Рельеф және климат


Климат - рельеф қ±ратын факторлардың ішіндегі ең маныздысы. Климат пен рельефтің өзара байланысы әр түрлі. Мысалы, үгілу процестерінің ќарќындылыѓы климатќа тікелей байланысты, ол белгілі мөлшерде мүжілу қ±былысының сипатын анықтайды, өйткені климатпен экзогендік күштердін ќарќындылық дәрежесі байланысты. Әр түрлі климат жаѓдайларында өздеріне тән релъефтің ерекше пішіндері пайда болады. Климат рельеф ќ±ратын процестерге каншама тікелей әсер етсе, соншама табиғат ортасының басќа компонеттері, мысалы гидросфера, топырақ-өсімдік жамылғысы арќылы, жанама да әсерін тигізеді. Мысалы, Оңтүстік Батыс Африка жағалауындағы Намиб шөлінің және Оңтүстік Америкадағы Атакама шөлінің пайда болуы жаѓалау бойымен өткен суыќ тењіз ағыстарына байланысты. Б±Л жерде климат осындай рельефтіњ пайда болуына гидросфера арқылы әсерін тигізеді.
Климаттың функциясы болып табылатын өсімдік жамылғысыныњ өзі рельеф қ±ратын процестерге ықпал етеді, мысалы, жер бетінде өсімдік жамылѓысын т±тас болып кеткен жағдайда су торларыныњ ағуы бірден азайып, мүлде тоќтап қалуы мүмкін. Ал өсімдіктер сирек болған жаѓдайда, немесе түгел жалаңаштанып калѓан аймаќтарда физикалыќ және механикалық үгілуге және эрозиялық процестердің дамуына әкеп соғады.

Пән: География
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




Рельеф және климат

Климат - рельеф қ±ратын факторлардың ішіндегі ең маныздысы. Климат пен
рельефтің өзара байланысы әр түрлі. Мысалы, үгілу процестерінің
ќарќындылыѓы климатќа тікелей байланысты, ол белгілі мөлшерде мүжілу
қ±былысының сипатын анықтайды, өйткені климатпен экзогендік күштердін
ќарќындылық дәрежесі байланысты. Әр түрлі климат жаѓдайларында өздеріне тән
релъефтің ерекше пішіндері пайда болады. Климат рельеф ќ±ратын процестерге
каншама тікелей әсер етсе, соншама табиғат ортасының басќа компонеттері,
мысалы гидросфера, топырақ-өсімдік жамылғысы арќылы, жанама да әсерін
тигізеді. Мысалы, Оңтүстік Батыс Африка жағалауындағы Намиб шөлінің және
Оңтүстік Америкадағы Атакама шөлінің пайда болуы жаѓалау бойымен өткен суыќ
тењіз ағыстарына байланысты. Б±л жерде климат осындай рельефтіњ пайда
болуына гидросфера арқылы әсерін тигізеді.
Климаттың функциясы болып табылатын өсімдік жамылғысыныњ өзі рельеф
қ±ратын процестерге ықпал етеді, мысалы, жер бетінде өсімдік жамылѓысын
т±тас болып кеткен жағдайда су торларыныњ ағуы бірден азайып, мүлде тоќтап
қалуы мүмкін. Ал өсімдіктер сирек болған жаѓдайда, немесе түгел
жалаңаштанып калѓан аймаќтарда физикалыќ және механикалық үгілуге және
эрозиялық процестердің дамуына әкеп соғады.
Нивальдыќ климат, Жылдың барлыќ мезгілдерінде жауын-шашыны көп мөлшерде
және қатты (қар, бұршақ) түрде түсіп, жылдыњ жылы мезгілінде қары еріп, суы
буланып үлгермейтін климат. Жауатын ќар, еритін қар мен оның буланатын
мөлшерінен басым болады. М±ндай аймақтардың қары жинала келе мәңгі ќарға
айналады да, м±здықтарға бастама береді. Нивальдық климат жаѓдайларында
негізгі рельеф қ±ратын фактор - жылжымалы м±здықтар. Қар мен м±з жамылғысы
болмаѓан, ашыќ жерлерде физикалык үгілу процесі (негізінен аязды процесс)
қарқынды түрде дамиды. Нивальдық климат биік ендік (Антрактида, Гренлан-
дия, Солтүстік мүхит аралдары) және ќар шекарасынан жоғары көтерілген
заңғар таулардың биік бөліктеріне тән.
Полярлыќ немесе көп жылдыќ тоњ топыраќтыњ таралу аймаќтарының
климаты. Қысы қатал әрі ±зақ поляр аймағының климаты. Күн радиациясы аз,
жазы кысқа әрі суық. Жаздың ең жылы айдағы орташа температура 0°-тан төмен
болады. Қыста ауа райы ашыќ, жазда - тұманды, әрі б±лтты. Жауын-шашыны аз -
жылына 200-300 мм-ден аспайды. Осындай климат б±рын қалыптасқан мәңгі тоң
топырақтын ерімей сақталуына және солифлюкциялыќ процестердің дамуына
ќолайлы жағдай туғызады. Полярлық климат Евразия және Солтүстік Американың
тундра белдеуіне және Шығыс Сібірдің көн бөлігіне тән.
Гумидтік климат - аса ылғалды климат. М±нда жыл бойы түсетін жауын-
шашын топыраќќа сіңетін және буланып кететін судың мөлшерінен едәуір басым
болады. Атмосфералыќ судың артығы беткейлер бойымен сорѓалап аѓып, аландыќ
шаюды қоздырады, немесе т±ракты және уаќытша аққан судың нәтижесінде
рельефтің әр түрлі эрозиялық пішіндсрін (аңғарларды, жыраларды)
қалыптастырады.
Жер ІІІарында гумидтік климат үш белдемге бөлінеді: оның екеуі
коңыржай белдеулердің Солтүстік және Оңтүстік жартышар бөлігінде дамыса,
үшіншісі экваторлық белдеуге бейімделген. Климаттыњ б±л түріне, яѓни оның
рельеф қ±ратын ролінің сипатына сәйкес субтропиктердіњ және қоңыржай
белдеулердіњ муссондыќ аймақтары (Евразия және Солтүстік Американың шығыс
және ОҢТҮСТІК-ШЫЃЫС аймақтары) жатады.
Аридтыќ климат - ќуаңшылыќ немесе аңызақ климат. Ауа температурасы
жоғары, атмосфералық жауын-шашыны аз, шөл мен шөлейттерге тән ырғалды.
климат. Жылдык. жауын-шашын мөлшері 150-200 мм-ден аспайды. Б±л жағдайда
булану қарқындылыѓы жауын-шашын мөлшерінен әлдеќайда артыќ өсімдік
жамылғысы өте сирек, немесе мүлде болмайды, физикалық үгілу, әсіресе
температуралыќ үгілу басым.
Аридтық климатта эрозиялық әрекеттер әлсірейді, негізгі рельеф қ±ратын
агент - жел әрекеті. Қорыта келгенде, қатты берік жыныстар қашалынады,
соның нәтижесінде аридтық климатта геологиялық қ±рылым анық байқалады.
Аридтыќ климат аймақтарының басым бөлігі оњт‰стік және солтүстік
ендіктердің 20° және 30° аралығындағы материктерде дамыѓан. Аридтық климат
осы айтылған ендіктерден тыс басқа жерлерде де байқалады, м±ндай жағдайда
олардың қ±рылуы материктердің көлеміне және орографиялыќ ерекшеліктеріне
байланысты. Мысалы, Солтүстік жарты шардағы Шығыс Азияныњ аридтық белдемі
солтүстік ендіктің 50°-на дейін тарап жатыр.
Рельефтің қалдық пішіндері, шөккен тау жыныстарымен бірге, жеке
аймақтардың палеоклиматы туралы көп мәлімет алуға мүмкіндік туғызады. Бірақ
рельеф климаттыњ әсіресе топырақ жамылғысының өзгеруімен салыстырғанда
өзінің түрін баяу өзгертеді.

Рельефтің генезисі

Қазіргі геоморфологияныц негізгі анықтамасының бірі - рельеф
эндогендік және экзогендік процестердің өзара әрекетінің нәтижесінде
ќалыптасќан. Бұл т‰сінік рельеф генезисінің жалпы ұстанымы, дегенмен жеке
рельеф пішіндерін зерттегенде, оларды нақты талќылап, м±қият талдау керек
болады.
Жоғарыда айтылғандай, рельефтің ењ ірі пішіндері - планетарлық мега-
және макропішіндер, ал кейбір жаѓдайда рельефтіц мезопішіндері де
эндогендік пішіндерге жатады. Аукымы жағынан майда келген микропішіндср -
көбінесе экзогендік рельефке жатады. Эндогендік және экзогендік процестер
релъефтің қалыптасуында өзара тығыз байланысты. Әдетте эндогендік
процестерден ќалыптаскан ірі рельеф пішіндерінен экзогендік процестер
арқылы одан әрі күрделеніп жањадан мезопішіндер және микропішіндер қ±рылады
немесе, керісінше, жер бетіндегі кедір-б±дырларды тегістеп жазыќтандырады.
Қазіргі ғалымдар арасындағы көзқарас бойынша эндогендік рельеф қ±рушы
процестердін ќайнар көзі жердің жылулық энергиясы. Осы табиѓат күшініњ
әрекеті жер ќойнауындаѓы заттардың гравитациялық дифференциясы және
радиоактивтік ыдырауы нәтижесінде туындайды. Егер магма жердіњ бетіне
шыќпай жер ќыртысыныњ ішкі ќабаттарында ќатып қалса онда интрузивті
шоғырлар қалыптасады. Ірі интрузиялардың (батолиттер, штоктар) пайда болуы,
олардың үстінде жатқан тау жыныстарының астасу түрлерінің өзгеруіне және
механикалық ауысуына, яѓни пликативтік немесе дизъюнктивтік б±зылуына
мүмкіндік туғызады.
Жанартау каналымен жер қыртысындағы жарықтарды бойлап жер бетіне газ,
су буымен ќоса шығып төгілген магманың қатаю процесі эффузивті магматизм,
немесе вулканизм деп аталады.
Жер сілкінудің көпшілігі жер қыртысының терең ќойнауларындаѓы
тектоникалық қозѓалыстардың, нақты айтќанда айырылып-ажырау
дислокацияларының нәтижесі. Жер ќойнауынан босаған энергия серпінді
толқындар түрінде тектоникалыќ жарылымдар бойымен жан-жақка тарап, жер
бетінің тербелуі түрінде сезіледі. Жер сілкіну планета ќойнауындары болып
жатқан қазіргі тектоникалық процестердің айқын көрінісі.
Сайып келгенде, жер қыртысындағы тектоникалық қозѓалыстар және олармен
қоса тектоникалық жарылымдардың пайда болуы, блоктардыњ алмасуы, қатпарлы
қозѓалыстар, тереңгі магматизм, вулканизм әрекеті және жер сілкіну - міне
осылар, жердіњ ішкі энергиясыныњ көзі болып табылатын рельеф құрушы
процестер. Дегенмен, осы процестер әсерінен қ±ралған рельеф пішіндері жер
бетінде өзгеріссіз түрде сирек кездеседі, олар өздерінің пайда болу
кезеңінен бастап экзогендік процестердің әсеріне ±шырайды , және соған
байланысты өзгереді.
Жоѓарыда айтылѓан рельеф қ±рушы процестер сирек жағдайда ғана жеке өтуі
мүмкін.
1. Жер бетінің рельефі эндогендік және экзогендік процестердің µзара қарым-
қатынас әрекетінің нәтижесінде ќалыптасќан. Б±л тұжырым жалпы д±рыс
болғанмен, әр жаѓдайда аныќтап дәлелдеуді ќажет етеді. Осы проблема
талдауының алгашқы кезеңінде алдымен геоморфологиялық процестердің қайсысы
басымдау екендігін аныќтау керек. Б±л өте күрделі мәселе, демек
тектоникалыќ және экзогендік процестердің қарќындылығы өзара шамалас.
2. Б±рын бір ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Адам, табиғат және климат
Рельеф және геолоиялық құрылым
Рельеф құрушы эндогендік факторлар
Климат және оның жіктелуі
Атмосфера және климат
Инвестициялық климат
Климат түзуші факторлар
Қазақстанның климат ерекшеліктері
Ауа райы. климат
Рельеф қалыптасуындағы қазіргі физикалық-географиялық жағдайлары
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь