді. Соның нәтижесінде қазақ ауыз әдебиеті мектептерде, жоғарғы оқу орындарында оқытылатын арнайы пәнге, фольклорлық шығармалар зерттеу объектілеріне айналды.
Алдымен жеке шығармалар мен халық ақындары жайында жазылған шағын мақалалардан, алғы сөздер мен түсініктемелерден басталған зерттеулер Е.Ысмайыловтың «Ақындар», Қ.Жұмалиевтің«Қазақ эпосы мен әдебиет тарихының мәселелері», М.Ғабдуллиннің «Қазақ халқының ауыз әдебиеті» атты монографиялық еңбектерінің жазылып, жариялануымен жаңа сатыға көтерілді. Осылайша, қарыштап алға дамыған қазақ фольклористикасында ересен еңбегімен ескеруге келетін зерттеушілеріміздің бірі Балтабай Әбдірахманұлы Адамбаев.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі:  Материал
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге
Таңдаулыға:   




ӘОК 82-1-9
Қ64

Б. АДАМБАЕВ - ФОЛЬКЛОРТАНУШЫ

М.Б. Қоңқашова
Әулие-Ата университеті, Тараз қ.

Қазақ ауыз әдебиеті туралы ғылыми зерттеулер он тоғызыншы ғасырда өз
бастауын алды. Бұған дейінгі уақытта қазақ фольклоры жайында жекелеген
пікірлер ғана айтылып, тек ауыз әдебиеті үлгілері жарияланып келді. Әрине,
баспа ісінің кеңіп, өріс алмай тұрған бұл шақта, фольклористиканың өзіндік
қиындықтары болды. Сонда да зерттеу-жинақтау жұмыстары тоқтамағаны белгілі.
Оған алғашқы болып орыс ғалымдары ат салысса, кейінірек қазақ ағартушылары
да қолға ала бастады. Қазақ фольклорының кеңірек зерттеле бастаған шағы ,
әрине, кеңес дәуірі екені анық.
Кеңес өкіметі орнаған алғашқы жылдардан-ақ қазақ ауыз әдебиеті
үлгілері, нұсқалары жүйелі түрде жиналып, зерттеле, жариялана бастады. Бұл
салада алғашқылардың бірі болып еңбек еткендер: С.Сейфуллин, С.Мұқанов,
М.Әуезов, Қ.Жұмалиев, Е.Ысмайылов, Б.Кенжебаев, Н.Смирнова, М.Ғабдуллин
т.б. Олар ертегілер, мақал-мәтелдер, тұрмыс-салт жырлары, батырлық-ғашықтық
дастандар, аңыз әңгімелер, ақындық айтыстар нұсқаларын жинап зерттеуге,
жариялауға көңіл бөлді. Соның нәтижесінде қазақ ауыз әдебиеті мектептерде,
жоғарғы оқу орындарында оқытылатын арнайы пәнге, фольклорлық шығармалар
зерттеу объектілеріне айналды.
Алдымен жеке шығармалар мен халық ақындары жайында жазылған шағын
мақалалардан, алғы сөздер мен түсініктемелерден басталған зерттеулер
Е.Ысмайыловтың Ақындар, Қ.ЖұмалиевтіңҚазақ эпосы мен әдебиет тарихының
мәселелері, М.Ғабдуллиннің Қазақ халқының ауыз әдебиеті атты
монографиялық еңбектерінің жазылып, жариялануымен жаңа сатыға көтерілді.
Осылайша, қарыштап алға дамыған қазақ фольклористикасында ересен еңбегімен
ескеруге келетін зерттеушілеріміздің бірі Балтабай Әбдірахманұлы Адамбаев.
Б.Адамбаев қазақ халқының бай ауыз әдебиетін, оның ішінде көлемі
жағынан шағын жанр деп саналатын халық даналығы мақал-мәтелдер мен шешендік
сөздерді ауқымды зерттеумен айналысты. Шешендік сөздердің және мақал-
мәтелдердің тарихы, табиғаты, көркемдік ерекшеліктері туралы Шешендік
өнер (1969), Халық даналығы(1976), Қазақтың шешендік өнері(1984) атты
монографиялық зерттеу еңбектері шықты. Сондай-ақ, Қазақ ертегілері(1962),
Шешендік сөздер(1967), Ел аузынан(1985) жинақтарын құрастыруға
қатысқан.
Кеңес дәуірінде, Б.Адамбаев зерттеулеріне негіз болған осы жанрлар ең
аз зерттелген сала болып саналды. Оған бірден-бір себеп, өткен ғасырдың
орта шенінде дидактикалық ұсақ жанрларға лайықты мән берілмей келді.
Олардың көлемдері шағын болғанымен мазмұндары бай, тілдері көркем байырғы
жанр екені ескерілмеді. Шешендік сөздер, әдетте, айтыс-даулармен байланысты
және билер атынан айтылғандықтан оған үстем таптың ғана мұрасы ретінде бір
жақты көзқарастар кедергі болып келді. Сан жағынан көп, бір-біріне өте
ұқсас, уақиғасыз, кейіпкерсіз ұсақ жанрлардың ішкі ерекшеліктері де олар
жөнінде жинақты, жүйелі пікір айтуға белгілі дәрежеде бөгет болды. Осы
жағдайлардың барлығы зерттеушінің бірнеше жыл ғылыми сапармен елге шығып,
алдымен аталған жанрлардың нұсқаларын халықтан, қариялардан жинауға, бұрын
жиналғандарын ғылыми жүйеге салып, тәртіпке келтіріп ішінара жариялау
жұмыстарымен айналысуға мәжбүр етті.
Б.Адамбаев өз еңбектерінде халық мақал-мәтелдері мен шешендік
сөздердің жанрлық табиғатын, тәрбиелік, өмір танытқыштық мәнін, сонан соң
олардың қалыптасу, даму жолдарын анықтау, әдеби-көркемдік ерекшеліктерін
ашу, ақындық-шешендік өнерді ежелгі үйрену, игеру жолдарын көрсету
мақсаттарын ұстанған.
Зерттеуші өз монографияларында аталған мәселелерден басқа, Аяз би,
Жиренше секілді халық шешендерімен бірге, белгілі шешен билер Төле,
Қазыбек, Әйтекелердің, шешен батырлар Жәнібек Қошқарұлы мен Сырым Датұлы
атынан айтылған сөздер келтіреді.
Б.Адамбаев аталған ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Ә.Қоңыратбаев - фольклортанушы
Ысқақ Дүйсенбаев - фольклортанушы
С. Негимов фольклортанушы
Неолит дәуірі: (б.з.б. 5-3 мың жылдықтар)
Үйсіндер мен қаңлылар (б.з.б.II-б.з.Vғ.ғ).
Б.Cоқпақбаев шығармалары
Б.Майлиннің өмір жолы
Ж. Б. Ламарктың эволюциялық теориясы
Ж.Б. Сэйдің экономикалық көзқарасы
Б. Эльконин бойынша тұлға дамуы
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь