Гидросфера туралы

Гидросфера және дүниежүзілік су ресурстары. Су айналымы
Гидросфера және оныңңүрамдас бөліктері. Гидросфера — Жер шарының су кабығы, ол ғаламшардағы химияның косылыска түспеген табиғи судың барлығьн (сүйык, қатты жөне бу түрівдегі) қамтиды. Гидросфераны жөне оның қүрамдас бөліктерін зерттейтін ғылымды гидрология деп атайды. Гидрология зерттеу объектісіне қарай екі салаға: Дүниежүзілік мұхит пен оның бөліктерін зерттейтін мухиттану мен құрлыстағы суларды зерттейтін құрлық гидрологиясына жіктеледі.
Гидросфераның жалпы көлемі, шамамен, 1,4 млрд км3. Бұл орасан мол су массасынын тек 2,5%-ы гана түщы су, калған 97,5%-ын Дүниежүзілік мұхит пен құрлыктағы ащы сулар құрайды. Түщы сулардың басым бөлігі мұздықтарда шоғырланған. Гидросфераның күрамдас бөліктері мен олардағы су келемі 3-кестеде көрсетілген.
        
        ГИДРОСФЕРА
Гидросфера және дүниежүзілік су ресурстары. Су айналымы
Гидросфера және оныңңүрамдас бөліктері. Гидросфера — Жер шарының су
кабығы, ол ... ... ... ... ... судың барлығьн
(сүйык, қатты жөне бу түрівдегі) қамтиды. Гидросфераны жөне оның қүрамдас
бөліктерін зерттейтін ғылымды ... деп ... ... ... ... екі салаға: Дүниежүзілік мұхит пен оның ... ... мен ... ... ... ... жіктеледі.
Гидросфераның жалпы көлемі, шамамен, 1,4 млрд км3. Бұл орасан мол су
массасынын тек 2,5%-ы гана түщы су, ... ... ... мұхит пен
құрлыктағы ащы сулар құрайды. Түщы сулардың басым бөлігі ... ... ... ... мен олардағы су келемі 3-
кестеде көрсетілген.
3-кесте
Гидросфераның құрамдас бөліктері жөне олардағы су көлемі
|Гидросфераның құрамдас ... |Су ... км3 ... ... |1 370 000 000 ... асты ... |60 000 000 ... ... |82 000 ... |24 000 000 ... |230 000 ... |1 200 ... су |14 000 ... |1 454 327 200 ... ... ... ... ... т, бұл Жер шары салмаіынын
1/4180 бөлігі болып табылады. Жер шары Күн жүйесіндегі ең «сулы» ... ... оның ... 71%-ын ... ... алып ... өрбір түрғынына шақканда 250 млн т судан келеді.
Судың ңасиеттері. Су — Жер шарындағы ең көп таралған ... ... ... ... сутек оксиді (Н2О) болып табылады. Оның өзіне төн
касиеттері бар, бұл касиеттерінің ... ... ... процестер
үшін маңызы зор.
Біріншіден, су калыпты жағдайдьщ өзінде үш ... ... бола ... бір ... ... ... ... үшін белгілі бір мөлшерде жылу
жүмсалады (булану, қар мен ... ... ... ... ... ... ... 1 г суды буландыру үшін жүмсалатын жылу 1 г ... ... ... 7 ... ... болады.
Екіншіден, басқа заттармен салыстырғанда су каткан кезде ... Таза су ... ... ... ... кайнап, О°С-та
қататынын білесіядер. Су +4°С шамасывда ең жоғары тығыздықка ие ... ... ... ... ... ... кеміп, көлемі
ұлғая бастайды. Қатқан мезетте судың көлемі күрт артып, бастапқы сұйык
күйіндегі ... 10%-ға жуык ... ... ... ... ... өзіндік маңызы бар. Су айдындарының бетін жапкан ... ... ... одан өрі ... жол ... ... су
катқан сайын тығыз бола берсе, су ... ... ... катар еді.
Мұндай орасан мол мұз жаз кезінде еріп үлгермес еді, мүның өзі ... ... ... кері ... ... ... еді.
Үшіншіден, су еріткіш болғандықтан табиғатта таза күйінде болмайды,
яғни оның күрамьшда еріген ... ... ... заттар кездеседі. Суда
тұздардың шоғырлану мөлшері, яғни тұздылыгы өркелкі ... ... бір ... ... ... (г/л), пайыз (%) және промилле (%о)
есебімен өлшейді. ... өр ... ... қату жөне ең жоғары тығыздык,
байқалатын температуралары да айырмашылық жасайды (4-кестені караңдар).
4-кесте
Су тұздылығының оның ... ... ... ... °/оо |0 |5 |10 ... ... |2500 жыл | | ... асты сулары |1400 жыл ... |17 жыл ... ... |1 жыл ... |5 жыл ... ... мен |9700 жыл ... | |
| | ... ... кар ... | ... |16 ... ... ... |1600 жыл ... су|8 төулік |
|Көпжылдык. тоң |10000 жыл ... ... ... | | | ... жер асты мұздары | | ... ... ... ... ... мен ... ... аркылы географиялык қабыкты калыптастырды. Осы арқылы ... жанд ...... ... ... тұзілуіне алғышарт
жасады. Су айналымыньщ табиғаттағы айрықша рөлі ... ғана ... ... ... ... ... коса жүреді. Өйткені бір жерде
булануға жылу ... ... бір ... ... ... ... жылу ... шығады. Бір жыл ішінде су айналымына
Күннен келетін жылудын 25%-ға ... ... ... су мен ... ... су айналымы Жер шарының табиғат кешендерін калыптастыруда
маңызды рөл атқарады.
Су айналымына адамның шаруашылық ... ... ... ықпал етуде.
Ормандардын. жойылуы, орасан зор егістік алкдптардың ... ... ... ... мен ... ... ... алып бөгендердің күрылысы,
шаруашылық максатта пайдаланылатын су мөлшерінің күрт артуы Жер ... яғни ... ... ... жүру ... ... су айналымын үздіксіз тізбек түрінде елестетсек, сол тізбектің бір
буынындағы ... ... ... ... ... ... ... өрекеті нөтижесінде өзен суларының жылдык ағыны
өзгерген. Өндірісте пайдаланылатьш ... ... өнім ... ... ... су күйінде жердің терең койнауына кетіп, ... ... ... жөне ... ... ластанған сулар
табиғаттағы су айналымыньщ нөтижесінде гидросфераның барлық дерлік бөлігіне
таралуда. Ғалымдар ... ... ... үшін судың тапшылығы емес,
ластануы басты проблема деген пікір айтуда.
§12. Дүниежүзілік ... ... ... ... түрады? Мұхит суының қандай
қасиеттерів білесіддер?
Дүниежүзлік мұхит және ояың бөліктері. Дүниежүзілік мұхит суыньщ жалпы
көлемі 1 млрд 370 млн км3 ... бұл ... 94%-ын ... ... ... белгілі 110 химияльщ элементтщ 73-і ... ... 4000 м ... ... ... Жер ... 3/4 бөлігін
алып жатыр. Дүниежүзілік мұхиттың бөліктеріне мұхиттар, теңіздер, шығанақ-
тар мен бүгаздар ... Ол ... мен ... ... 4 ... ... өзіндік ерекшеліктерге ие. Тынык мұхит пен Солтүстік Мүзды
мұхиттың кейбір ерекшеліктерін салыстыру ... ... көз ... ... ... ен ірі ... — 178,7 млн км2), ең терең ... — 3976 м, ең ... ... — 11022 м) және ең жылы ... жылдык орташа температурасы +19Д°С)мұхит. Мүнда Дүниежүзішк
мұхиттағы тереңдігі 5 мың ... ... 35 ... 25-і, сондай-ак 10 мьщ
м-ден асатын 4 шүңғыма орналаскан. Тынык мұхит суының ... ... ... км3. ... ... мұхит, керісінше, Жер шарындағы ең кіттті (ауданы
—14,8 млн км2), ең таяз ... ... — 1225 м, ен ... ... ... ... ең аз (18 млн км3) ... болып табылады. Оның жартысынан астамын
материктік кайрандар алып жатыр. Географиялық орнына байланысты климат
жағдайлары катал. ... 90%-ға ... мүз ... басады, жаздьщ өзінде
көпжылдык пак мұздары сақталады.
Кейбір ғалымдар Атлант, Тынык жөне Үнді мұхиттарыньщ ... ... ... 5-ші, яғни ... ... ... ... бұл пікір кең
қолдау тапқан жоқ.
Теңіздер деп мұхиттың құрлықпен, аралдармен ... су ... ... ... ... ... атайтынын білесіңдер.
Теңіз мұхиттың қүрамдас белігі болғанымен, одан ... ... ... ... аркылы айырмашылық жасайды. Оларды мұхиттан
оқшаулану ... ... ішкі ... ... ... ... Мәрмөр
теңіздері), аралдар аралыгындагы, (Сулавеси, ... ... ... және ... ... ... Шығыс Сібір, Кар, Лаптевтер, Чукот
теңіздері) деп бөледі.
Шығанак—мұхиттың, теңіздің немесе келдің құрлыққа сүғына еніп жатқан,
бірак су ... ... ... ... күрамдас бөлігі. Кей
жағдайда мұхитты шығанак пен теңіздерге ... өзі ... ... алады.
Мөселен, ерте кезден бері шығанақ аталып жүрген Гудзон, ... ... ... іс ... ... болып табылады. Ресейдің
солтүстігіндегі күрлыққа сүғына еніп жаткан шығанактарды (Гыдан, ... ... жөне ... деп — өр ... су ... ... жөне қүрлыктың жеке
бөліктерін беліп жаткан, салыстырмалы түрде жіңішке су кеңістігін ... ... ... Тынык мұхит пен Атлант мұхитын, Беринг бұғазы
Солтүстік Мүзды мұхиттың Чукот теңізі мен ... ... ... ... жатыр. Сонымен, Дүниежүзілік мұхиттың жеке ... ... ие ... ... ... ... даму болашағы
бір-бірімен тығыз байланысты біртүтас күрделі жүйені қүрайды.
Мұхит суының қасиеттері. Мұхит суыньщ басты қасиеттерінщ бірі — оның
температурасы. ... ... ... орташа температурасының ең жоғары
көрсеткіштері (27—28°С) экваторлык ендіктерде ... Ашық ... ... ... ... ... ... теңіздерде жылдық
температураның ауытқулары үлкен болады. Мысалы, Қара теңізде бұл ... ... ... 14°С-қа жетеді.
Жалпы алғанда, мұхит бетіндегі орташа жылдық температура +17,4°С.
Орташа ... ... ең ... ... Тынық мұхит бетінде
(+19,1°С) байкалады, бұл оның көпшілік бөлігінің төмен ендіктерде жатуымен
түсіндіріледі. Үнді ... ... ... ... температура +17,1°С-ка
тең. Жалпы алғанда, бұл көрсеткіш Дүниежүзілік мұхиттың 54%-ында ... тек ... ғана ... төмен. Мұхит суының ең жоғары тем-
пературасы (+32°С) Тынық мұхит бетінде тамыз айында, ең ... ... ... ... ... ... ... заманғы өлшеу қүралдарының кемегімен мұхит суьшьщ темпера-
турасының географиялык ендік бойынша ғана ... ... ... да ... ... ... ... суьшың беткі 25—50 м, кей жағдайда тіпті
100 метрлік қабаты қарқынды араласады. Осы ... бұл ... ... ... ... ... болады (10-суретті караңдар).
Теревдеген сайын алғашында температура күрт төмендеп, ... ... ... ... ... ... температура біркелкі темен
болады, себебі мүнда полярлық аймақтардан келетін суык сулар басым болады.
Жоғары ендіктерде мұхит түбіндегі ... ...... ... жөне ... ... +2°, +3°С. Жалпы алғанда, Дүниежүзілік
мұхиттың орташа температурасы +3,8°С.
Мұхит ... ... су ... температурасына Жердің ішкі жылуы
да әсер етеді. Мысалы, Қызыл теңіздің ... ... ... ... ... ... Ыстық тұз ерітіндісі күйінде болатын
бұл судың күрамында темір, марганец жөне ... ... ... ... ... ... мың есе ... суының 96,5%-ын таза су қүрайды, қалған 3,5%-ы еріген тұздардың
үлесіне тиеді. Сондыктан мұхит суының басты ... бірі оның ... ... ... ... шамамен, 49,2х1015 т еріген тұз
бйрдеп есептеледі. Аталған тұзды қүрғақ күйінде жер ... ... ... жайса, Жер шарын кдлындығы 150 м тұз ... ... ... ... мол ... миллиондаған жылдар бойы жиналуының езі ... ... ... ... ... күрделі процесс болып
табылады. Мұхит суында кездесетін тұздар арасында ас тұзы (85%) ... ... ... ... және т.б. ... бар. ... ... арақатынасы барлық бөлігінде бірдей, бірак. оның ... ... ... ... жасайды.
Дүниежүзілік мұхит суының орташа ... 35°/00 ... ... судың беткі кабаттарында, көбінесе атмосфералық жауын-шашын мен
буланудың аракатынасына, сондай-ақ географиялык ... ... ... ... ... ... күрамында тұз болмайтындьщтан, бұлттар тұщы
судан тұзіледі. Сондықтан буланушылык жауын-шашын ... ... ... ... суының тұздылығы жоғары болады. ... ... ... 37°/00 ... ... ... теңіздің солтүстігінде
Дүниежүзілік мұхиттағы ең жоғары тұздылық (41°/00) байкалады. Ал мүздық-
тардың ... ... ... жөне жаңбыр мол жауатын аудандарда
(полярлык. жөне ... ... ... ... ... төменірек.
Мысалы, экватор маңында 34 % шамасында, коңыржай және поляр ендіктерінде
33°/00 -ге жуық. Мұхиттың ірі өзендер ... ... ... де су ... карағанда анағүрлым түщырак. Бұл ... ... ... 150 км алыс мұхит суында да байкалады.
Мұхит суының қүрамында тұздардан баска, орасан мол ... ... ... Олар ... ... ... ... сондай-ак су асты
жанартаулары аткылау барысында, суда жүретін ... жөне ... ... ... ... Ең ... — оттек, көмірқышқыл
газы, азот және күкіртсутек. Оттекті мұхитта тіршілік ... ... ... ... ... ... ... бөлігі ауадан алынады.
Сол себепті тереңдеген сайын оттек мөлшері азая ... ... ... өрекеті нәтижесінде тұзіледі, бұл газ баска
тіршілік ... үшін өте ... Қара ... ... ... мөлшері 6,5 см3/л-ге жетеді, сондықтан ... ... ... ... өте ... ... суындағы еріген газдардың
мөлшері температураға тікелей байланысты; су салқын болған сайын ... газ ... де ... ... ... онда жүретін кептеген табиғи процестерге ыкдал
етіп, сол ... ... Жер шары ... ерекшеліктерін калыптастыруға
қатысады. Сендер өткен такырыптан судьщ тұздылығы арткдн ... оның ... да ... ... білесіадер (4-кестені караңдар). Олай
болса, суынған тұзды судың беткі кабатының тығыздығы ... ... да, ... ... Оның ... ... өлі салқындап үлгермеген
жылы су қабаттары көтеріледі. Температурасы өркелкі су ... ... ... ... ... ... Беткі сулар төменге карай
оттекті де ... ... өзі ... ... ... ... ... жасайды. Мұхит суының каркынды араласуы нәтижесінде оның
барлық кабаттары жылу мен зат ... ... ... орасан мол су
массасыжн бойына жинацтаган жылуы, щрамында ... ... ... ... ... ... ... ауқымындары айналымдарды реттеуші қызметін
атқарады.
Мұхит суының қозғалыстары. Дүниежүзілік мұхит сулары ұдайы козға-лыста
болады. Шығу тегі мен ... ... бұл ... ... ... болады. Әсіресе тполқынды цозгалыспшр кең тараған, олар,
негізінен, су бетінде жел ... ... ... ... ... немесе
мұхиттан қүрлыққа қарай соғатын желдер жағалаудағы су ... ... ... ... су асты ... аткылаулары мен жер
сілкінулерден соң ... зор ...... ... болады. Жел
әрекетінен пайда болған толкындардан айырмашылығы цунами ... су ... ... ... камтиды. Цунами пайда болған ауданынан жан-жағына
қарай 700—800 км/сағ жылдамдықпен ... бұл ... ... ... Ашық ... оның ... 100—200 км, биіктігі 1 м
шамасында болады, бірақ жағалауға жакындағанда апатты толқыннын биіктігі 40
м-ге дейін ... ... ... ... ... ... ... өр түрлі су
кабаттарының алмасуы негізінде жүзеге ... ... су ... ... ... тайыз жағалаулардағы күшті желдер әсерінен де болуы мүмкін.
Дүниежүзілік мұхиттың көпшілік бөлігінде төулігіне екі рет су ... екі рет ... ... оны ... жөне қайту толқындары деп
атайды. Бұл ... ... ... күшіне байланысты екендігі адамдарға
ерте кезден бері белгілі. Ашьщ ... ... ... биіктігі 1 м-
ден кем болады, бірак тар шығанактарға ... ... ... деңгейі артады.
Мысалы, ең биік толысу толқындары ... ... ... (18 м) ... ... ... орасан мол (шамамен 8-
1012 кВт) энергия жршақталған. Толысу энергиясына ... ... ... ... бұл ... тек диірмендерді айналдыру үшін
пайдаланылды. XX ғасырда ... ... ... ... ... ... ... электрстанциялары салына бастады.
Дүниежүзілік мұхиттағы ең күрделі қозғалыстар су ... ... ... қашықтыкка тасымалдануымен байланысты ... ... ... деп ... білесівдер.
Атмосфераның жалпы циркуляциясы өсерінен Д үниежүзілік мұхитта ... ... ... калыптаскан. Экватордың екі жағында пассаттар
өсерінен қалыптасатын ағыстар шеңберлі айналым жасайды. Олар ... ... ... тілі ... ал ... жарты шарда оған қарсы
бағытта ... ... ... ... орталықтар маңында олар үлкен
айналымдар жасайды ... ... альш ... ... ... ... Солтцстік жөне Оңгщстік
пассат агыашры деп ... ... ... осы ағыстар ... ... ... жвне т.б. жылы ... таныскан
болатынсыңдар. Батыстан шығысқа бағытталған пассатаралыц ... ... сөл ... карай жатыр. Қоңыржай және поляр ... ... ... ... (Алеут, Исландия) маңында ағыстар кіші
айналымдар жасайды. Оңтүстік жарты шардың коңыржай белдеуі аркылы шеңбер
жасап, ... ... ең ... суық ағыс — ... агыс
немесе Батыс желдер агысы өтеді.
Жалпы алғанда, Дүниежүзілік мұхиттағы беткі аіыстар жылу мен ылғалдьщ
тасымалдануында айрықша ... ие ... Олар ... батыс бөлігінде
жылы суларды полюстерге карай бағыттау аркылы жоғары ендіктерді жылытады,
ал шығысында әкватор ... ... ... алып ... Ауа ... ... да жылы немесе суық ... ... ... ... ... ... жылы ағыс деп есептелетін
Гольфстримнің температурасы Скандинавия ... 4°С ... ... ... жатқызылатын Канар агысының Африка ... 23°С ... ... ... өр ... ... ағыстар
коңыржай белдеулерде бір-бірімен ... Бұл ... ... ... ... ... сулары
Құрлык суларына өзендер мен көлдер, мұздықтар мен батпақтар, жер асты
сулары, сондай-ак жасанды су көздері (бөгендер, каналдар, тоғандар) ... ... ... орнына байланысты беткі жөне ... ... ... ... қүрлык суының 2/3, жер асты сулары 1/3 бөлігін құрайды.
Су айналымы шеңберінде күрлық сулары да қамтылады.
Өзендер. ... ... ... ... ... ... олар су ... өте маңызды рәл ... ... ... 4 есе, ... ... 60 есе аз су (2000 км3)
жинақ-талған, бірақ оның суы ... үшін бар ... 16 ... ... — 5 жыл, ағынды көлге — 17 жыл).
Өзен деп едәуір мөлшерде айкын калып-тасқан тұрақты арнасы бар, ... ... ... ... ... ... әрі жер асты
суларымен коректенетін ағын суды атайды. Өзен жүйесі басты өзенді және ... ... Өзен ... ... ... ол ... кұрамдас
бөліктерден түрады. Өзен жүйесі суын жинайтын ... ... су ... деп ... ... ... жүзі ... арасында алабы ең үлкен
өзен Амазонка болып табылады, оның су жинау алабы — 7 млн км2 ... ... ... ... ... мен ... енеді. Жалпы алғанда, күрлықтың барлык өзендері ... ... ... ... ... жөне Үнді ... ... сондай-ак
ішкі түйьщ алапқа жатады. Алаптар арасындағы шекараны суайрыц деп атайды.
Таулы аудандарда суайрық көбінесе тау жоталарының кыркасына ... ... ... ... ... ... ... бұлай айкын
ажыратылмайды. Кейде бір өзеннің өзі екі ... ... ... ... ... ... ... бұл күбылысты езеннің бифуркациясы
деп атайды. Мөселен, Ориноко жоғары ағысында екіге айырылады; бір ... ... ... Атлант мұхитына күйса, екіншісі (Касикъяре ... ...... ... ... косылады.
Өзеннің маңызды сипатының бірі — су шығыны мен жылдык ағьш. Су ... ... су ... ... бір ... ... ішівде ағып өтетін су
мөлшерін атайды. Әдетте, су ... ... ағып ... ... метр
(м3/сек) есебі-мен өлшейді. Дүние жүзіндегі ең мол сулы өзен Амазонканың су
шығыны 220 000 м3/сек, ал ... ... ең ірі ... ... ... 960 ... тен. Өзеннщ ... ... ... ... ... ... өзен алабының климат жағдай-ларына және жер бедеріне
төуелді болады.Жылдық ағын ... өзен ағып ... ... тау
жыныстарының шайылу каркындылығы, жер бедерінін; сипаты цаттыагынды, яғни
өзен ... ... ... ... ... ... ... 500 млн т, ал сазды жыныстар тараған ... ағып ... ... ең лайлы өзен Хуанхэ (қытайша «сары өзен» дегенді ... ... ... 1 млрд 820 млн т катты заттар тасымалдайды.
Өзен суы өр түрлі жолмен толығады, осыған сәйкес оның ... ... ... ... ... ... ... қар суымен
жаңбыр жөне жер асты суымен, т.б. қоректенетін өзендер деп жіктеледі. ... ... және ... ... байланысты өзеннің режімі, яғни
белгілі бір ... ... жыл ... жыл) ... ... аныкталады. Осыған сөйкес, жазы құрғак ... ... ... ... мол сулы ... Муссонды климат төн болатын
Оңтүстік және Шығыс ... мол ... ... ... өзен деңгейлері
шамадан тыс көтеріліп, апатты тасқындар жиі болады. Ал Амазонка мен ... бойы ... мол ... ... ... ағатындықтан, деңгейлері жыл
бойы түрақты жоғары болады.
Сонымен, климат жағдайлары аумақтағы өзен ... ... ... ... жөне т.б. ... әсер ... ... белгілі орыс
климатологы А.И.Воейков «Өзендер — климаттың өнімі» деп атап ... ... да ерте ... бері ... шаруашылык өрекеті арқылы
өзендерге елеулі түрде ыкпал етуде. Адамзат тарихындағы алғашқы өркениеттер
мен калалар, ... ... өзен ... ... болған. Әсіресе
Месопотамия, Ежелгі Египет, Ежелгі Қытай жөне Үнді ... ... ... ... ... жеткен. Қазіргі кездің өзінде аса ірі
қалалардың, өнеркөсіп орталықтарының көпшілігі, сондай-ақ аса маңызды ... ... өзен ... ... XX ... ... ... өзендер режіміне кері ықпалы қаркындай түсті. Өзен
суын ... пен ауыл ... ... кажеттерге пайдалану
қарқынының артуы, алуан түрлі ... ... ... бөгеулер) салынуы өзендердің ластануына, режімінія ... ... ... өзен біртүтас табиғат кешенінің бөлігі ... ... ... ... кері ... ... баска да
күрамбөліктерінің (компонент) өзгерістерін тудыратыны сөзсіз. Сол себепті
өзендерді қорғауда олардың үлкен-кішілігі, маңызды, маңызды ... ... ... өзі ... ... ... тікелей байланысы жок, табиғи казан-
шүңкырда, ойыста орналасқан су айдынын көл деп атайды (6-кестені ... ... ... ... ауданының 2%-ға жуығын ғана алып жатыр. Бірак
көлдер ... ... ... ... аса ірі ... ... жері ... мың |Ен терең жері, м |
| | |км2 | ... ... ... |390 |1025 ... көл ... |82,4 |393 |
| ... | | ... |Африка |68 |80 ... ... |59,6 |228 |
| ... | | ... ... |58,1 |281 |
| ... | | ... теңізі |Азия |37,1 |61 ... ... |34 |1435 ... ... |31,5 |1620 ... ... |30,8 |706 ... Аюлы көл |Солтүстік |30 |137 |
| ... | | ... ... ... |28,6 |156 |
| ... | | ... ... шығу тегі мен калыптасуына байланысты текто-
никалың, щздыц, щздық-тектоникалық, қалдыц ... ... ... т.б. ... бөлінеді. Тектоникалык көлдер жер кыртысының майысьш, төмен
түскен бөліктерінде жөне жарыктар бойымен пайда болған. Жер ... ... көл — ... көлі шығу тегі ... тектоникалық көл болып табылады.
Шығыс Сібірдің оңтүстігінде орналасқан Байкал көлі — ғаламшарымыздағы
айрықша көлдің ... ... ... ... ... ... үлкен
қазаншуңқырдың ұзындығы — 636 км, ені 80 км-ге, ал ауданы 31,5 мың ... ... ... ... ... 2,5 мың км, ал тереңдігі (1620 м)
жөнінен ... ... көл жоқ. ... ... 23 мың км3 ... ол Азов ... ... 95 есе көп! ... ... тұщы су ... 20%-ы шоғырланған, оның суы аса мөлдір, оттекке
бай. Судың мөлдірлігі соншалық, желсіз күндері 40 м ... ... ... ... ... ... 26 арал ... ең ірісі Ольхон аралы.
Көлге ірілі-ұсақты 336 өзен құяды, жалғыз Ангара ... ағып ... ... ... көл аты «бай көл» ... ... Шындығында да, Байкал
суға ғана емес, тіршілік дүниесіне де бай. Көлде өсімдіктердің ... ... ... мен жануарлардың 1550 түрі кездеседі. Көлде тіршілік ... ... ұсақ ... — эпишуралар көл суын ластайтын усақ балдырлармен
қоректену арқылы көл суын ... ... ... ... ... Марқакөл, Шығыс
Африка көлдері шығу тегі жағынан тектоникалық көлдер ... ... М ... ... ... мүз ... ... мұздыктар
тереңдетіп, өңдеген тектсшикалык ... ... ... Үлы ... ... ... осындай көлдер катарына
жатады. Мұздық ... ... қазу жөне ... ... нөтижесінде
калыптасқан қазаншүңкырларды алып жатыр. Мұздық көлдер Альпі мен ... да ... ... ... олар ... ... болады. Бір
кездегі аса ірі теңіз алабының орнында калған көлдерді қалдық көлдер ... ... ... дүние жүзіндегі ең үлкен көл — Каспий теңізі бар.
Африкадағы Чад көлі де шығу тегі жағынан ... көл ... ... карай ағынды (өзен ағып шығатын көл) және ағынсыз көлдер
(езендер келіп күйғанымен, ағып ... ... ... ... ... суы ... апды ... Ағынды көлдердщ суы,
негізінен, түщы болады, ал ағынсыз түйық көлдер кебінесе ащы ... ... ... ... жеке ... суы тұздылығы жөнінен айырмашыльщ
жасауы ... ... ... ... ... бөлігіне келіп қүятын су
мөлшері шығыс бөлігіне карағанда 5 есе көп, сондықтан батысы түщы ... ... ... 3—5 ... ... ал ... бұл
көрсеткші 14-тен 300 г/л-ге дейін жетеді. Тұздылығы өте жоғары ... АҚШ ... ... ... көл, ... ... Өлі ... теңіз — ұзындығы 80 км, ауданы 940 км2 ... ... көп. Ол ... ... ... ... ... бірнеше метр ғана,
мұнда калий тұзы өндіріледі. Ал ... ... ... ... жетеді, бұл Жер шарындағы теңіз деңгейінен ең төмен орналасқан жер.
Өлі ... ... литр ... 322 г тұз бар, яғни ... 322 °/00 ... ... орташа 35°/^ екенін білесіңдер). Егер бұл көл ... ... оның ... ... 21 м тұз қабаты қалар еді. Ғалымдар Өлі
теңіздегі еріген тұз ... 44 млрд т ... ... айтады. Өлі
теңіздің минералды тұздары мен саз балшықтары қазіргі кезде емдік мақсатта
кеңінен пайдаланылады.
Тұзды көлдерде ас тұзының, ... ... ... йод, бром жөне ... ... мол коры ... Каспийдің қайраңында мүнайдың
мол коры шоғырланған. Көлдерде ... ... ... ал ірі ... ... ... Түщы ... елді мекендер ... ... ... ... тұзды (минералды) көлдерді емдік
мақсатта пайдаланады. Көлдер айналасының климатына да колайлы өсер етеді;
климаттың ... ... ... ... ... ... өрекетінен көлдерде су өсімдіктерінің шамадан тыс көбеюі, судағы
газ күрамының өзгеруі (күкіртсутектің пайда ... ... ... ... судағы оттектің мөлшері азаяды. Бүған егістік алкаптардан
келетін, қүрамында фосфор мен азот бар ... ... ... су ... ... ... де ... болады.
Мұздықтар. Қазіргі кезде күрлык ауданыньщ, шамамен, 11 %-ға ... 16 млн км2 ... ... жабылған. Муздық деп әдетте катты күйде
түсетін жауьш-шашынньщ ... ... ... ... ... ... мүз қабатын атайды. Мұздықтарда 24 млн км3 түщы су жинакталған,
бұл ғаламшардағы түщы су қорының 70%-ға жуығын ... Бұл ... зор ... ... ... ... таратса, калыңдығы
160 метрге жететін кабат пайда болар еді. Ал мұздыктар толығымен еріген
жағдайда, Дүниежүзілік мұхиттьщ деңгейі 60 ... ... ... ... ... ... жентектеліп, қар-мүз массасы — фирнге, оның
ауырлык күшіне байланысты тығыздальш, ... ... ... ... Бұл күрделі процесс бірнеше ондаған жылдарға, ал Антарктиданың
орталык ... ... 1000 ... ... созылады. Мұздықтардың
қалыптасуына, ең алдымен, климат өсер етеді, яғни температура төмен, жауын-
шашын мөлшері көбірек болған сайын ... ... ... ... маңы ... ... өте аз болғанымен температура жыл бойы
төмен ... осы аз ... өзі ... ... ... ... ... жамылгы (Антарктида мен Гренландияны, арктикалык
аралдарды жауып жаткан ... мүз ... және тау ... деп ... ... 12,5 млн км2 ... ... мұздықтарының қалын-дығы
4,5 км-ге жетеді, орташа көрсеткіш 2 км-ге тең. ... ... ... ... ... ең биік ... ғана мүз ... шығып түрады. Мүндай жартастарды нунатак (эскимос тілінде «нуна»
— жалғыз, «так» — жартас ... ... деп ... ... шеткі беліктерінен сынған мүздар кейде ашық ... ... ... ... оларды щзтаушр деп атайды. Көлемінің 90%-ға жуығы
су астында жататын ... таза су ... ... Антарктида
мүзтау-ларын шөлді аудандарды ауыз ... ... ету ... ... ... Гренландияда мұздықтар ауданы 1,7 млн км2-ді
құрайды, қалыңдығы 2,5 км-ге жетеді.
Тау мұздықтары ... ... ... пішіндершщ, көлемішң әр
түрлі болуымен ерекшеленеді. Олар тау ... ... ... ... Ең көп ...... мұздықтар, олардан тау
өзендері бастау алады. Мүндай аңғардың бұл түрі трог (немісше Тго§ — астау
деген сөз) деп ... ... ... ... ... ағаш ... ие ... Мүндай тау мұздықтары өте үзын болады; Аляскадағы Хабборт
мүздығының үзындығы 145 ... ... ... ауа ... ... тау ... таудың ішкі аудандарына қарағанда мұздықтар күшті
дамыған.
Мұздықтар дүниежүзілік ылғал айналымында маңызды рөл ... ... ... жағдайлары басты орын ... ... ... аркылы ауа температурасын төмендетеді. Мұздықтың үстіндегі
ауаның ... ... мен ... өте аз ... сол ... ... ... ауданының өзгеруі гидросфераның ғана емес, бүкіл
географиялық кабықты қамтитын кері өзгерістерге алып ... ... асты ... Жер ... ... ... сіңген сулар
күрлыктағы жер асты суларын құрайды. Олардың пайда ... ... ... ... ... су ... ... болмағандыктан жер
кьфтысына мантиядан да едөуір мөлшерде су келеді. Жер асты сулары, әдетте,
су өткізгіш кабатта ... олар су ... ... ... Жер ... ... ... бірінші су өткізбейтін кабаттың үстінде
жаткан сулы кабатгағы сулар грунт ... ... ... — топырак, негіз)
деп аталады казактар ... еспе ... ... Олардың қысымы жоқ, су
деңгейі жыл ... ... ... ... Жауын-шашын мөлшері
артканда су деңгейі көтеріледі, күрғак ... ... Еспе ... 3 ... 30 м-ге дейін теревдікте таралған. Неғұрлым тереңде жатқан кабатаралык
сулардын ішінде артезиан ... ... зор. ... ... ... ... ... байланысты, мұнда 1126 жылы терең артезиан
кұдығы казылған болатьш. Қазақстан аумағының өзінде ... ... ... ... асты ... жату ... қарай ғана емес, химиялык күрамына,
температурасына байланысты да ... ... ... ... ... өр ... ... бар минералды. сулар емдік мақсатта
ежелден бері пайдаланылып ... ... тек ... ... өзінде
ғана 300-ден астам минералды бұлақтар зерттеліп, олардың дертке шипалық
қасиеттері ... Жер асты ... елді ... ауыз ... ... және егістік алкаптар мен жайылымдарды суару максатында
кеңінен пайдаланылады. Дүние жүзіндегі калалардың 70%-дан астамы ... ... суы ... ... етіледі. Азия мен Солтүстік Американың, Африка
мен Аустралияның шөлді ... жер асты суы ... су көзі ... Жер асты суы көп ... аудандарда грунт суының деңгейі
төмендеп, оның ластануы байқалуда. Сондықтан жер асты ... да ... ... ... ... ... етеді.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Атмосфера, гидросфера және литосфераның ластануы12 бет
Гидросфера9 бет
Гидросфера туралы мәліметтер3 бет
Гидросфераның ластануы10 бет
Гидросфераға антропогендік факторлардың әсері5 бет
Табиғаттың ластануы: атмосфера, гидросфера, литосфера және оны болдырмау28 бет
Альфа кенорны бойынша ұңғыманның түп аймағына әсер ету әдістерін талдау ( ҚСЖ )67 бет
Антропогендік ластанудың негізгі көздері15 бет
Антропогендік әсерлер10 бет
Арман мұнай-газ кен орны80 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь