Халық ауыз әдебиеті үлгілері арқылы ұлттық мәдени дәстүрге тәрбиелеу

І. Кіріспе
Халық ауыз әдебиеті үлгілері арқылы ұлттық мәдени дәстүрге тәрбиелеу

ІІ. Негізгі бөлім

а) Халықтық педагогикадағы бала тәрбиесі
ә) Бала тәрбиесіндегі ұлттық ойынның тәрбиелік мәні
б) Қазақтың ырым.жоралғылары тәрбие құралы

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер
Тарихқа көз жүгіртсек халқымыз ата-бабаларының ғасырлар бойы жинақтаған өмір тәжірибесін, бай рухани қазынасын жас ұрпақты тәрбиелеуде пайдаланған, бала тәрбиесіне ерекше мән бере, үміт арта, сергек қараған.
Жас ұрпақтың алдына асқарлы мақсат қойыла, келелі міндеттер жүктеген, болашақ ел қамқоры, Отан қорғаушысы, шаңырақ иесі, өмір гүлі деп бар жақсысын баласына арнаған. Халықтың өмірлік тәжірибеден түйгендері, бастан кешкендері, ұстаған қағидалары мен тұжырымдары ұқыптылықпен жинаған әдет-ғұрыптары, салт-дәстүрлері, даналық асыл ойлары, тәрбие шежіресі халық педагогикасы болып қалыптасқан. Халық педагогикасы халықтың ауыз әдебиетінде: ақын-жыраулардың шығармаларында, әдет-ғұрып, отбасындағы тәрбие, халық ойындары мен мерекелері, музыкалық шығармалар бейнелеу өнері мен қолөнер туындылары да тәрбиелік көрініс тапқан.
1. С.Қалиев, Қ.Жарықбаев. Халық ауыз әдебиетіндегі тәрбиенің көрінісі. – А., 1987
2. Ә.Меңжанова. Мектепке дейінгі педагогика. – А., 1992
3. С.Қалиев. Халық педагогикасының ауыз әдебиетіндегі көрінісі. – А., 1987
4. С.Ғаббасов. Халық педагогикасының негіздері. – 1995
5. //Бала тәрбиесі. – 2004. - №5. – 2-бет
6. //Этнопедагогика. – 2006. - №4. – 17 б.
7. //Этнопедагогика. – 2006. - №3. – 17 б.
8. //Отбасы және балабақша. – 1997. - №12. – 21-бет
9. //Отбасы және балабақша. – 2000. - №5. – 5-бет
10. Көшімбаев А. Орта мектептің қазақ әдебиетін оқыту методикасының мәселелері.- Алматы. Мектеп, 1970 ж. 244 бет.
11. Қоңыратпаев Ә. 4-7 класстарда әдебиетті оқыту методикасы.-Алматы. Мектеп, 1987 ж. 121 бет.
12. Жұмалиев Қ. Әдебиет теориясы.- Алматы, 1969 ж.
        
        Жоспар
І. Кіріспе
Халық ауыз әдебиеті үлгілері арқылы ұлттық мәдени дәстүрге тәрбиелеу
ІІ. Негізгі бөлім
а) Халықтық педагогикадағы бала тәрбиесі
ә) Бала ... ... ... ... ... Қазақтың ырым-жоралғылары тәрбие құралы
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе
Тарихқа көз ... ... ... ... ... өмір тәжірибесін, бай рухани қазынасын жас ұрпақты тәрбиелеуде
пайдаланған, бала ... ... мән ... үміт ... ... ... ... алдына асқарлы мақсат қойыла, келелі міндеттер жүктеген,
болашақ ел қамқоры, Отан қорғаушысы, ... ... өмір гүлі деп ... ... ... ... өмірлік тәжірибеден түйгендері, бастан
кешкендері, ұстаған қағидалары мен ... ... ... ... салт-дәстүрлері, даналық асыл ойлары, тәрбие ... ... ... ... ... педагогикасы халықтың ауыз
әдебиетінде: ақын-жыраулардың шығармаларында, әдет-ғұрып, ... ... ... мен ... музыкалық шығармалар бейнелеу өнері
мен қолөнер туындылары да ... ... ... ... өте ... ата ... ... кезінен бастау
алып, күні бүгінге дейін кәдесіне жарап келе жатқан рухани-мұраның бірі ... ... ... ... - ... ... ... білім тәжірибесі. Халық педагогикасын зерттеу негізінде халық
ауыз әдебиетінің шығармалары, ... ... ... ... ... ойындар, жанұя тәрбиесінің тәжірибелері т.б. жатады.
Халық педагогикасының негізі еңбек тәрбиесі және ... ... ... ұрпақтан ұрпаққа қалдыру.
Ғасырлар бойы қалыптасқан ұлттық тәлім-тәрбиенің жүйесінде жас ... ... ... ... ... жолдар, тиісті тәсілдер де
болған. Мысалы: мақал-мәтелдерде адамгершілік, имандылық, ... ... ... ... мен ... ... ... жыр-дастандарда - әсемдік тәрбиесінің негізгі принциптері,
ал ертегілер халықтық тәрбиенің сан ... ... ... ... ретінде пайдаланған.
Халықтық педагогика – тәлім-тәрбиелік ой-пікірдің ілкі бастауы,
халықтың рухани мұрасы. Халықтық ... ... ... атау жиі қолданылады. Этнопедагогика - халықтық тәлім-тәрбиені,
оның тәжірибесін қорытындылап, жүйелейтін теориялық сипаттағы ғылым саласы.
Халық ... ... жас ... ... ойлап, бар жақсылықты
соның жолына бағыштап, көркем сөзге, өлеңге, әнге, күйге қосып, неше ... ... ... ... ... ... ... тәрбиеде пайдаланып отырған. Сан ... бері ... ... ... ел ... көсемдердің, ұстаздардың
педагогикалық идеялары халықтың өмір-тіршілігімен, кәсібімен, ұлттық тәрбие
дәстүрімен қоғамнан қоғамға жалғссып, ... ... ... ... ... ... бала тәрбиесімен айналысатын қоғамдық ... да, өз ... ... ... ... ... өлең жыр, әңгіме,
ертегі, тақпақ, санамақ арқылы тәрбиелеп отырған.
Қазақ халқының тәлімдік мәні зор ой-толғаныстары ... жыры ... ... ... мен ... ... сөздер мен айтыс-
термелерде, мақал-мәтелдер көптеп ... ... ... тәрбиесінің
негізгі түйіні – адамгершілік-имандылық, ақыл-ой, ... ... ... ... ... ... келіп тіреледі.
Халық педагогикасының қайнар көзі – ауыз әдебиеті үлгілері. Адамдық
принциптерге негізделген шығармалар – ... ... ... жұмбақтар, қанатты сөздер – жас ұрпақты ... ... ... ... дене ... еңбек тәрбиесін жүзеге
асыруға бағытталады. Ауыз әдебиетін зерттей отырып, халық ... ... ... ... ... қанатты үміті –
оптимизмді, сол халықтың өткендегі өмірін, ... ... ... деп жас ... ... ауыз ... ... жоғары
бағалаған. Өйткені халықтың тәрбие дәстүрі ұлағатты сөздер, мақал-мәтелдер,
ән, музыкалық ойындар, шілдехана, өнер ... ... ... тауып
отырған. Ұлағатты, тәрбиелік мәні бар сөздерді нәрестелік кезеңнен ... ... ... ... ... намысшылдыққа, ерлікке, отаншылдыққа, ... ... ... ... ... ... өнерлі, туған жер табиғатын, ерлік ... ... ... ... ... әлдилеу, жұбату, ойнату, тәрбиелеу
үстінде оның алдына неше түрлі тілек-мақсат қою ... ... ... ... айтылған.
Мектеп жасына дейінгі балалар ата-анасының, апа-ағаларының айтуы,
оқып ... ... ... ауыз ... таныс бола бастайды. Бесік жыры,
хайуанаттар, жан-жануарлар айтысы, ертегілер, жұмбақтар мен ... ... ... ... – бәрі де ... қызықтырып, оларды
қуанышқа бөлейді.
Сөз өнерінің әдемі кестелері олардың ... ... ... ... ... ... ... жаттықтыра береді. Халықтық шығармалардың
ішіндегі әр жақты айқын образ, оқиға барысының қызықты бола беруі әдемі ән,
қисын, жақсы ... – бәрі де ... әсер ... ойын шыңдап отырады.
Халықтық әдет-ғұрыптың ырым-жоралғылардың бала тәрбиесіне тигізетін
әсері, білім-танымдық мәні зор. В.Г.Белинский ... ... ... өмір бойы ... ... Өз ... ардақталып, ата-бабадан әулетке
мұра болып ауысып, рудан-руға, ұрпақтан-ұрпаққа жетеді. Ол халықтың сыртқы
бейнесі болып табылады. ... ... бет ... ... ... тас мүсін
тәрізді...».
Тәрбие отбасынан бастау алады. Халық тіршілігінде өзінің өміршеңдігін
танытқан тәлім-тәрбиеге қағидалары нәрестеге ана сүтінен ... ... ... қызы ... ... ... ... жүріп тіршілікке,
аулан-аулан кәсіпке үйретіп баулыған. Ел ауызнда «бесік ... ... ... ошақ қасында «шілдехана» тойлапын, «тұсау кесер», «тоқым
қағар» жасалып, ... ... айта ... «тақпақ»,
«жаңылтпаш», «санамақ» айтқыза сайратып келген.
Ерте заманда қазақ халқы өзінің көшіп-қонып жүруіне байланысты тек
қана мал ... ... ... ... ... жұбатса да, ойнатса да,
еркелетіп сүйсе де, ... ... ... ... да малдың көркем
тұлғасы мен ... ... ... ... ... жас ... ... баулып, аз бен көпті
айырып, санай білуге үйретуге көп көңіл бөлінген. Жас ... ... тілі жаңа шыға ... ... ... 3 жастан 6 жасқа
дейінгі балаларды ойнату, жұбату, айналасында болып ... ... үшін ... ауыз әдебиетінде алуан түрлі өлеңдер, ертегі,
әңгімелер де бар.
Мектеп ... ... ... мекемелерінде көркем әдебиет
туындыларын озық ... ... ... ... ... үшін ... енгізу мәселесі Қазақстанда алғашқы балалар мекемелері
ашылған ... ... ... ... ... ... де өз ... тауып, нағыз тәрбие құралы бола алмады.
Халықтық педагогикадағы бала тәрбиесі
Қазақ ... өте ... ... өмір ... ... бастау
алып, күні бүгінге дейін кәдесіне жарап келе жатқан рухани ... ... ... ... Халық педагогикасының негізгі түйіні еңбек тәрбиесі
және өндірістік білім, дағды, шеберліктерді ... ... ... бойы ... ... ... ... жүйесінде жас буын
жадына біртіндеп сіңіріп отыратын, арнаулы жолдар, ... ... ... ... ... ... имандылық тәрбиесіне
байланысты әдет-ғұрыптар насихатталса, өлең ... - ... ... ... ал ... ... ... сан алуан
мәселелерін қозғайтын тәлімдік материал ретінде пайдаланылған.
Қазақ халқы арнайы бала тәрбиесімен ... ... ... да, өз ... ... жатқан кезінен бастап-ақ өлең-жыр мен
әңгіме, ертегі, тақпақ, санамақ арқылы тәрбиелеп отырған. Бала аяғны ... ... ... ... құпиясын ғылыми тұрғыдан сезініп блімесе
де, жапан дүзде ... ... ... түрлі белгілерге қарап жол
тауып, қаршадайынан-ақ естіу, көру ... ... ... ... ... ... де, ... көзге атып түсіретін мерген де
болған. Кәсібі, тіршілігі мал шаруашылығна байланысты болғандықтан, бала 5-
6 ... ат ... ... бастайды. Оқусыз-ақ бір есіткенін қалтқысыз
есте сақтайтын ... ... ... үйір ... ... ... небір
қызық ертегілерді, жыр-дастандарды жаттап алады. Сөз ... ... ... ... ... байытып, мағыналы да ... ... ... ... ... ... әр ... айқын бейне,
қызықты оқиға, әдемі қисын, ... ...... ... қуантып,
еліктіре әсер етіп, ой-пікірін шыңдап отырған.
Қазақ халқының ... ... ... ... ... туған. Отбасының жеміс берер гүлі, алтын тіреу ...... ... үйде ... жоқ» деп ой ... Бұл – ... ошағының
түтіні сөнбесін деген жеке бастың тілегінен туған мақал емес, сонымен қатар
халықтың қамын қарастыру, елдікті ойлау, ... ... ... қам ... ... ... өмірді қараңғы түнмен тең көрген. Өмірден баласыз
өту ана үшін үлкен қайғы, ... ... ... ... мен батырлар
жырында баласыз ата-аналардың құдайға жалынып, әулие, ... ... ... ... мал ... бала тілеуі, ал сол үлкен ... ... ... ... ... ... ерекше батыр болып өсуі, біріншіден,
халық арманының ауыз әдебиетіндегі көрінісі болса, екіншіден, діни сенімнің
әсері екені ... жоқ ... «қу бас» ... ... Осы атақтан арылу үшін
баласы жоқ ата-аналар жақын ағайын-туыстарының балаларын асырап ... ... ... ізгі ... ... деп ... ... келген. Ондай
ата-аналар асырап алған ... ... ... ... ... да артық еркелетіп өсірген, жақсы тәрбие беруге тырысқан.
Басқаның баласын бауырына ... өз ... етіп ... ... арасын былай қойғанда, Ұлы Отан соғысы жылдарында жау уақытша
басып алған Украинадан, ... мен ... ... ... ... балаларды көптеген қазақ отбасылары асырап алып, тәрбиелеп,
азамат етіп өсірді.
Асырап ... ... ... ... өз құрсағынан бала тапса, асырап
алған баланы «ақ ... ... Оның ит ... ... ... ... ... Көпшілік ырымдар, жол-жоралғылар баланың дүниеге
келуімен байланысты жасалған. Мысалы, «шілдехана ... жас ... үш күн бойы ... ... ... ... ... діни ұғымнан
пайда болған. Күн батқаннан таң атқанша жас босанған әйел жаңа туған жас
сәбиді ұйықтамай ... ... үшін үш ... ... өлең ... ән мен
жыр, күй мен би, ойын-сауықпен өткізген. ... бұл ... жас ... ... ... ... жастардың ойын-сауық кештері болып
кеткен.
Жас босанатын әйелдің басына пышақ, ... ... ... ... «бала ырысты болып тусын» деп қазанның қақпағын ашып, сүт пісіріп қою,
«жын-перінің көзі қызылға түседі» деп әлем-жәлем, қызылды-жасылды ... ... ... ... қою, әйел ... ... қиналғанда леген даңғырлату
(жын-періні аластау) сияқты ырымдар жасалған. Жас нәресте туа салысымен
қарт ... бірі жас ... ақ ... ... оның ... ... пышақпен кеседі. Ондағы мақсат – баланың өмір жасы ұзақ ... ... ... ... туған ырым. Себебі көшпелі ... ... ... көп ... ... жас босанған әйелдер мен
сәбилерге суық теріп, ауруға жиі шалдыққан, сәбилер ... ... ... ... ... ... ... халқының әдет-ғұрпында ұл баланың дүниеге ... «ұл ... ... деп ... ... ... ұрпақтың жалғасы, шаңырақтың иесі
ұл бала болып есептелген. Бірнеше қыз туған әйелдің соңғы баласы ұл ... ... ... ... қыз ... Ұлболсын, Ұлтуған, Ұлтура, Ұлбала
деген аттарды ... ... ... ... ұл баланың өмірге келуі отбасы мүшелеріне,
әкесі мен атасына, нағашы ... ... ... әкелген. Әкесі мен ... ... ... мал ... ... аңда жүргенде жас нәресте дүниеге
келсе, қуанышты хабарды тез жеткізу үшін атқа мініп, түзде ... ... ... ... шығып сүйінші сұраған.
Сүйіншіге хабаршы не сұраса, соны берген. Ол, біріншіден, арнайы ат
терлетіп қуанышты ... ... ... ... ... екіншіден,
жақындықтың белгісі ретінде саналған. Тіпті үстіндегі ... ... ... атын да ... ... тартқан. Мұндай салт-дәстүр
көбінесе бала көтермей жүріп ұл балатуғанда ... ... ... ... ... адам ұл болса «ат ұстар», қыз болса «қырық жеті» деп
хабарлаған. Бұл – ... ... ... «жат жұрттың адамы» деп
қараумен байланысты туған ой-пікірлердің көрінісі.
Нәрестені атасына, нағашысына немесе әкесіне көрсетіп, ... ... де ... ел ... кең таралған салт.
Бала туғаннан кейін қырық күн өткен соң ел ішіндегі аузы ... ... ... ... ... немересінің атын қойғызады. Кейде
«қырықтың бірі - қыдыр» деп ... ... да ... атын ... ... әкеп, азан шақыртып ат қойдырған. Ат қойыстың ... ... бір ... психологиясы, таным-түсінігі, ой-арманы айқын ... бала ... ... ... бірі –жаңа туған
баланы бесікке бөлеу. ... ... ... ... бала ... ... көшіп-қонғанда түйеге артып жүруге оңай, екіншіден,
баланы емізгенде өте ... ... ... ... ... ана бесікке
асылып отырып емізе береді. Тіпті анасы емізе отырып, мызғып ... ... ... ... ... ... ... Баланың
зәрі денеге жайылмай шүмек арқылы түбекке кетеді. Денесі құрғақ болса, бала
жайлы жатып, тыныш ұйықтайды.
Бала ... ... соң ... мен ... ... әке-шешесі ауыл-
аймақты жинап, баланың бесікке салу тойын ... ... ... ... ... ... ала арнайы жасатып, бесік тойына әкеліп тарту ... ...... өсе ... ... ... кең ... тілек. Қызды өріс, жиендерді ұрпақ, жұрағат санаған.
Егер нағашы жұрты алыста болып, бесік ... келе ... ... ... бала-шағалы аналардың бірі бесікті тойға сыйлаған. Мұнда
сәбидің өмір жасы ... осы үй ... ... ... ырым ... ... салу ... өскен, беделді қариялардың ... Ол әйел ... ... ... ... әкеп, баланы
бесікке өзі бөлеген.
Тұсау кесу - бұл бала қаз тұрып, тәй-тәй басып жүре ... ... салт ... Ол әдетте баланың туғанына 12-14 ай толғанда
жасалады. Тұсау кесу ... ... ... 1,5 метр ала жіп, ... ... пышақ. Тұсау кесу тойына ауылдың қыз-келіншек, бәйбішелері
түгел шақырылады. Ет асылып, шай қайнатылады. ... ... шашу ... май, ... ... балаға ойыншық, асық, сылдырмақ т.б.
Баланың шешесі шаруаға икемді, елгезек, пысық әйелдердің біріне қайшы
мен жіпті ұстатып, ... ... ... ... Тұсау кесуші әйел жүре
бастаған баланың аяғына ала жіппен тұсау салып жатып:
Қаз, қаз, балам, қаз балам,
Қадам бассаң мәз болам.
Күрмеуіңді шешейін,
Тұсауыңды ... ... қаз ... жаз ... ... санайық,
Балтырыңды түре ғой,
Тай-құлын боп шаба ғой,
Озып бәйге ала ғой.
Қаз баса ғой, қарағым,
Құтты болсын қадамың
Өмірге аяқ баса бер,
Асулардан аса ... ... ... ... бас, ... -
деп өлеңдете отырып, тұсау жіпті қайшымен қияды да, баланы 3-4 аттатады.
Бұдан кейін ... ... 2-3 ... ... ... ... ... Той тарқарда үлкен ... ... ... деп, ... кәмпит, бауырсақ, құрт-ірімшік салып
алады. Тұсау кескен әйелге көйлек немесе аяқ киім сыйлайды.
Бала 4-5 жасқа толғанша әке-шешесі ... ат, ... ... ... ... ... ... Мұны «ашамай ер» деп атайды. Ердің
тебінгі, құйысқан, үзеңгілерін киіз бен былғарыдан, қайыстан ... ... тойы жаз ... ... ... ... азамат
болыпты, атқа мінгізу тойына шақырып жатыр» десіп, ағайын-туыс, ... ... ... нағашы жұрты жиенге арнайы ат әкеп мінгізеді.
Тойға келушілер балаға ... ... ... ... т.б. ... әкеп ... Бұл – бала ... болуға жарады деген ырымдар.
Сүндетке отырғызу ҮІІ-ҮІІІ ғасырда араб елдерінен ... ... ... ... ... ... ... белгісі болып
саналған. Ер баланы сүндетке 5-7 немесе 9 ... ... ... ерте ... ... ... ауырсынбай, тез жазылып кетеді.
Сүндетке отырғызу көбінесе ... ... ... күзге қарай іске асырылған.
Себебі суық та, ыстық та ... әсер ... ... ... көзделген. Кейде
5,7,9 жастағы ауыл балаларын жинап, қожаны шақырып 3-4 үйдің балаларын бір-
ақ сүндеттеткен. Қожаға ... ... ... үшін қой, ... ... ақша ... сүндетке отырғызғанда әкесі, «сүндет атың» деп ... ... ат ... ... отырғызу, біріншіден, мұсылмандықтың белгісі
болып саналса, екіншіден, балаға ержеттің, азамат болдың деген сезімді де
білдіру көзделген. ... ... ... кейін 12-13 жастағы ер балаға қыз
айттырып, құда түсу дәстүрлері орындалған. Бұл ... ... ... өзін үлкейген екенмін деп сезіне бастаған.
Балаға 7-9 жасында әкесінен бастап ағайын-туысын, нағашы жұртын, алыс-
жақындықты таныстыру, ата-тегін, руын, ... ... ... көңіл
бөлінген. «Жеті атасын білу» заң болған. Ер жігіттің үш жұрты бар, оның
шығу тарихын, ... білу ... ... деп ... халық: «Жеті атасын
білген ұл жеті жұртқа жөн айтар» деген аталы сөзді арқау етіп, баласына ... ... ... ал ... ... білу ер-азаматты ерлікке,
елдікке, Отан сүюшілікке баулиды деп ұққан. Әкесі, атасы балаға тек жеті
атасына ... ... атын ... қана қоймай, олардың қандай адам
болғанын, елі-жұрты үшін жасалған ерлігі, өнегелі істері ... да ... Сол ... бала ата ... жалғастырса екен деген ... ... ... тоғыз, он екі, қырық сандары қасиетті, киелі ... ... орта ... ... мен ... жеті ... жұлдыздың атын қойып, жеті металдың пайда болған күні деп жексенбі,
дүйсенбі, сейсенбі, сәрсенбі, бейсенбі, ... ... ... ат ... ... ішінде әр күнге арнайы ырымдар ... ... ... ... күні ... ... ... сәрсенбі күні жасауы, жұма ауыр күн деп
есептеп, ... ... ... ... ... ... намазға баруы. Өлген
адамды жұма күні жерлемеу, ... ... ... беріп, жеті шелпек
пісіріп еске түсіру, ... ... ... ... ... ... таяқ жерсің», «Жеті қабат жер асты» деуі т.б. Сондай-ақ арабтар ерте
кезде тоғыз санын да қасиетті деп ... ... ... ... ... еске ... Тоғыз санымен байланысты мынадай сөз тіркестері бар:
«тоғыз ай, тоғыз күн бала ... ... ... толғағы бір күнде
келеді», «тоғыз жолдың торабы» т.б.
Байырғы қазақ календары бойынша он екі санын да қасиетті ... ... ... ертедегі араб күнтізбелеріне жатыр. Он екі айға ... мен ... атын ... ... 12 қазына деп атаған, он екі
жылды адамның бір ... ... жыл» деп ... атап ... Ал «Он ... сау ... «Он екіде бір нұсқасы жоқ», деген сөз тіркестері он екі
санын ерекше қасиет ... ... ... керек.
Бала тәрбиесіндегі ұлттық ойынның тәрбиелік мәні
Бала тәрбиесі – ықылым заманнан бастап адамзатты толғандырып келе
жатқан өмірдің ... ... ... ... жас ... ... қырлы, бір сырлы болып өсуін
мақсат тұтқан. Баланы үнемі қамқорлыққа ... ... ... ... ... ... ... мен өнегесі бүгінгі таңда ұрпақ ... ... – ел ... ... талабы.
Қазақ халқы мәдени мұраларға бай халық екенідігінде сөз жоқ. Сондай
бір қомақты дүниелер қатарына ... ... да ... Халқымыздың
өмірде дені сау, шыныққан балалар ... ... ... ... үлкен де бай мұрасы – ұлттық ойындар. Балалар ... ойын ... ... мінез қалыптастырады, өзіндік ерекшелік қасиетін айқындай
бастайды. Тәрбиеші ұлттық ойын ... әр ... игі ... ... ... ... ... өрбітуге, өзіндік мінез-құлқын
қалыптастыруға аса көңіл бөлгені жөн.
Баланың ойыны ересек адамдардың еңбегіне ... ... ... шын ... ... ... ... ұлттық ойын балаларды
тәрбиелеудің де тиімді жолы, тәрбие құралы екенідігін дәлелдейді.
Осындай ... ... ... ... үшін егеменді еліміздің
ертеңгі қажетін өтерлік – жерін, елін ... ... ... ... ... ана ... ата-баба салтын бойына сіңірген, оны
қастерлей білетін ... ... ... ең ... ... ұлттық
ойындар. Себебі ұлттық ойындар бағзы заманнан бері ұрпақ тәрбиесінің алтын
діңгегіне айналған.
«Ел болам ... ... ... ... атам ... ... ... бала әуелі отбасында, содан кейін мектепке дейінгі
мекемелерде, одан мектепте қалыптасатыны баршамызға ... Осы ... ... ... – ойын болып табылады. Ойын жәй ... ... ... ... ... мен табиғи өсуінің қажетті алғышарты.
Оын ешуақытта да дамудың бір сатысына жеткенде ... ... ... ... Сәбилерге де, үлкендерге де арналған әртүрлі ұлттық
ойындар бар, олар адам ... әр ... ... Халқымыз ойындарды тек
балаларды алдандыру, ойнату ісі деп қармай, жас ерекшеліктеріне сай олардың
көзқарасының, мінез-құлқының ... ... деп те ... ... ... ... жұмысының ережесі ерте бастан – балабақшадан бастап
нақтылы мақсатты көздеуі шарт. ... ... ... іс-әрекеттерін
мақұлдай отырып, азды-көпті жіберген кемшіліктерін өздері ... ... ... ... ... бала өз ісі мен қылығына жауап жауапкершілікпен
қарап, ұялу, кешірім сұрау ... ... ... ... ... ... байыта отырып, жаңа озық ... дер ... ... ... ... тәрбиеші педагогтардың міндеті. Сондықтан
балабақша жұмысының ... күн ... ... сәттерінде балалардың
мінез-құлық ережелерін дұрыс бағытта тәрбиелеуге ... ... ... – бір ... ... ебін ... адамдардың істерінен
айыратын сеператор» дейді. Мінездің жасанды ... ... туа ... ...... ... ... жолдас тәрбие арқылы пайда
болады. Туа ... болу – ... ... ... ... ... ... жасық болуы туа пайда болған мінез – темперамент деп аталады.
Баланың берік дұрыс ... ... болу үшін ... екі шартты орындау
керек:
1. Баланың өз қолынан келетін ісіне толық ерік беру. Бала басқаның ... ... ... үшін ... оның өз ... ... ісіне ғана
көмек көрсетіп жіберуге міндетті.
2. Баланы құбылмайтын, ұсақтықпен қажытпайтын ... ... ... ... тәртіпке бағындыру оны шыдамдылыққа, табандылыққа
үйретеді. Егер бала ... ... ... ... онда ... ... арта ... өсе келе бұзақылыққа бейім тұрады. Тегінде
көп нәрсе баланың өмірін ... ... ... ... баулып, шебер
басқара білуге байланысты Сондықтан да ата-аналардың да, тәрбиешінің ... ... мол. Ол үшін ... ... әрбір іс-әрекетін
қырағылықпен саналы басқара білуге, ал тәрбиеші үнемі өз тәжірибесін
молайтып, шеберлігін, ... ... ... ... ... ойын үстінде өмірде көрген білгеніне, өзіне ұаған ... ... ... ... соны ... ... ... тән бір қасиет
бәрін өзім істеймін деп талпынады. Баланың осы ... ... ... ... ... ... ең бір ұтымды әдісі. Өйткені
ересек адамдардың ... ... ... мен ... ... ... да өз ... балаға үйретуден жалықпау ересек
адамдардың қасиетті борышы.
Ал адам бойындағы әдептілік, инабаттылық қасиеттер бір ... ... ... ... Бала ойын ... ... танып, түсінігі арқылы
қабылдап, ересектерге еліктей жүріп ... өз ... ... ... ... ... өсетін жан серігі де – ойын. Қай елдің ұлттық ... сол ... ... ... ... ... айналысатын
кәсіп-шаурашылық ерекшеліктеріне байланысты. Сырттай қарағанда оңай тәрізді
көрінген ойын бала үшін іс ... ... ... Айталық ойынға қатысатын
балалармен тіл табысу, ұнамсыз роль тигенде өзін ұстай ... ... көп мәні бар. ... ... ... ұлттық ойынға өз
қызығушылығымен, ... ... ... ... ... ... ғана ойын өз ... жетіп, тәрбиелік мән арта түседі. Тәрбиеші
ұлттық ойын ... әр ... игі ... ... оның ... ... өрбітуге ықпал етсе ғана баланың өзіндік мінез-құлқын
қалыптастыруға қол ... Әр ... ... ... ... ... ... жаны қалайтын қызығушылығы болады. Соны дер кезінде байқап,
жан-жақты дамыта ... ... ... ата-ана да, тәрбиеші де көп нәрсе
ұтады. Баланың бойындағы ... да ... ... ... ... ... ... белгілі. Өйткені бала өмірде көргенін, ойға
түйгендерін қайталайды. Ендеше балалардың ... ... ... зор ... ... ... тәрбиешінің күнделікті қарым-
қатынасы мен тәрбие жұмысының ұтымды жүргізілуіне байланысты қалыптасады.
Үлкендердің мейірімділігі сәби жүрегін қуанышқа бөлейді. Үнемі ... ... ... ... мінезі жұмсақ, қайырымды, кішіпейіл болып
өседі. Қатал мінез айналасындағылардың ... ... ... ... жақсысыққа мегзейтін ұлттық ойындар ... ... ... әр кезеңде жетілдіріп отырылады. Балабақшаның әр
тобындағы балалардың жас ... сай ... ... ... ... мәселе өз құндылығын жойған жоқ, керісінше жаңа қырынан көрініп
отыр.
Қазақтың ырым-жоралғылары тәрбие құралы
Қызыл империяға ұзақ ... ... ... ... ... көірп
келген халқымыздың ұлт мәдениетін, өнерін, бай салт-дәстүрін ... ... орай ... ... ... ... ... елінің ұлтжанды
саналы азаматы етіп тәрбиелуедің қуатты құралына ... ... ... ... ... ... ... ырым-жоралғылардың бала
тәрбиесіне тигіетін әсері, білім-танымдық мәні зор. В.Г.Белинский салт-
дәстүрлердің өміршеңдігі жөнінде: «әдет-ғұрып өмір бойы ... ... ... ... ... әулетке мұра болып ауысып, рудан-руға,
ұрпақтан-ұрпаққа жетеді. Ол халықтың сыртқы ... ... ... ... ... ... ... тас мүсін тәрізді…» дегендей келелі
пікір айтқан. Аға буын өз бойындағы ... ... елі мен ... халқын сүюшілік секілді асыл қасиеттерін жас ұрпаққа күнделікті
тұрмыста үнемі үйретіп, қаны мен жанына ... ... ... не ... соны ... ... бала отбасындағы тұнық тәрбиеден мейлінше
сусындаса ғана өмірдегі өз ... ... ... ... азамат болып шығатынын
әсте естен шығармаған абзал.
Тәрбие ... ... ... ... ... ... өміршеңдігін
танытқан тәлім-тәрбие қағидалары нәрестеге ана сүтінен дариды. Халқымыз
ұлын ... ... ... ... ... ... ... тіршілікке,
алуан-алуан кәсіпке баулыған. Ел ... ... ... боп ... ошақ қасында, «шілдехана» тойланып, «тұсаукесер», «тоқым қағар»
жасалып, жеткіншектерді «жұмбақ» айта ойлантып, ... ... ... ... ... өмірдің өзі куә.
Жалпы қазақққа тән ортақ дәстүрлермен қатар әрбір ... ... бар. ... ... ... жасы ... ... атамай, ата, әже, көке, әке деп сыпайы қарым-қатынас жасауы, сондай-ақ
үлкеннің әсіресе қариялардың алдын кесіп өтпеуі, отбасы мүшелерінің ... ... ... ... ... алуы, елгезек, тілалғыш, қолғанат
болу, ... ... ... ... ақылшы болуын атар едік. Төле
би, Қаз дауысты Қазыбек би, Әйтеке би ... дана ... ... ... мен ... аңыз-әңгіме мен өлең-жыр, мақал-
мәтелдерін жаттап, көңіліне тоқып, жадында сақтауы бабалар ... ... ... өлкесінің қиян қиырларында жеті атасына дейін мергендік, аңшылық
немесе ұсталық, ... ... ... ... мұра ... әулеттер
жиі кездеседі. Ата-баба мұрасын жалғастырушы өнерлі жастарды дәріптеу қазақ
ауыз әдебиетінен орын ... ... ... ... ... сынықшының баласы Толыбай туралы ертегі-аңыздар осы пікірді
дәлелдейді. «Атадан ұл туса игі, ата ... қуса игі ... ... ... биік ... ... көңілің өседі, көңілің өссе – ... ... ... ... шөпке, жайнаған гүлге қара – сәбиің сымбатты да
шырайлы болады, бұлақ ... ... аш, ... ... ... деген
ұлағатты сөздердің өзінде қаншалықты тәрбиелік мән жатыр.
Халқымыздың бір ғана мектепке дейінгі ... ... ... өз дәрежесінде бағаланбай келеді. Апна бойына «бала бітті»
деген ... ... ... ... – ел ... деп ... «Құрсақ шашу»
деп аталатын дәстүр жасалады. Жас ана бойына бала біткені белгілі ... ... ... бауырына алуына тілек білдіріп, шашу шашылып
дастархан жайылады. Жас нәрестенің дүниеге келуіне жасалатын ... ... ... ... ... бар. ... бір уыс бидай салып: «Бидай бұрын
пісе ме, бала бұрын түсе ме?» деп араластырып жатып: «нәресте бұрын ... үш рет ... ... ... әже ... ... жас ... жүгіртеді. Сүйінші сұраушылар: «кім туды?» деген сұраққа, ... ... ... ... ... «атқа мінер» деп, ал қыз ... ... ... ... ... ... ... жауап қайтарады.
Нәрестені көрсетіп көрімдік алу дәстүрі де ертеден ел ішінде кең
таралған салт. ... ат ... ... кигізу – ертедегі ел дәстүрі.
Сүйінші сұрау салтымен қатар, «кіндік кесу» ырымы жасалады. Ер ... ... ... ... елін, жерін қорғасын, ие болсын» ... ... алты ... ... лақтырса, ал қыз баланың кіндігін «үйдің ... ... ... ... ... «Бала кіндік шешеге тартады» деп
сәбидің кіндігін кімнің кесуі ... ... ... қараған. Кіндік
шешенің өзінің парыздары болады. Сол ... бірі – ... ... ... әл-қуат жинап, сауығып кетуі үшін оған арнайы мал ... ... ... өзі ... әйел «тез ... ... деген
мақсаттан туған елдік әдет-ғұрып. ... ... ... ... сәбиге ізгі тілектерін білдірісіп, ән айтып, ойын ойнап, ... Жаңа ... ... әр түрлі жаманаттан сақтау, ... ... ... сойылған малдың мойын омыртқасын анасына ... ... ... етін қолмен үзіп жеп, бір тобылғыға ... ... ең ... ... ... іліп қояды. Бұл жас баланың мойнының тез қатаюы осы
омыртқамен байланысты деген сенімнен туған.
Бала ... ең ... ... кезеңі – қырқынан шығару. Осы ... ... ... туа ... «сүт ... «қарын шашын» алып,
күміс теңгелер салынған суға ... ... ... ... ... әйелге сыйлық беріледі. Шашын шүберекке түйіп, оны тұмарша етіп
тігіп, баланың киімінің иығына қадайды, ал адам ... ... ... ... ... шыққанша киетін «ит жейдесіне» ... ... ... ... ... тәттілер, шекер, бауырсақ, мәмпәсиден
түйіп, иттің мойнына байлап қоя ... Итті тұра ... ... ... жетіп, түйіншектегі тәттілерді бөлісіп алады.
Халқымыз нәрестеге есім беруге ерекше мән берген. ... есім ... ... ... ... көрші ауылдың шежіреші қариясы ие болады.
Азан шақырып, нәрестенің құлағының түбінен ата-анасы таңдаған есімді ... ... ... ... ... етіп айқайлап жариялайды.
«Ат қою» рәсімі баланы «бесікке салу» тойымен қатар жүргізіледі.
Бесікке ... ... ... ... ... бар. ... отқа ... шырақ алып аластайды. Бұлардың бәрі де ... ... ... Бала ... ... ... ... пышақ сияқты бұйымдарды тығады.
Бұл бұйымдардың өзіндік мәні бар, - бала өткір де, ... ... ... ... ... атаулыны қиып түссін дегенді білдіреді. ... деп, ... ... ... ... ... немесе тұмар
байлайды.
Бесік нағыз халық мұрасы, ата мүлкі, бала ұясы. ... бала ... - деп ... осы ... ... көп ... тез ... таза, тыныш ұйықтайды деп есептеген. Қырық күн толғанша ... ... ... ... бір күн ... сумен, бір күн жұпар иісті шөппен
шомылдырған.
Ата-балармызы сәби қара ... ... ... ... ... ... ... Адам назарын басқа жаққа аудару үшін бесіктің басына
күміс тиындарды, «үкіні» іліп қойған.
Баланы бесікке бөлеуден ... ... ... ... Тыштырма
аяқталған соң, баланы бесікке салып, арнаулы ақ ... ... ... жеі ... зат ... ... ер адамның жағалы киімі – шапан, тон,
ат әбзелдері, жүген, ... ... бір ... және қап. Тон мен ... ... ... ... өжет мінезді болуды меңзесе, жүген мен қамшы – ат
үстінен түспейтін ер ... қап – ... ... ... ... деген ырым.
Балаға «Бесік жырын» айтудың орын ерекше. Аяулы ана бесіктегі ... ... ... айта ... барлық аналық мейірімін,
сүйіспеншілігін, қамқорлығын, көңілдегі ой-арманын, мақсат-тілегін ... ... белі ... ... ... соң, ... басады,
баланың келешегіне ақ жол тілеп, «тұсау кесер» деген кәдені жасайды. Бұл
жердегі негізгі басты ырым: сәби ... ... ... ... ... ... бассын дегені. Баланың тұсауы кесіліп, тілі былдырлап шыға
бастаған кезде «Тіл ... тойы өз ... ... Мал ... ... шешен қариялары арнайы шақырылады. Олар «тілің тең шықсын» ... ... ... ... қой ... ... орап ... «сөйлейсің
бе?» деп үш рет сұрақ беріп, «сөйлеймін» деген уәде ... ... ... ... ... ... «Жиреншедей шешен бол», «Жәнібектей
көсем бол» деген ақ баталарын береді.
Ертеректе қазақтар ырымдап, сәбиге «тұлымшақ», ... ... ... ... ... ... кісі ... баланы мүшесінен танисың»
дегендей баланың дене бітіміне қарай сый ... ... ... қандай
адам болатынын болжаған. Мысалы, бір құлағы екінші ... ... ... ... кең болса – жайдарлы, желкесінің шұқыры ... ... ... бас ... ... сүйрік болса – сері, бармағы майысқан болса ... ... қалы ... балуан болады деген.
Ел арасында мынадай ырым бар. Нәресте анасының ... тас ... ... емсе сараң болады, керісінше – алақаны ашық, алаңсыз емсе ... ... ... Ер ... ... ашып ұйықтайтын әдеті болса, онда ер
жеткен соң бақытты, жары сұлу ... егер бала ... ... үстінде
ұйықтайтын болса кейін ол ел басқаратын көсем болады, ал керісінше тұмшалап
оранып алып жататын болса, ... соң ... ... егер бүк түсіп
ұйықтайтын болса, уайымшыл ... ал ... ... ... ... болады, аяқ-қолын төрт жаққа созып, бей-жай ... ... ... ... тең батыр болады т.б.
Мектепке аяқ басқан шағында «Сүндетке отырғызу» тойы жасалады.
Сүндетке ... ... ... ... қошеметтеп, «енді жігіт
боласың», деп ... ... ... ... ... Әкесі баланы
сүндетке отырғызарда сүндет атың деп ... ... ат ... Бұл ... ... ... «Ашамайға мінгізу» кейіннен «Тоқымқағар»
жоралғысына ... ...... ... ... ағаштан жасалады.
Үстінің кендігі балаға лайықтанып жасалады. Алды-артында ... ... ... бар, ... жоқ. Үстінде жұмсақ көрпешесі ... ... ... ... ... ... ... бір құлынға, тайға
ен салады. Осы бәсіремен бірінші рет алыс жолға шыққанда «тоқымқағар» тойын
өткізеді.
Қазақ сөз ... ... ... ... Мұны ... сөз – ... «сөз ... өтеді» деген бірер мысалдардан өзіндік салмағын айқын
байқауға болады. Балаға сыпайылық мәнде жұмсалатын ... ... ... т.б. ... үйретіп, әдетіне айналдыру
тәрбиешінің міндеті.
Халықтық педагогиканың негізгі мақсаты – болашақ ұрпақты ... ... ... ... ... ... сіңірген, өз ұлтын,
халқын сүйетін азамат етіп ... ... – адам ... ... ... ... ... ұясы, алтын бесігі.
Қорытынды
Халқымыздың тұрмыс-салтын, ... ... ... ... ауыз әдебиеті ілгерінің көлемді саласының бірі – ... өте ерте ... ... ... өнері болмаған кездің өзінде-ақ
туған. Бұларды халқымыз күні ... ... ... ... ... да жеткізіп келеді.
Мектеп жасына дейінгі балалрға ең ... ... ... ... ... соң, ... ... мазмұынын толық қабылдау және тіл
байлықтарын арттыру мақсатымен түрлі көңіл көтеру ойындарын жүргізеді.
Халық ауыз ... ерте ... келе ... ... ... ... асыл ... көркем жиынтығы мақал мен
мәтелдер арқылы да беріледі.
Халық ауыз әдебиетін балабақшадан бастап ...... ... ... тілге, әдебиетке деген сүйіспеншілігін ... ... ... ...... ... зор.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. С.Қалиев, Қ.Жарықбаев. Халық ауыз әдебиетіндегі тәрбиенің ... ... ... Ә.Меңжанова. Мектепке дейінгі педагогика. – А., 1992
3. С.Қалиев. Халық педагогикасының ауыз әдебиетіндегі көрінісі. – А., 1987
4. С.Ғаббасов. Халық педагогикасының негіздері. – ... ... ... – 2004. - №5. – ... //Этнопедагогика. – 2006. - №4. – 17 б.
7. //Этнопедагогика. – 2006. - №3. – 17 б.
8. ... және ... – 1997. - №12. – ... ... және ... – 2000. - №5. – ... ... А. Орта мектептің қазақ әдебиетін оқыту методикасының
мәселелері.- Алматы. Мектеп, 1970 ж. 244 ... ... Ә. 4-7 ... ... ... ... 1987 ж. 121 бет.
12. Жұмалиев Қ. Әдебиет теориясы.- Алматы, 1969 ж.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ұлттық құндылық -тәрбие негізі4 бет
Қазақстан Республикасының ұлттық құқығы мен халықаралық құқықтың арақатынасы (басымдылықтың қалыптасу мәселелерi)278 бет
«Әдебиеттік оқу» пәнінің базалық мазмұны9 бет
Сән7 бет
Экономикалық өсудің үлгілері2 бет
Қазақстандағы сәнгерлер жайлы4 бет
Қазақстандағы сәнгерлер жайлы мәлімет6 бет
Қазақтың ұлттық киімдері туралы мәлімет8 бет
"Модильяни мен миллер үлгілері"11 бет
Адамгершіліктік қасиеттер мен құндылықтарды қалыптастыру мен бала тілін дамытудағы ауыз әдебиетінің маңызы44 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь