Баяндауыш.туралы

І.Кіріспе бөлімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

1.1.Баяндауыш ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4.5
1.2.Баяндауыш мүшенің зерттелуіне шолу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5.7
(Ғалымдардың пікірі)

ІІ.Негізгі бөлім

2.1.Есім баяндауыштардың табиғаты, қалыптасып, даму жолдары.8.9
2.2.Жасалу тәсілдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .9.14
а)Баяндауыштық морфологиялық тәсіл арқылы жасалуы (баяндауыштық тұлға)
ә)Аналитикалық тәсіл арқылы жасалуы
б)Есім баяндауыштарды жасаудағы интонацияның рөлі
2.3.Есім баяндауыштардың атаулы сөйлемдермен арақатынасы..14.15
2.4.Есім баяндауыштардың семантикалық грамматикалық
Топтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..15.16
а)Сын есімді баяндауыштар
ә)Зат есімді баяндауыштар
б)Сан есімді баяндауыштар
в)Есімді баяндауыштар
г)Еліктеу баяндауыштар
д) Үстеулі баяндауыштар
е)Модаль сөзді баяндауыштар

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 28
Есім баяндауыштар туралы жалпы қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..29
Курстық жұмыстың тақырыбы: Ә.Нурпейісовтің «Қан мен тер» романындағы есім баяндауыштар.Кешегі аумалы-төкпелі замандағы дала тұрмысының қат-қабат шежіресін шерткен бұл роман қалың ақырман қауымын өзіне баурап алды.Тілдік ерекшелігі, сөз саптауы, ойды ұшқыр жеткізе білуі жазушының шеберлігі.
Тіл білімі салаларының ішіндегі ең бір арнасы кең грамматиканың- синтаксис саласы екені сөзсіз.Синтаксистің күрделі категорияларының бірі- баяндауыш мәселесі айтарлықтай сөз болды.Бұл жұмыста баяндауышқа әр ғалымдардың берген бағасын, көзқарасы мен тұжырымдарын саралап,салыстыра отырып анықтама берілді.Сөзге баяндауыштық сипат беріп тұрған негізгі морфологиялық көрсеткіші негізге алынады. Осы орайда жіктік жалғауының предикаттық мәнін айқын аңғардым.Етістік баяндауыштардың мағыналық әрі грамматикалық ерекшелігі бар баяндауыштың ерекше семантикалық тобы болып саналатын есім баяндауыштардың қалыптасып,даму жолдары тарихи тұрғыдан зерделеніп, оның қалыптасуына әсер ететін тілдік экономия заңы, шақтық ұғым және стильдік талаптардың орны сөз болды.
        
        Мазмұны:
І.Кіріспе бөлімі……………………………………………………………………………….3
1.1.Баяндауыш...............................................................
................4-5
1.2.Баяндауыш мүшенің зерттелуіне
шолу......................................5-7
(Ғалымдардың пікірі)
ІІ.Негізгі бөлім
2.1.Есім баяндауыштардың табиғаты, ... даму ... ... тәсіл арқылы жасалуы (баяндауыштық тұлға)
ә)Аналитикалық тәсіл арқылы жасалуы
б)Есім баяндауыштарды жасаудағы интонацияның рөлі
2.3.Есім баяндауыштардың атаулы сөйлемдермен арақатынасы..14-15
2.4.Есім баяндауыштардың семантикалық ... ... ... есімді баяндауыштар
б)Сан есімді баяндауыштар
в)Есімді баяндауыштар
г)Еліктеу баяндауыштар
д) Үстеулі баяндауыштар
е)Модаль сөзді баяндауыштар
Қорытынды...................................................................
.....................28
Есім баяндауыштар туралы жалпы қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер…………………………………………………………….29
І.Кіріспе
Курстық жұмыстың тақырыбы: ... «Қан мен тер» ... ... ... ... дала ... қат-қабат
шежіресін шерткен бұл роман қалың ақырман қауымын өзіне баурап ... сөз ... ойды ... ... ... ... шеберлігі.
Тіл білімі салаларының ішіндегі ең бір арнасы кең ... ... ... ... күрделі категорияларының бірі-
баяндауыш мәселесі айтарлықтай сөз ... ... ... әр
ғалымдардың берген бағасын, көзқарасы мен тұжырымдарын саралап,салыстыра
отырып ... ... ... сипат беріп тұрған негізгі
морфологиялық көрсеткіші негізге ... Осы ... ... ... ... айқын аңғардым.Етістік баяндауыштардың мағыналық әрі
грамматикалық ерекшелігі бар баяндауыштың ерекше семантикалық тобы ... есім ... ... ... тарихи тұрғыдан
зерделеніп, оның қалыптасуына әсер ететін тілдік экономия заңы, ... ... ... ... орны сөз ... ... жасалуының синтетикалық және аналитикалық
тәсілдері нақты фактілер арқылы яғни ... «Қан мен ... ... ... ... сөз ... ... қызметінде жұмсалуының әркелкілік
сипаты ерекше сараланып, ... ... ... Сондай-ақ
есімдіктердің,есім негізді баяндауыштарда үстеу мен ... ... ... ... да ... нақты тілдік
фактілермен дәлелденді.
1. Баяндауыш.
Тіл қарым-қатынас жасаудың құралы да, сөйлем- сол ... ... ойын ... ... ... ... ... өмір
құбылыстары негізінен зат және оның қимыл-қозғалыстары мен іс-әрекетінен
тұратыны мәлім. Бұл айтылған ... ... ... ... жанды заттардың,
оның ішінде адамзаттың орны ерекше.Өйткені адам айналадағы ... ... ... ... өмір ... ... қарым-
қатынас жасайды. Бұл тәрізді нақты өмір құбылыстарын адам тілдік құралдар
арқылы таңбалайды және оны өз жадында сақтайды.Сол ... ... ... мен өз жеке ... ... қорытып, өзара пікірлеседі. Осы
айтылған мәселелер тілде сөйлем арқылы жүзеге асады. «Кез келген сөйлемнің
белгілі бір ... ... ... ... сөздерден құралуы
мүмкін.Немесе екі сөзден, тіпті бір сөзден де ... ... ... тән формасы болатындай сөйлемнің де құрамындағы сөздердің
санына сай ... әр ... ... ... ... ... саны аз ... болуы ерекшелігімен байланысты. Сөйлемде
грамматикалық мағынаға ие ... ... ... ... ... ... мүшелері дейміз.Сөйлем мүшелері өзінің қызметтеріне қарай
екі үлкен топқа бөлінеді:
Сөйлем құруға негіз болатын бас ... ... ... ... ... ... ... негізгі
қызметі тұрлаулы мүшелердің мағынасын нақтылау болып келеді. Бұлар
тұрлаусыз ... деп ... ... ... ... ... ғылыми ойдың тарихи бастауы көне дәуірдегі
логикалық зерттеулерден басталады. Бұл тұжырым бойынша сөйлем-пікірге,
бастауыш-субъектіге,баяндауыш-предикатқа ... ... да ... ... ... субъект,баяндауышты предикат деп қолдану
дәстүрі де ... ... ... ... осы ... ... Яғни ... дегеніміз зат-субъектінің өзі, немесе
оның жаңа бір сапасы туралы сөйлеушінің ойы.Сөйлемде ... ойға ... ... етіп ... басты мүшелер-бастауыш пен баяндауыш.Бұлер сөйлем
құрамының діңгегі, айтылған ойлардың негізгі қаңқасы.
Баяндауыштың өзіне кіріспес бұрын,алдымен баяндауыштардың
морфологиялық көрсеткіші ... ... ... ... туралы бір-екі
сөз.
Баяндауыш жалғауының мағынасы мен синтаксистік функциясында қазіргі
әдеби тілден өзгешелігі жоққа тән.XVғасырдан бері ... жазу ... ... ... қай сөз табына жататындығына қарамастан, ... ... ... бәріне де талғаусыз жалғана береді.
Баяндауыш жалғауларының қазіргі әдеби тілден кейбір ерекшеліктері
олардың ... ... мен ... ... тәсілінде кездеседі.
«Қазіргі әдеби тілде баяндауыш жалғауы еріндік дауыстысы бар
вариантта (ду-м,дү-м,ду-қ,дү-к) ... бұл ... тек ... жиі ... аударарлық тағы бір өзгешелік XIX ғасырға ... ... ... жалғауының бір жағында көптік мағына
көптікті ... екі ... ... ... көрәм-
із-лер түрінде келуі арқылы да ... ... ... ... тек ... ... ... ғана беріледі.Үстіміздегі
ғасырға дейінгі жазба ескерткіштерінде ... аз, ... көп ... ... ... ... – дүр ... да кездеседі.”Бұл форма ХІХ
ғасырдағы жазу нұсқаларының көпшілігінде ... онша ... да, жеке ... мен ... ... да бар, ал ... ... қағаздары тілі мен мерзімді ... өте ... ... ... да ... жіктеліп келе бермеген.
Олардың ішінде ... ... ... ... ... ... тұрғысынан етістікті, одан есім сөз бен көмекші етістіктен
жасалған құрама ... ... ... ... ... болған. Есім баяндауыштардың грамматикалық табиғатын ашу
қазақ тілі біліміндегі күрделі ... ... ... ... ... ... сөз ... ғана байланысты қарастыру теориялық
еңбектерде де, соның салдарынан практикада да орын алып ... ... ... ... ... ... баяндауышты зерттеу мәселесіне
ғалымдардың әр түрлі аспектіде ... ... деп ... ... ... ... сипатын ашуға мүмкіндік жасады.
1.2.Баяндауыш мүшенің зерттелуіне шолу.
Сөйлемде айтылатын ойдың ... ... сөз ... ... және етістікті болып бөлінуі- тарихи ... ... ... ... ... тілінде-ақ баяндауыш қызметінде
есімдік,етістік сөздерінің қолданылғандығын дәлелдейтін тіл фактілері де
жоқ емес. Бұл ... ... жай ... ... ... не ... болып бөлінуі біздің жыл санауымыздың
басында-ақ дараланып, ... ... ... тіл ... деп ... Күлтегін ескерткішіндегі сөйлемдер баяндауышы
есімнен де, етістіктен де жасалғанын мысалға келтіреді.(3)Түркі ... ... мен ... ... ... ... ... еңбектердің қорытынды пікірі бұл ... ... ... екенін көрсетеді. Түркі тіліне арналған алғашқы ... ... есім ... де, етістіктерден де жасалатыны сөз
болды. П.М.Мелиоранский қарапайым, бірқалыпты сөйлемде жай ... ... ... пен ... тұратынын, бастауыштың да
баяндауыштың да атау ... ... ... ... ... айтады.(4)
Өзбек тілі жөніндегі зерттеу еңбектерінде ... ... ... ... басқа септік жалғаулары, эмас, эмоқ, бұлмақ
көмекші етістіктерінің тіркесіп ... ... ... ... ... есім ... ... және құрама деп
екіге бөледі де, алдыңғысына есім ... ... ... жалғануы
арқылы қалыптасқан баяндауышты жатқызса, соңғысына есім сөздер ... ... ... ... құралған баяндауыштарды жатқызады.(6)
Сондай-ақ жай сөйлем синтаксисін зерттеу барысында есім баяндауыштарға
талдау жасаған А.Жапаровтың,А.Ч.Кунаның, Қ.Ахмедовтың, А.Т.Тыбыковалардың
тағы басқалардың ... ... ... ... тіліндегі есім баяндауышты
сөйлемдердің табиғатын ашуға септігін тигізері сөзсіз.
Синтаксистің,сөйлемнің тұрлаулы мүшелерінің, соның ішінде
баяндауыштың жалпы теориялық мәселесіне арналған ... ... ... ... баяндауыш деп аталатын күрделі
синтаксистік категорияны танытуға әр қырынан келген О.Төлегенов,М.Балақаев,
Т.Сайрамбаев,Р.Әміров, ... ... ... орны
айтарлықтай. Есім баяндауыштардың зерттелуі дегенде сөйлем мүшелері туралы
шыққан ... ... мен ... ... ... ... беріліп келді. Қазақ тілінде баяндауыш туралы ең алғаш сөз
қозғаған А.Байтұрсынов ... ... ... шыққан “Тіл құрал”
оқулығында:”Баяндауыш болатын сөз бастауыш ... ... ... ... не ... не ... ... анықтама береді.(7.270)
Алғашқы анықтамаға ұқсас анықтаманы Қ.Жұбанов та берді. “Сөйлем
мүшелерінің ішінде біреудің не ... не ... не ... баяндап
тұратын бір мүше болады. Оны баяндауыш дейміз,-деп ... ... ... жалпы көрінісін, болмысын тура
көрсетеді.Біздің тілде баяндауыштың ... ... ... баяндауыш
бастауыштың көрінісі екеніне ерекше дәлел,”-деп тұжырымдаған.(9.105)
Ал М.Балақаев пен Т.Қордабаев “Баяндауыш бастауыштың ісін, қимылын,
күйін және ... ... ... ... ... ... ... мен Ж.Әмірова “Предикативтік іс-әрекетті,
сапаны білдіретін сөйлем мүшесін баяндауыш деп атаған ... ... ... ... айтылған ойдың белгілі бір
тиянағы болатын мүшені баяндауыш,”- деп түсіндіреді.Баяндауыш ... ... әр ... ... ... ... Қалай дегенде
де, баяндауыш деп- белгілі бір жаққа қатысты предикативтілікті білдіріп,
сөйлемдегі ойды ... ... ... ... туралы жазылған
еңбектерде баяндауыштың есім сөз ... ... де ... ... ... ... әр сөз табынан жасалатыны туралы айта
келіп, қосарлы баяндауыш деген ... ... ... есім мен
етістіктен жасалған баяндауышты аралас, кейіннен ... ... ... ... ... тілінде баяндауыштың осы 3түрі(есімді, етістікті,
құрама)көрсетіліп жүр. Т.Сайрамбаев бұған
модаль сөзді баяндауышты ... Ал ... ... ... ... бәрі де баяндауыш бола алады,”- дей келіп көбінесе
баяндауыштық қызметте жұмсалатын сөздерді:
1)есім баяндауыштар
2)етістік баяндауыштар және құрама
болуы мүмкін деп ... ... ... ... ... ... жұмсалып
тұрған сөздің қай сөз табынан жасалатынына байланысты болады.Осыған орай
есім баяндауыш өз ... зат ... сын ... сан ... ... ... сөзді баяндауыш болып жіктеледі. Ал құрылысы жағынан екі түрі бар:
1)дара
2)күрделі
Күрделі ... өз ... ... ... ... ... ... баяндауыш толық мағыналы есім сөздің
тіркесуі арқылы ... ... ... есім ... ... етістіктің,
шылаудың тіркесуі арқылы жасалады.
ІІ.Негізгі бөлім.
2.1. Есім баяндауыштың табиғаты,қалыптасып, даму жолдары.
Түркі сөйлемдерінің ... ең көне және ... ... ... түрі ... ... ... шығып, баяндауыш құрамында
қолданылуымен байланысты. Мен(біз), сен(сендер), сіз(сіздер), ... ... ... ... ... субстантивтік элемент
құрамында қолданылған. Орта ғасыр жазбаларында: Мен санға ашық турур мен.
Сен менин турур ... ... ... ... ... баяндауыш қызметіндегі етістіктерге тіркескен. Жіктік жалғауы
есім сөзге тікелей ... ... ... ... ... сөйлемдер қалыптасты. Баскаковтардың пікіріне сүйене отырып
есім баяндауышты сөйлемнің даму эволюциясы ... ... ... семантикалық жүкті атқаратын есім сөзге тіркескен есімшеге жіктеу
есімдігі тіркеседі. Кейіннен тіркескен есімше түсіп қалып, жіктеу ... ... ... ... ... сөйлемдер қалыптасты.
Жанама септіктерді меңгеретін ... ... ... ... түсіп қалуы есімнің меңгеруін қалыптастырып, ... ... жол ... ой ... әрі түсінікті,
оралымды болуы үшін сөйлем құрамынан белгілі бір сөйлем ... ... ... ... қазіргі қазақ тілінде эллипс дейді. Әсіресе,
мақал-мәтел мен ауыз екі ... ... тән ... ... ... сөйлемде
сөйлем құрамынан көбіне етістік баяндауыш түсіріліп, сөйлем баяндауышы
қызметін оның алдында тұрған есім сөз ... ... ... есімге тән болуы, сондай-ақ логикалық
екпіннің көмекші етістікке түспей, оның алдындағы есім сөзге түсуі ... ... ... ... есім ... сөйлемдерді
қалыптастырды.
Құрама баяндауыш ... ... ... ... ... ... ... заңына байланысты:айтылатын ой жинақы, тұжырымды
болуы үшін сөйлем ... басы ... мүше ... ... ... көмекші етістіктер, кейде толық
мағыналы етістіктер де ұшырайды.Баяндауыштық сөйлемде айтылатын ... ... ... ... ... тілдегі есім баяндауышты
сөйлемдер деп танылып ... ... ... ... ... сөйлемдерде дені сау баяндауышты сөйлемдер.(Ердің ісі- келіс,
ездің ісі-керіс, Жері байдың –елі бай, және т.б.)
ә)шақтық ... ... Есім ... ... ... көмекші етістіктер(еді, болды т.б.)
өзі тіркескен сөзге өткен шақтық, ... ... ... ... ... бұл етістіктердің түсірілуі ... дара ... осы ... ... ... ерекшеленеді.
б)стильдік талапқа байланысты. Әр жанрға қойылатын стильдік ... ... ... ... ... баса ... ... оны баяндауыш құрамында қайта қолдануы
мүмкін.(Жырық қараның аты-Жел ... ... ... ... етістіктердің бірге тұруы стильдік талапқа сай ... үшін екі ... ... сөз де ... мүмкін. Ал поэзияда есім
баяндауыштар лирикада жиірек кездеседі.
Мұны Р.Сыздықованың: ... ... ... ... болады.”Ал лирикада іс-әрекетті баяндау сирек болатыны мәлім. Сондай-
ақ табиғат құбылыстары мен жеке адамдарда ... ... я ... ... ескі ... сөз ... өлеңдердің бірде-біреуінде ашық
райдағы етістік ұйқас жоқ,керісінше, сын есім мен ... ... ... ... ... ... ... түсіндіреді.(155-156)
в)экстралингвистикалық факторларға байланысты. Тілдің бір-бірінен
даралануы олардың генетикалық тұрғыдағы ерекшелігіне, ішкі даму жолдарына
байланысты ... те, әр ... ... жүйесінің қалыптасуына сол тілді
сөйлеуші халықтың ... ... да әсер ... ... сол халықпен үнемі байланыста болуы ... ... емес ... ізін ... ... халқымен үнемі
экономикалық,мәдени байланыста болу сол тілдің үлгісіндегі жаңа типті
сөйлемдердің қалыптасуына жол ... ... ... ... ... ... есім ... атқарған. Тілде жатыс, шығыс, көмектес
септік жалғауындағы сөздер жіктеліп, баяндауыш болуы-бұрыннан бар ... ... ... ... ... ... қызметінде
қолданылмаған сондықтан барыс септік тұлғасындағы баяндауышты сөйлемдер
орыс тіліндегі сөйлемдер үлгісінде қалыптасқан деп ... ... ... ... сөз табы ... өзге ... синтаксистік қатынасқа түсіп,
сөйлем мүшесі болуы үшін белгілі бір амал-тәсілдерді негізге алады.белгілі
бір грамматикалық топтағы сөздердің ... ... ... ... ... ... баяндауыштың жасалуының ең ... ... ... ... ... табы жоқ ... оны баяндауыштық позицияға түсіретін арнайы
формасы болады. Ол баяндауыштық тұлға деп аталады.
Аналитикалық тәсіл-сөзді ... ... ... ... ... әсіресе, баяндауыштың жасырын формасындағы сөз сырт тұлғасы
жағынан сөйлемнің өзге мүшесімен тұлғалас келуі
мүмкін.Сондай жағдайда көмекші ... ... бір рөл ... Оған
орын тәртібі,интонация, көмекші сөздер тәсілі жатады.
а)Баяндауыштың морфологиялық тәсіл арқылы жасалуы(баяндауыштық тұлға).
Қазақ тіл ... ... ... ... аз сөз ... ... баяндауыштық тұлға ретінде жалғаусыз жіктік ... ... атау және ... ... ... ... Аманжолов атау тұлғасын және ... ... ... ... ... грамматикалық тұлғада,
жіктік жалғауы –дүр,-нікі,-тікі,-дікі баяндауыш болатынын,О.Күлкенова түбір
күйіндегі жіктік,септік, ... ... ... сөздердің
баяндауыштық қызметін көрсетеді.(17.122-130)
М.Балақаев ... ... ... ... ... ... де ... күйінде ешқандай баяндауыштық ... ... бола ... ол үшін ... пен баяндауыш қатар айтылуы
керек. Сонда олардың сол қызметте жұмсалуына себеп болатын жағдай ... ... ... ... ... ... ... тәртіпті, деп
көрсетеді.
Түбірдің беретін мағынасы-лексикалық мағынаның негізінде ... ... ... ... ... ... сөйлемдегі 3жақтық
мағынаны беріп тұрған 3жақтық жіктік жалғауының нөлдік тұлғасы екендігі дау
туғызбайды.
Тәуелдеу тұлғасындағы сөз сол ... ... ... ... ... ол ... бір септік формасында тұрып, баяндауышпен
предикаттық қатынасқа түссе (Жасың жиырмада) ілік ... ... ... ... атрибуттық қатынаста(инесінің көзі) ... ... ... ... ... ... ... болғанда белгілі бір жақ тұлғасында тұрады. Ол-інім.
Бұдан көріп отырғанымыздай, тәуелдік жалғауындағы сөз де, түбір сөз де
өздігінен ... ... бола ... қосарлы
сөздердің синтаксистік қызметі жөнінде түркологияда көптеген пікірлер
бар.Аталған құранды журналдың ілік ... ... ... ... оның ... –кі ... ... туралы әр
түрлі пікірдің (бірі сын есім ... ... ... бірі ... омонимдес
, мағынасы басқа қосымша деп ... ... оның ... қасиеті
жайында нақты тұжырым жасауға қиындық ... ... ... ... ... қабылдап, бастауыш септік жалғауында
тұрып сөйлемнің өзге мүшелерінің де ... ... тіл ... ... ... ... жөн екен деді де, ұмтылып кеп құлаштай
тұрып жігітке қамшы ... ... ... ... ... осы ... ... келіп қолданылу үлгісінің барлығы (мен
сіздің ауыл-дікі-мін)оның предикаттық қосымша емес екенін нақтылай түседі.
Септік жалғауының баяндауыш қызметінде ... ... да ... ... ... ... мен атқаратын қызметін басты
назарға аламыз.Грамматикалық септіктердің (атау,ілік, ... ... ... ... ... бұл септіктің ... тура ... ... ... ... қызметтің
саралануынан деп те тұжырымдауғы болады, ал көлемдік септіктерде мұндай
қасиет жоқ. ... ... ... ... сөз ... мағынаны білдіріп, заттық мәнде қолданылғанда, толықтауыштың,
бағыттық, мезгілдік, мекендік, амалдық ... ... ... ... ... өзі ... тұрған басыңқы сөз сөйлемнен
түсіріліп, ал оның ... ... ... мәні осы септіктегі сөздің
өзіне ауысқанда, сөйлемнің баяндауышының да ... ... ... ... ... ... түндегі әңгіме де есінде(18.44) Еламан содан
бері ойда(18.10)Сөйтіп ... ... ... ... болып тұрған сөздің сыртқы морфологиялық құрылымы емес, осы
сөйлемдегі ойдың ... ... ... ... ... сөздерді
байланыстыратын предикаттық мәндегі ... ... ... ... ... ... баяндауышты жасаудағы орын тәртібі мен тәсілдерінің рөлі.
Сөйлем мүшелерінің орын тәртібі басқа ... ... ... ... де ... ... ... болып саналады. Тілдің ғасырлар бойы
жасалып, қалыптасқан синтаксистік құрылысындағы ... ... ... ... да ... пен ... ... байланысып, баяндауыш
сөйлемнің соңында тұрады.Қазақ тіліндегі сөз ... ... ... ... ... баяндауыш қызметін атқара алады.Өйткені баяндауыш
сөйлемдегі белгілі бір мүшелерді өзіне бағындыра отырып, ойды ... ... есім ... ... айқын рөл атқарады. Өйткені
баяндауыштық тұлға жіктік жалғауы десек, есім ... ... ... арнайы морфологиялық көрсеткіші жоқ. ... ... ... ... сөздердің орын тәртібі атқаратыны сөзсіз. Мен сурет
салдым/ Сурет ... ... ... ... сөйлемді жасаудағы орын тәртібі тәсілінің рөлі.
әсіресе бастауышы да, баяндауышы да есім ... ... ... ... ... ... 3-ші ... есімдер баяндауыш болуы үшін сөйлемнің соңында ... ойды ... ... ... Бұл ... баяндауыш қызметіне
ауысқан сөздердің морфологиялық құрылымында бұрынғымен салыстырғанда
тұлғалық ... ... ... ... ... ... сөздердің байланысу тәсілдерінің қатарында интонацияның
атқаратын жүгі ... ... есім ... ... ... табады. Қалыпты сөйлемдерде интонация сөйлемде тиянақтаушы қызмет
атқарса, есім
баяндауышты сөйлемдерде әрі ажыратушылық қызмет атқарады.
Айырмашылығы: интонацияның мәні ... да, ... да ... ... ... ... ... жасалған сөйлемдерде
бастауышты баяндауыштан ажырату қызметімен сипатталады. Бұл-үй, ... ... ... ... ... етіп ... соң біршама дауыс кідірісі болып, сөйлем құраушы ... ... ... ... ... айтылады. Егер аталған сөйлемдерді айтқанда,
дауыс кідірісі ... ... сөз екі ... ... ... ... сөз тіркесін құрайды. Бұдан байқағанымыздай,
сөздердің әр түрлі интонациямен ... ... ... синтаксистік
қызметіне де әсер етеді. Қатар тұрған есім ... ... ... ... айқындайды.Үнді-европа тілдерінде ... ... пен ... байланыстыратын негізгі тәсіл болса, түркі
тілдеріндегі көмекші сөздердің ... ... ... жүгі әр түрлі.Зат
есімге,есімдікке тіркесетін көмекші есімдер көмекшілік қызмет атқарып қана
қоймай, ... ойды ... да ... ... есімді
баяндауыш құрамынан оны (көмекші есімдерді) алып ... ... ... сипатына нұқсан келтіреді.Өйткені ілік септікті
сөзде сөйлемді тиянақтау қасиеті жоқ.Ол ... ... ... ... жалғаулы сөзді керек етіп тұрады.
Көмекші етістіктің атқаратын ролі көмекші есімнен ... ... ... ... ... өзі ... есім ... емес, бүтіндей сөйлемге мән үстейді.Есім баяндауыштың ... ете ... ... ... ... қосу ... ... әр түрлі көмекші етістіктер айтылады. ... есім ... ... бірі оның осы ... ... десек,көмекші етістік
тіркескенде,не өткен, не ... ... ... ... ... ... осы сары бала еді.(18.62) Бүгін
ауға балық тәуір түскен ... еді ... есім ... қызметін нақтылай түседі.
Сондай-ақ сөйлемде екі түрлі қызмет атқарады:
1)шақтық мән үстейді;
2)айтылған нәрсе туралы айтушының көзқарасын, пікірін білдіреді.
Емес сөзі ... ... ... есімнің заттық, сындық,
сандық т.б. сапасы екенін жоққа шығарып, болымсыз ету үшін ... ... ... ... жиі ... ... ... етістік. Ол баяндауыш қызметіндегі есімдердің шын болмыс ... ... ... тән ... ... ... әр түрлі шақтық мағына қосып ... ... ... болар, көрінеді, білем, керек, тиіс деген модальдық сөздер
есім баяндауыштарға ... ... ... модальдік мән
береді.Қайта, оның бойы Еламаннан гөрі ұзындау,иықтылау ... ет ... ... шөп керек.(18.69)
Көмекші сөзді баяндауыштардың қатарына шылаулы тіркестер де жатады.
Түркі тіліндегі, соның ... ... ... ... ... ... тұрғанда сөйлем бола алмайтындығы. Шылаулар, әдетте, өзіне
қатысты сөзден кейін ... оған ... мән ... жақсы ма?(18.104 )
Модальдық мән беретін ... ... ... :ау, ғой, ма, ме, ... па, ... және т.б. ... Бұл шылаулар сөйлемде модальдық мән берудің
лексикалық тәсіліне жатады. Септеулік шылаулар да өзі тіркескен сөзге ... ... мән ... ... баяндауышы қызметінде жұмсалады.Атау,
барыс, шығыс септігіндегі сөздермен тіркесетін шылаулар көмекші етістігі
түсірілген эллипсис ... ... ... ... сөздер толық мағыналы есім сөздерге тіркесіп, онымен мағыналық
бірлікте тұрып, олардың ... ... ... ... ... және ... ... арақатынасы.
Тілдегі баяндауыш мүшенің есімдік, етістікті болуы баяндауыш
қызметіндегі ... ... ... ... ... тіл ... есім ... баяндауыш қызметінде
үнемі жұмсалып,берік орнығуы оның ... тән ... ... бір ... ... ... ... есім
баяндауышты сөйлемдер өзіне тән құрылымдық,семантикалық белгілеріне ... ... ... ... ... де ... Есім
баяндауышты сөйлемді етістікті баяндауыштан ... ... ... ... ... ... ерекшелігі. Осы
тұрғыдан келгенде,логикалық-грамматикалық сипаты жағынан етістікті
баяндауышты сөйлемдер ... ... ... ... есім ... ... мынадай мағыналық қатынасқа құрылады:
1)Субъект зат пен оның заттық ... ... ... ... ... ... да, баяндауышы да зат
есімнен жасалады.
2)Субъект зат пен оның ... ... ... ... қатынасын
білдіреді.Мыс:Аты қаратер.(18.5) Жауласқасын-екінің бірі.(18.83)
Басты атрибуттық қатынастағы сөз тіркесі болса, сөйлем баяндауышы сын,
сан есімдердер,үстеуден ... пен ... ... – заттың қатынасын білдіретін
сөйлемдер.Мыс:Жанын сату- қателік, Уәдеде тұрмау жаман.
Келгенім-бүгін,Білгенің 1/9,білмегенің-99. ... ... ... ... ... ... жұмсалады
да, баяндауыш ретінде әр түрлі тұлғадағы жіктелген есім сөздер ... пен ... ... ... ... ... сандық
қасиетіне мамандануды, болжауды білдіреді. Мыс:Бір ел жақсысы болар.(18.25)
Мұндайда ... ... зат, сын, сан ... ... ... тіркесуі арқылы жасалады.
Бұдан байқағанымыздай, есім сөздерден болған баяндауыштар субъектінің
заттық, сындық, сандық т.б. сапасын білдіреді. Бұл-оны етістік ... ... ... ... ... ... ... баяндауышты
сөйлемдер мазмұны жағынан есім баяндауыштармен мәндес,мағынасы, қызметі
жағынан жуық келетін жайттары болады. Сондай-ақ ... ... ... жасалған сөйлемдерді да есім баяндауышты сөйлем мәнінде
жұмсалады. Мыс:Есіктің алдында тойға жиналғандар.
Мұндай сөйлемде есім,етістік ... ... ... жалғауы тұлғасындағы есім баяндауышты
сөйлемдер есім сөз таптарының сұрағына жауап береді.
1.Кім? Не? Ненің? Кімсің? Несі? Кімдікі? Ненікі? ... ... ... ... ... Неде? Кімнен? Неден? Кіммен? Немен? Қайда?
Қайдан? Неден?
3. Қандай? ... ... ... ... жағынан есім баяндауышты жай сөйлемдер мен ... ... ... ... есім ... ... ... де, атаулы сөйлем де
контекстке тәуелді болады,екіншіден, ... ... ... ... ... есім баяндауышты сөйлемдер секілді есім сөздерден не есім
сөзге көмекші етістіктің тіркесуі ... ... ... ... ... ой осы шаққа қатысты болады. Алайда аталған сөйлемнің ... ... ... ... ... ақиқаты біртұтас болмыс ретінде берілетін
болса, есім ... ... ол зат, ... ... ... жағынан
аталып беріледі. Осыған орай, берілу жолы жағынан олар тепе-тең ... ... ... зат, ... ... ... барлығын
білдірсе,есім баяндауышты сөйлемдер зат, болмыстың сөйлеу кезіндегі сапалық
белгісін білдіреді.Мыс:Дала бос/Бос дала. Дала көңілсіз/Көңілсіз дала.
2.4.Есім баяндауыштың ... ... ... ... бір ... мүшесі қызметінде жұмсалуы ... ... ... жүйесімен бірге сөйлемдегі өзге
сөздермен ... ... ... ... мәселе. Осы
тұрғыдан келгенде, түркологияда, соның ... ... ... ... қай сөз ... ... ... орыс тіл біліміндегідей
айырықша пікір алшақтығы болған емес.Орыс тіл білімінде ... ... ... тек етістіктен жасалатынын
көрсеркен.Қазіргі орыс тіл білімінде баяндауыштың есім ... ... де бар ... ... ... А.Байтұрсыновтың “Тіл-құрал”
оқулығының өзінде-ақ баяндауыштың етістік, зат, сын, сан есім, есімдіктен
жасалатыны айтылады.(7.270)
а)сын ... ... ... ... ең көп ... сөз ... ... сын
есімдер. Сын есімдердің басыңқылық сипатының кеңейгендігін Қ.Жұбанов
көрсеткен болатын.(8.38-41) ... ... ... сын ... ... ... ең ... олардың лексикалық ... ... сын ... де ... ... ... ... бұл
қызметті сын ... ... ... тобы атқара
бермейді.Ғалымдардың көрсеткеніндей, басыңқы компонент құрамында жұмсалатын
сын ... ... ... ... және ... ... сынды
білдіретін сөздер болады.(19.119,44)
Осындай мәндегі сөздердің баяндауыш ... ерте ... ... тіл ... бар. ... ... Қаған сүс бөрі тег ерміс. Йығысы қон(тег) ... ... еді, жауы ... еді.Байқағанымыздай сын есімдер
баяндауыш қызметінде жұмсалғанда,негізінде көмекші етістіктермен не жіктік
есімдіктерімен ... ... ... даму ... ... ... сәйкес баяндауыш түсіріліп, сын есім ... ... ... ... мән беру ... ие ... Екіншіден,
бұл шақтық мағынамен де байланысты.Көмекші етістіктер тіркескен сөйлемде
өткен не келер шақтық мағына басым ... ... ... ... осы ... ... айқын байқалады.
Баяндауышы сын есімдер мен зат есімдердің ортақтасқан тобы ... ... ... ... зат есім ... ... да
айтылады. Сөйлем құрамындағы бір сөздің екі рет қайталанып келуі белгілі
бір мақсатқа ... ғана ... ... тіл ... сиыса
бермейді. Осыған сәйкес қайталанып қолданылған екі зат есімнің ... ... ... қалады да,сөйлемнің баяндауыш қызметін сын есім
атқарады.
Сапалық және ... сын ... ... ... ... қарастырамыз:
а)сапалық сын есімнің баяндауыш қызметінде жұмсалуы.
Сапалық сын есімнің баяндауыш қызметінле жұмсалу мүмкіндігінің мөлшері
сын есімнің предикаттық мәнде ... ... ... бірі ... ... байланысты
айқындалады. Сапалық сын есім Ә.Аблақовтың ... ... ... ... ... ... болса, екіншіден шырайлық мәнде
жұмсалады,сөйтіп бір ... ... ... 2-1 ... ... ... Бұл сын ... септік жалғауындағы сөзді меңгеру
арқылы жүзеге асады да,сын есім тіркестің басыңқы сыңары ретінде жұмсалады
(20.11)
Сонымен сапалық сын есімнің ... ... көп ... ... ... ... ... байланысты болады.Үйге кірген
келіншек толық,дөңгелек жүзді анадан гөрі аласалау бірақ ... сөз ... ... ... ... сын ... ... топтарының қолданыла бермейтінін,әсіресе, түр-түсті білдіретін
сын есімнің бұл компонентте өте сирек қолданылатындығын айтады.Зат ... ... сын ... өзге ... тұлғасындағы сөзді бағындыра
алмауы мүмкін,бірақ бұл сөздер белгілі ... ... ... атау
септігінде сөзбен предикаттық қатынасқа түсіп, сөйлемнің ... ... Үй иесі ... ... ... ... мен сипатын,көлемі мен аумағын
білдіретін сапалық сын есімнің бәрі ие.
ә)Қатыстық сын ... ... ... ... сын ... баяндауыш қызметінде жұмсалуы тіл дамуының
кейінгі кезеңдерінің жемісі. Бұл оның сапалық сын ... ... ... сипатталады.Есім негізді қатысты сын ... ... ең көп ... сөздер тудыратын –лы,-лі және –сыз,-
сіз аффиктері арқылы жасалған сын есімдер.
Мұндай сын ... ... ... ... сынын
білдіретіндіктен,сөйлемдегі грамматикалық бастауышпен қиыса байланысады.-
Шыл/шіл,-дай/дей, -тас/тес аффикстері ... ... сын ... ... да
осыны айтуға болады.
Қатыстық сын есім тудыратын өнімді жұрнақтардың бірі –қы/кі есім
сөздерге де, ... де ... Осы ... ... жасалған етістік
негізді сын есімдер баяндауыш қызметінде ... ... ... сын ... ... ... ... ойды тиянақтау қабілетіне
ие.
Дара сын есімдердің ... ... ... ... бар. Бұл сын есім мағынасының кеңейіп,саралануына, түрлену
жүйесі мен тіркесу қабілетінің артуына байланысты.Мыс:алаңғасар, ... ... ... ... ... не одан да көп ... құралған сын есімдер жіктік
жалғауының ашық не ... ... ... ... ... ... ... баяндауыштың қызметі әр түрлі болуы
мүмкін. Негізгі сын ... ... ... арқылы жасалған
күрделі сын есімдерден басқа,өзге сөз таптарымен тіркесіп,бастауышы ... ... ... ... ... 2-ге ... ... арқылы жасалған күрделі сын есімді баяндауыштар
2. сын-сапа мәніндегі ... ... ... ... жасалатын күрделі сын есімді баяндауыштар-
тілдегі сын есімнің бір-бірімен қосарланып,тіркесіп, қайталанып келетін сын
есімдерде сөйлемнің күрделі баяндауышының ... ... ... беті ... ... қызметінде көп жұмсалатын сын есімді баяндауышқа
бірнеше сын ... ... ... ... ... құралған сын
есімдер жатады.
Сын-сапа мәніндегі құрама баяндауыштарды өз ішінде бірнеше ... ... ... есім ... мен сын ... ... ... сын есімді сөз тіркестері
б) есім ... ... ... ... ... ... ... модальдік мәндегі сөздердің ... ... ... ... ... есімге көмекші етістіктердің тіркесуі.
Сын есім мен көмекші етістіктер ... ... ... ... мағына сын есім бойында болады да, көмекші етістік тек
шақтық мағына үстеу үшін ... ... ... ... ... ... сын есім баяндауыштың есім сөз таптарының
ішінде жетекшілік сипатта болуы оның ... ... ... ... әр алуандығымен ұштасып жатса, екіншіден, адъективтену
процесіндегі сөздерді айтпағанның өзінде, өзге ... ... ... мән ... ... ... ... баяндауыштар.
“Зат есім сөйлемде баяндауыш қызметін атқаруы-тілде бұрыннан бар
құбылыс. Көне ескеркіштер тілінде жіктеу ... ... зат ... ... те ... ... ... дәлелдей түсері анық.Жалпы
грамматикалық мағынасы заттық мағынаны білдіру болғанымен, зат есім ... ... ... жалпы есім, нақты зат есім, абстракт зат есім сияқты
семантикалық топтарға ... ... ... ... ... ... ... баяндауышы болу мүмкіндігі әр түрлі. Осы ерекшеліктерді
ескере отырып, төмендегідей топтарға бөліп талдаймыз:”(21.56)
1.нақты, абстракт зат есімнің ... ... зат ... ... ... ... ... баяндауыштар
Зат есімдер, әдетте,қабыса байланысқан етістікті сөз тіркестерінің
бағыныңқы ... ... зат ... сөйлемнің
баяндауышы қызметінде жұмсалғанда, септік жалғаулы сөздерді өзінің жерегіне
алып, меңгеіле байланысқан есімді сөз тіркестерін құрай ... ... ... ... ... ... сөздерді өзінің жетегіне
алып,меңгеріле байланысқан сөз ... ... ... атқарады.
Септік жалғаулы сөздердің де зат есіммен тіркесу дәрежесі біркелкі
емес.Мәс: шығыс, барыс жалғаулы сөздер зат ... ... ... ... ал жатыс, көмектес септіктеріне жалғаулы сөздер зат есіммен мүлде
тіркеспейді.
1.Зат есімнің зат есіммен тіркесу қабілеті ... ... есім ... адам ... келген Тәңірберген(18.151)
Туыстық атаулар:Сүгір ақбаланың әкесі(18.13)
Кәсіп, мамандық атаулары:Дос,Рай,Мөңке осы өңірдің балықшылары(18.16)
Лауазым атаулары:Бұл Федор осы ... ... ... жер ... ... ... ... септік жалғауларында тұрып зат есіммен
тіркеседі.
2.Есімдіктер мен зат есімнің ... ... ... ... жиі ... Оған өзің ... баяндауыш қызметіндегі зат есіммен ... түсу ... тек ... ... ... зат есіммен барыс
жалғауында тұрып, меңгеріле ... ... ... етістіктер де зат есіммен ... ... ... ... ... ... тұрады.Жұртқа көрінуге
ұят.(18.665)
Кімдік, нелік зат есімдерінің баяндауыш болуы.
Зат есімнің кімдік, нелік Ысқақовша”адамзат ... мен ... ... ... семантикасына
негізделгенімен,олардың ... ... ... да ... бар ... ... ... белгілердің қатарына кімдік, нелік
зат есімін ІІІжақта жіктеліп, баяндауыш ... ... ... ... ... зат есімге жататын адамдарға тән ... ... пен ... ... атаулары,әп түрлі қызмет
баптары мен лауазым атаулары.Кісі атауларының барлығы да ІІІжақтық ... ... ... зат ... де ... баяндауышы қызметін
атқара алады. Нелік зат есімнің І,ІІжақтық жіктік ... ... ... қызметінде жұмсалуына нұқсан келтірмейді.Тілдегі бұл зат
есімдер ІІІ ... ... ... ... оның ... формасында
тұрғанда бастауышпенжақ-жағынан қиысып, баяндауыш қызметін атқарады.
Зат есімді күрделі баяндауыштар.
Зат есім баяндауыш қызметінде 2 не одан да көп ... ... ... біртұтас ұғымдағы мұндай сөздердің құрамы әр
түрлі болғанымен, барлығы бір ғана ... ... ... де, бір ... топ ... Зат есімді күрделі баяндауыштың 2түрі бар:
1.атрибутивті қатынастағы зат ... ... ... ... құрама баяндауыштар
Атрибутивті қатынастағы зат есімді күрделі баяндауыштар-анықтауыштық
қатынасқа құрылған зат есімді тіркестер мағыналық ... ... ... ... ... қатынастағы зат есімді күрделі баяндауыш қызметінде
күрделі атаулар мен күрделі есімдер жұмсалады.
ә)Изофеттік ... зат ... ... ... ... ... формасында тұрып, сөйлем баяндауышы қызметін
атқарады. Бір ... бірі ... ... ... ... ... ... барысында лексикаланып, бір ұғымның атауы болып қалыптасады. Мағынасы
біртұтас болғанымен,сыртқы тұлғасы екі сөзден құралғандықтан, мұндай ... ... ... ... ... бүкіл Европаның көз тігіп
отырған кісісі-барон Венгель(18.733)
Тілдегі көмекші сөздер ... ... ... ... зат есімдермен
бірігіп,сөйлемнің бір мүшесінің қызметін атқарады.
Зат есімді ... ... ... құрама баяндауыштар сөйлемнің үйірлі баяндауышы болады.
Себебі ... ... ... зат есім мен ... сөз не ... ... ... предикаттық қатынасқа негізделген ... ... ... ... ... жұмсалатын модаль сөздер:шығар, секілді,
болар т.б. Сыртта жел көтеріліп кеткен секілді(18.588)
Зат есім мен көмекші етістіктер ... ... ... ... өлтіру кісібім емес еді, балықшы едім(18.77)
Зат есімді құрама баяндауыш қызметінде жұмсалатын сөздің бір ... ... ... ... ... ... ... бір
ғана ұғымның атауы болып сөздер болғанымен, олар ... ... ... ... ... бірігіп, сөйлемде дара мүшенің
қызметін атқарса(ақсақал, жаманат, алтыатар) ... бір ... ... күрделі мүшенің қызметін атқарады. Кейбір
фразеологизмдер сустантивтеніп,сөйлем баяндауышы ... ... зат ... ... баяндауыштың осындай құрылымдық
ерекшеліктері бар. ... ... ... ... ... ... тек
баяндауышқа тән емес. Бұл сөздер сөйлемнің басқа ... ... түрі ... ... ... ... ... ,соның ішінде күрделі
сөйлем мүшесін баяндауыш ететін,ең алдымен жіктік ... ... ... ... есімнің сөйлемдегі негізгі қызметі анықтауыш болғанымен, қолданылу
орны мен тіркесімділігіне қарай олар сөйлемнің ... ... ... береді. Баяндауыш қызметін атқарудағы сан есімнің барлық
семантикалық тобының рөлі бірдей емес. ... ойды ... мән ... жинықтық сан есімдерге тән. Өйткені
жинақтық сан есімдер ... сан ... ... ... сан ... ... формасы жалғанғанда оның субстантивтеніп
кетуі осы форманың беретін грамматикалық мағынасына байланысты.Ерекшелігі
түркі тілінің ... ... ... ... ... ... т.б. түркі тілдерінің көпшілігінде бұл аффикс 1-7 санға ... ... ... тива ... тілдерде 10-ға дейінгі сандардың
бәріне күрделі сан есімдерге жалғанатындығы(23.95)
Жинақтық сан есімдер әрі ... ... ... ... тәуелденіп, септеліп, жіктеліп сөйлемде әр түрлі мүшенің
қызметін атқарады.Уә,болыс кім ... төр ... ... ... сан есімдер.
Алғашында сан есімдер етістікпен тіркесіп, кейіннен тіркес құрамынан
етістіктің түсіп қалуынан сан есімді баяндауыштар қалыптасты. ... ... ... ... айқындайтын нәрсе-контекст. Кәрі кісі де бір-кәріп
кісі де бір(18.176)
Баяндауыш қызметінде септік ... ... ... сан ... көп ... адамның жасын білдіреді де,жіктік
жалғауының ІІІжағында да түрленеді.
Реттік сан ... сан ... ... ... ... ... баяндауышы
қызметінде жұмсалады. Жіктік жалғаудың І,ІІ,ІІІ жақ тұлғасындағы мұндай сан
есімдердің бойында әрі ... ... ... ... топтау сан есімдер.
Болжамдық сан есімдердің ішінде баяндауыш қызметінде көп жұмсалатыны
–дай,-дей формалы сан ... ... ... субстантивтік мән
білдіруімен де байланысты.Шақырылғандар саны ... ... сан ... баяндауыш қызметінде мүлде сирек кездеседі.
Шынында да топтау сан ... ... ... түрі ... дара ... заттанған есептік, жинақтық сан есімдерде дара түрі көмекші сөз
түкен жағдайда баяндауыш болады.Әр қайсысы 10-нан(18.482)
Қорыта келгенде сан ... дара ... ... ... ... ... ... сан есімдер қолданылады да,
бөлшектік сан есімдер ... ... ... ... ... құрамында қарастырылады.
Сан есімді күрделі баяндауыштар.
Баяндауыш қызметіндегі сандық мәндегі күрделі баяндауыштар құрамы
жағынан ... ... ... предикативтік мән білдіру
қызметінде жұмсалып ... ... сан ... ... морфология-
синтаксистік белгілеріне қарай төмендегідей топтастырамыз:
1.күрделі сан есімдер
2. сан есімді құрама баяндауыштар
Сан есімдердің ... түрі дара сан ... әр ... ... және қосарлануы арқылы ... ... ... ... ... сөздердің сыңары жіктік жалғауының ашық
және жасырын ... ... ... ... ... ... заңына сай, ықшам түрде қалыптасқан ... ... ... ... ... тән.
Күрделі баяндауыш қызметінде есептік сан есімдерден басқа реттік,
топтық, болжалдық сан есімдерде ... ... сан ... болжалдық мағына береді.Ақбаланың жасы 20-да(18.64)
Бөлшектік сан есімдердің жұмсалуы өзі ... ... ... мүше ... ... таза сан ... баяндауыштардан сан есімдік құрама баяндауыштар
көп кездеседі. Сан есімдермен бірге түйдектеле қолданылатын өлшем, ... ... ... ... ... шақырым,гектар,
секунд,минут т.б. сөздер жасалады. Мұндай сөздерді ... ... сан ... мен ... ... ... ... мағынаға
ие деген талас пікірлер барлығы айқын. Дегенмен, қалайда оларда сандық
қасиет ... ... ие ... да, ал ... сөздер оларға
қашыұтық, уақыт, салмақ өлшемдерін білдіруге қатысы ... ... ... сөйлемде баяндауыштың қызметін атқарады.Мұндай типтегі құрама
баяндауыштың басыңқы сыңарында,күн,түн,ай,жыл т.б. ... ... ... ... ... ... есімді құрама баяндауыштың қатарына есіптік сан есімдергі
тіркесіп, болжалдық ... ... ... ... ... есе, аса
т.б.шылаулары жатады. Қолдағы бары 20-ға тарта.(18.75)
Модаль сөздердің қатарына ... ... көп, аз ... сан
есімдерімен тіркесіп, болжалдық мағынадағы сан есімдерді баяндауыш қызметін
атқарады. ... ... ... ... ... тіркесіп көп,аз
сөздері баяндауыштың санын, мөшерін, ... ... Сан ... ... ... ... ... баяндауыш жасалады.Әсіресе
шақтық мағынамен байланысты көмекші етістік түсірілмей қолданылады.Жиырмады
еді.Барлығын қоссақ 30болады.(18.326)
Сонымен ... ... ... аталған сөздердің
семантикасы да,тіркесімділік қасиеті де белгілі 1-ші роль атқарады.
Есім баяндауыштар.
Қазіргі қазақ тіліндегі есімдер сан жағынан көп ... ... ... зор. Есім ... ... ... сөз табы болғандықтан
сөйлемде өзі орнына жүріп ... сөз табы ... ... ... ... ... қызметі туралы айтпай кетуге
болмайды.Өйткені тіліміздегі ... ... деп ... ... жіктік
жалғауының тарихи генезисі осы есімдіктерде жатқаны мәлім.Есімдіктердің
ішінде баяндауыш қызметінде көбірек жұмсалатыны ... ... ... ... ... көп ... есімдіктері.
Жіктеу есімдеріне жіктік жалғауы жалғанып баяндауыш қызметін атқаруы ... бар ... ... ... ... жіктік жалғауының
арнайы формасы түсіріліп жіктеу ... ... ... ... ... ... ... оқысын замана солай.(18.706)
Өздік, жалпылау, кейде белгісіздік есімдіктері де жіктелу есімдері
сияқты баяндауыш қызметінде жұмсалғанды сөйлемнің қымылдың не ... ... ... ... ... ... ... лай болған жерлер де біздікі.(18.117) Есімдіктердің ішінде баяндауыш
қызметінде көп жұмсалатындар ... ... және ... ... ... ... сөйлемде, негізінен анықтауыш
қызметін атқаруға бейім болғанымен, сөйлем ... ... ... де көп ... мынау, осы.Алты ... ... ... ең ... ... ... тек толымсыз сөйлемдерде ғанасөйлемдегі ойды тиянақтылау ... ... кім? ... және ... есімдіктерінің ішінде заттық ұғымды
білдіретіндері (әркім, әлдекім, біреу, бірдеме, ешкім, ештеңе, дәнеңе) ... ... ... ... ... ... ... атқара алады.
Есімдіктердің баяндауыштық қызметте жұмсалуының мұндай әркелкілігі,
біріншіден, оның шығу ... мен ... ... байланысты болса,
екіншіден, стильдік талапқа да байланысты. Ойды дәл, жинақы жеткізуде
есімдікті баяндауышты ... жиі ... ... ... ... баяндауыштар құрамы жағынан әр түрлі. Есімдік пен
есімдіктің, зат, сын, сан есімдер мен ... ... ... аталған сөз табының семантик -морфологиялық ... ... ... өзге ... ... бағындыра
байланыстырып, күрделі предикативтік топ құрайтындары өздік сілтеу, ... Ал ... ... ... қасиет әлсіз.
Есімдіктермен есімдіктердің тіркесуі.
Есімдіктердің белгілі бір мағыналық топтары 2-1 ... ... ... ... ... ... ... болады. Мұндай
жағдайда жіктік жалғауындағы есімдік доминанттық роль ... ... ... ... оны ... ... Басыңқы сыңан құрамында
жіктеу өздік, сұрау, жалпылау ... ... ... да қатысты
қолданылатын өз сөзіне жіктеу есімдіктері қабаттаса қолданылғанда,
субъектінің кім ... ... ... ... адал ... есім сөзден көбінесе субстантивтенген есімшеден жасалған
сөйлемдерде баяндауыш қызметін ... пен ... ... ... ... ... мен едім.
Барлық есім сөздер сияқты күрделі баяндауыш ... ... де ... ... ғой(18.254)
Сонмен қорыта келе есімдіктер баяндауыш қызметінде жұмсалғанды
сөйлемдегі ойды тиянақтау ... ... ... пікірді айқандап
көрсету, нақтылау мәнінде де жұмсалады. Ал бұл қызметті олар дара тұрып та,
өзге сөздермен де ... ... ... ... те ... беретіні
сөзсіз.
Тұйық етістіктің есім баяндауыш қызметінде жұмсалуы.
Сөйлем баяндауышында қимылдық мәннен гөрі заттық мән ... ... ... ... ... тұлғасындағы оқу тұйық етістігі
сөйлемде есім баяндауыш ... ... ... ... ... ... арқылы( -лы,-лық,-ым,-шылық т.б.) да есім
баяндауыштар ... ... ... не етістікті болуы
сөйлемнің ... ... ... айқындалады.Оның қандай қылығын да
кешіруге әзір.(18.12)
Есімшенің есім баяндауыш қызметінде ... ... ... ... ... не ... өту ... адам көрсе арсылдап алдынан жүгіреді
2.Майданнан келгендер/Құралғандар
Еліктеуіш сөздер.
Еліктеуіш сөздер көбіне көмекші етістікпен тіркесіп келіп, ... ... ... кезде құрамындағы көмекші етістік түсіріліп,
еліктеуіш сөз ... ... бұл ... ... ... ... мән басым болады. Кешкі өрістен мал құлар алдында ... ауыл ... ... ... тән ... ... Есім ... мұндай түлғаның ішкі
семантикалық өзгерісі мен грамматикалық ... ... ... ... ... ... ... негізінен пысықтауыш қызметін атқарады.ал пысықтауыш
қызметіндегі сөздердің барлығы үстеуден ... ... бұл сөз ... ... өзге мүшенің де қызметін атқарады. С.Аманжолов мезгіл,мекен
қимыл үстеудің баяндауыш ... ... ... ... ... ... ... тобы сөйлем баяндауышы қызметін атқара
бермейді.”Зерттей келк,-дейді Т.Сайрамбаев,- үстеулер баяндауыш қызметінде
жұмсалатын ... ... ... ... ... ... ... қатар тұрады. Екіншіден, үстеуге қатысты,яғни онымен тіркесе
жұмсалатын сөздері көбіне үстеу сөздері немесе ... ... ... ... ... тобы ... келеді”,-(13.149)
Үстеудің семантикалық топтарының ішінде мезгіл, мекен, ... ... ... сөйлем баяндауышы қызметін атқара алса, ал күшейткіш,
мақсат,себеп үстеулері дара тұрғанда бұл ... ... десе ... ... ... ... ... тілдердегі сияқты қазақ тілінде де ... ... ... қатысты алғагдығы айтушының әр түрлі көзқарасын
білдіреді.Модаль сөздер негізінен ойды тиянақтаушы ... ... ... ... қызметін атқарады. Білем, көрінеді, секілді,
сияқты, тәрізді, керек, қажет, болар т.б. модаль сөздер есім ... ... де ... Есім ... ... сөздердің ішінде баяндауыш
қызметінде жұмсалатындары: рас, сияқты, сықылды, керек, қажет т,б, ... есім ... ... мәндегі баяндауыш жасайды. Үйір-үйір
мал керек (18.554)

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Модаль сөзді баяндауыштар47 бет
Сөйлем мүшелеріндегі бастауыш пен баяндауыштың рөлі9 бет
Араб тіліндегі есімді сөйлемдер56 бет
Етістік туралы түсінік4 бет
Көсемше9 бет
М. Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясындағы есімді сөйлемдер119 бет
Нығмет Сауранбаев18 бет
Сөз тіркесінің зерттелуі7 бет
Сөз түрленуіндегі ерекшеліктер4 бет
Сөйлемнің тұрлаулы мүшелері және олардың грамматикалық тұлғасы49 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь