Әйтеке Би туралы


ӘЙТЕКЕ Байбекұлы (23.03. 1644, Өзбекстан, Қазбибі тауы, Қызылша м. — 1700, Өзбекстан, Нұрата ауд. Сейітқұл қорымы) — казақ халқының бірлігін нығайтуға үлкен үлес қосқан атақты үш бидің бірі, мемлекет қайраткері. Әлім тайпасының төртқара руынан шықкан. Әмір Темірдің бас кеңесшісі Ораз қажының бесінші ұрпағы. Бүкіл парсы, өзбек, кырғыз, қазақ, кұрама жұрты "Синесоф буа" (жаны пәк жан) атаған Сейітқұл әулиенің - үшінші ұрпағы. Ә. Қоканға (1622 — 35) хан болған Ақшаның немересі, Самарқан өмірі (1622 — 56) Жалаңтөс баһадүрдің немерелес туысы. Әйтеке бес жасында ауыл молдасынан сауатын ашқан.
Шешендік касиетінің ерте танылуына әкесі Байбек пен Қосуақ бидің айрықша ықпалы тиеді. Алайда жеті жасынан бастап аталары Ақша хан мен Жалаңтөс баһадүр Әйтекені өз тәрбиесіне алады.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




ӘЙТЕКЕ БИ

(1644 - 1700)

ӘЙТЕКЕ Байбекұлы (23.03. 1644, Өзбекстан, Қазбибі тауы, Қызылша м. —
1700, Өзбекстан, Нұрата ауд. Сейітқұл қорымы) — казақ халқының бірлігін
нығайтуға үлкен үлес қосқан атақты үш бидің бірі, мемлекет қайраткері. Әлім
тайпасының төртқара руынан шықкан. Әмір Темірдің бас кеңесшісі Ораз
қажының бесінші ұрпағы. Бүкіл парсы, өзбек, кырғыз, қазақ, кұрама жұрты
"Синесоф буа" (жаны пәк жан) атаған Сейітқұл әулиенің - үшінші ұрпағы.
Ә. Қоканға (1622 — 35) хан болған Ақшаның немересі, Самарқан өмірі (1622 —
56) Жалаңтөс баһадүрдің немерелес туысы. Әйтеке бес жасында ауыл
молдасынан сауатын ашқан.
Шешендік касиетінің ерте танылуына әкесі Байбек пен Қосуақ бидің
айрықша ықпалы тиеді. Алайда жеті жасынан бастап аталары Ақша хан мен
Жалаңтөс баһадүр Әйтекені өз тәрбиесіне алады. Ол өуелі Самарқандағы
Ұлықбек медресесінде, кейін Жалаңтөс баһадүр салдырған, сән-сәулетімен
әйгілі "Тіллә-кари" (Алтынмен апталған), "Шердор" (Арыстанды) медресесінде
оқиды. Дін, құқық, аспан әлемі, жағырапия, тарих, математика пәндерін,
араб, парсы, шағатай, өзбек тіддерін меңгеріп шығады. Әйтеке Ақша атасынан
ел басқару, елшілік байланыстар жасау жолдарын үйренсе, Жалантөс атасынан
әскери қолбасшылық дәстүрлер мен дағдыларға жаттығады. Баланын он екі
жасында Жалаңтөс атасы, он бес жасында Ақша атасы дүниеден озады. Әйтеке
медресені бітірісімен туған ауылына оралып, әкесі Байбекпен, ұстазы
Қосуақпен бірге ел баскару істеріне араласады.
Сөйтіп жиырма бір жасында бүкіл Бұкара мен Самаркан төңірегіндегі
қазақ, өзбек, қарқалпақ, кұрама жұртының бас биі бодды. Ал жиырма бес
жасында барша Кіші жүз халқы оны бас би етіп сайлады. 1680 ж. Салқам
Жәңгірдің жасы үлкен балалары Уәлі мен Бақыны емес, кішісі Тәукені хан етіп
сайлауға казақ халқының бетке ұстарлары: Әнет баба, Соқыр Абыз, Едіге,
Майлы, Төле, Қазыбек, қарақалпақ Сасық, құрама Мұхаммед, қырғыз Қоқым
билермен бірге Әйтеке би де айрықша ат салысты. Тәуке тақка отырғаннан
кейін алғаш рет ресми түрде айрықша құқты "Хан кеңесі" сайланды. Әйтеке
Кіші жүз жұртының атынан осы кеңестің мүшесі болды. Осы кезде бұрынғы
"Қасым салған қасқа жолдың" "Есім салған ескі жолдың" заман өзгерісіне
орай кейбір тұстарының ескіруіне байланысты жаңа заң үлгілерін жасау
қажеттігі туды. Тәуке хан және жоғарыда аталған билердің қатысуымен 1684 ж.
"Жеті жарғы" қабылданды. Күні бүгінге дейін негізі сақталып отырған ежелгі
Солон заңымен (б.з.б. 7 — 6 ғ.) терезесі тең бұл заңның бытыраңқы елдің
басын біріктіруге, жұртымыздың әл-аукатының артуына, ата дәстүрлеріміздің
сақталуына, ұрпақ тәрбиесіне қосқан үлесі зор болды.

"Жеті жарғыға" Әйтекенін ұсынған баптарының ішінде екеуі ғана белгілі.
Ол — "Сүйек құны”, "Өнер құны". 1685 ж. Әлі сұлтан мен қарапайым халық
арасындағы бір жан-жал үлкен дауға айналып кете жаздайды. Әлі сұлтанның
есерсоқ баласы бір кедейдің сұлу, акын, әнші-домбырашы қызына дегеніме
көнбедің деп әбден өшігіп алады. Бүркіт ұстап, құс салатын аңшылығы бар
екен. Дегеніне көнбейтініне көзі жеткен жігіт бір күні қыз қызыл орамал
тартып, үйден ұзай бергенде, бүркітін шүйітіп, қастандық жасайды. Бүркіт
кыздың басын мылжалал өлтіреді. Ашынған ағайындары төреден құн сұрайды. Әлі
сұлтан оларды маңына жолатпай, барған билерді ит косып куып жібереді.
Ақыры, ел арасы "төрежак,", "қаражак," болып екіге жарыла бастайды. Ең
соңында құн сұраушылар жағы Әйткеге келіп өтініш жасайды. Әйтеке қасына
сіргелі батыры Казыбекұлы Жабайды, байбақты батыры Шоланды ілестіріп Әлі
сұлтанға барады. Әйтекенің айбарынан ығысатын Әлі сұлтан амалсыз құн
төлеуге келіседі. Алайда Әйтеке қыз құнына косымша оның өнерлі екенін
айтып, "өнер құнын" және қыздың жоктаушыларын келеке кылып, сүйек
сындырғаны үшін "сүйек құнын" төлеуді талап етеді. Бұл екі құнның әрқайсысы
негізгі құнның жартысына тең екен. Сөйтіп Әйтекенің каһарынан қаймыққан Әлі
сұлтан толық екі қүн төлеуге мәжбүр болады. Бұл Әйтекенің ата дәстүр-
салтына жетіктігімен бірге өнерге, өнерлі адамға айрықша құрметін
көрсетеді.

Әйтеке шешендігімен, "қара кылды қақ жарған" әділдігімен бірге
жоңғарлармен болған ұрыстарда қол бастаған батыр да. 1685 ж. Нұрата маңына
шабуыл жасаған Қалдан-Бошактының он мың жасағына Нұрата, Қыз Бибі, Ақтау,
Тамды, Кенимех төңірегіндегі алшындар мен қарақалпақтардан және
құрамалардан жиналған бес мың кол әскерімен Әйтеке қарсы аттанады. Ол әуелі
Қалдан-Бошақтының өз әкесінен емес, есігінде жүрген қытай құлдан туғанын
бетіне басып жерге каратады. Ізінше жан алып - жан берген соғыс басталады
да, бір күнге созылады. Келесі күні Әйтекеге Самарқаннан, Бұкарадан қалың
әскер көмекке келе жатыр деген кауесетті естіп, Қалдан-Бошақты негізгі
жасағы калған Сайрам төңірегіне шегініп кетеді. Сол жылы Сайрам
талкандалып, жыл сайын Күлтөбеде өтіп жүрген "Хан кеңесі" болмай қалады.
Бұдан кейінгі қазақ жиыны Қарақұмда және Тәуке хан ордасын тіккен Түркістан
маңында болғаны тарихтан мәлім. Қазақ ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Әйтеке Байбекұлы (Әйтеке би)
Әйтеке би
Әйтеке ( Айтық) би
Әйтеке би (1683 - 1722)
Қазақ халқының тарихында (Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би)
Қазыбек би туралы
Әйтеке Бәйбекұлы
Би-шешендер
Қазыбек би
Мөңке би
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь