Алғашқы мерзімді баспасөз тіліндегі кірме сөздер

Тілдегі сөздердіњ т±тас жиынтығы сөздік қ±рам немесе лексика деп аталады. Сөздік қ±рам белгілі бір халықтыњ т±рмыс жағдайын, к‰нкөріс тіршілігін, кєсібін т‰гел қамтып көрсетеді. Сөздікке енген сөздердіњ бєрі бірдей осы тілде сөйлейтіндерге т‰п – т‰гел таныс болмауы м‰мкін. Кейбіреуі танымал болғанымен, енді біреулері м‰лдем бейтаныс болуы ғажап емес. ¤йткені қазақ тілініњ лексикалық қ±рамына ғасырлар бойы сақталып келе жатқан байырғы сөздер де, кейін пайда болған нелогизмдер мен термин сөздер де, диалектизмдер мен кірме сөздер де, қысқасы тіліміздегі барлық сөздер мен ауызекі тілге тєн қарапайым сөздер кіреді. М±ныњ бєрін т‰гелдей жеке адамдардыњ білуі м‰мкін емес. Осыншама мол сөздіњ қолданылу жиілігі, қалыптасу тарихы, атқаратын қызметі де бірдей емес. Соған байланысты сөздік қ±рам өз ішінен бірнеше топқа бөлінеді. Сөздік қ±рамдағы сөздер қолдану жиелігіне қарай актив сөздер жєне пассив сөздер деп, ењ алдымен 2 салаға бөлінеді.
1.Актив сөздерге осы тілде сөйлейтін адамдар тек т‰сініп қана қоймай, єрі жиі қолданылатын сөздер жатады. Актив сөздер тіл дамуыныњ белгілі бір кезењінде осы тілде сөйлейтін адамдардыњ бєріне ортақ болып келеді. Б±ған к‰нделікті өмірде өзіміз айтып, қолданып ж‰рген таныс сөздер кіреді. Б±ған єр ғылымныњ өзіне тєн тар көлемдегі терминдері, көнерген сөздер, тарихи сөздер, диалектизмдер, кітаби сөздер жатады.
Қоғам өмірінде болып жатқан жањалықтар мен өзгерістер тілге єсер етіп отырады. Єсіресе оныњ лексикасы өзгеріске неғ±рлым бейім, неғ±рлым сезімтал келеді. Тіл адамныњ барлық ж±мыс саласындағы іс - єрекетімен т‰гелдей байланысты болғандықтан сөздік қ±рам қоғам өмірінде не бар соны дереу жєне тікелей көрсетіп отырады. Мєселен , Кењес ¤кметі жылдарында қазақ тілініњ сөздік қ±рамында мынадай басты өзгерістер болды. 1) Қазақ тілініњ лексикасы қаншама жања сөздермен толығып байыды. Б±лар өндіріс ауыл шаруашылығы, техника мен ғылым салаларындағы жањалықтармен байланысты еді. Соныњ нєтижесінде Қазақ лексикасында неологизмдер, терминология салалары пайда болды.
2. Ескі салт – сана, єдет – ғ±рыпқа қатысты, көне қ±рылыс ж‰йесіне байланысты бірқыдыру сөздер к‰нделікті қолданыстан шығып қалды. Сөйтіп сөздік қ±рамдағы пассив сөзге айналды. Сөздік қ±рамдағы бірқыдыру сөздердіњ мағыналары т‰рлі өзгерістерге ±шырады:
а) Көптеген сөздер б±рынғы мағынасыныњ ‰стіне жањадан ‰стеме мағына қосып, көп мағыналы болып қалыптасты. Мєселен, тап деген сөз революциядан б±рын ел, ру, ата (тек) ±ғымында ғана ж±мсалатын еді. Қозғамбайдыњ табы Бєймеке атанған. Бір жерде 12 – 13 ‰й қыстайтын (Қ. Тайшықов) б±л сөздіњ б±рынғы тар мағынасы кењейіп, орыстыњ класс деген термин сөзініњ қазақша баламасы болумен бірге, тіл біліміндегі сөз табы
Пайдаланылған єдебиеттер

1. Димитрев Н.К. О тюркских элементах русского словаря ІІ Лексикографический сборник. Вып,Ш, 1958, стр. 3-33 (11)
2 Баскаков Н.А. Абаев В.И. и др. Развитие и обогащение руского языка за счет займствований из языков народов СССР ІІ Взаймодействие и взаимообогащение языков народов СССР. М. 1961. (1) 52-53 ст.
3. Добродомов И.Г. Некоторые соображения о булгарском вкладе в славянских языках ІІ Проблемы русского языкознания М.1970. (2). 41-53 ст.
4 . Мусабаев Г.Г. Современный казахский язык Алма-Ата 1959г. 1, с. 47-48 ст.
5. Мусабаев Г.Г. Современный казахский язык Алма-Ата 1959г. 1, с. 47-48 стр. 6. Букин И. Киргизско-руский словарь. Ташкент, 1883 (5)
7. Мусабаев Г.Г. Лексика современного казахского языка. Автореф. дис... д-ра филол. Наук. Алма-Ата, 1960, с 25 (6)
8. Кењесбаев І., Мусабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі (Лексика, фонетика) Алматы, 1962ж., 98б. (8)
9. Кењесбаев І., М±сабаев Ғ., Қазіргі қазақ тілі (Лексика, фонетика) 1957, 97 бет (10)
10. Димитрев Н.К. О тюркских элементах русского словаря ІІ Лексикографический сборник. Вып,Ш, 1958, стр. 3-33 (11)
11. Исенгалиев В.А. Тюркские глаголы с основании, заимствованными из русского языка. Алма-Ата, 1966, стр 10 (12)
12 . Русско- казахский словарь. Под редакцией проф. Н.Т.Сауранбаева, 1954, 152-153 стр. (13)
13. С‰лейменова Б. О Русских словах, в произведениях Абая. ИзвестияАН Каз ССР. Серия общ, наук, 1964. Вып.4 (14)
        
        Алғашқы мерзімді баспасөз тіліндегі кірме сөздер
Тілдегі сөздердіњ т±тас жиынтығы сөздік қ±рам немесе лексика
деп аталады. Сөздік қ±рам ... бір ... ... ... тіршілігін, кєсібін т‰гел қамтып
көрсетеді. Сөздікке енген сөздердіњ бєрі ... осы ... т‰п – ... ... болмауы м‰мкін. Кейбіреуі
танымал болғанымен, енді біреулері м‰лдем бейтаныс болуы
ғажап емес. ¤йткені қазақ тілініњ лексикалық қ±рамына
ғасырлар бойы сақталып келе жатқан байырғы ... ... ... ... ... мен ... сөздер де,
диалектизмдер мен кірме сөздер де, қысқасы тіліміздегі
барлық сөздер мен ... ... тєн ... ... ... бєрін т‰гелдей жеке адамдардыњ білуі м‰мкін емес.
Осыншама мол сөздіњ қолданылу жиілігі, қалыптасу тарихы,
атқаратын қызметі де бірдей емес. ... ... ... өз ... ... ... бөлінеді. Сөздік қ±рамдағы
сөздер қолдану жиелігіне қарай актив сөздер жєне пассив
сөздер деп, ењ алдымен 2 салаға бөлінеді.
1.Актив сөздерге осы тілде ... ... тек ... ... єрі жиі ... сөздер жатады. Актив сөздер тіл
дамуыныњ белгілі бір ... осы ... ... ... ... болып келеді. Б±ған к‰нделікті өмірде өзіміз
айтып, қолданып ж‰рген таныс сөздер кіреді. Б±ған єр
ғылымныњ өзіне тєн тар көлемдегі терминдері, ... ... ... диалектизмдер, кітаби сөздер жатады.
Қоғам өмірінде болып жатқан жањалықтар мен өзгерістер тілге
єсер етіп отырады. Єсіресе оныњ ... ... ... ... ... ... Тіл адамныњ
барлық ж±мыс саласындағы іс - єрекетімен т‰гелдей байланысты
болғандықтан сөздік қ±рам қоғам өмірінде не бар соны дереу
жєне тікелей көрсетіп отырады. ... , ... ... ... тілініњ сөздік қ±рамында мынадай басты
өзгерістер болды. 1) Қазақ тілініњ лексикасы қаншама жања
сөздермен толығып ... ... ... ауыл шаруашылығы,
техника мен ғылым салаларындағы жањалықтармен байланысты еді.
Соныњ ... ... ... ... ... ... ... Ескі салт – сана, єдет – ғ±рыпқа қатысты, көне ... ... ... ... к‰нделікті
қолданыстан шығып қалды. Сөйтіп сөздік қ±рамдағы пассив
сөзге айналды. Сөздік қ±рамдағы бірқыдыру сөздердіњ мағыналары
т‰рлі ... ... ... ... б±рынғы мағынасыныњ ‰стіне жањадан ‰стеме
мағына қосып, көп мағыналы болып қалыптасты. Мєселен, тап
деген сөз революциядан б±рын ел, ру, ата (тек) ±ғымында ... еді. ... табы ... ... Бір жерде 12
– 13 ‰й қыстайтын (Қ. Тайшықов) б±л ... ... ... ... ... ... деген термин сөзініњ
қазақша баламасы болумен бірге, тіл біліміндегі сөз табы
деген терминді жасауға негіз болды. Сонымен тап деген сөз
қысқа мерзімніњ ... ... көп ... сөзге айналып
кетті.
є) Б±рынғы мағынасынан қол ‰зіп, басқадай мағынаға ие болған
сөздер де кездеседі. Мєселен, б±рын ±ран деген сөз ел мен
ел, ру мен ру ... ат ... ... ата – ... ... шақырып
рухтандыруды білдірген сөз болса, кейін қоғамдық мєні бар
‰ндеу, ... ... ... ... Сол ... ... єскер, қол мағынасында айтылса, қазір қоғамдық
тєртіпті сақтайтын, ерікті жастар ±йымын білдіретін
болды. Сөйтіп бір дєуірдегі жања сөз көнеге, көнесі
жањаға, аз ... сөз көп ... ... пассивке,
пассив активке, бейнелі сөз қарапайым сөзге, жай сөз бейнелі
сөзге ауысып отыру зањдылығы тілдіњ ... ... тєн ... ... ... ‰немі толығып өзгерумен болды.
Қазақ тілі негізгі сөздік қорыныњ қ±рамы біркелкі емес. Оныњ
негізінде т‰ркі тілдеріне ... ... ... ... Б±лар
көбінесе бір буынды көп мағыналы сөздер: тау, кел, ж‰р, сен,
мен, ол, бір, көл, тас, ‰й, к‰н, т‰н, ай, жыл, айт, бар, ... ... көк т.б. ... ... ... ... қорға ғасырлар
бойы қалыптасқан қазақтыњ байырғы төл сөздері кіреді. Мысалы:
туыстық атаулар: ата, ана, қарындас, нағашы, жиен, бөле,
қ±да, қ±дағи, жењге, мал ... ... ... ... ... ... ... қасқыр, т‰лкі, арыстан, қоян, қарсақ;
ағаш атаулары: қайыњ, қарағай, емен, тобылғы, киіз ‰й атаулары:
шањырақ , туырлық, кереге, уық, ... ... ... ... ... ±ршық пышақ, қ±рық, біз; сапалық
сындық атаулар: жақсы, жаман, жењіл, ауыр, қатты, ж±мсақ,
жылы, суық т.б. Ежелден сіњісіп жалпыхалықтық сипат ... ... ... жатады. Мысалы: дастарқан, астар, жеке,
жєрдем, жан – жал, жануар, сыпайы, ... ... ... ... намаз, нан, кітап, базар, мектеп, ғылым,
рет, самауыр, бөтелке, бєтењке.т.б.
Ел мен елдіњ арасындағы ежелгі достық қарым – ... ана ... сөз ... қ±рамынан да
айқын байқалады. Бір халық пен екінші халық ертеде тек мал –
м‰лік пен киім – кешек, ыдыс – аяқ сияқты ... ... ... ... соған қоса рухани байлық та бір –
бірінен молынан ауысқан. Єсіресе бір тілден екінші тілге
көптеген сөздер ... ... ... ... ... ... қоғам тарихымен, қазақ халқыныњ басынан
кешкен даму тарихымен тығыз байланысты. Қазақ халқыныњ
басынан кешкен ±зақ даму тарихында бір ... ... єр ... ... ...... ... Ертеде тєжік, өзбек, татар халықтарыны арқалы VIII – XI
ғасырларда араб – парсы ... ХІІ – ХІІІ ... ... к‰шті байланыста болса XVIII ғасырдан, яғни
Қазақстанныњ Ресей қарамағына ене бастаған кезењнен
(1731ж) бастап к‰ні б‰гінге дейін орыс халқымен тікелей
‰здіксіз қарым – ... ... ... ... ...... мол ... кейін қазақ тілініњ сөздік
қ±рамында қыруар шетел сөздері пайда болған. Кірме сөздер
(заимствавание) дегеніміз тілдіњ өзіндік сөзжасам тєсілімен
емес, басқа тілдердіњ ... ... ... ... ... Яғни сөздіњ дыбыстық т±лғасы да, мағынасы да
өзге тілге қатысты сөздер кірме сөздер ... Жер ... ... келе ... ...... халықтардыњ қай –
қайсысында болсын өзге тілдерден ауысып ... ... ... ... Мєдениеті кенжелеп дамыған ±сақ халықтарды
былай қойғанда, мєдениеті г‰лденіп өскен ењ озат ... ... ... да таза тума ... дєлелденген. Зерттеушілер ағылшын
сөздік қ±рамыныњ не бары 30 проценттейі ғана өзініњ төл
сөздері, ал қалғаны өзге тілдерден ауысып келген дегенді
айтады. Т‰ркі тілдері мен ... ... ... да ... тек бір ... болмай, екі жақты болып отырған. Т.
М±сабаевтыњ пікірінше, ањ ... ... ... ... иран ... т‰ркі тілдерінен
ауысқан. Сонымен қатар араб – парсы тілдеріндегі мынандай
сөздер ... ... ... атап айтады. Мысалы: ата,
аталық, адырна, орда, ақша, емші, адас, ±лы, қ±рылтай,
б‰лдіршін, қылыш, қонақ, ... ту, ... ... ... ... қ±л, ... ... жылқы, қаз, қарға,
қарақ±с, с±њқар, қызыл, қылшық, қалпақ, қамшы, қосын, қарауыл,
қарақшы, қайық, аю, арыстан.
Орыс тілініњ сөздік қ±рамындағы айран, алтын, ... ... ... балкон, ералаш, қабырға, қаймақ, караул,
кочеват, кумыс, кунак, очаг, сайга, серьга, сургуч, табун,
тамга, тумақ, урман, тюбетейка, чекьмен, шй, чубарый, чулан,
тютюн ... ... ... ... ... ... ... т‰ркі тілдерініњ ықпалы славян
тілдерініњ тек лексикасына єсер етіп қоймаған,славян
тілдерініњ граматикасы мен фонетикасына, бір ... ... ... ... ... ... ... қарағанда өзге тілдер т‰ркі халықтарыныњ тілдеріне
қаншалықты игілікті єсер еткен ... ... ... де сол ... кем ықпал етпегендігі байқалады.
Алайда, бір тілден ауысқан сөздердіњ сан ... ... ... деген теріс ±ғым тумауға тиіс. Қазақ тілініњ
сөздік қ±рамындағы кірме сөздер ... төрт ... ... ... 1) араб тілі 2) ... тілі 3) ... 4) орыс тілі. Т‰ркі тілдерінен араб, парсы тілдерінен
соњ ауысу процесі ... ... ... тілі ... б±рын, орта ғасырлардыњ алғашқы кезінен басталады. Араб,
парсы сөздері қазақ тіліндегі кірме сөздердіњ ењ мол ... ... ... да, ... ... да, қазақ тілінде игерілуі жағынан да єр т‰рлі
дєрежеде. Араб – парсы тілдерінен ауысқан ... ... ... тілініњ сөздік қорына енбегенімен, оныњ ішінде
сөздік қордағы қазақтыњ тума сөзіндей ±зақ өмір с‰ріп, жања
сөздер жасауға ±йтқы болған жасамыс байырғы ... ... ... аса, абырой, ар, д‰ние, аспан, бақыт,
шаруа, қызмет, зат, ақыл, қ±дай, қуат, дау, хабар, пайда,
єйел, қас, баға, єл, ... ... ... б. б±л ... қарамастан, ±зақ өмір с‰ріп, сөздік қордағы
сөздерге тєн барлық қасиетке ие болған. Мєселен, ас (аш)
деген сөз ... ... ... өте ерте ... ... өмір ... келе жатқандығын дєлелдейтін мынандай
толып жатқан мақал – мєтелдер бар: ас адамныњ арқауы, ас
ж‰рген жерде дерт жуымайды, ас ... ... ... ... ат, тас – ... ... ас, ерді ... асты қорласањ қ±стырар т. б. Ас сөзініњ жања ... ... ...... сөз ... ... ас ... ас жаулық, ас қазан, ас бөлу,
ас беру, ас ішу т.б. ... ... ... ...... ауысқан сөздердіњ көпшілігі сыртқы т‰р -
т±рпаты жағынан да, ішкі мєн – мағынасы жағынан да єбден
жымдасып қазақтыњ өзініњ тума төл ... ... ... ... ... араб – парсы елдерінен
келген сөздер т‰р – т±рпаты мен мєн – мағынасы жағынан бєрі
бірдей емес. Кейбіреулер сыртқы ... мен ... т‰п ... ... сақтап, ешбір өзгеріске ±шырамаған. Мєселен
араб тіліндегі б±лб±л, хал, мирас, сахара, ±стаз, алла,
ниет сөздері мен парсы тіліндегі арай, ... ... ... жай, саз, нан, ... шер, базар, рай, шабандоз, жар,
дариға сөздерініњ мағынасы мен ... ... ... ... ... тілдерінен ауысқан сөздердіњ бірқатары қазақ
тілінде єр т‰рлі өзгеріске ±шыраған. Мысалы: ғылым –
ілім, хал - єл, ‰кім - ... ...... ауа - ... - ... ... – тєбет. Арб – парсы тілдерінен
ауысқан кірме сөздер қазақтыњ төл сөздерімен синонимдік
қарым – қатынаста ж±мыла ж‰ріп, ... мєні ... ... ... – парсы тілдерінен ауысқан кірме сөздер қазақтыњ төл
сөздерінен ... ...... ... ж‰ріп ,
стильдік кезењі жағынан саралануына ықпал жасады. Араб ... ... ... ... ... сөз сонуғашты, ±ста –
теміршіні, шыны – шөлмекті жалпыхалықтық қолданыстан ... ... ... ал б±лардыњ шеттен келген сыњарлары
єбден тілде жиі айтылатын актив сөз ... ... ... ... 3 ... ... қарастырамыз.
1. Қазақтыњ өзініњ негізгі қолтума сөздері.
2. Араб – парсы тілдерінен ауысқан сөздер.
3. Орыс тілінен енген сөздер.
Негізгі сөздік ... ... ... ... ... газет
лексикасыныњ басым көпшілігі жєне олар салық т±рмысыныњ
барлық жағынан да қамтыған.
Қазақ ±лтында жоқ орыс сөздеріне балама таба алмаған жағдайда,
ол сөздерді қазақ ... ... ... де ... ... Мысалы,
Век – ж‰з жыл.
Иностранный – бөтен ж±рт.
Физическийтруд – жай қара ж±мыс.
Публичная библиотека – көп қауымға тиесілі кітапхана.
Хлебопашество – егін салу ...... ... ... – жан алу.
Стог – шошқа шөп.
Съемизик – жер өлшейтін адам.
Существование – тамақ асырау.
Мировой – ... ... ...... ... ... ... – ісқорғау.
Школа граматности – хат танытуға ашқан медресе.
Орыс сөздерін қазақшаға аудару фактілері кездеседі. Мысалы,
Поезд – от ... ...... ... – ғ±лама, министр –
уєзір.
Дала уєлєяті газетінде орыстағы положения деген сөзді ... ... ... ... параграф-ты баб, главаны –
тілсіль деп қазақшаға аударған. Дала уєлєяты газетініњ
алғашқы жылдағы номерлерінде орыс тіліндегі приказ
распоряжение ... ... ... ... ... араб
сөзімен фармоннама деп аударылса, кейін приказды – ...... деп ... ... ... Араб – парсы тілдерінен ауысқан сөздер.
Араб – парсы сөздерініњ қазақ тілініњ фонетикалық зањдылығына.
Араб – парсы тілдерінен ауысқан ... ... ... мен ... да ... ... ... бар екенін көреміз. Б±л сөздері Дала уєлєяты
газетініњ қолдануындағы бір ... ... ... ... араб – ... ... ... сөздерді, шама келгенше, сол
тілдердегі тањбалануына жазындатып немесе олардањ
єдеттегі жазба н±сқалардағы жазылу ‰лгісінен өзгертпей
алуға тырысқан ... ... ... ... араб – ... қазір активті лексикадан шығып, историзмге не архаизмге
айналған. Шафағаьт, мєзк‰р, наху, баб, фарман т.б. сөздер ескі
дєуірді ... ... ... не ... ... ... қарттардыњ аузында ғана кездескені болмаса, єдеби тіл
сөздігінен не ... сөз ... орын ала ... ж‰р.
Аталған газеттер лексикасында белгілі мөлшерде орыс тілінен
ауысқан сөздердіњ орын алғанын көреміз. Газеттерде
қолданылған орыс сөздері өнер , ... ... ... ... ... ... ... картофель, машина, зауыт,
фабрика, папирус, шкаф, стол, шоколад, конфет, прондік,
самауыр, бөшке, велосипед, ловка, приказчик, зањ -
єкімшілік, ... ... ... ... княз, сияз,
начальник, облус, кубернатор, перезадчик, жандарал,
советник, консул, приковор, закон, судья, партия шкаф,
председател, помошник, жреби, доздания, конселяриа, ... ... ... ... ... ... ... статна, губерна, хутор, землемер, чин
т.б. оқу ағарту, мєдениет, ж±мысымен (кимназия, казит,
обшистуа, университет, студент, почта, редакция,
семинария, кнеге, бистофка, ... ... ... школ)
байланысты болып келеді.
Б±л сөздердіњ ішінде сол кездегі алынуы ... ... ... ... оныњ ... бар. ... ... берік орын
алғандары да бар. Газе, облыс нөмір, завод, базар,
университет, студент, округ, министр, ногта, разряд,
картофель, солдат, аграном, сот, выставка, машина, ... ... ... ... ... заседател, село,
т.б.
Газеті қолданылған бірсыпыра сөздер б‰гінде єдеби тіліміздіњ
негізгі сөздік қорынан орын ала алмай, тарихи яғни, историзм
сөздерге айналып отырған. Газет редакйиясы ... ... орыс ... ... ... ... село дегенді кішкене қала деп т‰сініктеме берсе,
хутар ‰й орнатыб егін ... ... ... екілі ‰йі бар жер
деп, мужски гимназия дегенді еркек балалар оқит±ғын
мектепхана, касинканы ... ... ... Орыс тілінен енген сөздерді
транскрипцияланйтын болсақ Дала уєлєяты газеті мен
Т‰ркістан уєлєяты газетінде Дінм±хамед С±лтанғазинныњ
принціпінен көреміз. Ол принціп ... шет ... ... ... бөліп қарастырамыз. Бірінші - өте ертеде кіріп,
қазақ тілініњ фонетикалық зањына бағынып, қазақтыњ төл
сөзіндей болып кеткен сөздер. Мысалы, бєтер ... ... ... ... ... (волость), көпес
(купаз), бекет (пикет) жатады.
Екінші – қазақ тіліне кейінгі кезде єлі т‰п н±сқасы ±мтылмаған
сөздер жатқызылады. Б±л негізде ... ... ... ... ... ... шкаф, белосипед,
комиссия, село, секретар, губернатор, гроф, семинария,
чинобник, приказчик, кандидат, переуад, общестуа,
подписка, лофка жатады. Газеттердіњ кейбір жеке
нөмірлеріндегі қазақтыњ тал сөзі араб – ... жєне ... ... жєне процентін есептесек былай болады.
1) Газеттіњ 1890 жылғы 17 августегі ... ... сөз ... қоса ... 1067. оныњ ... ... төл сөзі 751 немесе 70,4 %.
є) Араб – парсы сөздері – 206 ... 19,7 ... Орыс ... – 59 ... 5,6 ... Ономастика, топонимика – 51 немесе 4,7 %.
2) Газеттіњ 1896 ... 21 ... ... сөз саны (қайталауларын қасқанда) – 1809. оныњ ішінде:
а) Қазақтыњ өз төл сөзі – 1330 ... 73,5 ... Орыс ... – 162 ... 9,1 ... ... ... – 35 немес 2 %.
Б±л процес 1900 жылдарға дейін сарнып ... де, жєне ... ... орыс ... саны ... ... ... төл сөздерініњ саны көбейіп, араб –
парсы сөздері белгілі мөлшерде өзгеріссіз ... ... ... 1902 ... екі ... алып, есептеп
мынандай фактіні көреміз:
1902 жылы 3 февралдағы нөмірде
1902 жылы 5 марттағы нөмірндеБарлық сөз саны ... ... ... ... төл сөзі -1968 немесе 81,5 %.
є) араб – парсы сөздері – 345 немесе 14,3 %.
б) орыс ... – 60 ... 2,6 ... ономастика, топонимика 41 немесе 1,6 %.
2341 немесе 100 %.
1903 > 81,3 %.
342 > 14,6 ... > 2,7 ... > 1,4 ... тіл ... зерттеушілер б±л тілдерден сөз ауысуды
орта ғасырлардан басталады деп ж‰р, қазақ ... араб – ... ... ... ... ... бағынып, қазақтыњ байырғы сөз,
басқа тілдік қасиетін жойып кету талай ғасырды басынан
кешірген. Қазақ тіліне араб – парсы сөздерініњ жањадан
кіруіне ... ... ... ... ... ... араб
– парсы сөздері өте сирек кездеседі, ал дала уєлєятыныњ ... ... ХІХ ... 80 – 90 ... араб – ... ... кіру қарқыныныњ м‰лде єлсіреп, тіпті
тоқталған кезі болатын. Оныњ ‰стіне б±л газет патша
администрациясыныњ оргоны болғандықтан, өз ... ... ... ьтатаризмге қарсы саясатын
насихаттаушы да болды. Сондықтан дала уєлєятыныњ газеті
қазақ тіліне араб – ... ... ... кіргізуге ынталы
болған жоқ. Сол кездегі баспасөзде халық ±ғымына єбден
сіњіп, араб – парсы сөздері кењінен қолданылды. Баспа
н±сқаларда араб – парсы ... екі ... ... бірі - өте ... жєне ... ... ... өз төл
сөзіндей болып неше т‰рлі граматикалық қарым – қатынасқа
т‰скен сөздер. Екінші – жазба єдебиет арқылы кейінгі кездерде
кірген, єлі ... ... ... мен ... жоймаған
сөздер.
Осы хусуста біз б±рын єр т‰рлі сөз жазып ... ... Ал . 1992ж. ... ... ... шыққан Саломонныњ ақыл-парасатыныњ барлығы төменде яд
етілміш нєрседен мағлум болады.
Яд - (етілміш)
ДУГ. Ал . 1989ж.
Єдеби н±сқа
(1888-1894)
29 бет
Ш.Уалиханов ғылым, өнер иесі халықтыњ ... ... ... биік ... ... да, ... ... жайын
жатырқамай ћєм ±мытпады.
Ғадет –Ћєм -
ДУГ. Ал . 1989ж.
Єдеби н±сқа
(1888-1894)
8 ... ... ... ... оқытатын б±рынғы
Орынбордағы медреседе тахсил қылып өзініњ зейінді,
зеректігімен көрнекті кілт ... ... ...
--------
ДУГ. Ал . 1989ж.
Єдеби н±сқа
(1888-1894)
113 бет
Д‰ниені тамам қылып жаратып болған ... уа ... ... ћєм ... ... өз ... шақырыпты.
Ғаири –
-------
ДУГ. Ал . 1989ж.
Єдеби н±сқа
(1888-1894)
138 бет
Яғни ... ... ... ... ... ішінен мағл±м
болды.
Фази –
Мағл±м –
ДУГ. Ал . 1989ж.
Єдеби н±сқа
(1888-1894)
29 ... ... ... ... істеріне байланысты орыс
тілінен енген сөздердіњ қолданылу ерекшелігі
Орыс тілі мен ... ... ... ... – қатынастарыныњ
кезењдерімен бірдей болмайды. Қазақ пен орыс ... ...... ... ... ... төрт
кезењге бөледі.
Бірінші кезењ ХVІІ ғасырдыњ басына дейінгі дєуірді, яғни
қазақтар мен орыстардыњ єлі араласа қоймаған,
экономикалық, єлеуметтік, мєдени байланыстардыњ аз,
Қазақстан ... ... ... ... ... қамтиды.
Екінші кезењ (ХVIIғасырдан ХІХ ғ ІІ жартысы).
Қазақстанныњ өз еркімен Россияға қосылуы ... орай ... мен ... ... жіті ... ... басталуымен ерекшеленеді. Орыс сөздіктерініњ қазақ
тіліне ене бастауы да осы кезењде байқалады. Зерттеушілер осы
кезењніњ ауыс – ... ... ... ... поштабай, сот,
атпекет, соқа, хутор, пристап сияқты сөздерді жатқызады;
‡шінші кезењ (ХІХғ ІІ ... ¦лы ... ... ... тілі ... ... ... сөйлеу тілі арқылы да,
жазба т‰рінде де көптеп ене бастаған дєуірге сєйкес келеді;
олардыњ қатарына ғалымдар; пороым, (форма), аршын, интернат,
шар, ... ... божы ... ... ... ... - ... ояз (уездный начальник),
ауылнай (аульный) сияқты т±лғалық өзгерістерге душар болған
орыс сөздерін ... ... ¦лы ... ... кейінгі дєуір
жатқызылады. Б±л кезењдегі орыс тілініњ қазақ т.б.
халықтардыњ тіліне жасап отырған єсер – ықпалы өз алдына
арнайы ... ... ... ... ... Б±л ... ... көреміз. Мєселен орыс тілініњ сөздік
қорына т‰ркі тілдерінен енген он ... ... ... сөз бар
екенін көруімізге болады. қазақ тіліне орыс тілініњ єсерімен
ақша мағынасында сол кезде қолданылған алтын тењге деген
тіркес б‰гінде көнерген ... ол орыс ... «Не ... ... ... ... деген т±рақты тіркесте қолданыс тауып
келеді.
Газет тілінде т‰ркі тілдеріне ортақ сөздер қазақтыњ байырғы төл
сөздері қазақтыњ ... тіл ... ... лексиканы
дамытып қойған жоқ, олар осы к‰нгі ±лттық лексиканы
дамытып жетілдіруде де ‰здіксіз қызмет атқарып келеді.
Мысалы: оез (уезд), шен ... ... ... ... ... (старшина), сот (суд), т‰рме (тюрма),
уйез (уезд), губерне (губерния), атпекет (адвокат), ауылнай
(ауыльный), жандарал (генерал), поштабай (почтовой), мойыр
(майор), кантор (контор), сиез ... ... ... ... ... ()приговор , бубірнай (выборный).
Енді нақты мысалдарға көњіл бөлейік:
Айтылмыз судья тексеріп, с±рап айғақ кує жоқ ... ... ... ... бос ... ешбір жаза
салмаған.
Судья – сот
-----------
ДУГ. Алматы. 1904ж.
Адам. Қоғам. Табиғат
(1888-1902)
34 бет
Осы облысты билеп т±ру ... ... ... закон екі жыл
б±рынырақ ±зын қ±лақтан естіген сөзге тура келді.
Закон – зањ
-----------
ДУГ. Алматы. ... ... ... ... шыққан закон бойынша, Закаспи облысы өз алдына хакім
қып Военный министерствоға қарап т±рады.
Военный
--------
- єскери
ДУГ. ... ... ... Табиғат
(1888-1902)
133 бет
''Новая время'' газетініњ білдіруінше, министр внутренных
деланыњ жолдасы сенатор Пиве басшы болған комиссия жол
‰стінде Орал, Торғай, Ақмола, ... ... ... турасындағы положениелерді қарап көріп, байқасын.
Внутренных дела – ішкі істер
Положение – ереже
ДУГ. Алматы. 1904ж.
Адам. ... ... ... жылы Т‰ркістан стрелковый бригад єскеріне басшылыққа
бекілген.
Стрелковый бригад – атқыштар қ±рамасы
-------------------------------------
ДУГ. Алматы. 1904ж.
Адам. Қоғам. Табиғат
--------------------
(1888-1902)
133 бет
Саламат дала уалаятын билеп т±рған генерал-губернатор ... ... ... ћєм ... ... ... жылдарға.
Генерал-губернатор –
---------------------
ДУГ. Алматы 1994
Адам, Қоғам, Табиғат
--------------------
(1888 - 1902)
28 бет
Степное положение бойынша, халық билері іс тексергенде
өздерініњ рєсім єдетінше ... ... ... ...... ... ... 1994
Адам, Қоғам, Табиғат
--------------------
(1888 - 1902)
669 бет
¦лық жиналысқа яғни чрезвычайный съезге қайсысыныњ хақында
төлегенде айтармыз.
Чрезвычайный – төтенше
----------------------
ДУГ. Ал . 1904ж.
Адам, ... ... ... ... ... 5 ... жерде оныњ көршісі Чмокин
дегенніњ мекені бар екен, уезной управник бастығыныњ.
Управник – басқару
------------------
ДУГ. Ал . ... ... ... ... ... адам ... ... қалыпты, бидіњ қылған
кесімі бойынша, малын төлетіп беріпті ћєм кедей шалдан
(сиырды ±рлаған) хандық, билік, к‰т ақы деп ... ...... ... ... Қоғам, Табиғат
(1888 - 1902)
363 бет
Енді барша өзіњіздіњ не қалайт±ғын ... ... ... ... оны алып ... ... ... – хатшы
-----------------
ДУГ. Алматы. 1904ж.
Адам. Қоғам. Табиғат
(1888-1902)
29 бет
Б±л медресе Семей шаћарындағы городской дума деген мекеменіњ
көп жылдан бермен қарай ... ... орта ... ... ... екен деп өтініп с±ранғаны бойынша,
қуанышымен ашылған еді.
Городской – қалалық
-------------------
ДУГ. Алматы 1994
Адам, Қоғам, Табиғат
(1888 - 1902)
355 бет
Б±л ... ... жол ... ... болған адамдарды
Верный (Алматы) шаћарындағы окружной сот мекемесініњ
бөлмесінде тергемек ‰шін сотқа беріпті.
Окружный сот – ... ... ... 1994
----------------
Адам, Қоғам, Табиғат
(1888 - 1902)
291 бет
Япырмау, осындай хат білмейтін кісі де адвокады болады екен
деп, єлгі ноғайға єдейілей бардым, барып сөйлесем ... не ... не хат тану ... ... – қорғаушы (жақтаушы)
ДУГ. Алматы 1994
----------------
Адам, Қоғам, Табиғат
(1888 - 1902)
458 бет
Қазақ ішінде ... ... ... ... мағл±м болып
қалған еді, 1874ж. ањдаусыздан 31 шілдеде 1874ж. статист
секретарын қоюға патша хазреттері қосқан еді.
Статист – қосалқы артист
------------------------
ДУГ. ... ... ... ... - ... бет
Б±л айтылған статья бойынша єр бір қазақтыњ қамын ойлап
қыстауға тиісті меншіктєі жерін де ћєм б±л
меншіктіжерге т±рғызып ‰й жайларында ... ... ...... ... ... 1994
----------------
Адам, Қоғам, Табиғат
(1888 - 1902)
440ет
Лепсініњ оязный начальнигініњ ... ... ... ... ... облысыныњ Семейдіњ Военный губернаторыныњ
хазреттерінде т±рған чиновник особых поручений
господин ... ... ...... – ±ры
--------------
Особых поручений – ерекше тапсырма
----------------------------------
ДУГ. Алматы 1994
----------------
Адам, Қоғам, Табиғат
(1888 - 1902)
369ет
М±нан білінді, ... ... ... ... ... ... б±рынғы окружной приказдан облыс
бастығыныњ б±йрығымен жер, егін салуға берілген екен.
Окружной приказ – окруктық б±йрық
---------------------------------
ДУГ. Алматы 1994
----------------
Адам, Қоғам, Табиғат
(1888 - 1902)
466 ... ... ... ... ... ... ... ”Т‰ркістан уалаятыныњ“ газетінде де
кездеседі Мєселен: ”Импиратор падша хазрати хужанадтыњ
ойазнай єкімініњ жєрдемшисин Майор шин мархамат қилдилар“
(ТУГ, 1874 N12). ... ... ... ... ... ... қағазы управление диган макемеге 11 сағатдан соњ
келсе тыњдалмайды“(ТУГ, 1875 N22). ”Житису обл‰сыныњ ... ... ... ... ... N7). ... ... ”Т‰ркістан уалаятыныњ“газетінде судия,
кандидат, министр секілді сөздер кездеседі.
2. 2. Алғашқы газеттер ... ... мен ... ... орыс ... енген сөздерініњ қолданылу ерекшеліктері
”Т‰ркістан уалаятыныњ“ жєне ”Дала уалаятыныњ“ газеттерінде
ғылым мен мєдениетке, техникаға байланысты сөздер де ... Б±л ... ... ... ... ... ... Яғни қалай айтылғанда есітілсе, солай қабылдап
жєне сол єуенімен өздері айтқан. Енді осы сөздерге тоқталар
болсақ:Мысалы: зауыт (зовод), пабрік (фабрика), мєшине
(машина), ... ... ... ... ... (газета),
жорнал (журнал), агроном, кемназия (гимназия), ентірнат
(интернат), лєпке (ловка), пєнер (фанера), кінеге
(книга).
Оныњ осы к‰нгі де мањызын жоймаған, єдеби, ... ... ... ...... ... ... Ал . 1989ж.
Єдеби н±сқа
(1888-1894)
13 бет
Ақырында медреселерге инспектор ±лық ... жєне ... ... ... мекемесіне дело-производитель болды.
Делопроизводитель - өндіруші, шығарушы.
ДУГ. Ал . 1989ж.
Єдеби н±сқа
(1888-1894)
бет
Владивастоктан яғни к‰н ... ... ... ... ... ... мен Кувиш жағына шейін, б±л қыдырып, кезіп
ж‰ргендер.
Владивосток – к‰н шығысДУГ. ... ... ... ... - ... ... уалаятыныњ газетін» ғылыми т±рғыдан игеру ж±мысы
єдебиетіміздіњ дамуына проблемалық, ... ... ... көп ... ...... ... Ал . 1989ж.
Єдеби н±сқа
(1888-1894)
27 бет
1891 жылы Қазан шаћарында 27 декабрьде ±зақ жатып ... ... ... ... советник Николай Иванович
Ильминский – шет халықтыњ бастығы.
Действительный – ақиқат, шын, анық
Статский – штатский
Советник – кењесші, ақылшы
ДУГ. Ал . ... ... ... ... ... ... р±қсат қылған Ташкент қаласында
вставка ашып, т±рмыс-т±рақ жайыныњ нєрсесініњ мағынасын
Т‰ркістан халықтарына ғибрат қылмаққа.
Вставка – ‰стеме, ендірме
ДУГ. Ал . ... ... ... отыз шыны арақ бар ... аузын печаттап ‰стіне
жазыпты;
«М±ныњ аты хошлық» деп.
Печать – мөр, тањба, ... Ал . ... ... ... ... ... ... екі жағынан он екі отряд
шықты.
Граница – шекара
----------------
ДУГ. Ал . 1904ж.
Адам, Қоғам, Табиғат
---------------------
(1888-1902)
99 бет
Переводчиктердіњ бєрі бірдей абройлы ... ... ... ... ... ... Ал . 1904ж.
Адам, Қоғам, Табиғат
(1888-1902)
75 бет
Семей оязыныњ болсынай фельдшері Садық Досымбек±лы.
Фельдшер – медбике (медбрат)
ДУГ. Ал . 1904ж.
Адам, Қоғам, Табиғат
(1888-1902)
250 ... ... ... ... ... ... ... етіп алып, єрбір б±йым иелерімен
мархабат қылып сөйлесіп жатады.
Государ наследник – мемлекеттік м±рагер
---------------------------------------
ДУГ. Ал . 1904ж.
Адам, Қоғам, Табиғат
(1888-1902)
228 бет
Семей облысына қараған ... ... ... ... т‰рлі нєрселерін.
Музей – м±ражай
---------------
ДУГ. Ал . 1904ж.
Адам, Қоғам, Табиғат
(1888-1902)
225 бет
Б±л қазақ халқыныњ б±лайша көргенін қисапқылды, бар
ықыласыменен наследник хазреттерініњ ... ... ... т±рақтарын єр бірін көргеніне ескеріп.
Наследник – м±рагер
-------------------
ДУГ. Ал . 1904ж.
Адам, Қоғам, Табиғат
---------------------
(1888-1902)
225 бет
Т‰ркістан уалаятыныњ к‰н ... ... ... яғни барша
сулардыњ бір жерге қ±йылып Арало-Каспийский тењіз болған
жайлары б±рынғы өтміш уақыттардыњ заманында бір атақты
болған жерлер еді.
Арало-Каспийский
-----------------
- Арал ... ... ... ... ... Табиғат
(1888-1902)
36 бет
Сол уақытта западный Сібірдіњ генерал – губернаторы да
жуасытуға айтылғандай қылды.
Западный – ... ... ... ... ... Табиғат
(1888-1902)
бет
Мєзкөр айтылмыш Россия мемлекетініњ ж±рттары м±нан б±рын Орта
Азияда т±рмыш Қытай елдерімен татушылықпен сауда ж‰ргізіп,
патшалық істерін қылып т±рушы еді.
Россия – ... ... ... ... ... - ... ... өз балаларыныњ оязной, судья, доктор ћєм следователь
болғанын көресіњдер.
Доктор – доқтыр
Следователь – тергеуші
ДУГ. Алматы 1994
Адам, Қоғам, Табиғат
(1888 - 1902)
458 ... ... ... ... мєн-жайын білдіріп шығармақ ‰шін
оқытады ћєм б±ларға оқып шыққан соњ Дала ... ... ... ... ... ...... к‰тетін қызметкер
------------------------------------------
ДУГ. Алматы 1994
----------------
Адам, Қоғам, Табиғат
(1888 - 1902)
421 бет
2.3. Т±рмыс қажетіне жєне қоныс аударуға қатысты сөздер.
қатысты сөздер
Мысалы: жєшік (ящик), ... ... ... (бутылка),
бөшке, мөшке (бочка), лампы (лампа), көмір (кучер), сиса
(ситец), бєтењке (ботинки), калош (голоши), барқыт (бархат),
шайнек (чайник), сіріњке (серники), мєтке (матица), ... ... ... ... (сутки), өшірет (очередь),
пар (пара), гармон (гармоны), аршын (аршин), порым (форма),
к‰мєжнек (бумажник), мөшек (мешок), ... ... ... ... (тарелка), бөкебай (пуховый), самауыр
(самавар). учаске (участок), пылан (план), қотыр (хутор),
єренда ... ... ... ... ... ... ... сентябрь айларында отырады.
Августь – тамыз
---------------
ДУГ. Ал . 1904ж.
Адам, Қоғам, ... ... ... ...... Ал . 1904ж.
Адам, Қоғам, Табиғат
(1888-1902)
125 бет
Б±л мекендерде б± к‰ндерде октябрь басынан май басына қатар
т±рады.
Май – ... Ал . ... ... ... бет
Ғылымныњ заманғы керек болып т±рғанына қарай, 24-і январьда
1908-і номерінен молланыњ ғылым білуі ... ... ... ...... Ал . ... ... Табиғат
(1888-1902)
106 бет
‡шбу оқиғалар 1843 жылда июнь айында болған – д‰р мєзкөр
тоқталмыш жерлерде.
Июнь – маусым
-------------
ДУГ. Ал . ... ... ... ... 1877-і жылы ... ... ... интернат болған
ћєм м±нан соњ шаруа медресесі болғанда көп қазақтыњ ... ... ... ... ... ... Омбы шаћарында
єрқайсы медреселерден оқып шығып еді.
Мужский – ерлерДУГ. Алматы ... ... ... - ... ... ... ... келген ањыз-єњгімелерден
кейбір ‰зінділер, халық арасына кењ тараған варианттар
сол кезде шығып т±рған қазақ газет-журналдарыныњ беттерінде
басылып ж‰р.
Вариант – н±сқа
---------------
ДУГ. Ал . ... ... ... ±лық ... ... қазақтардыњ облысына қадам
басқанын ескеріп, б± келміш депуттаттар б±рын неше ... ... ... ... еді жєне ... ... помощник болып қызмет еткен адамдар – Ержан
Шолақ±лы
Помощник – көмекші
------------------
ДУГ. Ал . 1904ж.
Адам, Қоғам, Табиғат
(1888-1902)
247 бет
Б±л айтылмыш орыс ағзам хазреттерініњ ... ... ... ... ... шын, ... ... «Ура» десіп
айқайласып қалды.
Ура – алақай!
-------------
ДУГ. Ал . 1904ж.
Адам, Қоғам, Табиғат
(1888-1902)
229 бет
Сағат бес уақытында орыс ағзам хазреттері қазақ ауылыныњ
выставкасынан шығып «Николай» ... ... ... – кеме ... Ал . ... ... ... бет
Сол он бесінші числода кешке таман сағат17 ... ±лы ... ... ... ... ... ... атшабысты көрді.
Число – сан (ж±лдызы)
ДУГ. Алматы. 1904ж.
Адам. Қоғам. ... ... ... ... ... ... баласы да ет пен
терініњ арасында жел сықылды өнері барлардан неде болса
бір асты 1889-ы ... ... ... ... болып
Баянауылда, сонда начальнигіміз военный губернаторымыз
байларға тарттырсын деген.
Октябрь – қазан
---------------
ДУГ. Алматы. 1904ж.
Адам. Қоғам. Табиғат
--------------------
(1888-1902)
111 бет
25-і февральда Санк-Петербург шаћарында патша ... ... ... ... ... ... табиғи
жер-жайлары жөніндегі кењесболды.
Февраль – ақпан
ДУГ. Алматы. 1904ж.
Адам. Қоғам. Табиғат
(1888-1902)
39 ... ... июнь ... ... ... ‡лкенсаз деген
жерде, ¦зынағаш т±сында биыл 13-і апрельде опат болған
±руы шапырашты, Алматы уезіне қараған ¦зынағаш елініњ биі.
Апрель – ... ... ... ... Табиғат
(1888-1902)
136 бет
Боқтап т±рған надсмотрщик екен
Надсмотрщик- (сварнойшов)
ДУГ. Ал . 1992ж.
Єдеби н±сқа
(1899-1902)
89 бет
‡лкен қате қылар еді, егер орыс халқын маслинка мейрам
уақытында көріп, ... орыс ... ... дєнеме
қылмайды екен деп кетсе.
Маслинка –
----------
ДУГ. Ал . 1992ж.
Єдеби н±сқа
(1899-1902)
23 бет
Басшымен екеуміз кен қазатын. Н-ский ... ... ... Нарын тауыныњ көп төбелерініњ арасынан батқан еді.
Прииск –
---------
ДУГ. Ал . ... ... ... ... ... ... реальный медресеніњ орнына
ашылған осы прогимназия-медресеніњ бір жақсы жері бар.
Реальный-нақтылық
-----------------
ДУГ. Алматы 1994
----------------
Адам, Қоғам, Табиғат
(1888 - 1902)
355 ... «Мыњ бір ... ... ... ... қазақ халқыныњ
ауыз єдебиеті ‰йлесіп келетін, өмірді қиялдап, тамаша көркем,
фантастиканыњ ‰лгілерін ... ... ... – қиял, тањ ғажайып
------------------------------
ДУГ. Ал . 1989ж.
Єдеби ... ... ... 12 ... алдында келіп переводчик Ж±ман
Сейіт±ғымныњ аты алды ћєм ‰ш ... ... ... ... ... ... ... өрнегін салды.
Велосипед -
------------
ДУГ. Алматы 1994
----------------
Адам, Қоғам, Табиғат
(1888 - 1902) 588 бет
22-майда, бейсенбі к‰ні Омбыныњ ат шаптыруға Єуес қауымдарыныњ
бєйге қылатын кругында ... ... ... ... ... ... тамашасы болды.
Круг – орта
-----------
ДУГ. Алматы 1994
----------------
Адам, Қоғам, Табиғат
(1888 - 1902)
588 бет
Егерде даугер жењілген партия жағынан болса, онда оныњ ... ...... алмау
--------------------
ДУГ. Алматы 1994
Адам, Қоғам, Табиғат
--------------------
(1888 - 1902)
664 бет
Школ 12 терезелі тас ‰й еді. ... ... ... ... ...... – көше
ДУГ. Алматы 1994
Адам, Қоғам, Табиғат
--------------------
(1888 - 1902)
573 бет
Жихангер ханныњ ... ... ... ... ... ... ... алып келе жатқанына 50 жыл болғаны
себепті хан ставкасында биыл ... ......... Ал . ... Қоғам, Табиғат
(1888-1902)
200 бет
1891-і жылы 25-і мартта патша хазіретініњ ємірі бойыншабекіліп
шығарылған Дала уалаятына тиесілі низам бойынша қыр
даласындағы бес облыстағы ... ... ... ... ... ... ... берілген еді.
Март – наурызДУГ. Алматы 1994
----------------
Адам, Қоғам, Табиғат
(1888 - ... ... ... тењгесіне жылына 12 типннан артық өсім алса
яки уақытында төлемегені ‰шін жазасына 12 типынан ... ... ... ... екі ... ... 1 жыл 4 айға ... т‰седі, ћєм ақшасыныњ өсімі салауат кетіп, берген
ақшасын ғана қайтарып алады.
Срок – мерзім
-------------
ДУГ. Алматы 1994
----------------
Адам, ... ... - ... ... ... терењдігі болады ‰ш сажын ћєм кењдігі болады 8
яки 9 сажындай.
Сажын - өлшем (см)
ДУГ. Ал . 1904ж.
Адам, Қоғам, Табиғат
(1888-1902)
40 бет
Қазақтардыњ жерлерін ... ... ақы ... ... ... жерлеріне егін салмаққа деп
барша егіншілердіњ қолынан подписка алыныпты.
Аренда - жалға беру
Подпись – ... ... ... ... Табиғат
(1888 - 1902)
322 бет
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорыта келгенде, қазақтыњ ±лттық мерзімді ... ... ... ... бастап, б‰гінгі к‰нге дейін
єр т‰рлі аттармен сан мыњдаған таралыммен көпшіліктіњ ... ... ... қай ... болмасын сол кезењніњ
єдеби тілініњ нормаларын, лексикалық қабаттарын пайдаланары
анық. ”Т‰ркістан уалаятыныњ газеті“ мен ”Дала уалаятыныњ
газеттерініњ“ тілдеріндегі кірме сөздердіњ ... ... ... біз сол ... орыс ... де ... ... сөздердіњ көпшілік оқырман қауымныњ
тіліне жењіл етіп пайдалана білгендігін көреміз.
Қазан революциясына ... жєне ... ... ... ... кірме сөздер ±лт тілініњ фонетикасы
мен фразеологиясына, морфологиясы мен синтаксисініњ дамуына
ықпал жасады. Қазан ... ... ... ±лт ... ... ... орыс тілінен енген сөздерді
пайдаланғанда олардыњ баламаларын қарастырмаса,
одан кейінгі кезењдерде орыс ... ... ... ... ... қойыла бастады. Орыс тіліндегі
терминдердіњ қазақша баламасын жасау мынандай жолмен іске
асты.
Орыс тіліндегі терминдерге қазақтыњ төл сөздері жєне олардан
жасалған ... ... ... етіп ... ... (летчик), қондырма (надстройка), ереуіл (завастовка),
қолжазба (рукопись), алғы сөз (предисловие), т‰йсік
(ощущение), амал (действие), ж±рнақ (суфикс), одақ
(союз), айтыс (дискуссия), сыншы ... ... ... ... ... ... лайықты балама іздеп табу кейбір дублет
сөздерге дербес мағына теліп, олар бір – ... ... ... білім – ғылым – ілім сияқты мағынаға ... ... ... ... ...... ғылым –
наука, ілім – учения. т.б.
Орыс тіліндегі ... ... ... ... ... ... ... сөздер активтеніп, олардыњ белсенділігі
арттырылған. Мєселен: орыстыњ (фонд, запас,
резерв)деген ‰ш ... сөзі ... қор ... бір ... ... ж‰р. Сол ... орыс тіліндегі строй,
стройка, строения, устройства, стройтельство, патройка,
тєрізді бірнеше терминге қазақша қ±рылыс деген жалғыз сөз
балама болып авлынған16.
Орыс тіліндегі терминдерге лайықты ... ... ... ... ... ... қалып ж‰рген ана
тіліндегі кейбір көнерген сөздер мен жергілікті ... ... іске ... ... ... ... ‰й, ... – табра, тоњба, тиф – с‰зек, кезек;
перепонка – жарғақ, желқабық; мочевой – несеп, тынжы боып
аударылған.
Орыс тіліндегі терминдерге аударып алуда ... ... ... ... ... ... ... терминдік жања
мағына қосып алған мысалы: сыбаға деген сөз б±рынғы
мағынасыныњ ‰стіне орысша удел (сыбағалы салмақ) деген
терминдік мағына; жеу, ... ету ... ... ... ... ... ... қолданылады. Мешелі сөз медицинада
рохит, ал теміреткі – экзема деген сөздердіњ орнына балама
етіп алынған.
Орыс тіліндегі терминдерді қазақша аудару барысында тіліміздегі
көптеген ... ... – у, - лық, - лік, - ыс, - іс, ... - ме сияқты ж±рнақтардыњ сөзден сөз тудыру қабілеті
мейлінше кењейгендігін көреміз. Мысалы: созревания –
пісу, жетілу; увольнение – ... ... ...
улану, ±шыну; поогирение – мадақтау; кружок – ‰йірме;
соединение – қосылыс; осыль – қорым. т.б. ... ... ... лайықты балама табылған мағынасы
аударылып қазақша берілсе, баламасы жоқ мағынасы ... ... ... ... сөзініњ қоғамдық ғылымда
қолданылатын мағынасы кезењ десек, физика ғылымындағы
мағынасы фраза деген қалпында алынған.
Орыс тіліндегі көп мағыналы ... ... ... ... бір мағынасында ғана ауысып қолданылған. Мысалы:
операция – ассимилияция, база, варвар, балласт, вассал
сөздері орыс тілінде көп мағыналы болғаны мен, қазақ
тілінде дара ... ... ... ... ... тіліне қабылдау қажет болған
жағдайда, олардыњ т‰бірі сол қалпында алынып, орысша
қосымшасы қазақ тілініњ қосымшасымен алмастырылады.
Мысалы: ... ... ... ... ... ... қазақша нормалау, награттау,
газдандыру, электрлендіру, цементтеу болып аударылады.
ХІХ ғасырдыњ ІІ жартысындағы қазақ жазба єдеби тіл лексикасы
негізгі ‰ш тєсілмен, яғни:
1. ... ... өз ... т‰рленуі арқылы.
2. Тікелей орыс сөздерін қабылдау жолымен.
3. ... ... ... ... ... ... жања сөздермен толығуы қоғамдық өмірдегі алуан т‰рлі
өзгерістермен байланысты болғандықтан, ... ... ... қараған жөн.
Пайдаланылған єдебиеттер
1. Димитрев Н.К. О тюркских элементах русского словаря ІІ
Лексикографический сборник. Вып,Ш, 1958, стр. 3-33 ... ... Н.А. ... В.И. и др. Развитие и обогащение руского
языка за счет займствований из языков народов СССР ІІ
Взаймодействие и взаимообогащение языков ... ... 1961. (1) 52-53 ... ... И.Г. ... ... о ... вкладе в
славянских языках ІІ Проблемы русского языкознания М.1970.
(2). 41-53 ст.
4 . Мусабаев Г.Г. Современный казахский язык Алма-Ата 1959г. ... 47-48 ... ... Г.Г. Современный казахский язык Алма-Ата 1959г. 1,
с. 47-48 стр. 6. ... И. ... ... Ташкент,
1883 (5)
7. Мусабаев Г.Г. Лексика современного казахского языка. Автореф.
дис... д-ра филол. Наук. Алма-Ата, 1960, с 25 ... ... І., ... Ғ. ... ... тілі ... Алматы, 1962ж., 98б. (8)
9. Кењесбаев І., М±сабаев Ғ., Қазіргі қазақ тілі (Лексика,
фонетика) 1957, 97 бет ... ... Н.К. О ... ... русского словаря ІІ
Лексикографический сборник. Вып,Ш, 1958, стр. 3-33 (11)
11. Исенгалиев В.А. Тюркские глаголы с основании,
заимствованными из русского языка. Алма-Ата,
1966, стр 10 ... . ... ... словарь. Под редакцией проф.
Н.Т.Сауранбаева, 1954, 152-153 стр. (13)
13. С‰лейменова Б. О Русских словах, в ... ... Каз ССР. ... общ, ... 1964. Вып.4 (14)

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 26 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1.Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары; 2.Өзге тілден енген сөздер; 3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; 4.Лексикография7 бет
Ескі қазақ жазба ескерткіштеріндегі сөзжасам164 бет
Тiлдегi кiрме элементтер және оның қалыптасу жолдары18 бет
Тілдегі кірме сөздерді зерттеу мәселелері68 бет
Шығарма тілін лингвистикалық талдаудың сипаты4 бет
Қазіргі түрік тіліндегі ағылшын тілінен енген кірме сөздер46 бет
Әдеби тіл және жалпыхалықтық тіл жайлы55 бет
«ҚОЗЫ КӨРПЕШ - БАЯН С¥ЛУ» жырының варианттары41 бет
Шандоз – көшелі тақырып7 бет
Қазіргі таңдағы валюталық нарық дамуының негізгі тенденциялары15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь