Әйтеке Би туралы

ӘЙТЕКЕ Байбекұлы (23.03. 1644, Өзбекстан, Қазбибі тауы, Қызылша м. — 1700, Өзбекстан, Нұрата ауд. Сейітқұл қорымы) — казақ халқының бірлігін нығайтуға үлкен үлес қосқан атақты үш бидің бірі, мемлекет қайраткері. Әлім тайпасының төртқара руынан шықкан. Әмір Темірдің бас кеңесшісі Ораз қажының бесінші ұрпағы. Бүкіл парсы, өзбек, кырғыз, қазақ, кұрама жұрты "Синесоф буа" (жаны пәк жан) атаған Сейітқұл әулиенің - үшінші ұрпағы. Ә. Қоканға (1622 — 35) хан болған Ақшаның немересі, Самарқан өмірі (1622 — 56) Жалаңтөс баһадүрдің немерелес туысы. Әйтеке бес жасында ауыл молдасынан сауатын ашқан.
Шешендік касиетінің ерте танылуына әкесі Байбек пен Қосуақ бидің айрықша ықпалы тиеді. Алайда жеті жасынан бастап аталары Ақша хан мен Жалаңтөс баһадүр Әйтекені өз тәрбиесіне алады.
        
        
ӘЙТЕКЕ БИ
(1644 - 1700)
ӘЙТЕКЕ Байбекұлы (23.03. 1644, Өзбекстан, Қазбибі тауы, Қызылша м. —
1700, Өзбекстан, Нұрата ауд. ... ...... ... ... үлкен үлес қосқан атақты үш бидің бірі, мемлекет қайраткері. Әлім
тайпасының ... ... ... Әмір ... бас кеңесшісі Ораз
қажының бесінші ұрпағы. Бүкіл парсы, өзбек, кырғыз, қазақ, ... ... буа" ... пәк жан) ... ... ... - ... ұрпағы.
Ә. Қоканға (1622 — 35) хан болған Ақшаның немересі, Самарқан өмірі (1622 ... ... ... ... туысы. Әйтеке бес ... ... ... ашқан.
Шешендік касиетінің ерте танылуына әкесі Байбек пен Қосуақ бидің
айрықша ... ... ... жеті жасынан бастап аталары Ақша хан мен
Жалаңтөс баһадүр Әйтекені өз ... ... Ол ... Самарқандағы
Ұлықбек медресесінде, кейін Жалаңтөс баһадүр салдырған, сән-сәулетімен
әйгілі "Тіллә-кари" (Алтынмен апталған), "Шердор" ... ... Дін, ... ... әлемі, жағырапия, тарих, математика ... ... ... өзбек тіддерін меңгеріп шығады. Әйтеке Ақша атасынан
ел басқару, елшілік байланыстар жасау жолдарын ... ... ... ... ... мен ... жаттығады. Баланын он екі
жасында Жалаңтөс атасы, он бес жасында Ақша атасы дүниеден ... ... ... ... ауылына оралып, әкесі Байбекпен, ұстазы
Қосуақпен бірге ел баскару ... ... ... бір ... бүкіл Бұкара мен Самаркан төңірегіндегі
қазақ, өзбек, қарқалпақ, кұрама жұртының бас биі ... Ал ... ... ... Кіші жүз халқы оны бас би етіп сайлады. 1680 ж. ... жасы ... ... Уәлі мен ... ... кішісі Тәукені хан етіп
сайлауға казақ халқының бетке ... Әнет ... ... ... ... Төле, Қазыбек, қарақалпақ Сасық, ... ... ... Қоқым
билермен бірге Әйтеке би де ... ат ... ... ... отырғаннан
кейін алғаш рет ресми түрде айрықша ... "Хан ... ... Әйтеке
Кіші жүз жұртының атынан осы кеңестің ... ... Осы ... ... салған қасқа жолдың" "Есім салған ескі ... ... ... ... ... ескіруіне байланысты жаңа заң үлгілерін жасау
қажеттігі ... ... хан және ... ... ... қатысуымен 1684 ж.
"Жеті жарғы" қабылданды. Күні бүгінге дейін негізі сақталып ... ... ... ... 7 — 6 ғ.) ... тең бұл ... ... елдің
басын біріктіруге, жұртымыздың әл-аукатының артуына, ата дәстүрлеріміздің
сақталуына, ұрпақ ... ... ... зор ... ... ... ... баптарының ішінде екеуі ғана белгілі.
Ол — "Сүйек құны”, "Өнер құны". 1685 ж. Әлі ... мен ... ... бір ... үлкен дауға айналып кете жаздайды. Әлі ... ... бір ... ... ... ... ... дегеніме
көнбедің деп әбден өшігіп алады. Бүркіт ұстап, құс ... ... ... ... ... көзі ... ... бір күні қыз қызыл орамал
тартып, үйден ұзай бергенде, бүркітін шүйітіп, ... ... ... басын мылжалал өлтіреді. Ашынған ағайындары төреден құн сұрайды. Әлі
сұлтан оларды маңына жолатпай, ... ... ит ... куып жібереді.
Ақыры, ел арасы "төрежак,", "қаражак," болып екіге жарыла бастайды. ... құн ... жағы ... ... ... ... Әйтеке қасына
сіргелі батыры Казыбекұлы Жабайды, байбақты ... ... ... ... ... Әйтекенің айбарынан ығысатын Әлі сұлтан амалсыз құн
төлеуге келіседі. Алайда ... қыз ... ... оның ... ... ... құнын" және қыздың жоктаушыларын ... ... ... үшін ... ... ... талап етеді. Бұл екі құнның әрқайсысы
негізгі құнның жартысына тең екен. Сөйтіп Әйтекенің каһарынан қаймыққан ... ... екі қүн ... ... ... Бұл Әйтекенің ата дәстүр-
салтына жетіктігімен ... ... ... ... ... ... шешендігімен, "қара кылды қақ жарған" әділдігімен бірге
жоңғарлармен болған ұрыстарда қол ... ... да. 1685 ж. ... ... ... Қалдан-Бошактының он мың жасағына Нұрата, Қыз Бибі, Ақтау,
Тамды, Кенимех ... ... мен ... ... ... бес мың кол ... Әйтеке қарсы аттанады. Ол әуелі
Қалдан-Бошақтының өз әкесінен емес, есігінде жүрген ... ... ... ... ... каратады. Ізінше жан алып - жан берген соғыс ... бір ... ... ... күні Әйтекеге Самарқаннан, Бұкарадан қалың
әскер көмекке келе жатыр деген кауесетті ... ... ... ... ... ... шегініп кетеді. Сол жылы Сайрам
талкандалып, жыл сайын Күлтөбеде өтіп ... "Хан ... ... қалады.
Бұдан кейінгі қазақ жиыны Қарақұмда және Тәуке хан ордасын тіккен ... ... ... ... ... сахарасына көз тіккен көрші елдерден
қауіптенген Әйтеке би 1698 - 99 ж. Түркістанда өткен ... екі ... ... ... ... не ... бір ... одақ жасаудың ешбір кисыны
жоқ. Олардың көксегені терезесі тең одақ ... ... ... де
бодан елге айналдыру. Қазақ жұрты әлі де іргесі ... ел бола ... ... ... мен ... есептемегенде, әлі өз
жұртынан сексен мыңдык, кол жинай алады. Шекара аймактарында әскери ... ... ... ұстайық. Шекараға таяу ауылдарды ішкі бетке
көшірейік.
Мал-мүлікті ... ... ... Хиуадан және Бұқара мен
Түріктерден ... ... ... ... ... ... ... тұрақты жасақ ұстау үшін керекті ... ... ... ... ... ... жасағы бір қолбасшыға бағынсын. Қолбасшы Ресей, Қытай,
Түрік не Еуропаның әскери өнері жетік бір елінде оқытылсын. Ол өзі ... ... ... ... ... ... жақсы білетін адам болсын. Ол
тек "Хан кеңесіне" ғана ... және ... ... адам ... қарадан шыккан адам болсын. Өйткені төре арасы тату ... ... да ... ... ... ойлаудан әрі аса алмайды дейді.
Байбекұлы Әйтеке би қазақтың Тәуке, Болат, Сәмеке, Әбілмәмбет, Абылай
хандары тұсында мемлекет басқару ... ... ... және ... Әз ... хан ... «Билер кеңесінің» мүшесі, ... ... ... төбе биі, ... ... ... заңдар кодексін шығарушылардың
бірі. Шыққан тегі – Кіші ... ... ... Әлім ... Әнет ... баталы бол, Кіші жүз Әйтекедей аталы бол» деп
атақты Сегіз серінің батасында айтылғандай, Әйтеке би ... ... ... ... ... ... Шығай ханның серігі болған. Шығай хан Бұхардың
Абдолла ханымен одақтас болып, Сырдарияның сағасындағы қонысын ... ... ... ... ... сонымен бірге
қарауындағы елін ертіп, қотарыла көшіп келеді. Осы ... ... бірі - ... ... ... Ақша да, бірі - ... ... болған, Қазақ ханы Салқам Жәңгір 600 ... ... ... 50 мың ... ... қалғанда, дер кезде көмекке
жетіп, қазақ қолына айтулы жеңісті суырып әперетін атақты Жалаңтөс баһадүр.
Жалаңтөс Самарқанға әмір ... ... ... ... ... ханы ... медресесінде оқып, тәлім алған Әйтеке әуелі атасы Ақша ханның,
атасы өлгеннен кейін ағасы Жалаңтөстің тәрбиелерінде болып, ел ... қыр ... ... Оның осы кезде көргені мен білгені кейін
Тәуке ханның ата заңы ... ... ... ... қатысқанда да
Әйтекеге осы алған білім мен жиған тәжірибенің көп көмегі тиген болу керек.
Бір жағынан ... бір ... ... енді бір жағынан орыс-казак
жерін торлап, шекараға әскерлерін шоғырландырған қиын күндерде Әйтеке би
Төле ... ... ... ... отырып, елді, жерді қорғауға белсене
араласады. Мәртөбе мен ... ... жиын ... алты ... ... сол үшеудің біреуі - орақ ауыз, от ... ... би ел ... ... қара бұлт үйіріліп келе жатқан қарсаңда бір ... ... ... жыл ... ... ... тастап, дертті болып, ата
жұртына - Нұрата тауына оралады. Ол дерт ... ... ... ... «Тура
би туғанына жақпайды» деп, ел тағдырына қатысты мәселеде бет пен беделге
қарамай ... ... ... ... ... кек ... сұлтандардың қастығы
еді.
Ата жұртқа келер алдында Төле би, Қазыбек би ... ... ... ... ... ұзақ толғанысында Әйтеке би: ... ер ... ... ... ел ... ... ондай күнді
маған көрсетпегей!» деген екен. Елім деген ... ... ақ қой ... ... дана би өзі ... ... ... шұбырындыға»
ұшырағанын көрмей, бұ жарық дүниемен хош айтысты.
Ел ішіндегі бірі орға; бірі сорға тартқан алауыздық ... ... ... бұл ... Төле, Қазыбек секілді ел басқарған ... ... ... ... мен ... әскерге жиналатын мол
шығынды ауырсынған байлар қарсы шығып, түрлі себептер айтылып, ... Ел ... ... ... ... шешендік сөздер, толғаулар,
баталар көп сақталған. Ол туралы аңыз әңгімелер мен жырлар да ... бірі ... ... ... би" ... ұзақ ... Биді халық "айыр
тілді Әйтеке" деп атаған. Әйтеке қайтыс ... ... ... тауы ... ... ... ... Сыр бойына көшіп кеткен.
Әйтекенің тікелей езінен тарайтын алтыншы-жетінші ұрпақтары мен ... ... ... ... Өзбекстан Республикасының Науаи
обл-ндағы Нұрата ауданында тұрады. Ақтөбе облысыныңның бұрынғы ... ... ... ... ... ... ауданы деп аталады.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әйтеке би4 бет
Әйтеке би (1683 - 1722)2 бет
Әйтеке бидің қоғамдық-саяси көзқарасы5 бет
Әйтеке Бәйбекұлы160 бет
Әйтеке Бәйбекұлының өмірі және XVІІ ғасырдың екінші жартысы мен XVІІІ ғасырдың бірінші ширегі аралығындағы қазақ қоғамындағы саяси жағдай57 бет
«Билер мектебі – билік үлгісі» (қазақ халқының сот тарихынан)10 бет
«Қасымханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы», Әз Тәуке ханның «Жеті жарғысы». Үндістандағы «Ману заңы»12 бет
Жергілікті атқарушы органдардың діни бірлестіктермен қарым-қатынасын реттеу туралы16 бет
Мемлекеттік басқарудың даму эволюциясы3 бет
Тәуке хан4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь