Әлемдегі халықтардың өсу деңгейі

Түркілердің қоныстану аралығының ареал кеңдігін жоғарыда айтып өттік. Олардың тұтас атамекені үш жерде үзылып қалып отыр. Ол солтүстік-шығыс пен оңтүстік батыста славяндардың сұғына еніп, қоныстануынан және оңтүстікте парсы тіл дестердің ежелгі мекен-жайынан анық байқалады. Әдепте, түркітанушылар түркі тілдес елдерді төрт тіл тобына бөледі. Ал, біз олардың орналасуы және өсу жағын ескеріп, түркі тілдес халықтарды бес тіл тобына бөлдік. Осы тұрғыдан келгенінің өзінде де бұрынғы топташа бұзылмайды, керісінше түркі тілдерінің оғыз территориялық топтамасы жеке бөлініп алынады (қазіргі Түркіменстан мен Ауғаныстанның батысы және Иранның шығысы). Түркі тілдес халықтар күрделі тарихи кезеңдерде климаты халық санының өсуіне қолайлы отырықшы дәстүрі бар оңтүстік батыс бағытқа қарай қоныс аударған. Ал солтүстік-шығыстағы алғашқы шыққан жерінде климаттың қаталдығынан сол жердегі тілдерде сөйлейтіндер саны көп өсе алмаған. Салыстыра қарастырғанымызда солтүстікте алғаш қалыптасқан қарлұқ тобына қарағанда шағатай тобы жеті есе басым екендігі көрінеді. Бұл тілдің тағдырында демографиялық факторлардың күшті орын алатынын айқын білдіреді.
        
        І. 1 Әлемдегі халықтардың өсу деңгейі
Түркілердің қоныстану аралығының ареал кеңдігін ... ... ... ... атамекені үш жерде үзылып қалып отыр. Ол солтүстік-шығыс ... ... ... ... еніп, қоныстануынан және оңтүстікте
парсы тіл дестердің ежелгі мекен-жайынан анық ... ... ... ... елдерді төрт тіл тобына бөледі. Ал, біз олардың
орналасуы және өсу жағын ескеріп, ... ... ... бес тіл ... Осы ... ... өзінде де бұрынғы топташа бұзылмайды,
керісінше түркі ... оғыз ... ... жеке ... (қазіргі Түркіменстан мен Ауғаныстанның батысы және ... ... ... ... ... тарихи кезеңдерде климаты халық
санының өсуіне қолайлы отырықшы дәстүрі бар оңтүстік батыс бағытқа ... ... Ал ... ... ... жерінде климаттың
қаталдығынан сол жердегі тілдерде сөйлейтіндер саны көп өсе ... ... ... ... қалыптасқан қарлұқ тобына
қарағанда шағатай тобы жеті есе ... ... ... Бұл ... ... факторлардың күшті орын алатынын айқын білдіреді.
Әлем бойынша түркі тілдес халықтардың жалпы саны. (Халықаралық статистика
бойынша 1992 жылдың ортасында жасалған есеп)
|Ұлттар тізімі ... ... |57,0 млн ... |19,8 млн ... |16,2 млн ... |10,5 млн ... |7,9 млн ... |7,2 млн ... |4,7 млн ... |3,0 млн ... |1,9 млн ... |1,9 млн ... |1,6 млн ... |790 мың ... |785 мың ... ... |475 мың ... |400 мың ... |390 мың ... |320 мың ... |315 мың ... |250 мың ... |225 мың ... |223 мың ... |170 мың ... |155 мың ... |105 мың ... |100 мың ... |93 мың ... |90 мың ... |85 мың ... еврейлері ** |40 мың ... |38 мың ... |30 мың ... |25 мың ... |20 мың ... |14 мың ... |7 мың ... |5 мың ... |4 мың ... |2 мың ... |1 мың |
* ... ... ... мен ... (месхет түріктері) және
кипрліктерді (кипр түріктері) жеке халық ретінде татармен түрік ... жеке ... ... ... ... ... тілінің бір ... ... ... ... ... Сарыұйғырлар мен хотандықтар жеке халықтар ретінде есептеледі,
ұйғырлар санына ... ... жүзі ... түркі тілдес халықтардың ресми саны – 135 млн. ... ... жер шары ... ... мен ... ... ... ... ... |75 млн. 306 мың ... |50 млн. 976 мың ... |12 млн. 280 мың ... |9 млн. 100 мың ... |2 млн. 150 мың ... |500 мың ... елдері | 300 мың ... ... |115 мың ... ... Кеңес Одағында |53 млн. 431 мың ... ... |24 млн. 500 мың ... мен Еділ ... |10 млн. 231 мың ... |8 млн. 350 мың ... Қырымда |7 млн. 380 мың ... Қиыр ... |1 млн. 600 мың ... аймақта |1 млн. 250 мың ... ... ... |4 млн. 500 мың ... ... |2 млн. 400 мың ... Европада |1 млн. 500 мың ... ... |600 мың ... ... ... |120 мың ... ... |55 мың ... ... ... |40 мың ... ... |25 мың ... жиынтық саны |133 млн. 482 мың ... ... ... ... бес топ, қырық тіл, жүзден аса
диалектіге бөлінеді. Түркі тілдес халықтарда бұрын тіл диалектілері ... ... олар ... ... отыр.
Мәселен, татар тілінде ноғайлық, миллар, тептяр, кремен, қырым, бараба,
астрахан диалектілері ұшырасады. Өзбек және ұйғыр тілдеріндегі диалектілер
жеке ... ... ... ... ... ... Ташкент,
Зарафшан, Хорезм диалектілері, ұйғыр тілінде Қашғар, Жаркент, Тұрфан, ... ... ... ... ... де демографиялық факторлардың
атқаратын қызметі аса маңызды. Тіл мамандары қазақ тілінде диалектілердің
айқын ... ... ... байланысты құбылыс ретінде түсіндіреді. Бұл
өте ... ... ... ана ... диалектісіз. таза күйінде
қалыптасқаны тарихи шындық. Өткен ғасырларда қазақтар жеті атаға дейін
өзара қыз ... қыз ... Сол ... ... құда түсу үшін ... ... басқа рулармен құда-андалы болуға тура келген. Әдепте, жеті
ата ауысуы үшін кемінде 250-300 жылдай уақыт ... ... ... 1000 ... орта уақытты отбасылары 500 шақырымға,
ал кедей отбасылары кемінде 100 шақырымға дейінгі аймақта көлемде ... ... Егер осы ... ... ылғи жылжып отырғанын және көшіп-
қонушылар бірінің жолын бірі кесіп өтпейтінін ескерсек, көшпелілік пен алыс
құда-андалық ана ... ... ... ... ... ... ... түркі тілдес халықтардың (1991 ... ... ... ... және екі ... ... табиғи
өсіммен қосып жасалған).
|Халықтар тізімі ... ... КСРО мен шет |
| | ... проценттік |
| | ... ... |17,9 млн |90(10 ... |8,7 млн |84(16 ... |7,2 млн |45(55 ... |6,9 млн |93(7 ... |3,0 млн |74(26 ... |2,8 млн |97(3 ... |1,86 млн |99(1 ... |1,47 млн |92(8 ... ... |500 мың |65(35 ... |470 мың |99(1 ... |0,8 мың |1(99 ... |0,7 мың |1(99 ... |0,5 мың |4(96 ... |0,3 мың |1(99 ... |0,2 мың ... ... |0,1 мың ... |
Бұрынғы КСРО-дағы барлық түркі тілдес ... ... саны – 53 ... мың ... ... ... ... татарларының саны толық алынбағандықтан автор өз
есептеуі бойынша олардың мүмкін болған ... ... ... ... ... ... тілдес халықтардың саны сарапшының өз бағалауымен
көрсетілген. Тізімге саны өте аз, ... елде ... ... ... мен хотандықтар және Иранның шығыны мен Ауғанстанның батысында
тұратын ұсақ түркі тілдес ұлыстар ғана ... ... ... 1897 ... ... ... Бұқар әміршілігі мен Хиа
хандығында жүргендіктен, біз өз кестемізде ... ... ... ... ... ... сүйене беріп отырмыз. Ал қазақ, қырғыз және
қарақалпақтар тұрған ... 1897 ... ... ... ... ... ... де патша әкімшілдері жүргізген санақтарда және олардың ресми
деректерінде толық көшпе ... 15 % ... мен ... ... ... 10 % ... мен ... кем көрсетілгенін
өз зерттеулерімізде дер кезінде байқадық. Осыны ескеріп олардың 1897 жылғы
толық санын дәл есептеп шығаруға болады.
Осынлдай ғылыми ... ... ... толық есептер бойынша ... 1915 ... ... аталмыш алты арыс елдің саны мына төмендегідей
болып тарихи ... 1) ... ... 2) өзбектер-4,8 миллион,
3) тәжіктер-1,2 милион, 4) түрікмендер-950 мың, 5) ... мың, ... мың. ... ... алты орыс ... ... саны осы ғасырдың
басында 13 миллион 420 ... ... ... ... ресми статистикада
1939 жылға дейін жеке ұлыс ретінде ... ... ... ... ... мың құрама, қыпшақ, қоңыраттарды өзбектердің санына енгіздік.
1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілістен бастап 1945 жылы Ұлы Отан ... ... қилы ... ... ... ... ... 3,5
миллионға едәуір кеміген. Оған ықпал мен ... ... ... соғысы,
басшылар қозғалысы, ашаршылық, ауа көшу, асыра сілтеушілік, саяси репрессия
сияқты тарихи қиын зұлмат ... ... ... ... аймақтағы
халықтардың бәрі дерлік қатты зардап шекті және оның шығы орта есеппен 1960
жылы, 45 жылдан соң ғана ... ... ... ... а**** ... ... жылы 56 ... соң, ал Қазақстанның өзінде 1977 жылы 62 жылдан соң,
сол ... ... тек 1961 жылы 46 ... соң, ... ... жылдан соң, қырғыздар 1957 жылы 42 жылдан соң, ... 1955 жылы ... соң ... ... яғни ... ұлттық демография тигізген
зардабын жеңіп шықты.
1.2. Түркіхалықтардың тіл өзгеруі және тілдік жақындығы бойынша орналасуы
Ірі ... ... мен ... ... ... түркі
тілдерінің орнығуы, әлемге кеңірек таралуына ... ... ... ... ... құрылғанда қарлұқ тілдері, Алаш Орда заманда қыпшақ
тілдері, Ақсақ Темір кезеңінде шағатай тілдері гүлденіп, ... ... ... мен ... ғағауыздар мен месхеттер, қарашайлар мен
құшықтар, сонымен қатар чуваштар мен далғандар кезінде ... ... ... ... финоугор халықтары болуы мүмкін.
Қалай десек те, ... өмір ... орта ... заманында
түркілену процесінің тез жүргені кезеңде түркі тілдерінің монғол, тунгус-
шаньчжур, финно-угор, ... ... ... де ... ... шындық.
Ал, кейінгі ислам діні тараған кезеңде араб тілі түркі ... ... ... ... әлсіретіп тастады. Кезінде түркілердің мейлінше
кең жайылғанын қазіргі түркі ... ... әр ... ... да айқын дәлелдейді. Өйткені адамның нәсілдік белгілері тілдік
ерекшеліктерден де бұрынырақ пайда ... ... ... ... ... ... Еділ бойы түркілері аралас орал нәсіліне, Орта Азия ... ... ... Кіші Азия аралас кавказдық нәсілге, ... ... таза ... ... ... белгілі. Біздің
пайымдауымыз бойынша, ежелгі көшпелі түркілер қауымы, ... ... ... ... ... ... ... қолдана, сол жерден
солтүстіккпен оңтүстікке, батыспен шығысқа қарай, өзге ... ... ... ... ... ... ... Сол себептен қазақ
пен қырғыз, ноғай мен ... ... ... тілі ... таза ... ... демографиясын зерттегенімізде, олардың тілі ... және ... ... ... өте жақын немесе үшеуден, ал
кейбіреулері тіптен ... ... ... және ... ... ... ... отыратынын байқаймыз. Мысалы, түркі-әзірбайжан-
қарақалпақ; өзбек-ұйғыр; қазақ-қырғыз-қарақалпақ; татар-башқұрт; түрікмен-
қашқай-қызылбас-қарадағ; құмық-қарашай-шалқар-ноғай; алтай-шор; тува-хакас-
ұралқай-топа; қырым-қарайым-қырымшақ, т.с.с. ... бір ... ... ... кіші ... ... еш дау жоқ. Олардың ірілердің
арасында жеке ұлт болып жіктелуі басып келіп, бүгінде ... ... ... ... керісінше, бір ұлыс болып қордалану жүріп жатқанда,
кейбір саяси себептерден ол процесс тоқтап қалуы ... ... ... ... және ... жан-жаққа көшіріп, зорлықпен бөлуден бұл
процесс аяқталмай қалды деуге болады.
Енді тікелей сан жөнінде сөз ... ... ... тілдес халықтар
Евразия құрылығындағы саны жағынан алдңыға алтыншы орында. Тіл ... ... ... ... рашан, гершан тілдерінен кейін тұр.
Түркі тілдес халықтар сан ... ... ... ... ... ... ... қилы замандарды әр түрлі болып қалыптасқан ... ... бар. ... сандық кішігірім ұлыстарға ерекше қамқор жасалмаса,
олардың болашақта болып кетуі ... бар. ... саны аз ... ... көп ... ... ... бір құрамдас бөлігі ретінде сезінсе,
азшылықтың ауыр ахуалын оңай көтеруге болады.
Түркі тілдес халықтарының орналасуы
|Әр тілде ... ... ... саны ... ... ... және ... ... | ... тобы ... ... ... |3 млн. 886 мың ... ... ... шор, ... | ... ... 9 тіл, 3 % | ... тобы (түрікмен, қашқай, |6 млн. 850 мың ... ... ... ... ... 6 тіл, 5 % | ... тобы ... ... ... |22 млн. 846 мың ... ... татарлары, | ... ... ... ... | ... ... ... барлығы 12| ... 17 % | ... тобы ... ... ... |27 млн. 854 мың ... ... сарұйғыр, хотан) | ... 6 тіл, 21 % | ... ... ... ... ... ... жетеді. Кейбір ұсақ
ұлыстарды (мысалы месхеттер жалпы түріктерден, қырымдықтарды татарлардан,
сарыұйғырлар ұйғырлардан, топаларды тувалардан) бөліп ... дау ... Бұл ... шығу тегі бір ... халықтардың ыдырап, ұзақ жылдар
бойы ... тіл, ... ... ... алшақтатып, жаңа ұлттық
белгілер туғыза бастайтынын ескеріп өтеміз.
Ал біздің қазақ ... ана тілі мен ... тіл ... келгенде,
өзінің айқын көрінісін тым нашар жанмен аңғартады. Ана ... ... ... ...... ... өз үйінде ана тілінде сөйесе ме, әлде
басқа тілге біржола көшіп ... ме ... ... шелітені белгілі. Ана
тілі үйде қолданылудан қалды деген сөз. Бұл ... ... ... ... Жасыратыны жоқ, сол мәнгүрттікке салынып өз ана ... ... ... өз ұлты үшін жоқ ... бет алға демографиялық
тұлғалардың саны елімізде ... ... ... ... ана тілі ... да осы жағдайдан болар! Отбасындағы аналар мен бой жетіліп ұзатылып
кеткен қыздар тіліміздің таза табиғи негізін сақтауға ... бола ... ... керек, қазақ тілі табиғатынан шаңырақ сатында, алшақ ... ... мен ... ... Бұл ана тіліміздің тереңде
жатқан демографиялық күш-қуатын аңғартады. Ол жағдайды жақсы түсіне білсек,
біздің болашағымыз үшін аса ... ... ... 1959, 1970, 1979 және 1989 ... ... ... ... тіл туралы ... ... ... ... ... ... ұзын саны 1,3 ... жететін
қазақ отбасыларының 366 мыңы өз шаңырағында қазақша сөйлеуден ... Егер осы ... ұлты ... жеке адам ... ... ... ... түседі. Өйткені қазақша сөйлеспейтін отбасылары көбәне
қалада кездеседі және олар бала ... ... және ... ... ... демографияда шағын көлемді отбасылар деп ... ... ... қазақша сөйлеспейтін отбасы бойынша емес, енді жан
санына келгенде, ол процентіміз 25-ке ... ... ... ... Қазақстан Республикасында тұратын барлық жастағы қазақ ... % -і, яғни ... бірі өз ана ... ... ... ... үрдісі қазақ отбасында алғаш рет соғыстан соң туған
балалардың орыс бала-бақшасына, кейін орыс ... ... ... ... ... 44-45 жыл аралығында осындай биік деңгейге жеткен. Екі
жылда бір процентке жоғалып отырған. Ауыл болса тілдік орнының айтарлықтай
«қоюлығынан», ... ол ... ... ... ... ... жоқ ... шешуші жағдай – орта демография оңды болғандықтан, тіл жоғалтудың кері
үрдісі жылдамдай ... тіл ... ... тілдік ... ... ... және ... байланысты екені оларға
корреляциялық талдау жүргізгенде айқын байқалады. Нақтырақ айтар болсақ,
қазақтардың обылыстар бойынша ... мен тіл ... ... ... ... жоғары – 90 % -ке ... ... Ол ... ... ... ... ретінде тікелей тығыз байланыс бар
деген сөз.
Әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... кемінде бір ұрпақтың ғұмырына созылады. ... үлес ... ... 1962 жылы ... да тіл ... бір ... ауысқан соң ғана тоқтай алады. Яғни үлес салмағымыздың
төмендеуі өз екпінімен 1932-62 жылдары басты себеп ретінде ... ... енді ... жыл бір ... ... қажет ететіндей уақыт пен алған
үрдісті тоқтатуы қажет. Қазақтарда ұрпақ алмасу ... 30 ... ... бала ... ... орташа жасы бүгінге дейін отыздан әлі төмен түсе
қойған жоқ.
Тұжырымдап айтар ... ... ... ... ... ... тілдік ортаның тікелей ықпалымен өз ана ... ... енді ... өз ана ... оралу үрдісі жаңа ғана күш ала бастады.
Демографиялық ... ... оған ... ықпал көрсеткенімен, бұл
үрдісті жылдамдату үшін өмірдің әр саласында (мысалы бала ... ... ... үйде тәрбиелеуден, мектепке оқытудан, еңбекке бау ... ... ... әр салада ресми түрде қолдануға дейін) ... ... ... ... Былайша айтқанда белсенді тіл саясатын
өзгерістермен ұштастырғанда ғана ол жемісті болмақ, яғни ... ... ана ... ... ... ... ... аламыз.
Түркі тілдес халықтардың ежелгі ата мекені бұрынғы ... ... ... Сол ... ... түркілердің 40 % -нен астамы ... ... ... ... аса ... халықтарының жиырма бесі
ұлт ретінде тарихи қалыптасқан. ... ... ... кейбіреулерінің
біртұтас ұлттық мекені мемлекеттік шекарар арқылы ... ... ... ... ... ... ... қырғыздар). Әзірбайжанның
жартысынан астамы (9 млн), Иранда тұрып жатса, ал түркімендердің үштен бірі
отаршылдық ... ... ... ... ауа ... ... Сол сияқты
қазақтың 12 % -і, өзбектің 10%-і, қырғыздың 6 %-і Қытай мен ... ... Ал ... ... ... қана ... ... сталиндік
зұламаттар басқынға ұшыратып, қоныс аударуын мәжбүр етуі. Месхет түріктері
соғыс жылдары өз жерінен күштеп ... ... ... ... ... қиын ... қалыптасты.
Сібірдегі түркі халықтары отыршылдық кезең мен Кеңес өкіметі жылдарында
біржола құрып кетудің аз-ақ алдында ... ... ... тең ...... отыршылдырдың аяусыз қырып жоюына ұшырап, бүгінгі күнге аз
санмен жетіп отыр. Ал, ... ... ... болса күштеп орыстандыру,
тіптен зорлап шоқындыруға ұшырады. Түркі халықтарының арасында сан ... ... бірі – ... ... ... ... ... және зорлап коллективтендіру салдарынан, ... ... ... саны ... ... ... Қазір демографиялық
тасқын кейбір түркі тілдес ... сан ... ... әлі ... ... ... ... ауыр жағдай тағдырына қарамастан түркі ... ... ... өсу ... өз бойында айтарлықтай
сақтай білді. Жедел демографиялық өсімнің нәтижесінде олардың ... ... ... әлем ... ... үлес ... қазір
едәуір өсіп келді.
Түркілердің демографиясын ... ... ... ... ... ... көріністер байқалды. Отаршыл
орталықтан алыста жатқан енемесе от арлау кем келген жерлердегі ... ... ... өсіп ... ... ... ... түріктер
мен отарлық езгі солтүстігін ғана шала шарпыған әзірбайжан мен отарлаудың
ұзін қолы кеш ... ... саны ... айтарлықтай көлемде өсе ... ... ... ауыр жапа ... ... қасіретке ұшыраған ноғайлар,
қырым татарлары, башқұрттар, қазан татарлары, қазақтар, сібір түріктері сан
жағынан алдағы ағайындағыдай өсе ... ... ... қалған.
Демографиялық ғылыми болжамдардың орташа есебі бойынша әлемдегі ... саны ... ... 2,5-3,0 есе ... ... Бұл – сай ... 400-450 миллионға жетеді деген сөз. Алып Еуразия құрлығында өзі ... ... ... түркілердің саны қытайлар мен үнділерден
кейінгі славяндардың ... ... және ... үшінші болмаса төртінші
орынға жылжи алады.
Бүкіл түркі тілді әлем болашақта тіл мен мәдениет ... ғана ... және ... ... да ... болып, қайта жақындалуы әбден
мүмкін. Ал осы бағыттың иленуші жағдайды тудыратын ... ... көзі ... ... ... ... ... өсімі болмақ, ал тілдің өзара
жақындығы – оның басты дәнекері.
Қалай болғанда түркілер әлемнің басын қосып бір ... ... ... ... айдан анық. Осының ең ... ... ... ... ... Түркілер Құрылтайын ұйымдастыру қажет. Бұл ежелгі
түркілердің ұрпақтары ретінде ата-бабаларымыздың алдындағы ұлы ... ... ... біздің қасиетті парызымыз. Келесі ғасыр
түркілердікі екені маған аян!
Түркілер қай ... ... да өз ... ... ... ... мейлі ол Москвадан, Пекиннен, Тегераннан
немесе Кабулдан ... бір ... ... ... бас ... ... ... қарсы тұрып, ежелгі ел түрік, ата-бабаларымыздың көк
туының астына ... ... мен ... ... сіздерді осыған шақырамын.

Пән: Социология, Демография
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақпараттық желілер құрудағы дамыған елдердің тәжірибесі, даму мәселелері мен негізгі бет алысы10 бет
"Банктік қызметтер нарығының теориялық негіздері."67 бет
Абайдың ақындық дүниетанымы (түсіну, пайымдау, бағалау)130 бет
Дәстүр мен жаңашылдықтың әдебиеттегі маңызы8 бет
Зат пен энергия9 бет
Кристаллдағы жүйелер. Жобалау және дамыту106 бет
Орта ғасыр философиясының жалпы сипаттамасы және ерекшеліктері7 бет
ХХ ғасырдың 90 жылдарындағы Польша мен Қазақстан қарым-қатынастарының тарихы31 бет
Қазіргі Қазақстандағы аграрлық қатынастар және ауылдың әлеуметтік-экономикалық дамуы (1985-2006 жж.)11 бет
Қазақстан Республикасындағы екінші деңгейлі банктердегі ипотекалық несиелердің теориялық негізі78 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь