Көне әдебиет көгіндегі көк бөрі фантастикалық бейнесі


Казақ мифтері халык әдебиетінде де, көршілес елдердің жылнамаларында барынша мол сақталған.
Үлан-ғайыр қазақ даласындағы мүсіндер де мифологиялық мазмұнмен айшықталғаны айқын. Қазақ мифтерінің қытай жылнамалары арқылы жазылып алынғанына XIX ғасыр болса, халық әдебиетіңцегі және керегетас сызбаларындағы мифтер одан да арғы тарих қойнауында жатыр. Б.з.б. сактар, ғұндар, үлыжүздер, үйсіндер, телілер, канлылар, аландар арасындағы мифтер дерегін Қытай жазбаларынан да оқи аламыз. Б.з.б. ІТ ғасырдың аяғында Кытай Хаи патшалығы дәуірінде "Тарихнама" және "Ханнама" атгы жылнамалармен дәлелденеді. Содан кейінгі 2 мың жылдықта Қы гайдын, әр патшалық түсында 24 мәрте ірі тарих жазылғандығы мәлім. Осылардьщ ішінде (б.з.б. 618-907) Таң патшалырына дейінті жазбаларда казактьщ мифтерімен бірге бірталай аңыздары мен жырлар да көзге түседі. Діни-мистикалық аудармалар мен түпнүсқадағы үйсін әдебиетінің б.з.б. ғасырларда басталып, Түркі канағаты дәуіріне дейін үласьт жатканы бүлжыгпас шындық. Б.з.б. II ғасырда жазылған "Ханнама-ҮЙсіндер" тарауында: "Үйсіндер мен ғұндардын. салты бірдей" десе, ал осы шежіреден бүрын жазылған "Тарихнама-ғүвдар" тарауында": Олардың (үйсіндер мен ғүндар) өмір-тіршілігінде кеңістікке мал баға жүріп аң-қүс аулау дағдыға айналған.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




КӨНЕ ӘДЕБИЕТ КӨГІНДЕГІ КӨК БӨРІ ФАНТАСТИКАЛЫҚ БЕЙНЕСІ

Казақ мифтері халык әдебиетінде де, көршілес елдердің жылнамаларында
барынша мол сақталған.
Үлан-ғайыр қазақ даласындағы мүсіндер де мифологиялық мазмұнмен
айшықталғаны айқын. Қазақ мифтерінің қытай жылнамалары арқылы жазылып
алынғанына XIX ғасыр болса, халық әдебиетіңцегі және керегетас
сызбаларындағы мифтер одан да арғы тарих қойнауында жатыр. Б.з.б. сактар,
ғұндар, үлыжүздер, үйсіндер, телілер, канлылар, аландар арасындағы мифтер
дерегін Қытай жазбаларынан да оқи аламыз. Б.з.б. ІТ ғасырдың аяғында Кытай
Хаи патшалығы дәуірінде "Тарихнама" және "Ханнама" атгы жылнамалармен
дәлелденеді. Содан кейінгі 2 мың жылдықта Қы гайдын, әр патшалық түсында 24
мәрте ірі тарих жазылғандығы мәлім. Осылардьщ ішінде (б.з.б. 618-907) Таң
патшалырына дейінті жазбаларда казактьщ мифтерімен бірге бірталай аңыздары
мен жырлар да көзге түседі. Діни-мистикалық аудармалар мен түпнүсқадағы
үйсін әдебиетінің б.з.б. ғасырларда басталып, Түркі канағаты дәуіріне дейін
үласьт жатканы бүлжыгпас шындық. Б.з.б. II ғасырда жазылған "Ханнама-
ҮЙсіндер" тарауында: "Үйсіндер мен ғұндардын. салты бірдей" десе, ал осы
шежіреден бүрын жазылған "Тарихнама-ғүвдар" тарауында": Олардың (үйсіндер
мен ғүндар) өмір-тіршілігінде кеңістікке мал баға жүріп аң-қүс аулау
дағдыға айналған. Жау шапқанда сайлауыт жасақтары соғыска дайын түрады.
Жорықкд атгану сүйектеріне сінген дәстүр. Жігіт-желендері анталаған
қасқырдай бесіктен белі шықпай жатып садақ асынады", - деп танданады.
Тарихтағы ағайын ара, бақ пен тақ таластық, кейде тіпті мәрттіктен
туындаған сүрапыл соғыстар ортақ рухани байлықка жік сала алған жоқ. Нышаны
мен сенімі, ділі мен тілі, батырлык, жырлары мен ән-үрандары өзгешеленіп,
бөгделенген жоқ.
Сол ортақ мүра ежелгі жазба әдебиетінің бастау қайнары мифтер, аңыздар
және алғашқы өлендер деген дәйектемеміздің де негізі бар, себебі аталған
жанрлардың кейбіреулері 40 мың жылдын алдьтндағы киелі бабаларымыз
дәуірінің туындысы болса, қазіргі кезде кайсы үлт, қайсы халық болранымызға
қарамай, әлемдегі жұмыр басты пенде атаулының Адам Ата мен Хауа Анадан
өрбіп-өсіп көбейгендігін жоққа шығаруға болмайды. Рим мен Қытай
деректерінен бүрынғы б.з.б. 2 мың жылдың алдындағы мәдени мүраларымыз
ғасырлар бойы зұлымдықпен бірде өртеліп кұлі көкке үшырылса, ал енді бірде
тапталып жеті кдбат жер астында топыраққа айналды. Алайда, керегетастарға
жазылған жазбалар мен халық санасында сайрап жаткан телегей-теңіз мол
дүниенін, бәрі қүрыған жок.. Алғашкы адамзат мәдениеті өркендей бастаған
түстағы әдебиет түрлері халық мүрасында, жазба деректерінде де сақталғаны
хак,. БҮЛ әдебиет мүраларының көбі фольклордың шығармалары екені рас.
Осыған бола оны әдебиет тарихынан шеттетіп жіберуге болмас.
Алғашқы кдуымдық қоғам дәуірінде туындаған "Арбау", "Аластау", "Балнама",
"Түмар", "Дүға", "Тілеу", "Арнау", "Алғыстар мен қарғыстар", сүйек
сауыттарға, хайуанат терілеріне, керегетастарға көне сақтар, үйсіндер,
ғұндар жазуымен жазылды, кейбір толық нұскдлары көршілес халыктар жазуы
арқылы сак,талғандары аз емес. Мифтер мен аңыздар тіпті жазу
таңбаларымыздан бұрынғы заманнын, туындысы. Рухани санаға айналған көкбөрі
адамзат наным-сенімдерінің, тарих пен әдебиеттің мәйегін алтын жіп тәрізді
үшығы тарихи үлт мәдениетінін. өзегіне неше он мын. жыл бойына үзілмей
сабак.талуынын. өзі бір керемет құдіретті күшке ие екендігін үғындырады.
Көкбөрі Қытайдын. тарихи деректерінде сонау б.з.д. IX ғасыр түсынан
бастап кездеседі. Көп бектіктер дәуіріндегі (б.з.б. Ү-ҮІІІ ғасыр
аралығындағы) деректерде және "Ханнамада" жазылуынша, Батыс Жоу дәуірінде
Му Уаңь деген патша (б.з.б. 9 ғасыр) Шуәнь Рүңдармен болған бір жолғы
айкдста бес бектікті бағындырып, төртбүғы, төртбөріні колғатүсіріп, содан
Шуәнь Рүвдарға қазіргі Гансуға (қазақша Кеңсай) кдрай ығысыпты. Сол кезде
Руң деп аталатын жеті ел бар екен, соның бірі ғүндар, үйсіндер.
Мууаң патша сегіз түске құлпырған түлпарына мініп, Орта Азиядағы елдерге
саяхат жасаған Қытай мен жергілікті халықтар арасындағы тығыз байланыс
барыс-келісте болғаны айтылады. Б.з.б. VIII ғасырда ғүвдар қайтадан
күшейіп, Қытай Жоу бегінің ақырғы патшалығы Жоуюуанды жойыпты. Сол кезде
ғұндардың қытайлар жағынан дербес өз алдына аталуы бар. Ал РҮҢ деп аталған
жетеудің тағы біреуі - Юунчаңьруңьды "Ханнама, "Ғүндар тарауында" үйсіндер
елі деп аталады. Үйсіндердің б.з.б. IV ғасырдын. өзінде-ақ Дунхань маңында
тіршілік жасағандығы Қытай көне жазбаларында көрсетіледі. Бұл тарихи
деректер ғұндар мен үйсіндердің аты да, заты да бір. керек десе б.з.б. ІХ-
шы ғасырдан көп бүрын да бөрі тотемі болғанын дәлелдейді. Тарихкд бақсақ
ғұндар империясы бүкіл әлемді мың жыл солқылдатып тұрыпты, ғұндардан бұрын
да, кейін де талай империялар дәурендеген тағдыры да дәл ғүндардай
(Қытайлар жағынан жеті РҮҢ деп аталатын үлкен анда) жер бетінде көкжал,
көкбөрі, КУШТІ, аруакты, көк аспанда көк байрақты, үлы да шарапатты бірде-
бір өркениетті ел бүл жалғаннан сайрандап өтпеген екен. Сол ғүндар б.з.б. 2
гасырдын. басында барынша құдіретті болды. Асқақтап, асқынған каныпезер
жаудың аптығын басты, тосқауыл болды. Ышқына ыск,ырып жан-жағын жалмауға
айналған жеті басты қара айдаьарды к.ансыратты, ойсырата женді, айдаьар
текті хан патшасы Любан, көкбөрінің аруағы дарыған Мөдемен (тарихта батыр
Тәңірқүт деп аталады) жиі-жиі бәсекеде сәтсіздікке үшырайды. Қүдалық,
жылымшы саясат арқылы елдесуді жолға кояды, онан да нәтиже шыкпаған соң
белдесудің қамына кіріседі. Б.з.б. 200 жалы Любаңнын. 320 мың әскері ҒУН
жасақтарымен Байдын. тауында айқасуға аттанады, 7 күн, 7 түн қоршауда
қыстың сықырлаған аязында бір-бірімен байланысын үзіп алған Любаңнын. сары
аяқ шеріктері абдырап, бойларынан хал кетті. Олар үшін аштық пен
суықтык.тан өлуден басқа жол қалмады. Ақыры, ғүннан Қытай жағы тізе бүгіп,
ырык.сыз шарттарға кол қойды, ғүндар барлык соғыс шығынын төлетіп алудың
сыртында, жыл сайын алтын, жібек, астык,, арақ-шарап к.атарлы заттарды
салық орнына алып "Іүратын болды. Қүдаласу саясаты бойынша, Қытай
патшасынын. к,ызы: "жатжүрттықтар" Тәңіркүртына к.алындықк.а үзатылды. XXV
ғасыр бүрын ел арасынан топталып к,ұрастырылған Қытайдың ең алғашқы жыр
жинағы "Жырнама" деген кітапта үш жүз бес халыктық әуендегі өлендер бар.
Олар жазумен сақталып бүгінге жетіп отыр. "Жырнаманың"
қоғамдык.тақырыптарының бірі үзаққа созылған соғыстар мен жорықтар туралы.
"Жабайы бүршақ тергенде" деген жырда халықтың әділетсіз соғысты
қаламайтындығы, әрі қарсы келген жауға ғүндардың бес к,аруын сайлап бөрідей
тиіп, шайқас жасайтындығы суретгеледі. Қытай шеріктері толассыз соғыстын.
салдарынан еліне кайта алмай, туған жерінен айырылған қасіретті көңіл-күйін
голғайды. Бөрінің апанына (ғүндар) соқтығам деп сойкднда қансыраған Кытай
ақсұйек билеушілерінің әскери салықты еңбекші хатык, басына зорлықпен
таңып, "УЙСІЗ-КҮЙСІЗ" тыныштық жок. тыныстар, алмағайып заманда, жабайы
бұршаклы талшык еткен мұшкіл жагдайға тап болғандығы бейнеленеді. Өленде
зорлык, пен жорыққа аттанған шерік ауылға қайтамыз деп, зарыға жүріп,
"біржылды сағымдай өткізіп жібереді, қайтып тыныс алуға болады? "Айында үш
жорық бар", "Бірак ғұндар - жасыл жай", "ғүндарды шыпқыншылық жорыклен жеңу
мүмкін емес", - деді, телім-телім болып шегінген шеріктер туған жеріне
кайтаоралады. "Мен жорықка кеткенде, талдар түрған жайкдлып, енді келсем
ауылға, калыпты карға найкдлып", "Үғар жан мені бар ма деп, жүрекке кдйғы-
мұң түсіп". Соры бес елі шүршіт шеріктін. еріксізден тағы да уайыммен қайғы-
мұңға түсіп, қасіретке шомғандығы осылай суреттеледі.
Әлемнін, күнгейіндегі күллі Қытай айдаьардай ышқынып шыңғырғанда, көк
бөрінің сілесіне ұшырап, қаьарына тап болады да, күл-талқаны шығып
қүлазиды. Ал көк бөрілермен аңда болуға ант ішіп, алысудан аулақ бейбіт
өмір өткізгенде, Қытай патшалығы құлпырған да еді. Хан дәуіріне келгенде
(б.з.б. VII расыр) тырнағы бұгулі патшалық империяның басты бәсекесі
ежелден еселері кетіп отырған ғүндар болған. Қытайдың іздегені - өздері ту
баста жеті рүң деп аталған бір бәйтеректің бүтағындай көкбөрілер түкымының
өзара араздығы. Жаудың қулығы ағайын-туыс тайпаларды араздастыру бір
жағынан елді алтынмен алдап, жібекпен жұмсатып, к.ыз беріп арбаса, сол
арқылы енді бір жақтағы елдін. көзін жоюды ойлайды.
Б.з.б. 139 жылы Хан Уди атты Қытай патшасы ойлана отырып, кезінде ғүндар
жағынан қуғындалған Гансу өңіріндегі бөрілерді есіпе алады. Ғүндарға қарсы
одак. к,үру үшін Юзілермен тіл біріктіруді мақсат етеді де, елші деген
атпен Жаңшяньді жансыздыккд аттандырады. Жол-жөнекей ғүндардың қолына
түсіп, 10 жылдан артык түтқын болған Жаңшянь кдйта оралып, өз патшасына
Юзілердің енді Қытайлар тұрған жаққа оралмайтындығын айтады. Кдтты
дағдарған патша, онын, тағы да нені көріп-білгенін тәптіштеп сұрағанда,
Юзілерден де тагы бір елдің барлығын баян етеді.
"Тарихнама", "Давань шежіресінде", Жаң Шянь былай дейді: "Ғүндардан
естуімізге қарағанда, үйсіндердің ханы "Күнму" (Күнба) деп аталады екен.
Күнмудын. әкесі (Кәндібидің) батыс жағындағы шағын елді билеген, сол кезде
ғұндар оларға шабуыл жасап, Күнмудың (Ел Жау Бидің) әкесін өлтіреді. Жаңа
туған нәресте бала Күнму иен далада қалады. БҮЛ баланы қүстар ет тасып
беріп, көк бөрі емізіп асырайды. РҮН тәңірқүты оны "Киелі бала" деп біліп,
өз қүзырында асырап ер жеткізеді. Ол есейіп ер жеткенде шеру тартып,
жорықтарға аттанып, жеңістерге жетіп, ерлік көрсетіп, еңбек сіңіреді.
Ақырында, Ғұн тәңірқүты (Шаңыүй) әкесінін, орнына Күнму (Күнба) етіп,
бытыраған елін жинап, билігін береді. Сонымен бірге батыс өңірдегі
қалаларды корғау міндетін тапсырады'. Әнгімені естіп, Үйсін елінің күшті
екенін аңрарған хан Юуи патша, Жаңшяньді көптеген тарту-гаралғылармен
атқосшы ертіп, Үйсін еліне сапарда болып қайтуға аттандырады. Міне, осы
кезден бастап екі ел арасындағы катынастар жақсарады.
Жоғарыдағы әңгімеден үлкен деректі аңғаруға болады. Оның тарихы мен мән-
маңызы өз алдына бір төбе. Ел басына нәубат гүскен кысылтаяң шақта, жау
қолында кдза болған Күнбидің мүрагерін көкбөрі колдайды. Атап айтқанда,
бағы жанғалы түрған үйсін одағы-болашак, елбасы Күнби Елжауға көкбөрі
дариды. Мүнда бір мәселенің басын айқындап алған дүрыс. Күнби туралы
деректі әңгімеде үш түрлі фактор шынайы әрі тарихи өзара тығыз байланысты
болып келеді. Алдымен аңызға бейім тарихи жекенің образы мен оқиғалык, онан
сон. заттық қабығындағы тотем бөрінін. образы; үшіншіден, заттық кабығынан
ажыраған рухи бейнедегі образ. Көк тәңірі КУН шуағының үйсін елін
нүрландыруы. Сондықтан үйсін елінің патшасынын. Күнби деп аталуы жай ғана
қүбылыс емес. Көк тән.ірі, көк бөрі киесі арқылы үйсін әулетін ғасырлар
бойы көгерту үшін колдап, қоршап, шарапатын асырып отырады. Жамандык.,
қараңғылық, жауыздық атаулылар жарықтықты сөнліруге айналғанда, көк тәңірі
өзінін көк бөрі бейнесіндегі ардағын жіберіп, болашақ Күнбиді қорғап,
жебейді. Күнби әулие (аруаклын. иесі) кемеңгер көсем халқының қасиетті
ардагер жауынгері. Көкбөрі арқылы б.з.б. IX ғасырдан-ак. дерегі біліне
бастаған үйсін елінің асыл тектілігі дәлелденеді. Арада 120 жыл өтіп, 5
атаға жеткенде б.з.б. 53 жылы үйсін елі үлкен Күнби, кіші Күнби деген екіге
айрылып, кіші Күнби Өжет, гүңгыш ұлынын атын Бөрі кояды1. Мүвда да кіші
Күнби деп аталғанына наразы болған өжеттің, көк бөрі дарыған аруағын
шакырып, үмітін ұлына артып, баласының атын Бөрі қояды. Бірақ бір қызығы
бөрі сөзі Қытай жазба деректерінде арада талай ғасырлар өтсе де аумай, бәз-
баяғысынша қолданылады. Біздін. заманымыздан 50 жыл бүрын кіші Күнби
Өжеттің тұңғыш үлына қойған сол бөрі есімі, онан 600 жыл кейінгі Қытайдын.
"Жылнама", "Түрік шежіресінде" Бөрі деп кдйта жаңғыртылады.
Атақты к,аз дауысты Казыбек бабамыз жылкы аралап жүріп, үйықтап жатқан 18
жасар жиені Абак, Керей Жәнібек батырдын. үстінен шығыпты. Шатырдын.
үстінен екі бөлтірік секіріп ойнап жүр екен, батыр екі колын екі жағына
қойып, аяғын алшақ салып жатса керек. Сонда бабамыз түрып: "Қол бастасаң
жолың киелі болсын, сөз бастасаң сөзін. иелі болсын, қүдайым өзі қолдай
көрсін", - деген дейді.
Ел арасындағы саудагерлер көк бөрі қолдап іскерлігіміз оңға басады деп
жандарына қасқырдың асығын салып алатын, бал ашып, сәуегейлік істеген бақсы-
балгерлер құмалақ салғанда к,асқырдын тарамасын күйдіретін, ақ болып кеткен
малдың (суалып кеткен) желінін қасқырдың бас сүйегімен кдратын, баласы
тоқтамаған кісілер жанд тумаларына қасқырдын тобығын түмар орнына тағатын.
Түсік тастаған әйелдер денесіне кдсқырдың бауырын жағатын салт-дәстүр күні
бүгінге дейін сақталған. "Иттің иесі болса, бөрінін, тәңірі бар", - дейді
казақ. Осы мақалдан бөрінің тәңірге байланысты екені ашык, айтылады.
"Исатайдын барында екі тарлан бөрі едім" дегендегі бөрі -әдеби образ да,
ал көк тәңіріне байланысты рухани дүниедегі көк бөрі өзін бөріден реалдық
дүниеден барған сайын бөлектеп келе-келе Пері деген атауға (Көк бөрі)
ауысып кеткені белгілі.
Бөрі сөзінің өзі де кейбір ғалымдардың түсіндіргеніндей, көне түрік сөзі
емес. Көне жазба деректерде түрік сынды ел атауы VI-ғасырдан бастап
әйгіленеді. Алайда, көне түрік деп атаудын. да шамы болмағанмен "үйсін
тілі", "үйсін дәуірі", "үйсін мәдениеті" деген атаулардың кездеспеуі де
тегін емес. Казақ мәдениет тарихын көмескілеу, неғүрлым тарихты беріден
бастауды көздейтін пиғылдардың бар екендігін аңғартады. Ендеше, көне үйсін
тіліндегі "бөрі" сөзі парсы тіліне сақтар дәуірінде кдбылданып, кейін дін
мен әдебиет арк,ылы қайта өзімізге "пері" деген алғашқы нұсқа бойынша жетіп
отыр ма деген болжам айтқымыз келеді. Бөрі тотемі үйсіндерден кейін
қалыптасқан, түрік тайпаларында жалғасын сақтаған. Ел кәдімгі тайпалардың
ата мекені болған кдзақ даласындағы археологиялык, қазбаларда табылған
айшықты мұралар, есте жоқ ескі замандар зердесін, оюы мен өрнек
мәдениетінің түтастығын дәлелдейді.
Көк тәңірі адамзатты жараткдн кезде әйелдер босана салысымен нәрестелерін
басқаратын "Үмай" деген әйел тәңірін калың орманға, адамзат ортасына
түсіреді. Сол үшін орманға барып тілеу тілеп, медет сүраса, Үмай тәңір
әйелдерге бала беретін болған. Табиғи орта, түрлі өсімдіктер адам жанымен
тағдырлас деп таныған. Бабаларымыз көк түсті нәрсені көк шөп пен ағаш
бүтағының жалтырауык. бүрлері өмірдін. үздіксіз жалғасы және өркені деп
таныған. Көк шөпті бет алды жұлуға, көк өрім шыбықты бет алды сындыруға,
орманды бет алды бүлдіруге болмайды. Онын. киесі атады дейді. Жер бетіндегі
өсімдіктерді аялауды, жер-суды қадірлеуді дәріптейді.
Көк шөпті жүлып көкке қарап карғау жан түршігерлік қатты қарғыс
есептеледі.
Көк бөрі туралы айтылатын мифтерде табиғатты әр қырынан тани білген
үйсіндер мен ғүндар, кандылар мен түріктердің өзіндік білімінін. бір
көрінісі сырлы цифрлардан да байкалады.
Хан карындас ру - тайпалар аталас туыстығының дүниеге келуін түсіндіретін
мифтік әңгімеде қаңлылар бөрі мен ғұнның перизат қызынын. косылуынан
тарапты делшеді. БҮЛ мифті нақты мағынасында кдбылдау қиынсыз. Қанлылар
өзінің ТҮП-ТҮҚИЯНБШ біле адмай, ата-баба шежіресін таратып шеше алмай
отырған жок. Жалан. бөріге бас иіп сыйыну да емес. 18 мың ғаламның бір
бөлшегі болған адамның жан мен тәні қайдан келеді, адам затында неден
жаралған деген шешімі жүмбақ мәселелерге дүрыс жауап табудан туындаған
шындык. Жасаған жер бетіндегі жүмыр басты пендені жаратқанда әлемдегі жақсы
қасиеттерді өз пиғылдарына қарай дарытады. Адалдык,, әділеттілік, шындық,
жеңімпаз, батырлық, аскдқ өр мінезділік, сүлу кербезділік, бір ауыздылык,
адамгершілік, кіршіксіз пәктіктін. қайнар көзі көк сәулелі нұрдан бастау
алады. Бабаларымыздың түсінігі бойынша, оның нышаны - көк бөрі. Қазаклы
ұйытқы еткен түркі халықтарында жаңа туылған нәрестенің сол жак, жамбасында
көк тәнірінің нұрынан тамған көк мөрдің табы бар. Жаңа туылған нәрестенің
итжейдесі жаға салынбай көк шұберектен тігіледі. Нәресте қызып ауырғанда
көк шұберекке орап ыстығын кдйтарады. Жолаушы мен үлықтан алдына
бүйымтаймен барған кісі де жаңағы ит жейдені койындарына салып ала жүрсе,
жолы болады дейді. Қазақ егер тума нәрестесі ұл болса, оны қасқыр немесе
бөрі дейді. Бүгінде қуыс үйге кірген нәрестені күры шығармай сыйлық беріп
марапаттайды. Себебі: баланың бойындағы кдсиет арқылы көк тәңірін силағаны,
шамынан сақтағаны, кдьарынан қорыққаны, текті нүрдан жаралған РҮН тәңір
қуатынын. перизаттары қаңлы атты және бір бауырын баскд бас косылсын деп
көк тәңірден тілеп алған. Балаларын "күнім" деп аймалайтын қазақ "сені мен
туып едім" деп бейберекет айтпайды. "Тәңірберді", "Құдайберді",
Алғашында жеті рундар (жеті бөрі) деген атпен дүниеге мәшкүр болады.
Жетінін. қасиетті сан болуы жеті қат көк бар, әр қат көктен тіршілікке нүр
жауады деген үғымнан туындаған. Б.з.б. IX ғасырда Қытай деректерінде
әңгімеге тиек болатын жеті рүң (сақтар, рұндар, үйсіндер) өздерін жеті кат
көктен нәр алып жаралғанбыз, сондықтан біз жеті рүң аталуымыз керек дейтін
көрінеді. "Қасқырдың азығы жеті күн жерден, жеті күн елден", "жетікдрақшыны
таныған жеті қараңғы түнде де адаспайды" дейді халык, даналығы. Аспандағы
жеті қарақшы олардың әрбірінің сөнбейтін биік жұлдызы, жым-жырт түнде де
бағыт көрсетеді, ауа райынан дерек береді.
Топан судан бүрынғы ежелгі Египеттік ғүлама ғалым Ыдырыс пайғамбар тән.ір
жараткдн табиғат дүниесінің тылсьш сырын түсіндіре бастаған екен. Ол
Пайғамбардьгңжасағанжүмыстары -астрономия. геометрия, химия, механика
салаларында қазіргі ғылымға негіз болған'.
Ал, Ибраьим пайғамбар атымен байланысты мұрада біздің түрандык,
ортаклығымызды ешкім де жоққа шығара алмайды. Табиғат ғылымының атасы
Ибраьим пайғамбар жеті мын. Жылдың алдында тасқа кашап кітап жазыпты.
Сондықтан "мифтер адамзаттың сонау сәби, алғашқы дәуіріндегі әлемдік
кұрылымды түсіне алмаған ой-пікірдін жемісі" дейтін жалпыға бірдей
айтылатын анықтама шындыктан алшақ, кенеуі жок. дәйексіз пікір.
Түріктердін. ата-бабалары "Су мемлекеті" деп аталған елден шығыпты.
Ғүндардын. Солтүстігін мекендеген түрік тайпасы аксақалының аты - Аланбо,
17 ағайынды екен. Солардың бірі Еркін Ішто ширак., өжет болып, жел шакырып,
жаңбыр жауғыза алады екен. Онын. екі әйелінің бірі Жаз перісінің, енді бірі
- Қыс перісінің қызы екен. Бұлар жүкті болып, төрт үл туған. Үлдың бірі
аққуға айналып кетіпті ...
Көк бөрі туралы айтылатын мифтер үйсіндер мен кднлылардан кейін көп
түріктер арасындада өз жалғасын табады. Көк түріктердін. ата-тегінін. бөрі
екендігін дәлелдейтін әр түрлі мифтік аңыздарды өздері шығарған. Мифология
адамзаттын. ескі заманындағы наным-сенімдеріне негіз болған. "Қорк.ыт
атада" "менің бір тамырым бөріден шыққан" деп жырланады. Қасқырды
қүрметтеу, оған бас ию якут-сака халкының аңыз-әңгімелерінде де кездеседі
(ЕД.Турсунов). "Керейлер" (ертедегі керейлер) ғүн әдеті бойьтнша маралды
ерекше қадірлеп, оған табынып жүрген. Бұған ерекше мән берген Он ханның
(Түгүрыл) шешесі, ол әйел болса да атақты аңшы, өзі ер, ақылды, көп жыл ел
баскдрған. Ол өлгенде оған арнап "Қозы Көрпеш-Баян сүлу" күмбезі сияқты
биік мүнара қойған. Ол мүнараны түн ішінде келіп күзетіп жүретін "Алпауыт
бөрі" болған.
"Қасқырды пір түтуды қазақтың осы заманғы өмірінде де кездестіруге
болады. Кейбір шалғай ауылдағылар қүмалак. салғанда: қүмалактары үш-үштен
бірінші кдтарға түссе, оны "үш бөрі" деп, қүмалақ салуды тоқтатып, "сенің
алдыңнан үш бөрі шықты, сенін. ісін. сәтті болады" дейді Алдашев мырза.
Түркі ру-тайпалары тізе қосып қүрған көк түрік хандығы дәуірінде
патшалықтың түғырнамасында бөрі басы түсірілген көк жалауды мемлекет
байрағы етіп белгілеуі, орданы қорғайтын қарауылшыларды "бөрі" деп атауы,
әскери жаттығуда "дербес бөрі жасақтан" өтуді міндетті түрде белгілеуі,
міне, соның бәрі де жай әңгіме емес екендігін аңғартады.
Қазақ мифологиясының бір ерекшелігі адамды жан мен рухы, сезімі мен ақыл-
санасы бар табиғаттың бір кұрамы (өсімдігі) деп кдраған. Ту баста адам
жанының жарық нүрдан сәуле алғандығы сөз болады. "Көктен береді, жерден
иеді". Қазақ макалынан жердегі тіршілік көктегі күнге байланысты деген
мағына ан.ғарылады.
"Өркенін. өссін!" деген ак. бата, ізгі шапағат кұн нұрынан бойына
қүйылсын деген алғыс. "Талапты ерге нұр жауар" мақалы, "ұл туғанға - күн
туған" мәтелі де осындай пікірді растайды.
"Оғызнамада" оғыз хан екі бірдей көк нұрдан жаратылған аруларға үйленіп,
әрбіреуінен үштен үл сүйеді. Алдыңғы әйелден туған үлдарынын. түңғышына КУН
хан, ортаншысына Ай хан, кенжесіне Жүлдыз хан деп, ал екінші әйелден туған
түңғышьша Көк хан, ортаншысына Орман хан, кенжесіне Теңіз хан деп ат кояды.
Мүнан да қызыклысы "Таңертеңгі шақта Оғыз қағанның шатырына күн сияқты бір
жарык түсті, жарыктан көк бөрі шықты". Бүлайша көктен түскен көк бөрі көзге
көрініп қана калмай, тілге келіп жол бастап, Оғыз кдғанды аруақтандыра
түседі.
Оғыз қағанның Оғыз қаған болуы да көк тәңірі көк бөрінің -Ата-баба
аруағының арқасы. Сол себепті ТҮН.РЫШ үлына үйсін Күнбидің күн атын қояды.
Кезшде түрік қағанаты шаңырағын көтергендер он ок, БҮДІН мен бес жүз үйлі
ашна тайпасы. Он оқ аталған бүл елді қытай тарихи деректері былай
шежірелейді: "Шығыстағы бес шор дулаттар-шөмекей үлы шор, қобылдар,
куглугшор, ыстытон шор, түркеш-к.алаш (алаш) шор, жаныс-суан шор, Батыстағы
бес сегіз нуша билер - АК.СИЫҚ, Күлсегін, Барысқан тон шпар сегін, Ақсиық
Нижук. сегін, Қалша-Суан сегін бүлардан тыс, қарлық, шығыл, шымыр. үйір
тайпалар түрған еді". Мүнан мындаған жылдар жазылса да аталып өткен
тайпалардың бәрі қазіргі қазак, шежіресінен табылады. Бақсақ, он оқ бүдін
халқыньщ кейін кдзақ деп аталатын үш жүз тайпаларынан қүралғанын көруге
боладьт. Асына тайпасы мен үйсіндерді тым ертедегі қандастықты
жаңғырықтырып, бір-біріне кісінестірген де көк бөрі сенімі. Бұл сенім
қазак. халк.ының рухани санасынан 300 жыл бойы орын алып келеді. Халык.
қамқоршысы болған ер азаматтардьщ ғайынты болжай алуы да көк бөрісіне (көк
пері) қатысты болады.
... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
«Көк бөрі» сөзінің түрік мифологиясынан алатын орны
Аш бөрі
Түріктердің түсінігіндегі бөрі образы
Көк сөзінің семантикалық қызметі
Махамбет шығармасындағы Исатай бейнесі
Көне түркілер
Әдебиет жанрлары
Көне түркілердің жазба мәдениеті
Түркі халықтарының фольклорында қасқыр бейнесі
Көне жазулар
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь