Биосфера ұғымы

Биосфера (bios – тіршілік және грек. sрһаіrо — шар) — Жер планетасының тірі организмдер мекендейтін, тіршілік тараған қабаты. Оның құрамы, құрылымы және қуаты барлық тірі организмдердің тіршілігінің жиынтығымен сипатталады. Ол атмосфераның төменгі қабатын, гидросфераны және литосфераның жоғарғы бөлігін қамтиды. Биосфераның жоғарғы бөлігі атмосфера қабатының 20 — 25 км биіктігінде озон қабатымен шектеледі. Оның төм. шегі құрлыкта 2 — 3 км, ал мұхиттарда 1 — 2 км тереңдікке дейін жетеді. Биосфера терминін алғаш рет 1875 ж. австрия ғалымы Э. Зюсс енгізген. Биосфера туралы ілімнің негізін 20 ғ-дың 20 - 30-жылдары В.И. Вернадский қалаған.
        
        БИОСФЕРА
Биосфера (bios – тіршілік және грек. sрһаіrо — шар) — Жер ... ... ... ... ... ... Оның ... және қуаты барлық тірі организмдердің тіршілігінің ... Ол ... ... ... ... ... ... бөлігін қамтиды. Биосфераның жоғарғы бөлігі атмосфера
қабатының 20 — 25 км биіктігінде озон қабатымен шектеледі. Оның төм. ... 2 — 3 км, ал ... 1 — 2 км ... ... жетеді. Биосфера
терминін алғаш рет 1875 ж. ... ... Э. Зюсс ... ... ілімнің негізін 20 ғ-дың 20 - 30-жылдары В.И. Вернадский қалаған. Ол
биосфераны организмдер мен ... ... ... деп ... Ол ... ... тіршілік химиясымен байланыстыра отырып, жер бетін ... ... ... атап ... Биосферадағы тірі з а т т а р —
ұсак организмдер, ... ... ... және ... ... газ массасы тәрізді Жердің үстіңгі бетіне таралып.
айналадағы ортаға белгілі дәрежеде ... ... Олар ... ... ондағы көміртегі, оттегі, сутегі және азот барлық тірі
заттардың 90%-ін құрайды. ... ... тірі ... массасы
1,8 —2,5х1012 т (құрғак затқа шакканда). Құрлықтағы ... ... (99.21 ... 0,8%-і ... үлесіне тиеді. Биосферадағы тірі
организмдер өмір сүретін ортасымен ... ... ... ... ... ... ... динамикалық жік — ... ... ... ілім биосфера, планеталык құбылысы ... және жер ... ... процестермен өзара
байланысын; тірі организмдердің биосферада атомдардың таратуын ... ... ... ... ... адамдардың кен байлықтарын
казу, орман өсіру, ... ... ... су қоймаларын, калалар салу,
суды, топырақты атмосфераны ластау, топырақ эрозиясы салдарынан биосфераның
құрылымына әсер ...... ... ... ... ... ... бірден пайда болған жоқ. Ол өте көне заманнан бері қарай күні
бүгінгі дейін біртіндеп ... ... ... ... бері ... келе жатқанын дәлелдейтін палеонтологиялық ... ... ... ... жер қыртысының әрбір қабаттарынан табылады.
Осы қабаттарға сүйене отырып, ғалымдар биосфереаның негізгі пайда ... ... ... ... ... ең бірінші заманы Архей деп аталады. Бұл кезде биосфера қандай
жағдайда дамығаны және ... тірі ... ... ... ... жүр. Тек қана ... ... түрі болған ғой деп ғалымдар
топшылайды.
Протерозой эрасы– биосфераның екінші дәуірі болып ... ... ... ... ... тіршілік еткен. Олардың сол дәуірде
тасқа жабысқан қалдықтары ... тау ... ... ... де
байқалады. Протерозой дәуірінде биосфера қандай жағдайда ... ... ... Ол ... ... ... жоқ.
Биосфераның палеозой эрасы немесе ертедегі тіршілік ... Бұл ... ... бұдан 570 миллион жыл бұрын басталып, 300 миллион ... Бұл эра ... ... ... девон, карбон және пермь
дәуірлері болып бірнеше бөлінеді.
Кембрий дәуірінде барлық ... ... ... ... Олар ... ... ... Олардан құрлыққа бейімделген өсімдіктер ... Тек қана ... ... ... құрлыққа біртіндеп шыға
бастап, дами түсті. Бұл уақыттағы өсімдіктердің ең ... ... ... ... олар ... дәрежеде дамыған өсімдіктердің еді.
Псилофиттердің жер астындағы бөлігінде тамыр ... ... ... ... сыртын эпидермис қаптап тұрған. Олар ... ... ... ... ... әсер еткен алғашқы топырақ
және ылғал болды. Мұндағы бір ғажайып жай, ... ... ... өскені белгілі. Псилофиттер 20-30 млн. жылдай өмір сүрді деп
топшылайды ғалымдар.
Девонның аяқ ... ... ... ... ... және
папоротниктер қаулап өсе бастады. өсімдер құрлыққа ... ... ... ... ауаның химиялық құрамы өзгеріп, құрлық
жануарларының дамуына жағдай туды, өйткені ... ... ... ... ... ... дәуірінде жылы және ылғалды болды. Мұның өзі құрлық өсімдіктерінің
қаулап өсуіне мүмкіншілік жасады. Әсіресе ... ... ... ... ... қамтыды. Бұл дәуірдегі өсімдіктер негізінен
плаундар, қырықбуындар және папоротник ... ... ... ... көмір дәуірінің басында солардың орнын түгелімен басты.
Плаундар өте биік ... ... мен ... ... ... биіктігі 40-50 метрге дейін жеткен. Диаметрі 2-3 метрдей
болған. Бұлардың діңдері тік, ... ... ... ... ... түскен жапырақтар шіріп, топырақтың қарашірігін молайта түсті. Ол
өсімдіктердің өсуіне қолайлы жағдайлар туғызды.
Сонымен қатар лиан тәрізді ... де ... Тас ... ... ... тер және кордаиттер қаулап өсті.олар ағашқа ұқсас ... ... 40-50 ... ... ... Осы өсімдіктердің лацент
тәрізді жапырақтары болды.
Тұқымынан көбейетін өсімдіктердің пайда болуы ... ... ... ... ... мүмкіншілік туғызды.
Пермь дәуірінің бас кезіндегі өсімдіктерде тас ... ... ... көптеген белгілер болды.
Мезозой эрасы немесе орта ... ... ... 125 млн. жыл ... 115 млн. жылдан астам уақытқа дейін созылған. Триаста тау құрылу
процесі баяуланды. Юра ... жылы ... Бұл ... алып ... ... ... өзгерістер болды. Осы кезде теңіз сулары азайып, құрғақ
жерлер көбейе бастады. Климат кенеттен өзгеріске ұшырады. Профессор М. ... бұл ... күн ... ... ... байланысты деп
жорамалды. Осыған дейін аз түсіп тұрған күн сәулесінің кенеттен өсуі жаңа
прогрессивті ... ... ... ... бұдан 70 млн. жыл бұрын басталған. Осы уақыттан бері барлық
эралар бойынша ... ... ... ... ... Үлкен өзгерістер
болды.
Төрттік дәуір жер бетінде тіршілік дамуынаның ақырғы және ең ... ... ... ... ... бір ... ... ғана болады. Бұл дәуірге
тән жағдай — сол суық ... және мұз ... жылы ... ауа ... отырғаны байқалады. Өйткені өсімдік әлемі мен жер қыртысының даму
процесі біркелкі емес. Мұздар жер бетін ... ... ... ... ... ... ... кетті. Мұздар қайтадан ери бастаған
кезде жылылықты сүйетін өсімдіктер өсе ... ... ауа ... өсімдіктердің өсуіне қолайлы жағдайлар туды.
Биосферада тіршілік қалай пайда болды.
Тіршілік жайындағы идеалисттік концепцияның пайда ... ... ... Оның негізін салушы гректің ертедегі философы Аристотель еді
(ол б.з.д. IV ғ. өмір сүрген). Аристотельдің айтуынша ... ... өсу және ... ... ... яғни өзінің ішкі мақсаты бар
принцип себеп ... ... ... ... ... бүкіл тарихында
аристотельдік формуланы идеалистер өңдеп, оған ... мән және баға ... ... ... ішінде ең ықпалды дегені – ... ... тірі ... ... ... күші бар ... Ол ... құдіретімен тірі организмдерге беріледі. Осыған орай
органикалық заттар ... ... ... ... деп түсіндірді. Биологияда
витализм ең бір реакцияшыл ағым еді.
XVII–XVIII ғ. витализмді жақтаушы дәрігер Г.Шталь (1660-1734) болды. ... ... барі тез ... ... ... ... түзіледі,
олардынң ыдырап кетуіне бөгет жасайтын ... жан ... ... процестерді басқарып тұрады, организмде жан болғанда ғана адам
мен жан-жануарлар ... тірі ... ... ал жан ... шығып
кетісімен-ақ денедегі органикалық заттар ыдырай бастайды деп тұжырымдады.
Виталистер тіршілік күшін материясыз ерекше ... деп ... ... ... тәуелсіз деп түсіндірді. Виталистік концепцияны жақтаушылар
тіршілік күші құдайдың құдіретімен жаралган деп ... ... ... өмір бар ... діни ... жан мәңі деген теріс ұғымды таратты.
Әдетте виталистер өздерінің козқарастарын дәлелдеу үшін екі ... Оның ... – тірі ... ... ... ... Ол – ... жасайтын тіршілік күші. Сондықтан да оларды
қолдан синтездеп алуға болмайды деген қорытындыға келеді. ... ... ... ... сақталу заңын қолдануға болмайды деп дәлелдейді.
Бұл жағдайлардың біріншісінің 1829 жылдың өзінде-ақ ... ... ... Өйткені ғалым Ф.Велер лаборатория жағдайында циан қышқылының
аммоний ... ... ... ... Мочевина дегеніміз – адамның
несебінде болатын ... зат. ... ... қосылыстардан
органикалық заттарды синтездеп алуға болатыны анықталды. Міне осыдан ... ... ... ... ... ... ... Қазіргі
кезде химиктер жүз мыңнан аса органикалық ... ... ... ... ... ... және органикалық қышқылдарды синтездеп
алады.
Ұлы ...... ... фотосинтезді мысалға келтіре отырып,
энергияның сақталу ... ... ... де ... ... ... ... виталистердің екінші концепциясы да жоққа шықты.
Кейінгі ... ... ... ... ... ... ... болды. Бұл XVIII ғ. француз материалистерінің ықпал етуіне байланысты
болған еді. Осы ... ... ... мәні ... ... қарсы шығып, бүкіл тіршілік құрылыстары ... ... ... шектелінеді деп түсіндіреді. Бұл теория бойынша тірі
организмдердің елі ... ... жоқ деп ... ... ... тірі ... қалай жаралғанын білу мүмкін емес деді.
Ф.Энгельс "Табиғат ... және ... ... атты ... ... ... оның ... диалектикалық материализм тұрғысынан
түсіндірді. Сондай-ақ тіршіліктің мәнін түсінудің принципін бірінші рет дәл
көрсетті. ... ... тірі ... ... ... ... ... Осы тұрғыдан олі және тірі материяның біртұтастығы мен тіріге ... ... бар ... ... тірі және өлі заттардың шыққан тегі бір екенін химиялық анализ
жасап білуге болады. Барлық тірі ... ... ... ... тұрады. Тірі заттар анорганикалық қосылыстардан түзілетінін білу
қиын емес. Мысалы, анорганикалық және органикалық ... ... ... ... ... ... йод, элементтері бар. Тірі
организмнің өлі табиғаттан құралатыны кейінгі кезде ... ... ... ... ... ... тек ... элементтерден
ғана түзіледі. Өсімдік қурағаннан кейін олар ... ... ... ... табиғатта элементтер айналым жасап тұрады. Тірі организм
өзінің ... ... ... бір ... болып саналады.
БИОСФЕРАДАҒЫ ТІРШІЛІКТІҢ ПАЙДА БОЛУЫ ТУРАЛЫ ҚАЗІРГІ КӨЗҚАРАСТАР
Кейінгі кезде биохимия, биофизика және биология ... ... дами ... ... ... қалай пайда болуын
анықтайтын бірнеше жаңалықтар ашылды. Кейінгі 15-20 ... ... ... және ... ... ... белок емес
заттарға (нуклеин қышқылдарына) байланысты ... ... ... ... материядан пайда болуы жайында тікелей
экспериментті түрде алынған материал болмағандықтан мұны шешу ... ... жоқ. ... ... биология ғылымында идеалистердің пікірлері
орын алып отырады. Идеалистер ең алдымен діни ... ... ... ... құдайдың құдіретімен пайда ... ... ... жан-жануарларды, адамдарды өлі инертті заттардан
қазіргі ... ... ... ... бейнелі түрінде құдай жаратты деп
соқты. Ертедегі вавилондық жоне мысырлық ... ... ... үнділік
ертегілерде тірі денелер өздігінен пайда болды деп ... ... ... де тірі ... ... ... ... болады
дегенге саяды. Адамзат құрттар, моллюскалар немесе шіріген заттардан пайда
болады деп түсіндіреді.
Бірақ Франческо Редидің ... ... ... тірі организм өзімен-
өзі кенеттен пайда болады деген ұғымды жоққа шығарды. Ол жас етті алып, оны
стаканға салып, бетін ... ... ... ... тірі ... ... ... Сонымен шыбын личинкаларының шіріген еттен пайда болмайтынын
делелдеп шыкты.
Луи Пастер бактериялардың ... ... ... ... ... Сонымен тірі организм ешқашан да өзінен-өзі дамымайтыны
белгілі болды.
Тірі ... ... ... денелерден даяр күйіңде келді деген болжам
бар. Оны ... ... деп ... Мұны ... рет ... ... ... еді. Бұл теорияны В.Томсон мен ... ... ... ... тірі ... ... космостық денелерден метеориттермен
келді деп көрсетті. Бұл ... емес еді. ... ... ... ... ... қызады да балқып кетеді. Оның сыртына жабысқан тірі
организмнің бірі де ... ... ... ... паноспермия концепциясы шықты. Мұның маңызы мынада: ауада ... ... ... ... ... өз бетінше жүзіп жүреді. Ол
метеориттермен бірге жерге ... де ... деп ... ... ... ... Аррениус ұрық метеориттермен бірге жерге түсе алмайтынын
айтты. Өйткені метеорит ... ... ... ... ... оның
температурасына іс жүзінде бірде-бір тірі организм ... ... ... ... теориялар тіршіліктің жер бетінде пайда болу проблемасын материалистік
тұрғыдан шешудің орнына ... оның ... ... тастады. Олар
анорганикалық заттардан органикалық материаның дамитынын көзге ілмеді. ... ... ... ... ... ... процестердің болғанын да
ескермеді.
Ф.Энгельс: "Табиғат диалектикасында" материалистік тұрғыдан ... ... ... ... ... ... ... да тыныштық қалыпта
болмайтынын, ол үнемі қозғалыста болып, дамып отыратынын айтты. Материя
өзінің дамуында әр ... жаңа ... ... ... деп ... ... ... ТЕОРИЯСЫ
Жер бетінде тіршіліктің пайда болуы жайындағы осы ... ... ең ... ... ... ... Оның ... жер бетіндегі тіршіліктің пайда болуы негізінен үш кезеңнен тұрады.
Бірінші кезең – органикалық заттардың түзілуі; екінші кезең – ... ... ... ...... ... ... дәуірі.
Барлық организмдер негізінен органикалық заттардан ... ... ... ... ... ... ... органикалык заттар
анорганикалық ... ... және ... арқылы
синтезделетіні толығымен анықталады. ... ... ... ... түзеледі. Тіршілік пайда болмай тұрған кезде қарапайым
органикалық заттар ... ... ... ... ... қиын ... О ... анорганикалық заттар бірімен-бірі химиялық
реакцияға түсіп әртүрлі органикалық денелер түзгені ... ... ... ... ... ... зерттегенде көптеген
органикалық қосылыстар химиялық жолмен түзілетіні байқалып отыр. ... ... ... және т.б.) ... ... ... болатынын зерттеулер анықтады. Көмірсутектері
организмнің қатынасынсыз абиогенді жолмен құралады. ... ... ... ... ... ... ... онда органикалық заттардың
қарапайым түрлері бар екені ... Алыс ... ... ... құрамында да көмірсутектері, тіпті оның күрделі
түрі бар екені белгілі болды. Біздің "Жер" деп аталатын ... ... яғни ... мсн ... ... ... айтарлықтай көп. Жердің орталық ядросы тұтасымен карбиттерден
құралғаны кейінгі кезде белгілі болып отыр.
Д.И.Менделеев балқыған ... суды ... ... ... ... жоқ кезде де көмірсутегінің абиогенді жолмен
түзілгеніне күмән келтіруге болмайтыны дәлелденді.
Академик А.И.Опариннің теориясы бойынша ... ... ... ... болған. Суда қарапайым СН4, NН3 және басқадай қосылыстар бар. ... ... ... амин ... ... ... Ал амин қышқылдары
бірімен-бірі қосылысып полипептид тізбегін құрайды. ... ... ... ... ... ғалымы, химик С.Миллер экспериментті түрде аммиактан, метаннан,
су буынан және сутегінен амин қышқылдарын синтездеді. Амин ... ... ... ... жер ... ... ... жақын еді.
Миллер өз ... ... ... ... ... ... заряды мен ультракүлгін сәуленің әсерімен осындай
амин қышқылдары синтезделінген деп түйді.
Ультракүлгін сәулелерді қолданып, амин ... ғана ... ... ... ... ... бірі ... азоттық негіздерін
қолдан синтездеуге болатындығын дәлелдеді. Осы кезде биохимиктер белок
молекуласы толық ... ... ... ... ... ... ... басқа белоктық заттарды қолдан синтездеп алуға мүмкіншілігіміз ... ... бәрі ... ... ... дәлелдейді.
А.И.Опариннің теориясы бойынша белоктың түзілуі коацерват тамшысының
түзілуінен басталады. ... ... ... ... ... Оның ... тән ... бар. Коацерват тамшылары
белокты заттарды араластырғанда шығады.
Коацерваттардың ... тез ... ... жай, ... тұрақты болған.
Тұрақтыларынан күрделі денелер құрыла бастаған, яғни алғашқы тірі организм
пайда болған. Осындай бастапқы организмнің дене құрылысы, ... ... ... ... бір ... ... ... төмен еді.
Энгельстің сөзімен айтқанда, ондай белокты дене ... және ... ... Онда ... да ... Оған қарағанда қазіргі кездегі
қарапайым организмнің дене құрылысы өте күрделі келеді. Белок ... де ... Осы ... ... ... ... өте күрделі. Ол рибонуклеин қышқылына байланысты.
БИОСФЕРАДАҒЫ ЗАТТАРДЫҢ ... ... ... ... ... Ол тірі организмдер арқылы реттелінеді.
В.И.Вернадскийдің ілімі бойынша, тірі организмдер күн ... ... ... ... энергияға айналдырады.
Химиялық энергия механикалық энергияға өзгеріп, ... ... ... биосферада үздіксіз жүріп отырады. Бүл жөнінде жердің ... ... роль ... ... өсімдіктердің құрамында жасыл хлорофил
бар. "Хлорофиллдің жасыл түйіршігі",– деп ... ...... ... ... Оған бір ... күн ... ағылып келіп
жатады, ал екінші жағынан, одан жер бетіндегі тіршілік ... ... ... ... ... ... 1,1.1026 ... энергия келіп сіңеді. Оның 42
процентін жер ... ... ... да, ал ... 57 ... ... сақтайды. 1 процент энергия өсімдіктерге жиналады. Бұл ... ... ... болатын фотосинтез процесінде жұмсалады.
К.А.Тимирязевтің сөзімен айтқанда, ... ... ... аспан мен жер
арасындағы дәнекер болып есептелінеді. Күн ... ... ... ... ... ... ретінде сақталынады немесе
консервіленеді. Ал химиялық энергия жан-жануар организімінде механикалық
энергияға айналады да ... ... ... ... ... ... ... деп аталады. Себебі олар дайын
органикалық заттармен қоректенеді.
Фотосинтез процесінде бөлініп ... ... ... ... жан-
жануарларға және басқадай аэробты (оттегімен тыныс алатын) ... ... ... ... ... ... арқылы жылына ауаға 400
миллиард тонна оттегін бөліп шығарады. Биосфераға ... ... ... ... ғана ... ... ... азаймайды.
Жер бетіндегі жасыл өсімдіктер мен судағы балдырлар өздерінің лайда болған
кезінен бастап 550 миллиои жыл ішінде атмосфераға оттегінің 24,3.1015 тонна
қорын ... ... ... ... 323 ... ... ... зат
есебімен алынғанда). Оның 74 проценті құрғақ ... ... ... ... суда ... ... балдырлардікі. Осы органикалық заттың 40
проценті көміртегінің ... ... ... ... 93 ... тонна көміртегін сіңіреді. Оның 24
миллиард ... жер ... ... 69 ... тоннасын судағы
организмдер қабылдайды.
Осы мөлшерде көміртегі ауадағы көмір қышқыл газынан алынады. Көміртегі
есімдіктерге ... оның ... ... ешқандай да азаймайды.
Себебі, органикалық заттар жерде ... ... де, ... ... таратып отырады. Ауадағы көміртегінің мөлшері 2,3.1012 тонна.
Көмір қышқыл газы ауаға ... ... ... ... мен ... дем ... жағылған отындардан (мұнай, газ,
көмір, шымтезек) қосылып отырады. Отқа ... ... ... ... ... көмір қышқыл заты тарайды. Ауадан мұхиттарға айналым жасайтын
көмір қышқыл газының мөлшері 1.1010 ... ... ... ... газы ... жылдың ішінде толық айналым жасайды.
Мұхиттарда 1,3.1014 тонна көмір қышқыл газы бар, яғни ол ... 60 ... ... және ... тірі ... ... ... де
айналым жасайды. Ол ауадан жерге, жерден ауаға ... ... ... ... жасыл өсімдік пайда болғаннан бері 10 000 ... ... қоры ... Өсімдіктер жер бетінде 550 миллион жыл ... ... ... ... ... тас көмірдің,
шымтезектің, ... ... жөне тағы ... ... ... ... ... кездеседі. Олардың құрамындағы көміртегі 71,3.1015
тонна, яғни 7,1 триллион ... ... және ... ... ... ... организміндегі 5,18.108 тонна көміртегі суға келіп
қосылады . ... өте ... ... Ол тірі ... атмосферадан тірі организмдерге сіңеді де, биосферада циклді
айналым жасайды. Сондай-ақ сутегі де және ... ... да ... ... жасап отырады. Қорыта келгенде айтатынымыз, биосферадағы
химиялық элементтердің ... ... ... тірі организмдер болып
есептелінеді.
Бұл айналым екі ... ... 1) күн ... ... ... ... белок және органикалық қышқылдар түзіледі; 2)
органикалық заттар ыдырайды да ... ... ... ... ... ... процестерге жұмсалынады. Органикалық ... ... ... ... ауысады. Сөйтіп топырақтағы
минералды элементтерді көбейтеді.
Айналым ... ... ... ... ... ... ... системасындағы химиялық элементтердің көпшілігі
активті түрде биосферада ... ... ... ... екі ... ... 1) ... айналым – мұнда элементтердің ішіндегі ең негізгі
өзгеретіндері оттегі, сутегі, азот, ... 2) ... ...... элементтер йон түрінде, болмаса молекула күйінде жер асты, өзен,
көл, теңіз, мұхит суларында ... Бұл ... ... ... отырады. Атап айтқанда, натрий, магний, темір, күкірт, хлор, калий,
марганец, фтор және тағы басқа толып ... ... және ... ... ... ... ... оттегі, сутегі
және азот ауада айнальш жасайды. Бұл газдардың ауадағы ... ... ... 98 ... ... ... бар. Тірі организмдер тіршілік
қабілетін жойғаннан ... ... ... ... да газға айналады. ... тірі ... ... ... ... ... үнемі
биохимиялық айналым жүріп тұрады.
Биосфера өте көлемді болғаңдықган және ... ... ... ... ... да ... болып келеді. Биосферадағы органикалық
және анорганикалық заттардың айналымы абиотикалық (температура, ылғал, күн
сәулесі) және ... ... ... ... ... етіл ... және биотикалық факторлар бірімен-бірі тығыз байланысты.
Кейбір жағдайда абиотикалық және биотикалық ... ... ... ... ... қолайсыз болады. өйткені бүлар біріне-бірі қарама-қарсы
келеді. Сөйтіп әрбір тірі организім өте күрделі ... ... ... ФАКТОРЛАР
Жан-жануарлардың тіршілік етуінде үнемі өзеріп тұратын температура, ылғал,
күн сәулесі ... роль ... жер ... мұхиттар мен теңіздер өсер ... ... ... де байланысты. Мысалы, ... ... ... -40° ... + 40° ... дейін жетеді. Тек
экваторда температура бір қалыпты +25° градуста ... ... ... 1 ... ... өтксн сайын ауаның жылдық орташа
температурасы ... бір ... 0,5 ... ... ... Ал
аспанға қарай көтерілгенде температура әрбір 100 метр сайын 0,5 градус
төмендейді. Биосфераның әр ... ... әр қилы ... ... ... ... өсіп ... Оған сәйкес
жануарлардың, өсімдіктердің және басқа жәндіктердің түрлері көп болады.
Мысалы, омыртқасыз ... ... ... +30 градусқа дейінгі
температурада тіршілік ... ... ... өсімдіктердің өсетін
ортасында температурада +30, +40 градустан аспайды. Бірақ кейбір ... +50 ... да өсе ... Ал бактериялар, көк жасыл балдырлар
ыстық бұлақтар мен бастауларда да ... ... ... ... +80 ... ... барады.
Жануарлар мен өсімдіктердің тіршілігінс биосфераның температурасы әр қилы
әсер етеді. Олардың онтогенезінің ... ... ... өмірінің
ұзақтығы, өсіп-өнуі биосфераның температурасына тікелей байланысты болады.
Оны ... ... деп ... ... ... және максимум
кризистік температуралары да болады. Осы ... ... ... соң,
дененің жасырын жылуы бөлініп шығады да оның ... ... ... басылып қалады. Организм клеткаларындағы шырын мұзға
айналады. Соның ... ... ... ... кейбір
түрлері анабиоз (жансыз) калпына көшеді. Клеткалардағы зат ... ... ... ... ... қалмайды.
Температураның өзгеруіне карай өсімдіктер мен жануарлардың бірнеше жолмен
бейімделуішілік қасиеті байқалады. Мысалы, ауаның температурасы көтерілген
кезде, өсімдіктер буланып, ... ... ... әсіресе шөл,
шөлейт аймақтарда жаз ... ... ... ... ... ... ... келеді)
Құстар мен сүтқоректілерден басқа жануарлардың көпшілігінің организмінің
температурасы тұрақсыз келеді де өзін қоршаған биосфераның температурасына
қарай ... ... ... ... зат ... ... ... Мұндайларды пойкилотермиялы (құбылмалы) ... деп ... ... ... ... ... да бар. ... құстар мен
сүтқоректілер жатады. Жылы қандылардың зат алмасу ... ... ... ... ... ... ... орай олардың температурасы белгілі бір
қалыпта ұсталып тұрады. Құстардың көпшілігінің жылуы 40 градустан жоғары
болады. Сүтқоректілердің температурасы ... ... ... Биосфераның ылғалдығы бірқалыпта тұрмайды. Бұл көбінесе жауын-
шашынға байланысты. Әр ... ... әр ... ... ... ... және адамдардың организмінде
көп су бар. Ол қорек заттарды тарату, ... ... ... ... алмасу (терморегуляция) міндетін атқарады. Осыған орай жануарлар
мен өсімдіктерге суды сактайтын ... ... ... ... ... ... бар. Ол ... су мен газ кейде аз, кейде ... ...... тірі ... ... ... бірі. Онсыз тіршілік
дүниесінде ешқандай физиологиялық және ... ... ... ...... көзі, тіршіліктің тірегі. Оның радиациясы әртүрлі әсер
етеді. Күн ... ең ... ... ... ... әсер етеді.
Спектрдің организмге тигізетін әсері сан қилы. ... ... ... ... жағынан өте күшті келеді. ... ... ... зиянды ультракүлгін сәулелерін ұстап тұрады. Жерге
300-400 ммк толқындары ғана келіп жетеді. Олар ... ... ... Мысалы, диапозоны (толқу көлемі) 250-280 ммк сәуле Д витаминнің
адам, жан-жануарлар организімінде ... ... ... желектерінің биомасса түзілуіне қажетті сәулелердің
бірі – ... ... ... 888 ... ... сәулелер. Өсімдік күн сәулесінің бір ... ал ... ... ... ... ... Қалғандары жерге тарайды немесе
аспан кеңістігіне шашырап кетеді. Жер ... ... ... әлеміне және адамзат баласына қажетті сәулелер толқынының ұзындығы
800 ммк-ден аспайды. Өсімдіктер әлемі мен жануарлар дүниесі күн ... ... ... қасиетіне ие болады. Мысалы, кейбір
қоңыздардың түсі ақшыл болып ... де, күн ... ... ... өзін ... ... сәулесінен қорғайды. Тек ... ... ... ... жарқырауық реңдері болады. Олар да күн
сәулесін шашыратып жібереді. Осындай бейімделушілік тірі ... ... ... ... береді.
Абиотикалык факторлар организмге тікелей әсер етіп қана қоймайды. Мысалы,
күн сәулесі ... ... ... ... температура жоғарылайды. Ол
кейіннен ... әсер ... ... бір ғана ... көптеген түрі өмір сүреді. Биосфераның абиотикалық факторы
қолайсыз болса, олар анабиоз жағдайына көшеді. Ал көпшілігі ... ... ... ... ... сатысына ауысады. Мәселе жеміс-жидек
ағаштарын алайық. Жаз айларында олар қарқынды ... де ... ... ... ... біртіндеп сарғаяды, жапырақтарын түсіреді. Кейбір
аңдар мен құстардың жаздай жайлаған жеріне қыстап қалатындары да ... ... жылы ... ... ... ... ... организімінде
бірнеше күрделі физиологиялық және биохимиялық ... ... ... ... ... ... ... қоршаған орта үлкен әсер
етеді. Ол клеткаларда анабиоз жасайтын ... ... ... Әсіресе, күзде күн қысқарған кезде клеткаларда анабиоз жасайтын
қосылыстар түзіледі. Олар қысқа қарай зат ... ... ... ... ... ... Сондықтан да жануарлар қысқы ұйқыға
кетуге мәжбүр ... ... ... ... ... ... Сөйтіп маусымдық кезеңді басынан ... ... ... ... жаз ... ... күзде қайтадан өсіп жетіліп,
қысқа қарай қалыңдай түседі. Сонымен биосфераның абиотикалық факторлары жан-
жануарлар дүниесін, өсімдік әлеміне және адамзат баласына ... ... ... ... ... организімінің сезім органдары қабылдайды да оны ішкі ... ... Ал ... жүйелері организмге жайлы, денені сыртқы
факторлардың өзгеруіне қарай бейімдеп ... ... ... ... ... ... Тірі ... маусымдық өзгеріс жасауы
биосфераның ... ... ... ... ... Мысалы, күннің
ұзаруы не болмаса қысқаруы жануарлардың ... ... ... ... етеді. Қор ретінде жиналған органикалық заттар да организмге бірден
биологиялық белгі бере алды.
БИОТИКАЛЫҚ ФАКТОРЛАР
Биотикалық немесе органикалық табиғат ... ... – бір ... бір ... ... ықпалы. Биотикалық фактор – түр ... ... және ... ... түрлерге жататын тұқымдастарының
қарым-катынасынан құралады. Түр аралық қарым-қатынастардың формалары ... ... ...... ... ... биосферада
зиянды заттар мөлшерінің көбеюі, жаңа химиялық қосылыстардың пайда болуы,
температураның көтерілуінен ... ... ... себептері:
өнеркәсіптің (энергетика, транспорт, т.б.) тез ... ... ... мен ... ... ... ... кеңінен
пайдалану, халық санының өсуі және урбанизациялану (қалалардын өсуі). Кен
қазындыларын өндіру кезінде жер ... ... 100 ... ... ... ... Оның 10%-і ғана іске ... да, 90%-і жарамсыз
қалдықтарға айналып жер ... ... Жыл ... ... ... 1 млрд.
тонна отын жағылады, атмосфераға 20 ... ... СО2, 300 млн. ... СО, ... ... N0, 150 млн. ... S02, 5 млн. ... Н2 S, 400 млн. т-ға жуық
күл, түтін, шаң-тозаң түседі. Ал гидросфераны 600 млрд. тоннадай өндірістік
және ... ағын ... ... ... ... және ... ... кезінде әлемдік мұхитқа 10 млн. т-ға жуық мұнай ... Бұл ... ... ... зиян ... Жыл ... топыраққа
100 млн. тоннадай минералды тыңайтқыштар сіңіріледі. Биосферада жыл сайын
түзілетін жүздеген мың тонна әр ... жаңа ... ... көпшілігі
биологиялық және физиологиялық жолмен ыдырамайды. Биосферада ... ... ... жинақталуынан (мыс. пестицидтер, полисферы,
хлордифенилдер, т.б.) және ... ... ... ... сіңіру
қабілеті бар заттардың әсерінен (тыңайтқыштар, ауыр металдар, т.б.) табиғи
жүйелер мен ... ... ... ... ... зат
айналымына бірнеше млн. тонна хлорорганикалық қосылыстарды енгізу, ... ... ... ... мен ... ... ... ежелден калыптаскан тропикалық тізбектердің түзілуіне, соның
нәтижесінде биоценоздардың бұзылуына әкелсе, екінші жағынан, ұсақ ... ... ... ... ... тыс көбеюіне
соқтырды. Ағаш және қазба отындарды (тас көмір, мұнай) негізгі қуат ... ... ... ... ... және ... ... көзі болып табылады.
Соңғы жылдары атмосферадағы қорғаныштық рөл атқаратын озон қабаты
жұкарып ... ... ... ... "озон ойықтары" пайда бола
бастады. Олардың пайда болуына өндірістерден бөлінетін М, С, Рb, Мn, С1, Р,
Вr ... мен ... ... ... әсер етеді. Әсіресе, метан, этан,
пропанның хлорлы жәнс ... ... ... өнеркәсіпте кенінен
пайдалану – озон қабатының жұқара түсуіне үлкен әсерін тигізіп отыр. ... ... ... — Жер ... бүкіл тіршілікке үлкен зиян. Азот
тотықтары мен ... ... ... ... ... ... орасан зор қауіп төндіруде. Биосфераны ластануының тағы бір
қауіпті де қатерлі көзі – ... ... ... ... және АЭС ...

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Биосфера ұғымы туралы6 бет
Биогеоценоз және экожүйе туралы түсінік15 бет
Бірлестіктер экологиясы және экожүйедегі энергия. Табиғи қорлар және оларды тиімді пайдалану. Әлемдегі және Қазақстандағы демографиялық жағдай және азық түлік мәселесі (2014-2015 ж.). Өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығында аз қалдықты технологиялар енгізу12 бет
Адамзаттың экологиялық байланыстарының тарихы4 бет
Адамның қоршаған ортаға биогеохимиялық адаптациясы. Биосфераның биогеохимиялық ұйымдастырылуы және популяцияның физиологиялық гетерогендігі19 бет
Атмосфера және климат11 бет
Биологиялық айналым6 бет
Биологиялық алуантүрілік4 бет
Биологиялық әралуандылық7 бет
Биомасса, фотосинтез, энергия ағыны14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь