Ахмет байтұрсынұлы-халықтың әлеуметтік мәселелерін көтер- ген қоғам қайраткері

Кіріспе.

Негізгі бөлім.

1.Ахмет Байтұрсынұлы.халықтың әлеуметтік мәселелерін көтер.
ген қоғам қайраткері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5

2.Ахмет Байтұрсынов «Қазақ» газетінің бас редакторы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...8

3.Ахметтің өлеңдері мен аудармаларының тәрбиелік мәні ... .12

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...19

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...21
Ерте кезден бері өскелең ұрпаққа тәрбие беріп, олардың сана-сезімін, ақыл-ойын дамыту мен жетілдіру - әрбір ұлт пен халықтың ғасырлар бойы қалыптасқан салт-дәстүрі мен жан дүниесінің сырын айқын білдіретін әлеуметтік құбылыс. Ал әлеуметтік құбылыс сол халықтың тіршілік бейнесімен, жан дүниесінің сан қырлы сырларымен тығыз байланысты сипатта дамып отыратындығы тарихи шындық.
Қай халықтың болмасын ұлт болып қалыптасуы үшін қажетті факторлар: оның құрамына енген адамдар тобы материалдық тұрмыс жағдайларының, аймағы мен экономикалық өмірінің, тілі мен мәдениетінің, әлеуметтік психологиядағы сол ұлттқа тән кейбір этикалық ерекшелігінің ортақтастығы болып табылады. Қай заманда болмасын жас ұрпақтың өнеге тұтар өзіндік ұлттық тәлім-тәрбиесі болатыны белгілі. Егеменді Қазақстан мемлекетінің болашақ ұрпақтарының сана сезімін, ұлттық психологиясын, оның сонау ерте замандағы ата-бабалар салт-дәстүрімен сабақтастыра тәрбиелеу қазіргі күннің ең өзекті мәселесі екендігін өмірдің өзі көрсетіп отыр.
Ұлттық тәрбиені қалыптастыруда ұлттық дәстүрдің ғибраты мол. Ол-ұлтты рухтандырып, оның ішкі, сыртқы келбетін өрнектеп, көрсетіп тұратын сипаттардың бірі. Бала отбасында, балабақшада, мектепте өз шыққан тегін, ата-бабасын біліп өсуі керек. Әдетте жеті ата межеге алынады. Ал одан да арғыларын білсе, тіпті жақсы. Тегін білмегенді тексіз, көргенсіз деп сөгеді үлкендер. Бұл тұрғыда халқымыздың шежіресін, тарихын жастардың санасына ұялатудың елеулі маңызы бар. Ұрпақтарымыздың тарихқа деген ынта-ықыласын үздіксіз арттыра түсу қажет. «Өзіңнің ұлтыңды тану деген сөз өзіңді тануды білдіреді. Ұлтыңды тану дегенің-ұлттық сезім тудыру.»
Ұлттық тәрбиені асқақтатар алғашқы белгі тіл болса,екінші белгі-дін. «Дінде ұлттық рухты құраушы, соған белгілі бір мазмұн беруші күш бар... Оның ұлттық дүниетанымдық психологияға, санаға, тәртіп пен тәрбиеге үлкен әсері тиеді». Діннің қуатты, күшті жері-адамның бойында сенім деген сезімді тәрбиелеу. Діннің арқасында мынау кең далада шашырап жатқан біздің көшпенді халқымыз белгілі бір тәртіпке келіп, жинақталған.
1. Педагогика.Ж.Әбиев. С.Бабаев.
2. Ақмет Байтұрсынұлы. Ақ жол .Алматы «Жалын»1991.
3. Ахмет Байтұрсынұлы. «Маса» Алматы «Раритет» 2005
4. Ахмет Байтұрсынұлы «Жоқтау» Алматы 1993.
5. Ахмет Байтұрсынов «Жан сөздігімді кім түсінер?»Алматы «Қазақстан» 1994.
6. «Ана тілі»1998. 24-қыркүйек. №38.
7. «Ана тілі» газеті. Мешін жылы, қаңтардың 28-і.
8. «Алматы Ақшамы.» 1990 жыл, қаңтардың-2.
9. «Қазақстан-ZAMAN» газеті. 2004, 28-мамыр.
10. М.Әуезов «Ақанның елу жылдық тойы» Ақ жол, 1923-№270.
11. Ұлттың ұлы ұстазы: «Ұлы тұлғалар» атты ғылыми-биографиялық серия. В.К.Күзембаева.-Алматы: Қаз. Рес. Білім және ғылым министірлігі, Орталық ғылым кітапхана, 2001.-305 бет.
12. Сыздықова Р.Сан қырлы саңлақ ақын. «Социалистік Қазақстан» 1989.-4- қаңтар.
        
        Мазмұны.
Кіріспе.
Негізгі бөлім.
1.Ахмет Байтұрсынұлы-халықтың әлеуметтік мәселелерін көтер-
ген ... ... ... ... бас
редакторы...................................................................
....................8
3.Ахметтің өлеңдері мен аудармаларының тәрбиелік ... ... ... бері өскелең ұрпаққа тәрбие беріп, олардың сана-сезімін,
ақыл-ойын дамыту мен жетілдіру - әрбір ұлт пен ... ... ... ... мен жан ... сырын айқын білдіретін
әлеуметтік құбылыс. Ал әлеуметтік құбылыс сол халықтың тіршілік бейнесімен,
жан ... сан ... ... ... ... ... ... тарихи шындық.
Қай халықтың болмасын ұлт болып қалыптасуы үшін ... ... ... ... ... тобы ... тұрмыс жағдайларының, аймағы
мен экономикалық өмірінің, тілі мен ... ... сол ... тән кейбір этикалық ерекшелігінің ортақтастығы
болып ... Қай ... ... жас ... ... тұтар өзіндік
ұлттық тәлім-тәрбиесі болатыны ... ... ... ... ұрпақтарының сана сезімін, ұлттық психологиясын, оның сонау ерте
замандағы ата-бабалар салт-дәстүрімен сабақтастыра тәрбиелеу қазіргі ... ... ... ... ... өзі ... отыр.
Ұлттық тәрбиені қалыптастыруда ұлттық дәстүрдің ғибраты мол. Ол-
ұлтты рухтандырып, оның ішкі, ... ... ... ... ... ... Бала отбасында, балабақшада, мектепте өз шыққан ... ... өсуі ... ... жеті ата межеге алынады. Ал одан да
арғыларын білсе, тіпті жақсы. Тегін білмегенді тексіз, көргенсіз деп ... Бұл ... ... ... ... ... санасына
ұялатудың елеулі маңызы бар. Ұрпақтарымыздың тарихқа деген ынта-ықыласын
үздіксіз арттыра түсу ... ... ... тану ... сөз ... ... Ұлтыңды тану дегенің-ұлттық сезім тудыру.»
Ұлттық тәрбиені асқақтатар алғашқы белгі тіл болса,екінші ... ... ... ... ... ... ... бір мазмұн беруші күш
бар... Оның ұлттық дүниетанымдық психологияға, санаға, тәртіп пен тәрбиеге
үлкен ... ... ... ... ... ... ... сенім деген
сезімді тәрбиелеу. Діннің арқасында мынау кең далада шашырап жатқан ... ... ... бір тәртіпке келіп, жинақталған.
Діннен безушілерге айтылған қарғыс, жастардың жартыкеш, дүбәрә
күй кешуіне итермелеген отаршыларға ... айып ... Абай ... сөз ... ... ... ... өзінде терең сыр ... ... ... ... дүниетанымдық, ең қажеттісі-
тәрбиелеушілік күш жатыр.»Діннің имандылығы да осында. Жастар тәрбиесінде
діннің ... орны ... ... бас ... ... қоғамының саяси-әлеуметтік тынысының
ашылуы, ғылымының өсіп өркендеуі қазақ зиялыларының ... ... ... ... Сол тұстағы саяси өзгеріс, іс-оқиғалар мен үлкен
сілкіністер әсерінен мемлекеттік істерге, саясатқа қызу ... ... ... ... де ... ... Бұл ... қазақ тарихына ,
мәдениетіне, рухани ... мол ізін ... ... қайраткерлер мен
ақын-жазушылар, ғалымдар шоғыры жарқырап шықты. Сондай бірегей тұлғалардың
бірі-Ахмет Байтұрсынұлы сияқты қайраткерлер өз ... ... ... Ахмет Байтұрсынұлы ағартушы қызметті қазақтың саяси тынысы мен
әлеуметтік тіршілігіндегі ең қажет, ең игілікті әрекет деп ... ... ... туған халқына теңдік, азаттық, бостандық, өркениетті даму
алып ... ... жол деп ... Байтұрсынұлы-ұлттық ғылым жасаушы. Ұлттық ғылым-ұлтқа қызмет
ететін, оны өркениет жолымен таным ... ... ... ... көрсететін, ұлттық санаға жарық отын жағатын қару.
Ахмет Байтұрсынұлы-халқымыздың ұлы перзенттерінің бірі, ... ... ... ... шебері... Бір сөзбен айтқанда, »
сегіз қырлы, бір ... » ... ... ... сан қырлы
қасиеттерінің бірі әлеуметтік-саяси және ... ... ... Мәселен, осы күнге дейін Ахмет Байтұрсынұлы аса ірі ... ... ... ... саясаткер ретінде қызметі туралы жеткіліксіз
айтылып, аз ... ... ... ... ... ақын.
Жиырмасыншы ғасырдың алғашқы отызыншы жылы-қазақ өркениетінің ең ... ... ... ... Олай ... ұлт ... ... қазақтық ғылым, білім де- бәрі шын мәнінде осы ... ірге ... ... де ... қаз ... ... қалыптасуына Ахмет
Байтұрсынұлы тікелей мұрындық болды. Сондықтан да, осы отыз ... ... ... ... ... ғасыры» десе де болады.
XX ғасырдың алғашқы ширегінде, қазақ еліндегі толғағы жеткен ... ... ... және ... ... шиеленісіп бара жатқан саяси-
әлеуметтік жағдайлар әлеуметтік ойдың шұғыл дамуына себеп ... ... 1895 жылы ... ... ... ... жұмысқа белсене араласып кетті. Оған мүшкіл күйі себеп
болды. Ол халқының ... ... қана ... ... ахуалының
нашарлығы отарлау саясаттан екенін көрсете отырып, бостандық, еркіндік үшін
күреске бел байлайды. Оның бейбіт жолмен шешетін алғышарттарын қарастырады.
Қазақ ... ... ... ... ... ... ... отарлық
саясатын сынаған үшін Ахаң саяси қуғынға ұшырайды, әлденеше рет ... жер ... Ол ... ... ... үшін күресін
тоқтатпай, алдымен сол халықтың өзінің ... ... ... отын ... ... бел ... Екі ғасырдан астам уақыт отарлық ... ... құм ... дәрменсіздікке, үмітсіздікке ұшыратқанын түсінген Ахаң,
Мұхтар Әуезовтың сөзімен айтқанда, «Қазақты ... ... ... ... соң, маса ... қалай ызыңдап оятамын деп, ұзақ бейнетті мойнына
міндет қылып ... ... ... ... ... ... ... басты себебі-
жер мәселелесіне байланысты деп қарайды. Ол «қазіргі қазақ мәселелерінің ең
зоры-жер мәселесі. Бұл- қазақтың ... я өлі болу ... »- деп ... ... ашып ... Ахаң Қарқалыда жер аударылып жүрген кезінде,
1905 жылы бірқатар қазақ ... ... ... ... ... ... атынан петиция жазады. Онда ең бірінші шешетін ... ... ... ... алуды тоқтатуды, орыс жерінен ... ... ... жылы ... ... да жер ... патша әкімшілігінің
назарын аударып отырады. Соның бірінде жоғарғы хакімдер «қазақ пайдасындағы
жерлерді алады, қыстауларынан көшіреді, қай ... ... қай ... қазақ білмейді»,-деп ашына жазады.
Білім, білімге үйрету, ... беру ... ... бір ... еді.
Өйткені, әлеуметтік өмірдің барлық өзекті, түйінді ... осы ... ... келіп тірелетін, ол барлық кезеңде солай болып келеді, солай болып
қалып та отыр.
Кемеңгер Ахаң оқу-білім ... бір ғана 1913 жылы ... ... ... «Оқу ... ... «Оқусыз халық қанша бай болса
да, біраз ... ... оның ... ... ... ... Қазақтың шаруалығына бір жақтан надандығынан кемшілік келгенде,
екінші жақтан білімсіздігін көріп тұрғандар басынып, елдіктен , теңдіктен
қалдырып, ... ... ... етіп ... ... бар қазаққа
ескерерлік іс еді. Бұл заманда қолы жеткендерді теңдікке ... ... ... өнер-білім ».
Ахаң: «Әуелі біз елді түзеуді бала ... ісін ... ... »,-деп мәселені айқындап қояды. Оқытқанда баланы ана тілі-қазақ
тілінде ... ... деп ... Ал ... оқу орыс ... ... керек... Қазақша оқи, жаза білген соң, шама келсе, ... да ... ... Бұдан біз Ахаңның бала алдымен ана тілінде ... ... ... ... ... ... ... қажеттігін көрсеткенін, соны
ғылыми-педагогикалық, психологиялық тұрғыдан дұрыс деп тапқанын көреміз. Ол
бұл пікірін ... ... ... ... ... ... екенін
көрсетеді. Мәселен, Ахаң 1910 жылы бастауыш мектептер ... ... ... ... оқу орыс тілінде ... ... орыс ... үйреніп, Россияға қараған басқа тілді ... ... ... орыс ... ауып, орыспен бірігіп, сіңісуіне жақсы деген.
Сонда, жоқ, олай емес, әр халық бастауыш мектепте өзінің ана ... ... ... ... ... ... ... Думаның нәсілдік-шовинистік
әрекетіне наразылық білдіріп, қарсы болғанын ... ... ... ... тарапынан да істеліп жатқанын жөнді көреді.
Бастауыш кластарда баланың пәндерді тек ана тілінде оқуын армандаған
және өзі ... ... ... соны іске асыруға атсалысқан. Ахаңның
еңбегі қазір егемендікке қолы ... зая ... ... таң ... ... жүйе ... ... сүрлеумен балаларға екінші
сыныптан бастап орыс тілін, тіпті оған қоса ағылшын тілін оқытумен келеміз.
Ол балаға ... ... ... ана ... , ... тарихы, дәстүрін игеру
арқылы азамат болып қалыптасуына зардабын тигізуде.
Ал Ахаң баланың ана ... ... ... ұлт болып өмір сүруінің ең
басты шарты деп қараған еді. Ол: «Өз тілімен сөйлескен, өз ... ... ... ... адам құрымай жоғалмайды. Ұлттың сақталуына ... да ... ... ... ең ... ... ... халықтың сол кездегі әлеуметтік ахуалымен ... ... ... сырттан келген кірмелердің көбеюі қатты алаңдатты . ... ол: ... ... ... -деп жазды ол «Қазақ» ... жұрт ... ... келімсек жұрт сіңіп, тұрғын жұрттың түріне
түсіп, бөтендігі жоғалмақшы». Ахаңның осы ... ... ... ... ... жүйе ... ... баласына түсіп,
орыс қауымы ... ... ... ... ... Оның ... қазақ тілінің мүшкіл қаліне, тарихи және рухани сабақтастықтың
бұзылуына әкеліп соқтырды.
Қазақ халқының абзал ... ... XX ... бас ... шағын топ-демократтық бағыттағы қазақ интеллигенциясының ең ірі,
ең ... ... бір ... екі рет ... ... ... режимнің
құрбаны болған Ахмет Байтұрсынұлын осылай танимыз. Бұл таным-бүгінгі күнгі
демократия мен әділеттіліктің жемісі. Бұл- ... ... адал ... ... ... ... бас ... жылдың көктемінен өзі шығара бастаған «Қазақ» газетінің бетінде Ахмет
Байтұрсынов қазақ қоғамынының келелі- келелі саяси- ... ... оны ... ... ... қазақты құтқару жолындағы күресінің
құралына айналдырды.
Өзінің ... ... ... ... ... насихаттаумен қатар,
оны іске асыру үшін үлкен ұйымдастыру жұмыстарын да жүргізді.Жалпы ... ... ... болып, оларды шақыру, өткізу жұмыстарына
белсене қатысты. Сондай съездің алғашқысы 1917 жылы 2-8 ... ... ... ... ... ... ... өткізілді. Оған 300 делегат
қатысты. Съезді «Қазақ» газетінің бетінде Ахмет ... ... ... ... тәртіптілікке шақырды. Ол «Ресейдегі Ақпан төңкерілісі қазаққа
бостандық береді» деп ... ... он төрт ... ... ауылдық,
уездік, болыстық және облыстық азаматтық комитеттер құруға шешім қабылдады.
Съезд жалпықазақ съезін шақыруға шешім қабылдап, ... ... ... ... ... ... адамнан ұйымдастыру бюросын құрды. Оған
съездің ... ... ... уақыты мен орнын белгілеу
тапсырылды. Съезд мерзімді баспасөздің маңыздылығын еске отырып, Орынборда
шақырылып келген ... ... ... ... тұру ... деп тапты.
Жалпыға бірдей міндетті бастауыш білім беру қажет деп, әрбір жүз мың ... ... болу ... ... Съезд қарарларын орындауды
ұйымдастыра отырып, Ахаң қазақтың –ұлттық-демократиялық ... ... ... ... Оның ... құжаттарын даярлауға және құруға
ат салысты. Съезд 1917 жылы ... ... 26-на ... Орынборда болды.
Съезде қаралған өзекті мәселелер: қазақтың териториялық-ұлттық автономиясын
құру, жер ... ... ... ... ... ... милиция, сот
құру, халыққа міндетті түрде бастауыш білім беру, қазақтың саяси партиясын
құру т.б. ... ... ... ... ... ... ... және оның
үлкен ықпал етуімен талқыланып, олар жөнінде қазақ қоғамының ... ... ... ... ... ... ... қабылданды.
Шешім бойынша, Ресей құрамында қазақтың ұлттық демократиялық мемлекетін
құрып, онда ... ... ... ... ... ... ... «Алаш» партиясы бағдарламасы жобасына әйелдердің
саяси және әлеуметтік тең ... ... ... ... 1917 жылы ... ... ... жарияланған «Алаш»партиясының жобасында Ахмет
Байтұрсыновтың да қолы тұрды. Онда ... ... ... ... ... көзқарастарын айқындайтын тұжырымдар жарияланды. ... мен ... ... ... ... ... ... Партия
халық үшін дәулет пен мәдениет жасауға ұмтылады… ... ... ... жау деп ... ... ... ... және дүние мүлкінің
дәрежесіне байланысты алынуы керек… ... ... беру ... ... оқу ... ... ... », -деп жария еткен. Жобадағы қағидалар
Ресейде жеңіске ... ... ... ... ... ... Оны ... жобасынан көруге болады «Ресей демократиялық,
федеративтік, парламенттік республика болады... Федерация мағынасы ... ... ... ... әр ... іргесі бөлек,
ынтымағы бір болады, әрқайсысы өз тізгінің өзі алып жүреді »,-делінген.
Ахаңның «Қазақ» газеті бетінде1917 жылдың ... ... ... әлеуметтік проблемаларымен қатар, саяси проблемалар , ұлттық
мемлекеттік мәселелері көбірек талқыланды. Оның өзекті ... ... ... 252 ... ... «Ел қорғау » деген мақаласында жан
жақты баяндалды. Онда: «Қазір бізге басында, мал ... жер ... деп ... да ... жоқ, пана ... қорғарлық та Ресей жоқ...
Қазаққа өз ... ... ... өлмес қамыңды істе деп отырғанымыздың
мәні осы... Ресейге паналамаған кезде қазақ едің: өлер ме едің , яки ... ... ме ... ... ... ... болсаң, істейтін шақ міне
туды»,- деп ұран ... Ахаң ... ... ... ... ... ... орталығына айналдырды. Екінші жалпы қазақ ... ... ... ... қызу ... жүргізді. Съезге дайындықты
айта келіп, «Қазақ» газеті 1917жылы 2-қазанда шыққан ... , ... ... ... ... ... шешімі негізінде құрылатын қазақтың
саяси партиясын ежелгі атамыздың аты бойынша «Алаш » деп атау жөн ... Сол ... ... ... 5-нен ... ... ... өткен
2-жалпықазақтық съезде қазақтың ұлттық-териториялық автономиясы да , ... да Алаш деп ... деп ... ... ... ... оқулық
жасайтын Ахмет Байтұрсынов бастаған комиссия құрылды.
Сайып келгенде, бұл газет ... ... , ... ... ... ой- қиял ... ең асыл, ең мұқтаж, ең көкейтесті
мәселелерін қозғайды. Ана ... ... ... ... ... ... ... халықтық психологияның, халықтық
этиканың қасиетті ана тілі арқылы өмір сүретіндігін және адам ... ... ... ... ... ... осы ұлы
құбылыспен кіндіктес, өзектес екендігін түп тамырынан таныған.
«Қазақ»газетінде жаңа ғана қанаттаған жылдың өзінде ... ... үш ... ... Ахмет Байтұрсынов газет шығарудың талай
қиыншылықтарын бастан кешірді. Түрлі-түрлі ... ... ... тауға да, тасқа да соғылған.
Бұл газет туралы Мұхтар Әуезов былай деп еске алады : « ... еміп ... бір буын осы ... ... ... ... ... іс
майданына шығып отырса, кейінгі жас буын Ахаң салған ... ... ... мектепті оқып шыққалы табалдырығын жаңа аттап, ішіне жаңа кіріп
жатыр. ... жаңа ... ... ұзын ... ... ... қызмет, істеген ісімен өзіне орнатып кеткен -мәңгілік ескерткіш.
Қазақ жастарының сол кездегі ... ... Ахаң ... ... ... газетінің әуендері түседі. Біз ол күндері мектеп
ішінде жүрген бала едік. Бірақ ... ... ... ... ... батып,
қазақ жұртын әлсіретіп, «кедейді шалап мас қылып, байды қымызға мас ... ... ... бара ... тұманды оймен сезуші едік. Көмескі ... ... ... ... де ... ... уақыттарда «Қазақ» газетінің беттерінен анда-санда оқып отырған
әсерлі анық ... ... ... ... ... ... ... сезімін түзу жолына беттеткендей болушы еді. Жас буынның жаңа
туып жатқан әлсіз ойын «жол ... », ... бара ... ... ... сабағын оқымайтын бала «Қазақ » ... ... ... ... ... ... қыр есіне түсіп, елін ойлап жүрген балаға «Қазақ» газеті
ауылынан келген сәлемдемедей болатын, ел басына ... пәле атын ... ... да, елі ... ... жоқ ... ... ішінде жылжытып
бара жатқан жел мен құйынның бар екенін оқып ... бала да ... ... кәрі , еңбектеген жасына түгелімен ой ... ... ... ... ... қан жүгіртіп, күзгі таңның салқын желіндей
ширықтырған, етек-жеңін ... ... ... ... Ол ... ... еді? Ішіндегі қажымайтын қайрат, кемімейтін екпін кімнің екпіні еді? Ол
екпін, ұйықтаған қазақты айқайлап ... ... ерік ... соң, ... ... ызыңдап оятамын деп, ұзақ бейнетті мойнына міндет қылып алған
Ахаңның ... ... ... редакциясымен шыққан «Отандық ... ... ... ... ... ... мен ... мағлұматтар берілді.
Ұлттық мәдениет, әдебиеттану, тіл ... ... ... ... ... орын ... ... шындық.
Ахмет Байтұрсыновтың тарихтағы орнын, оның әлеуметтік-қоғамдық
істерін, ... ... ... өз кезінде дұрыс көрсетіп,
әділін ... ... ... ... ... Ол ... ... 19 январь «Ахмет Байтұрсынов елуге толды » деген арнаулы
мақала жазып, онда былай дейді: ... ... ... кісі ... кісі. Оқығандардың ішінен шыққан, өз заманында патша армап, қулықты
атаман-шабармандарының қорлығына, мазағына түскен халықтың намысын жыртып,
дауысын ... ... Өзге ... мырзалар шен іздеп жүргенде, қорлыққа
шыдап, құлдыққа көніп, ұйқы басқан қалың қазақтың ... ... ... ... ... заманында жалғыз-Ахмет еді. Қазақтың осы замандағы
кейбір оқығандары губернатор, соттарға ... ... ... ... ... арларын сатып ұлықтық істеп жүргенде , Ахмет қазақ ұлтына жанын
аямай, ... ... » ... ... », ... ... ... редакторлық еткен еңбектерін, Алаш кезеңін, артынан Компартияға
кіргенін түгел шалып айта келіп, ... ... ... «Қалай болса да,
жазушы азғана, әдебиеті нашар қазақ жарлыларына оқу һәм тіл ... ... ... »
Сөйтіп, «Қазақ» газеті 1918 жылдың октябріне дейін ... ... мен ... ... ... даласының асыл перзентінің туған халқымыздың тарихы мен мәдениетіне
қосқан үлесі қомақты, ... ... ... ... ... Ол ... тағдыр, сәулелі ойлар мен көкейтесті арманды білдіреді.
Ұлы Ұстаздың әрбір сөзі бүгінгі ... ... ... игі ... ... ... қалыптастыруға қызмет етеді. Оның тәрбиелік және
эстетикалық идеялары бізді азаматтық және патриоттық ... ... ... ... ... ... оның ... жүрегіне, сезіміне әсер ету
жолдарын іздеген ақын, айналып ... Ұлы Абай ... ... ... ... ... аударма жасау дәстүріне мойынұсынады. Бұрынғы
ескі ертегі, хикая үлгілері емес, енді жаңа өлеңдік ... ... ... ... ... ... ... алынған
шығармалар арқылы әлеуметтік ойға ықпал ету мақсатымен Иван Андреевич
Крылов ... ... ... ... деген атпен 1909 жылы
Петербургта бастырып шығарды.
Бір жағынан қызықты форма, ... ... ... ... ... жағынан
қазақ тұрмысына ет-жақын суреттер ұласа келіп, бұл ... ... ... етіп ... алды ... ... Аққу бір күн,
Жегіліп тартты үшеуі дүркін-дүркін,
Тартады Аққу –көкке, Шаян-кейін,
Жұлқиды суға қарай Шортан ... мін жоқ, ... ... тұр. Енді ... ... жаңа ой, соны ... толғаулы сөзді ақын өз жанынан
қосады:
Жігіттер, ... ... ... ... ... ... болса жолдас.
Біріңнің айтқанына бірің көнбей,
Істеген ынтымақсыз ісің оңбас, - деп елді тұтастық, ынтымақ жалауының
астына шақырады.
Әр түрлі ... әр ... ... ... хабарлар беріп, ишара тұжырым
жасалады. Кісілердің мінезі, өмір ағысы, тағдыр сабағы, заман ... ... ... әсіресе патша отаршыларының зорлық-зомбылығы,
жуандардың, байлардың тепкісі, елдің азып-тозуына байланысты сарындарды
Ахмет Байтұрсынов ... ... ... ... ашық, дәл айтылатын
ойлар да бар:
Қасқырдың зорлық болды еткен ісі,
Ойлаймын: оны ... ... ... ... адам талап жеп жүр,
Бөріден артық дейміз оның несі.
Алуан-алуан ойға жетелейтін «Қайрымды Түлкі», «Ала қойлар», ... ... ... бен ... «Қыдыр мен Қайыршы», «Ат пен Есек»
мысалдарында әлеуметтік-қоғамдық жағдайларды меңзейтін оқиғалар, адамдар
психологиясымен сарындас ... ... ... ... мол орын
алған. Аудармашы негізгі түпнұсқа тексіне орайластырып, көркем ойға- ... ... ... пікірді ұштап, жаңа сарын-әуез қосып отырады.
«Қартайған Арыстан» мысалында:
Бақ қонса, сыйлар ағаш ағайын да,
Келе ... ... ... ... ... құсы ... ... басынады, малайың да,- деген жалғасты түйін жасайды.
Бірнеше кісі тіл таба алмай, берекесі кетіп, ... ... ... ... Осы ... ... ақын өз ... ашық көрсетіп:
Ойласақ оқиға емес болмайтұғын,
Ел қайда өзін жаудан қорғайтұғын.
Қазіргі ... бәрі ... аз ... ... ... ... жаудан жаман,
Байқасақ, ел белгісі оңбайтұғын.
Бұл белгі табылып жүр ... ... ... ... жыртқан.
Алданып арқадағы дау-шарына,
Қатерден қапері жоқ келер сырттан,-
Деп терең маңызы бар ... ой ... ... ... меңзеу, астар ,мысалмен берілген ойлар «Маса»
(Орынбор, 1911)кітабында ашық, анық, нақты айтылады. ... ... ... ... ... ... ауыр жолдар, қуғын-сүргін , жетімдік-
жоқтық бірталай өлеңдерге арқау болады; ел тағдыры, ... ... ... ... ... тиіп он ... ой ... жүрегімде бар бір жарам.
Алданып жегеніме, оны ұмытсам,
Болғандай жегенімнің бәрі харам,- деген жолдары нақты ... ... ... 15 жылға Сібірге айдалып, қуғын көруі, бал жүректің
тілім-тілім жаралануы. Ал «Жиған-терген» өлеңіндегі:
Қазағым, елім,
Қайқайып белің
Сынуға тұр ... ... ... ... , ... деген сөздерін патша цензурасы кезінде жібермей
тастаған. Ақын ... ... ... көрсетеді
Бұл бір сөз қасірет айтып хатқа жазған,
Қалмаған түк қасірет, қазақ азған.
Байға мал, ... шен ... ... жұрттың қамын адам азған.
Күрес идеясы, келешек қамы үшін арпалысу, ел болу ... бар ... ... ... жаттым,
Сен бұқтың, жаттың,
Кім істемек қызмет?
Ауызбен айтып,
Істерде қайтып,
Жоламасақ, не міндет?
Тек жүрсе тоқ жүрмекті
Қиын деме білмекті.
Қазір әлем ... ... ... боп кеткен түрік ақыны Назым
Хикметтің:
Мен жазбасам лапылдап,
Сен ... ... ... ... ... ... ... жолдарының Ахмет Байтұрсынов өлеңімен
әуендестігі кісі таң қалдырады.
«Маса»кітабына енген өлеңдерде жеке бастың мұң-шері, ... ... ... ... ... ... ... идеялар айтылады.
Өзін-өзі күйттеген, байлық үшін, мансап үшін бар ар-абыройын ... өз ... ... «бос ... ... ... бозбала», «бір
тойғанын ар қылмаған шалдар», «қайырсыз кеше сараң- сараң байлар», «мәз
болып құр ... ... ... ... ... «Досыма
хат», «Көк есектерге», «Жұртыма», «Қарқаралы қаласына»өлеңдерінде Ұлы Абай
сатирасын еске түсіретін сарындар, ойлар, образдар бар. ... ... ... жөн ... ... бостандық, еркіндік жолында
бәріне көнген қайратты ер тұлғасын мүсіндеген жырлар, ... ... ... ... ... жан дейсің», «Ат», «Данышпан ... ... мен ... «Алтын әтеш», Крыловтан аударылған «Сорлы болған
мұжық», «Қаздар» шығармалары да берілген.
Қинамайды абақтыға жабқаны,
Қиын емес ... ... ... ауыр осылардың бәрінен
Өз ауылымның иттері үріп, қапқаны,- ... ... өз ... ... ... ... ... ісім,
Ойлайтындар мен емес бір күнгісін.
Жұрт ұқпаса-ұқпасын, жабықпаймын,
Ел біркүншіл, ... ... ... ... ... ақын ... ... сенеді.
Екі жинақ- «Қырық мысал», «Маса»-қазақ әдебиетін жаңа тақырыптармен,
идеялармен, ойлармен, ... ... ... ... ... ілгері
жалғасты, заман талабына сай жігерлі поэзия туды, бұдан кейін талантты
ақындардың жаңа буыны ... ... ... ... болды.
Әр түрлі оқиғаларға, халықаралық жағдайға, заң, жер мәселесіне
арналған «Бұл заманның соғысы» (1914), «Жәрдем комитеті» (1915), «Закон
жобасының баяндамасы» (1914, осы ... үшін ... ... ... «Қазақ халқын билеу туралы 1868 жылы шыққан уақытша положение»
(1914), «Губернатор өзгертілуі» (1914), «Соғысушы патшалар» (1914 ), «Қазақ
жерін алу турасындағы ... (1913), ... ашық хат» (1916) ... ... ... ... ... көзқарас эволюциясын,
тарихи білігін, ойшылдық деңгейін, журналистік стилін көрсетіп, рухани даму
кезеңдерімізден мол хабар береді.
Ал ғалымның тілші, әдебиетші ретінде жазған ... ... ... мол ... бұлардың ішінде 1913 жылы жазған «Қазақтың бас ақыны»
еңбегі оқшау, дара тұр. Абайдың тарихи миссиясы, рухани болмысымыздағы
орны, көркемдік-эстетикалық ... ... ... ... ... ... оқырманының алдына тартылды. Өмірдің сан алуан көкейтесті
мәселелерін арқау етіп жазған ... ... ... ... ... ... ... өзі редакторлық еткен «Қазақ»
газетінде, кейін советтік баспасөзде жариялаған.
Мақалалар саны көп,олар мерзімді ... ... ... ... сұрыптап, ой елегінен өткізіп, жүйелеп бастырып шығару арқылы
қоғамдық -саяси, әлеуметтік -тарихи зердемізді қазір ойсырап, үңірейіп
тұрған беттерін ... ... ... ... бар ... қаламгер оқу- ағарту, оқулықтар жасау, әліппе, емле,
грамматика,жер ... ... ... ... ... ... ... проблемаларын тереңнен қозғап, өз кезегіндегі қоғамдық әлеуметтік
ойға мұрындық, ұйтқы болатын пікірлер айтып, тұжырымдар жасаған. 1917-19
жылдар арасында адасқан, ... ... ... өзі мойындап, ал
революция кезінде жазған еңбектерінің көпшілік бөліктерінің негізгі идеясы
ағартушылық, демократтық, прогрестік тұрғыдан көрінеді. Олар ... ... ... ... ... ... шындығынан хабар береді,
бірқыдыру ойлар, пікірлер дәл қазіргі уақытқа қызмет ететінін көруге
болады.
Қазақтарды надандық шырмауынан шығарудың ... жолы ... ... ... ... айналасу деп түсінген Ахмет Байтұрсынов
бұл пікірін «Қазақ» газетін ... ... ... ... 1911 ... ... ... атты жинағы, халықты өз тағдыры үшін күреске
шақырып, жұртшылықты шырт ұйқысынан оятқан дабылды ... ... ... ... ... ең ... маса ... шағып оятайын,
ойландырайын деп:
Ызыңдап ұшқан мынау біздің маса,
Сап-сары аяқтары ұзын маса,
Өзіне біткен түсі өзгерілмес,
Дегенмен қара яки ... ... ... ... ... жеп ... ... аз да болса бөлмес пе екен,
Қоймастан құлағына ызыңдаса.?
Сары маса болып ызыңдаған өзі екенін, Ахмет Байтұрсынов, 1909 жылы
Петербургте басылған «Қырық мысал» атты ... ... мен ... ... ашық ... Онда ... ... болған:
Мысалы,қазақ малшы ұйықтап жатқан,
Жыланды пәле дедік аңдып ... ... ... мен Сары ... ... деп ... шаққан.
«Айқап» журналы мен «Қазақ» газеті бетінде көптен көріп жүрген, елдің
санасын көтеруден көтеруден ... , ... ашар ... тіл ... ... графика мен қазақ тілінің дыбыстық жүйесін жасаумен Байтұрсынов 20
жылдай еркін айналысады.
Ахмет ... ... ... ... ... ... үш ... Абайдың ақындығын, Ыбырайдың
ағартушылығын, Шоқанның ғалымдығын, оны бір өзі таңдап алғандай.
Байтұрсыновтың бойынан осы үш ... ... ... ... ақындық
шеберлігін Ахмет Абайша түрлеп, адам бойындағы надандықты шенейді,
саналылыққа
Ел болып бірігуге шақырады.
Бұл неткен жұрт ұйқышыл,
Болсын ... ... ... ... жым-жырт жай-десе , енді бірде
Шығармай бір жеңнен қол, бір жерден сөз,
Адалдық, алтыбақан, дертпен кірдік,
Жан- жақты жаратқанға күзеттіріп,
Жақынмен ырылдасып, иттей ... сол ... ... ... ... ... ... уақыттың жайын ғана жырлайтын,
кезеңдік дүние деп қарай алмайтынымыз сияқты, Байтұрсынов туындыларының да
шеңбері ауқымы уақытпен шектеліп қалған ... өмір ... ... тағлымын мынадай етіп келтіреді:
Тықылдап, құр пысықтап сөйлейтін көп,
Еркіндеп ұшқыр атта қарқындаған,
Бос белбеу, босаң туған бозбала көп,
Киіздей шала басып қарпылмаған- деп сол екі ... ... ... ... ... тұр. Ахмет Байтұрсынов еңбек тәбиесін
жырлаған, еңбек тағлымының туын ... ... ... еңбексіз, арзан істерді, надандықты,
мешеулікті, ... ... ... ... ашып, жаһан үшін қайғырма?
Жаны мол, жақыны мол, малдың ... десе ол ... » ... ... ... ... өзге десе ... сынық бұтақ төмендесең,
Кім жұлмас оңайдағы жемісіңді.
Ахмет үлкен аудармашы. Ол Крыловты аударған. ... киік һәм ... ... өлеңін былай тұжырымдайды.
«Кісіге таза жолдас табу қиын,
Көбіне-ақ дос етеді мал мен бұйым,
Досыңнан, дұшпаныңнан ... ... Сірә ... ... ... -деп, өзіне арнаған. Енді бірде:
Ойлама шын достарым мол екен -деп
Сөзіне ере берме жол ... қиын іске ... ... шын ... сол ... ... ол ... «Қара бұлтта»
деген өлеңінде қансып жатқан далаға жауудың орнына , қара бұлттың жауыны,
теңізге жаууын орынды сынайды.Жаңбырсыз «Даланы» бейқам жатқан ... ... ... ... ... ... қазақ өміріне әкеліп тірейді.
Оянар ма екен, сабақ алар ма екен, серпілер ме екен деумен болады.
Ал, ... мен ... ... ... көп адамдар Түлкі боп жүр,
Залымдық өтірікпен мүлкі боп ... ... ... жұртқа мазақ, күлкі боп жүр.
Жұрт едік аңқау ... ... ... кең сахара көшіп-қонып.
Алдаған залымдардың тіліне еріп,
Жүрмесек жарар еді мазақ болып, - деп, барлығына сене бермей, қулау ... ... ... бәрі де ... ... ... ешкім де дауласпайды.
Ақаңға біздің айтатын сөзіміз: Ақаң –еңбегі жанған ... ... ... ... келе ... жастар. Оның арты Ақаң мектебіне тізіліп
кіріп жатқан жас буын. Жаңа өсіп келе ... ... ... ... ... деп санайды.
Ахмет Байтұрсынов ақын, публист, ғалым, қоғам қайраткері санатында
жасалған барлық еңбектері, тапқан қорлық, ... ... ... ... осы ұлы ... ... туған халқы үшін қасықтай
қаны қалғанша ... ... ... ... ... ... қазақ ғылымына жасаған еңбегі тек тіл ... ... ... саласында, этнография, тарих мәселесімен де шұғылданған.
Сөйтіп, Ахмет ... ... ... ... ... ... ... авторы, ерекше із салған жаңашыл ағартушы.
Екіншіден, ғалым-араб графикасына ... ... ... ... Ахмет Байтұрсынов жасаған жаңа жазу күні ... Оның ... ... ... Қабдолов: «Ахмет-Алаш аясындағы қоғам
қайраткері ғана ... ... ... ... ... ... ... қызметтер атқарған адам. Ахмет Байтұрсынов ... ... жол оның ... сан қырлы және саясаткерлік қызметін
зерттеушілер үшін айтарлықтай қиыншылықтар тудырады. ... ... ... Байтұрсынұлы мемлекеттік жүйенің қайсысында жұмыс
жасамасын, ол ... ... ... ... етіп ... бүкілхалықтық
мәселелерді таңдап алды да, оларды туған елдің ... сай шешу ... деп ... ... ... ... ... әдебиеті мен мәдениетін
зерттеуші тұңғыш ... және ... ... ... ... ... ... халқына, үкіметке, қоғамға
адал қызмет еткен ірі қоғам қайраткері.
Сондықтан да, ... Ахаң ... алар көше ... ойылып
алынған. Бұл халқымыздың осы күнге дейін көрсете алмай келе ... ... ... ... ... ... терең зерттеле бастады.
Бұл зерттемелер, мақалалар, естеліктер мен деректі кинофильмдер және ... аз да ... ... атамыздың жазушылық, әлеуметтік-мемлекеттік,
педагогикалық қызметін сипаттайды.
Ахмет Байтұрсынұлы мұрасы-барлық түркі халықтарын байланыстыратын
алтын өткел. Оның әралуан ... ... көп ... ... орыс әдебиетін
жақсы білгендігі барлық еңбектерінде айқын көрініп ... ... ... ... тіл ... ... ... ғылыми
тұжырым жасаған тілтанушы ғалым.
Қаршадайынан елім-деп езіліп, халқым-деп қайғы жеген ... пен ... ... ... кешірген, ақыры қаратүнек
надандықтың құрбаны болған, оның өнері, білім, оқу-тәрбие, тарихи тағылымы
ұрпақтан-ұрпаққа сақталып, ұлы ... ... ... ... ... мәңгі сақталары даусыз.
Қолданылған әдебиеттер тізімі:
1. Педагогика.Ж.Әбиев. С.Бабаев.
2. Ақмет Байтұрсынұлы. Ақ жол ... ... ... ... «Маса» Алматы «Раритет» 2005
4. Ахмет Байтұрсынұлы «Жоқтау» Алматы 1993.
5. Ахмет Байтұрсынов «Жан сөздігімді кім түсінер?»Алматы «Қазақстан» 1994.
6. «Ана ... ... ... «Ана тілі» газеті. Мешін жылы, қаңтардың 28-і.
8. «Алматы Ақшамы.» 1990 жыл, ... ... ... 2004, ... М.Әуезов «Ақанның елу жылдық тойы» Ақ жол, 1923-№270.
11. Ұлттың ұлы ... «Ұлы ... атты ... ... Қаз. Рес. Білім және ғылым министірлігі, Орталық
ғылым кітапхана, 2001.-305 бет.
12. Сыздықова Р.Сан ... ... ... ... ... ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Дінмұхаммед Қонаев Ахметұлы10 бет
А. Байтұрсынұлы8 бет
А. Байтұрсынұлы және ХХ ғасыр басындағы орыс тілші ғалымдары53 бет
А.Байтұрсынұлы және терминология мәселелері75 бет
А.Байтұрсынұлы – әдебиет танытқыш кітабы17 бет
Абай және Ахмет шығармашылық үндестігі37 бет
Адамзаттың келелі мәселелерін шешудегі мемлекеттің функциясы178 бет
Адамзаттың табиғатты қорғау іс-әрекетінің болашағы. Әлемдегі халықтың төтенше жағдайлардан жаппай өлімге ұшырауына әкелетін жағдайлар15 бет
Азаматтық бірегейлік мәселелерін зерттеудің теориялық-әдіснамалық негіздері27 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь