Алғашқы мерзімді баспасөз тіліндегі кірме сөздер


Тілдегі сөздердіњ т±тас жиынтығы сөздік қ±рам немесе лексика деп аталады. Сөздік қ±рам белгілі бір халықтыњ т±рмыс жағдайын, к‰нкөріс тіршілігін, кєсібін т‰гел қамтып көрсетеді. Сөздікке енген сөздердіњ бєрі бірдей осы тілде сөйлейтіндерге т‰п – т‰гел таныс болмауы м‰мкін. Кейбіреуі танымал болғанымен, енді біреулері м‰лдем бейтаныс болуы ғажап емес. ¤йткені қазақ тілініњ лексикалық қ±рамына ғасырлар бойы сақталып келе жатқан байырғы сөздер де, кейін пайда болған нелогизмдер мен термин сөздер де, диалектизмдер мен кірме сөздер де, қысқасы тіліміздегі барлық сөздер мен ауызекі тілге тєн қарапайым сөздер кіреді. М±ныњ бєрін т‰гелдей жеке адамдардыњ білуі м‰мкін емес. Осыншама мол сөздіњ қолданылу жиілігі, қалыптасу тарихы, атқаратын қызметі де бірдей емес. Соған байланысты сөздік қ±рам өз ішінен бірнеше топқа бөлінеді. Сөздік қ±рамдағы сөздер қолдану жиелігіне қарай актив сөздер жєне пассив сөздер деп, ењ алдымен 2 салаға бөлінеді.
1.Актив сөздерге осы тілде сөйлейтін адамдар тек т‰сініп қана қоймай, єрі жиі қолданылатын сөздер жатады. Актив сөздер тіл дамуыныњ белгілі бір кезењінде осы тілде сөйлейтін адамдардыњ бєріне ортақ болып келеді. Б±ған к‰нделікті өмірде өзіміз айтып, қолданып ж‰рген таныс сөздер кіреді. Б±ған єр ғылымныњ өзіне тєн тар көлемдегі терминдері, көнерген сөздер, тарихи сөздер, диалектизмдер, кітаби сөздер жатады.
Қоғам өмірінде болып жатқан жањалықтар мен өзгерістер тілге єсер етіп отырады. Єсіресе оныњ лексикасы өзгеріске неғ±рлым бейім, неғ±рлым сезімтал келеді. Тіл адамныњ барлық ж±мыс саласындағы іс - єрекетімен т‰гелдей байланысты болғандықтан сөздік қ±рам қоғам өмірінде не бар соны дереу жєне тікелей көрсетіп отырады. Мєселен , Кењес ¤кметі жылдарында қазақ тілініњ сөздік қ±рамында мынадай басты өзгерістер болды. 1) Қазақ тілініњ лексикасы қаншама жања сөздермен толығып байыды. Б±лар өндіріс ауыл шаруашылығы, техника мен ғылым салаларындағы жањалықтармен байланысты еді. Соныњ нєтижесінде Қазақ лексикасында неологизмдер, терминология салалары пайда болды.
2. Ескі салт – сана, єдет – ғ±рыпқа қатысты, көне қ±рылыс ж‰йесіне байланысты бірқыдыру сөздер к‰нделікті қолданыстан шығып қалды. Сөйтіп сөздік қ±рамдағы пассив сөзге айналды. Сөздік қ±рамдағы бірқыдыру сөздердіњ мағыналары т‰рлі өзгерістерге ±шырады:
а) Көптеген сөздер б±рынғы мағынасыныњ ‰стіне жањадан ‰стеме мағына қосып, көп мағыналы болып қалыптасты. Мєселен, тап деген сөз революциядан б±рын ел, ру, ата (тек) ±ғымында ғана ж±мсалатын еді. Қозғамбайдыњ табы Бєймеке атанған. Бір жерде 12 – 13 ‰й қыстайтын (Қ. Тайшықов) б±л сөздіњ б±рынғы тар мағынасы кењейіп, орыстыњ класс деген термин сөзініњ қазақша баламасы болумен бірге, тіл біліміндегі сөз табы
Пайдаланылған єдебиеттер

1. Димитрев Н.К. О тюркских элементах русского словаря ІІ Лексикографический сборник. Вып,Ш, 1958, стр. 3-33 (11)
2 Баскаков Н.А. Абаев В.И. и др. Развитие и обогащение руского языка за счет займствований из языков народов СССР ІІ Взаймодействие и взаимообогащение языков народов СССР. М. 1961. (1) 52-53 ст.
3. Добродомов И.Г. Некоторые соображения о булгарском вкладе в славянских языках ІІ Проблемы русского языкознания М.1970. (2). 41-53 ст.
4 . Мусабаев Г.Г. Современный казахский язык Алма-Ата 1959г. 1, с. 47-48 ст.
5. Мусабаев Г.Г. Современный казахский язык Алма-Ата 1959г. 1, с. 47-48 стр. 6. Букин И. Киргизско-руский словарь. Ташкент, 1883 (5)
7. Мусабаев Г.Г. Лексика современного казахского языка. Автореф. дис... д-ра филол. Наук. Алма-Ата, 1960, с 25 (6)
8. Кењесбаев І., Мусабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі (Лексика, фонетика) Алматы, 1962ж., 98б. (8)
9. Кењесбаев І., М±сабаев Ғ., Қазіргі қазақ тілі (Лексика, фонетика) 1957, 97 бет (10)
10. Димитрев Н.К. О тюркских элементах русского словаря ІІ Лексикографический сборник. Вып,Ш, 1958, стр. 3-33 (11)
11. Исенгалиев В.А. Тюркские глаголы с основании, заимствованными из русского языка. Алма-Ата, 1966, стр 10 (12)
12 . Русско- казахский словарь. Под редакцией проф. Н.Т.Сауранбаева, 1954, 152-153 стр. (13)
13. С‰лейменова Б. О Русских словах, в произведениях Абая. ИзвестияАН Каз ССР. Серия общ, наук, 1964. Вып.4 (14)

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 26 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге




Алғашқы мерзімді баспасөз тіліндегі кірме сөздер

Тілдегі сөздердіњ т±тас жиынтығы сөздік қ±рам немесе лексика деп аталады. Сөздік қ±рам белгілі бір халықтыњ т±рмыс жағдайын, к‰нкөріс тіршілігін, кєсібін т‰гел қамтып көрсетеді. Сөздікке енген сөздердіњ бєрі бірдей осы тілде сөйлейтіндерге т‰п –т‰гел таныс болмауы м‰мкін. Кейбіреуі танымал болғанымен, енді біреулері м‰лдем бейтаныс болуы ғажап емес. ¤йткені қазақ тілініњ лексикалық қ±рамына ғасырлар бойы сақталып келе жатқан байырғы сөздер де, кейін пайда болған нелогизмдер мен термин сөздер де, диалектизмдер мен кірме сөздер де, қысқасы тіліміздегі барлық сөздер мен ауызекі тілге тєн қарапайым сөздер кіреді. М±ныњ бєрін т‰гелдей жеке адамдардыњ білуі м‰мкін емес. Осыншама мол сөздіњ қолданылу жиілігі, қалыптасу тарихы, атқаратын қызметі де бірдей емес. Соған байланысты сөздік қ±рам өз ішінен бірнеше топқа бөлінеді. Сөздік қ±рамдағы сөздер қолдану жиелігіне қарай актив сөздер жєне пассив сөздер деп, ењ алдымен 2 салаға бөлінеді.
.Актив сөздерге осы тілде сөйлейтін адамдар тек т‰сініп қана қоймай, єрі жиі қолданылатын сөздер жатады. Актив сөздер тіл дамуыныњ белгілі бір кезењінде осы тілде сөйлейтін адамдардыњ бєріне ортақ болып келеді. Б±ған к‰нделікті өмірде өзіміз айтып, қолданып ж‰рген таныс сөздер кіреді. Б±ған єр ғылымныњ өзіне тєн тар көлемдегі терминдері, көнерген сөздер, тарихи сөздер, диалектизмдер, кітаби сөздер жатады.
Қоғам өмірінде болып жатқан жањалықтар мен өзгерістер тілге єсер етіп отырады. Єсіресе оныњ лексикасы өзгеріске неғ±рлым бейім, неғ±рлым сезімтал келеді. Тіл адамныњ барлық ж±мыс саласындағы іс - єрекетімен т‰гелдей байланысты болғандықтан сөздік қ±рам қоғам өмірінде не бар соны дереу жєне тікелей көрсетіп отырады. Мєселен , Кењес ¤кметі жылдарында қазақ тілініњ сөздік қ±рамында мынадай басты өзгерістер болды. 1) Қазақ тілініњ лексикасы қаншама жања сөздермен толығып байыды. Б±лар өндіріс ауыл шаруашылығы, техника мен ғылым салаларындағы жањалықтармен байланысты еді. Соныњ нєтижесінде Қазақ лексикасында неологизмдер, терминология салалары пайда болды.
. Ескі салт –сана, єдет –ғ±рыпқа қатысты, көне қ±рылыс ж‰йесіне байланысты бірқыдыру сөздер к‰нделікті қолданыстан шығып қалды. Сөйтіп сөздік қ±рамдағы пассив сөзге айналды. Сөздік қ±рамдағы бірқыдыру сөздердіњ мағыналары т‰рлі өзгерістерге ±шырады:
а) Көптеген сөздер б±рынғы мағынасыныњ ‰стіне жањадан ‰стеме мағына қосып, көп мағыналы болып қалыптасты. Мєселен, тап деген сөз революциядан б±рын ел, ру, ата (тек) ±ғымында ғана ж±мсалатын еді. Қозғамбайдыњ табы Бєймеке атанған. Бір жерде 12 –‰й қыстайтын (Қ. Тайшықов) б±л сөздіњ б±рынғы тар мағынасы кењейіп, орыстыњ класс деген термин сөзініњ қазақша баламасы болумен бірге, тіл біліміндегі сөз табы деген терминді жасауға негіз болды. Сонымен тап деген сөз қысқа мерзімніњ ішінде актив көп мағыналы сөзге айналып кетті.
є) Б±рынғы мағынасынан қол ‰зіп, басқадай мағынаға ие болған сөздер де кездеседі. Мєселен, б±рын ±ран деген сөз ел мен ел, ру мен ру жауласқанды, ат жарыстырып, балуан к‰рестіргенде ата –бабасыныњ аруағын шақырып рухтандыруды білдірген сөз болса, кейін қоғамдық мєні бар ‰ндеу, шақыру дегенді білдіретін болды. Сол сияқты жасақ б±рын єскер, қол мағынасында айтылса, қазір қоғамдық тєртіпті сақтайтын, ерікті жастар ±йымын білдіретін болды. Сөйтіп бір дєуірдегі жања сөз көнеге, көнесі жањаға, аз мағыналы сөз көп мағыналыға, актив пассивке, пассив активке, бейнелі сөз қарапайым сөзге, жай сөз бейнелі сөзге ауысып отыру зањдылығы тілдіњ сөздік қ±рамына тєн нєрсе. Б±лар ‰здіксіз дамып, ‰немі толығып өзгерумен болды.
Қазақ тілі негізгі сөздік қорыныњ қ±рамы біркелкі емес. Оныњ негізінде т‰ркі тілдеріне ортақ байырғы сөздер жатыр. Б±лар көбінесе бір буынды көп мағыналы сөздер: тау, кел, ж‰р, сен, мен, ол, бір, көл, тас, ‰й, к‰н, т‰н, ай, жыл, айт, бар, екі, ‰ш, төрт, көк т.б. сонымен бірге негізгі сөздік қорға ғасырлар бойы қалыптасқан қазақтыњ байырғы төл сөздері кіреді. Мысалы: туыстық атаулар: ата, ана, қарындас, нағашы, жиен, бөле, қ±да, қ±дағи, жењге, мал атаулары: т‰йе, жылқы, сиыр, бота, қ±лын, хайуанат атаулары: қасқыр, т‰лкі, арыстан, қоян, қарсақ; ағаш атаулары: қайыњ, қарағай, емен, тобылғы, киіз ‰й атаулары: шањырақ , туырлық, кереге, уық, бақан; ж±мыс қ±ралдарыныњ атаулары: к‰рек, балта, ±ршық пышақ, қ±рық, біз; сапалық сындық атаулар: жақсы, жаман, жењіл, ауыр, қатты, ж±мсақ, жылы, суық т.б. Ежелден сіњісіп жалпыхалықтық сипат алған кейбір кірме сөздер жатады. Мысалы: дастарқан, астар, жеке, жєрдем, жан –жал, жануар, сыпайы, қорек, қошемет, зиян, орамал, ораза, намаз, нан, кітап, базар, мектеп, ғылым, рет, самауыр, бөтелке, бєтењке.т.б.
Ел мен елдіњ арасындағы ежелгі достық қарым –қатынастыњ болғандығы ана тіліміздіњ сөз байлығыныњ қ±рамынан да айқын байқалады. Бір халық пен екінші халық ертеде тек мал –м‰лік пен киім –кешек, ыдыс –аяқ сияқты жалањ заттарды ғана алмастырып қоймаған, соған қоса рухани байлық та бір –бірінен молынан ауысқан. Єсіресе бір тілден екінші тілге көптеген сөздер кірген. Осымен байланысты тіліміздегі қыруар кірме сөздерді қоғам тарихымен, қазақ халқыныњ басынан кешкен даму тарихымен тығыз байланысты. Қазақ халқыныњ басынан кешкен ±зақ даму тарихында бір сыпыра елдермен араласып, єр кезењде т‰рлі қарым –қатынастар жасағандығы мєлім. Ертеде тєжік, өзбек, татар халықтарыны арқалы VIII –XI ғасырларда араб –парсы елдермен, ХІІ –ХІІІ ғасырларда монғол халқымен к‰шті байланыста болса XVIII ғасырдан, яғни Қазақстанныњ Ресей қарамағына ене бастаған кезењнен (1731ж) бастап к‰ні б‰гінге дейін орыс халқымен тікелей ‰здіксіз қарым –қатынас жасап келеді. Осындай ±зақ ауыс –т‰йіс, мол байланыстан кейін қазақ тілініњ сөздік қ±рамында қыруар шетел сөздері пайда болған. Кірме сөздер (заимствавание) дегеніміз тілдіњ өзіндік сөзжасам тєсілімен емес, басқа тілдердіњ ықпалымен жасалған немесе олардан енген сөздер. Яғни сөздіњ дыбыстық т±лғасы да, мағынасы да өзге тілге қатысты сөздер кірме сөздер делінеді. Жер шарында өмір с‰ріп келе жатқан ‰лкенді –кішілі халықтардыњ қай –қайсысында болсын өзге тілдерден ауысып келген кірме сөздер көптеп кездеседі. Мєдениеті кенжелеп дамыған ±сақ халықтарды былай қойғанда, мєдениеті г‰лденіп өскен ењ озат деген халықтардыњ сөздік қ±рамы да таза тума сөздерден қ±ралмайтындығы дєлелденген. Зерттеушілер ағылшын сөздік қ±рамыныњ не бары 30 проценттейі ғана өзініњ төл сөздері, ал қалғаны өзге тілдерден ауысып келген дегенді айтады. Т‰ркі тілдері мен басқа тілдердіњ арасында да сөз ауысу тек бір жақты болмай, екі жақты болып отырған. Т. М±сабаевтыњ пікірінше, ањ атаулары єсіресе, қ±с атауларыныњ көпшілігі иран тіліне т‰ркі тілдерінен ауысқан. Сонымен қатар араб –парсы тілдеріндегі мынандай сөздер т‰ркі тілдерінен ауысқанын атап айтады. Мысалы: ата, аталық, адырна, орда, ақша, емші, адас, ±лы, қ±рылтай, б‰лдіршін, қылыш, қонақ, б±ғау, ту, темір, шабар, сорпа, тоқпақ, қаймақ, қ±л, олжа, өлік, жылқы, қаз, қарға, қарақ±с, с±њқар, қызыл, қылшық, қалпақ, қамшы, қосын, қарауыл, қарақшы, қайық, аю, арыстан.
Орыс тілініњ сөздік қ±рамындағы айран, алтын, апара, аул, балбес, башка, балкон, ералаш, қабырға, қаймақ, караул, кочеват, кумыс, кунак, очаг, сайга, серьга, сургуч, табун, тамга, тумақ, урман, тюбетейка, чекьмен, шй, чубарый, чулан, тютюн тєрізді сөздер ертеден т‰ркі халықтарынан ауысқан. Н.К.Дмитриевтыњ пікірінше, т‰ркі тілдерініњ ықпалы славян тілдерініњ тек лексикасына єсер етіп қоймаған,славян тілдерініњ граматикасы мен фонетикасына, бір сөзбен айтқанда, жалпы тілініњ ж‰йесіне к‰шті ықпал еткен[1,14].. Б±ған қарағанда өзге тілдер т‰ркі халықтарыныњ тілдеріне қаншалықты игілікті єсер еткен болса, т‰ркі халықтарыныњ тілдері де сол тілдерге кем ықпал етпегендігі байқалады. Алайда, бір тілден ауысқан сөздердіњ сан мөлшері єрдайым тењ болады деген теріс ±ғым тумауға тиіс. Қазақ тілініњ сөздік қ±рамындағы кірме сөздер негізінен төрт халықтыњ тілінен келіп енген 1) араб тілі 2) парсы тілі 3) монғол тілі 4) орыс тілі. Т‰ркі тілдерінен араб, парсы тілдерінен соњ ауысу процесі қазақтыњ бірт±тас халық тілі қалыптасудан көп б±рын, орта ғасырлардыњ алғашқы кезінен басталады. Араб, парсы сөздері қазақ тіліндегі кірме сөздердіњ ењ мол қорын жасайды.олар т±лғасы жағынан да, семантикалық топтары жағынан да, қазақ тілінде игерілуі жағынан да єр т‰рлі дєрежеде. Араб –парсы тілдерінен ауысқан сөздердіњ барлығы бірдей қазақ тілініњ сөздік қорына енбегенімен, оныњ ішінде сөздік қордағы қазақтыњ тума сөзіндей ±зақ өмір с‰ріп, жања сөздер жасауға ±йтқы болған жасамыс байырғы сөздер көптеп табылады. Мысалы: аса, абырой, ар, д‰ние, аспан, бақыт, шаруа, қызмет, зат, ақыл, қ±дай, қуат, дау, хабар, пайда, єйел, қас, баға, єл, азамат, айуан, дос.т. б. б±л сөздер кірмелігіне қарамастан, ±зақ өмір с‰ріп, сөздік қордағы сөздерге тєн барлық қасиетке ие болған. Мєселен, ас (аш) деген сөз парсы тілінен ауысқанымен, өте ерте заманнан бері тілімізде өмір с‰ріп келе жатқандығын дєлелдейтін мынандай толып жатқан мақал –мєтелдер бар: ас адамныњ арқауы, ас ж‰рген жерде дерт жуымайды, ас иесімен тєтті, таспен атқанды аспен ат, тас –тасты жібіткен ас, ерді қорласањ састырар, асты қорласањ қ±стырар т. б. Ас сөзініњ жања сөз тудыруға қабілеттілігін лексика –синтаксистік сөз тудыру жолымен жасалған,: ас б±ршақ, ас жаулық, ас қазан, ас бөлу, ас беру, ас ішу т.б. к‰рделі сөздер дєлелдейді. Тіліміздегі араб –парсыдан ауысқан сөздердіњ көпшілігі сыртқы т‰р - т±рпаты жағынан да, ішкі мєн –мағынасы жағынан да єбден жымдасып қазақтыњ өзініњ тума төл сөздеріндей етене болып кеткендігі байқалады. Тіліміздегі араб –парсы елдерінен келген сөздер т‰р –т±рпаты мен мєн –мағынасы жағынан бєрі бірдей емес. Кейбіреулер сыртқы т±лғасы мен мағынасын т‰п –т‰гел толық сақтап, ешбір өзгеріске ±шырамаған. Мєселен араб тіліндегі б±лб±л, хал, мирас, сахара, ±стаз, алла, ниет сөздері мен парсы тіліндегі арай, ишан, дидар, шарт, дана, жай, саз, нан, надан, шер, базар, рай, шабандоз, жар, дариға сөздерініњ мағынасы мен т±лғасы қазақ тілінде толық сақталған.
Араб –парсы тілдерінен ауысқан сөздердіњ бірқатары қазақ тілінде єр т‰рлі өзгеріске ±шыраған. Мысалы: ғылым –ілім, хал - єл, ‰кім - өкім, өкімет –‰кмет, ауа - єуе, кінє - к‰нє, табиғат –тєбет. Арб –парсы тілдерінен ауысқан кірме сөздер қазақтыњ төл сөздерімен синонимдік қарым –қатынаста ж±мыла ж‰ріп, стильдік мєні жағынан саралануына ықпал жасады.
Араб –парсы тілдерінен ауысқан кірме сөздер қазақтыњ төл сөздерінен синонимдік қарым –қатынаста ж±мсала ж‰ріп , стильдік кезењі жағынан саралануына ықпал жасады. Араб –парсы тілдерініњ келген б±лб±л деген сөз сонуғашты, ±ста –теміршіні, шыны –шөлмекті жалпыхалықтық қолданыстан шығарып, пассив сөзге айналдырды., ал б±лардыњ шеттен келген сыњарлары єбден тілде жиі айтылатын актив сөз болып қалыптасты.
Газет лексикасыныњ қ±рамын 3 топқа бөліп қарастырамыз.
. Қазақтыњ өзініњ негізгі қолтума сөздері.
. Араб –парсы тілдерінен ауысқан сөздер.
. Орыс тілінен енген сөздер.
Негізгі сөздік қорға енетін қазақтыі қолтума сөздері газет лексикасыныњ басым көпшілігі жєне олар салық т±рмысыныњ барлық жағынан да қамтыған.
Қазақ ±лтында жоқ орыс сөздеріне балама таба алмаған жағдайда, ол сөздерді қазақ тіліне т‰сіндірме жолымен де аударып беріп отырған. Мысалы,
Век –ж‰з жыл.
Иностранный –бөтен ж±рт.
Физическийтруд –жай қара ж±мыс.
Публичная библиотека –көп қауымға тиесілі кітапхана.
Хлебопашество –егін салу шаруасы.
Циркуляр –жария б±йрық нама.
Присяга –жан алу.
Стог –шошқа шөп.
Съемизик –жер өлшейтін адам.
Существование –тамақ асырау.
Мировой –д‰ние ж‰зілік.
Местные известия –т±рмыс жайында болған хабарлар.
Защита –ісқорғау.
Школа граматности –хат танытуға ашқан медресе.
Орыс сөздерін қазақшаға аудару фактілері кездеседі. Мысалы,
Поезд –от арба, учитель –молла, профессор –ғ±лама, министр –уєзір.
Дала уєлєяті газетінде орыстағы положения деген сөзді арабтыњ нифла деген сөзімен аударған параграф-ты баб, главаны –тілсіль деп қазақшаға аударған. Дала уєлєяты газетініњ алғашқы жылдағы номерлерінде орыс тіліндегі приказ распоряжение деген сөздер қазақ тіліне бірғана араб сөзімен фармоннама деп аударылса, кейін приказды –б±йрық, распаежениені –жарлық деп дифференциялап аударатын болған.
ІІ. Араб –парсы тілдерінен ауысқан сөздер.
Араб –парсы сөздерініњ қазақ тілініњ фонетикалық зањдылығына.
Араб –парсы тілдерінен ауысқан сөздердіњ қазіргі тілімізде дыбысталуы мен тањбалануын да газет бетіндегіден кейбір айырмашылық бар екенін көреміз. Б±л сөздері Дала уєлєяты газетініњ қолдануындағы бір ерекшелік олардыњ транскрипсиясында газет редакциясы араб –парсы тілдерінен енген дейтін сөздерді, шама келгенше, сол тілдердегі тањбалануына жазындатып немесе олардањ єдеттегі жазба н±сқалардағы жазылу ‰лгісінен өзгертпей алуға тырысқан газет бетінде кездескен кейбір араб –парсы сөздері қазір активті лексикадан шығып, историзмге не архаизмге айналған. Шафағаьт, мєзк‰р, наху, баб, фарман т.б. сөздер ескі дєуірді суреттейтін тарихи шығармаларда не бірен саран ескіше оқыған қарттардыњ аузында ғана кездескені болмаса, єдеби тіл сөздігінен не баспа сөз бетінен орын ала алмай ж‰р.
Аталған газеттер лексикасында белгілі мөлшерде орыс тілінен ауысқан сөздердіњ орын алғанын көреміз. Газеттерде қолданылған орыс сөздері өнер , кєсіп б±йымдары, сауда –саттық ярманка, базар, көпес, картофель, машина, зауыт, фабрика, папирус, шкаф, стол, шоколад, конфет, прондік, самауыр, бөшке, велосипед, ловка, приказчик, зањ - єкімшілік, басқару ісімен (ойаз, болус, княз, сияз, начальник, облус, кубернатор, перезадчик, жандарал, советник, консул, приковор, закон, судья, партия шкаф, председател, помошник, жреби, доздания, конселяриа, акроном, инспектр, залок, каталдиске, копия, подписка, поцерни, аруажет, старшина, статна, губерна, хутор, землемер, чин т.б. оқу ағарту, мєдениет, ж±мысымен (кимназия, казит, обшистуа, университет, студент, почта, редакция, семинария, кнеге, бистофка, нөмір, парта, наград, школ) байланысты болып келеді.
Б±л сөздердіњ ішінде сол кездегі алынуы бойынша қазіргі єдеби тілімізге еніп, оныњ негізгі бар. Сөздік қорынан берік орын алғандары да бар. Газе, облыс нөмір, завод, базар, университет, студент, округ, министр, ногта, разряд, картофель, солдат, аграном, сот, выставка, машина, фаврика, наград, шкаф, велосипед, комиссия, статия, заседател, село, т.б.
Газеті қолданылған бірсыпыра сөздер б‰гінде єдеби тіліміздіњ негізгі сөздік қорынан орын ала алмай, тарихи яғни, историзм сөздерге айналып отырған. Газет редакйиясы бірнеше рет кіргізген орыс сөздеріне т‰сініктеме беріп отырған. Мысалы, село дегенді кішкене қала деп т‰сініктеме берсе, хутар ‰й орнатыб егін салыб қойған бірді екілі ‰йі бар жер деп, мужски гимназия дегенді еркек балалар оқит±ғын мектепхана, касинканы төртб±рышыт орамал деп т‰сіндіріледі. Орыс тілінен енген сөздерді транскрипцияланйтын болсақ Дала уєлєяты газеті мен Т‰ркістан уєлєяты газетінде Дінм±хамед С±лтанғазинныњ принціпінен көреміз. Ол принціп бойынша шет тілден енген сөздер екіге бөліп қарастырамыз. Бірінші - өте ертеде кіріп, қазақ тілініњ фонетикалық зањына бағынып, қазақтыњ төл сөзіндей болып кеткен сөздер. Мысалы, бєтер (квартира), жєрменке (ярмарка), форым (форма), болус (волость), көпес (купаз), бекет (пикет) жатады.
Екінші –қазақ тіліне кейінгі кезде єлі т‰п н±сқасы ±мтылмаған сөздер жатқызылады. Б±л негізде жазылған сөздерге суд, бистафка, машина, фабрика, наград, шкаф, белосипед, комиссия, село, секретар, губернатор, гроф, семинария, чинобник, приказчик, кандидат, переуад, общестуа, подписка, лофка жатады. Газеттердіњ кейбір жеке нөмірлеріндегі қазақтыњ тал сөзі араб –парсы жєне орыс сөздерініњ арақатынасын жєне процентін есептесек былай болады.
) Газеттіњ 1890 жылғы 17 августегі нөмірінде: Барлық сөз саны (қайталауларын қоса есептегенде) 1067. оныњ шінде:
а) Қазақтыњ төл сөзі 751 немесе 70,4 %.
є) Араб –парсы сөздері –немесе 19,7 %.
б) Орыс сөздері –немесе 5,6 %.
в) Ономастика, топонимика –немесе 4,7 %.
) Газеттіњ 1896 жылғы 21 январдағы нөмірінде:
Барлық сөз саны (қайталауларын қасқанда) –. оныњ ішінде:
а) Қазақтыњ өз төл сөзі –немесе 73,5 %.
є) Орыс сөздері –немесе 9,1 %.
в) Ономастика, топонимика –немес 2 %.
Б±л процес 1900 жылдарға дейін сарнып келеді де, жєне одан кейінгі нөмірлерде орыс сөздерініњ саны азайып, оныњ есебінен қазақтыњ төл сөздерініњ саны көбейіп, араб –парсы сөздері белгілі мөлшерде өзгеріссіз қалып отырады. Мысалы газеттіњ 1902 жылғы екі нөмірін алып, есептеп мынандай фактіні көреміз:

1902 жылы 3 февралдағы нөмірде
жылы 5 марттағы нөмірнде
Барлық сөз саны (қайталауларымен) –.
Оныњ ішінде:
а) Қазақтыњ төл сөзі -1968 немесе 81,5 %.
є) араб –парсы сөздері –немесе 14,3 %.
б) орыс сөздері –немесе 2,6 %.
в) ономастика, топонимика 41 немесе 1,6 %.
немесе 100 %.

81,3 %.

14,6 %.

2,7 %.
1,4 %.

Бірқатар тіл тарихын зерттеушілер б±л тілдерден сөз ауысуды орта ғасырлардан басталады деп ж‰р, қазақ тіліндегі көптеген араб –парсы сөздерініњ қазақ тілініњ фонетикалық зањдылығына бағынып, қазақтыњ байырғы сөз, басқа тілдік қасиетін жойып кету талай ғасырды басынан кешірген. Қазақ тіліне араб –парсы сөздерініњ жањадан кіруіне тежеу салған. Т‰ркістан уєлєятыныњ газеті тілінде араб –парсы сөздері өте сирек кездеседі, ал дала уєлєятыныњ газеті шыға бастаған ХІХ ғасырдыњ 80 –жылдары араб –парсы сөздерініњ жањадан кіру қарқыныныњ м‰лде єлсіреп, тіпті тоқталған кезі болатын. Оныњ ‰стіне б±л газет патша администрациясыныњ оргоны болғандықтан, өз бетінде патша ‰кіметініњ жоғарыдағы ьтатаризмге қарсы саясатын насихаттаушы да болды. Сондықтан дала уєлєятыныњ газеті қазақ тіліне араб –парсы сөздерін көбірек кіргізуге ынталы болған жоқ. Сол кездегі баспасөзде халық ±ғымына єбден сіњіп, араб –парсы сөздері кењінен қолданылды. Баспа н±сқаларда араб –парсы сөздері екі бөлініп т±рады.
Оныњ бірі - өте ертеде жєне ауызша кіріп, қазақтыњ өз төл сөзіндей болып неше т‰рлі граматикалық қарым –қатынасқа т‰скен сөздер. Екінші –жазба єдебиет арқылы кейінгі кездерде кірген, єлі өздерініњ негізгі мағынасы мен формасын жоймаған сөздер.
Осы хусуста біз б±рын єр т‰рлі сөз жазып едік.
Хусус -
ДУГ. Ал . 1992ж. Єдеби н±сқа

(1899-1902)

7 бет
Жањадан шыққан Саломонныњ ақыл-парасатыныњ барлығы төменде яд етілміш нєрседен мағлум болады.
Яд - (етілміш)
ДУГ. Ал . 1989ж.
Єдеби н±сқа
(1888-1894)

29 бет

Ш.Уалиханов ғылым, өнер иесі халықтыњ ғадет, зањын біліп, дањғыл, биік жолға шықса да, өзініњ туған жайын жатырқамай ћєм ±мытпады.

Ғадет –Ћєм -

ДУГ. Ал . 1989ж.

Єдеби н±сқа
(1888-1894)

8 бет
Мєзік‰р Алтынсарин ғылымды орысша-қазақша оқытатын б±рынғы Орынбордағы медреседе тахсил қылып өзініњ зейінді, зеректігімен көрнекті кілт болып шығып еді.

Тахсил –

ДУГ. Ал . 1989ж.
Єдеби н±сқа
(1888-1894)

113 бет

Д‰ниені тамам қылып жаратып болған соњ,көкті уа жерді жаратушы адамды ћєм ғаири мақл±қтарды өз дарқанына шақырыпты.

Ғаири –

ДУГ. Ал . 1989ж.

Єдеби н±сқа
(1888-1894)

138 бет
Яғни С‰леймен Шанхой деген шаћардыњ фазиларыныњ ішінен мағл±м болды.
Фази –
Мағл±м –
ДУГ. Ал . 1989ж.
Єдеби н±сқа
(1888-1894)

29 бет

Алғашқы газеттер тіліндегі єкімшілік істеріне байланысты орыс тілінен енген сөздердіњ қолданылу ерекшелігі

Орыс тілі мен қазақ тілініњ арасындағы қарым –қатынастарыныњ кезењдерімен бірдей болмайды. Қазақ пен орыс тілдерініњ тарихи қарым –қатынасын кейбір қазақ ғалымдары төрт кезењге бөледі.
Бірінші кезењ ХVІІ ғасырдыњ басына дейінгі дєуірді, яғни қазақтар мен орыстардыњ єлі араласа қоймаған, экономикалық, єлеуметтік, мєдени байланыстардыњ аз, Қазақстан жеріне олардыњ көшіп келмеген уақытын қамтиды. Екінші кезењ (ХVIIғасырдан ХІХ ғ ІІ жартысы). Қазақстанныњ өз еркімен Россияға қосылуы жєне осыған орай қазақтар мен орыстардыњ арасында жіті қарым –қатынастыњ басталуымен ерекшеленеді. Орыс сөздіктерініњ қазақ тіліне ене бастауы да осы кезењде байқалады. Зерттеушілер осы кезењніњ ауыс –т‰йсіне, мєселен, майор, солдат, поштабай, сот, атпекет, соқа, хутор, пристап сияқты сөздерді жатқызады;
‡шінші кезењ (ХІХғ ІІ жартысы ¦лы Қазан Революциясына дейін) орыс тілі элементтерініњ қазақ тіліне сөйлеу тілі арқылы да, жазба т‰рінде де көптеп ене бастаған дєуірге сєйкес келеді; олардыњ қатарына ғалымдар; пороым, (форма), аршын, интернат, шар, самаурын, керует, божы (вожжи), сөлкебай (целковый), жандарал (генерал - губернатор), ояз (уездный начальник), ауылнай (аульный) сияқты т±лғалық өзгерістерге душар болған орыс сөздерін жатқызамыз.
Төртінші кезењге ¦лы Қазан Революциясынан кейінгі дєуір жатқызылады. Б±л кезењдегі орыс тілініњ қазақ т.б. халықтардыњ тіліне жасап отырған єсер –ықпалы өз алдына арнайы тексеруді талап ететін к‰рделі мєселе. Б±л салада ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазіргі түрік тіліндегі ағылшын тілінен енген кірме сөздер
Қазақ говорларындағы кірме сөздер
Жапон тіліндегі кірме сөздер және олардың қолданылу ерекшеліктері
Қазақ тіліндегі араб әдеби кірме сөздері
Көркем проза тіліндегі кейбір кірме сөздердің қолданылуы
Баспасөз
Қазақ тіліндегі күрделі сөздер емлесі
Көне түркі тіліндегі есім сөздер
Қасиетті Құран Кәрімнің түркі тіліндегі алғашқы аудармалары
Қазақ тіліндегі сандық мәнді сөздер жайында
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь