Баладағы қарым-қатынас мәдениетін қалыптастырудың психологиялық негіздері

Кіріспе

І. Баладағы қарым.қатынас мәдениетін қалыптастырудың психологиялық негіздері
1.1.Отбасындағы мектеп жасына дейінгі баланың қарым.қатынас ерекшеліктері

ІІ. Қарым.қатынас мәдениетінің этнопсихологиялық ерекшеліктері
2.1. Отбасындағы мектепке дейінгі баланың қарым.қатынасының
қалыптасуы
Қорытынды
Әдебиеттер тізімі
Қазіргі кездегі елдегі экономикалық -әлеуметтік жағдайлардың қиындығы, жұмыссыздық, материалды, рухани қажеттіліктердің тапшылығы, осының бәрі отбасындағы ата-ана мен бала арасындағы қарым-қатынасты күрделендіріп отыр. Сондықтан да балаларды тәрбиелеу мен оқыту қазіргі таңдағы ең өзекті мәселелердің бірі болып табылуда. Мектеп жасына дейінгі бес-жеті жас аралығы-баланың жеке тұлға болып қалыптаса бастайтын, оның барлық таным үрдістерінің қарқынды дамып, мінез-құлық нормаларын игеретін кезең болғандықтан, отбасының жалпы психологиялық жағдайы бала психологиясына міндетті түрде өзінің әсерін тигізбей қоймайды.
Мектеп жасына дейінгі тәрбие туралы мәселені ең алғаш қарастырғандардың бірі – чех ғалымы ЯН Амос Коменский болды (1592-1670). Ол туғаннан 6 жасқа дейінгі балалар тәрбиесін арнайы қоғамдық мекемелерге емес, отбасына – «аналар мектебіне» жүктеді. Я.А.Коменский аналар мектебінде балалардың дене, адамгершілік, ақыл-ой дамулары жүзеге асады дей келе, сол кездің өзіне баланың сөйлеуінің, тілінің дұрыс шығуы анаға байланысты деп, аналарға үш жастан бастап балаға дауытарды дұрыс, таза айтуды үйрету керектігін айтты. Отбасындағы бұл тәрбие шаралары ойын түрінде жүзеге асуы керек деген де Я.А.Коменский болатын.
1. Коменский Я.А. Материнская школа // Избр. Пед.соч.: В 2 Т.т. 1. М., 1982. -224-228с.
2. Жарықбаев Қ., Қалиев С. Қазақ тәлім – тәрбиесі. Алматы «Санат», -1995. -81б.
3. Аркин Е.А. Родителям о воспитании – М:, Уч. Пед. Гиз. 1957. -347с.
4. Усова А.П. Обучение в детском саду. Под. Ред. А.В.Запарожеца, М., 1981. -176с.
5. Тихеева Е.И. Развития речи детей (раннего и дошкольного возраста): Под.ред. Ф.А.Сохина. -5изд. –М.: Просвещ., 1981. – 159с.
6. Меңжанова А. Мектепке дейінгі педагогика. Алматы. «Рауан», 1992.-206б.
7. «Балбөбек» бағдарламасы. Ы.Алтынсарин атындағы Қазақ білім академиясының республикалық баспа кабинаті. 2000, 237б.
8. Шерьязданова Х.Т. Учите детей общению., Алматы, Рауан 1992, 108с.
9. Касымова Г.М. Психолого-педагогические основы применения развивающих игр в обучении детей дошкольного возраста. Автореферат. Алматы, 1997, -223с.
10. Ауталипова У.И. Психолого-педагогические основы взаимоотношений детей дошкольного возраста в семье. Диссертация кандидата психологических наук., Алмата 1999, -129с.
11. Жарықбаев Қ.Б. «Ұлттық психологияны оқыту – ұлтшылдық емес» - Қазақ әдебиеті, 1-қыркүек, 2000ж.
12. Қоянбаев Ж. Семья және балалар мен жеткіншектер тәрбиесі. Алматы, Рауан, 1990, 234б.
13. Лисина М.И. Общение и речь. Развития речи у детей в общение со взрослыми. Москва, 1985. 140с.
14. Запорожец А.В. Развития общение у дошкольников. Москва, Прос. 1974, 287с.
15. Лисина М.И. Общение со взрослыми у детей первых семи лет жизни. В кн: Проблемой общение возростной и педагогической психологии. М., прос. 1978. 136-138с.
16. Выготский Л.С. Проблема развития психики., Собр.соч.т. 3.Под.ред. А.М.Матюшкина. М., «Педагогика», 1993. -145-146с.
17. Ананьев Б.Г. Человек как предмет познания, изб.псих.труды: в 2т. М., 1980, -315с.
18. Бодалев А.А. Личность и общение. М., прос. 1983. – 18с.
19. Рубинштейн С.Л. Основы психологии. М., 1935. -52с.
        
        Мазмұны
Кіріспе
І. Баладағы қарым-қатынас мәдениетін қалыптастырудың психологиялық
негіздері
1.1.Отбасындағы мектеп жасына ... ... ... ... ... мәдениетінің этнопсихологиялық ерекшеліктері
2.1. Отбасындағы мектепке дейінгі баланың қарым-қатынасының
қалыптасуы
Қорытынды
Әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Қазіргі кездегі елдегі экономикалық ... ... ... ... ... қажеттіліктердің тапшылығы, осының бәрі
отбасындағы ата-ана мен бала арасындағы ... ... ... да балаларды тәрбиелеу мен оқыту қазіргі ... ең ... бірі ... ... Мектеп жасына дейінгі бес-жеті жас
аралығы-баланың жеке тұлға болып ... ... оның ... таным
үрдістерінің қарқынды дамып, мінез-құлық ... ... ... ... ... ... ... бала психологиясына
міндетті түрде өзінің әсерін тигізбей ... ... ... ... ... мәселені ең алғаш
қарастырғандардың бірі – чех ... ЯН Амос ... ... ... ... 6 ... ... балалар тәрбиесін арнайы қоғамдық мекемелерге
емес, отбасына – «аналар мектебіне» ... ... ... ... ... адамгершілік, ақыл-ой дамулары жүзеге асады дей
келе, сол кездің ... ... ... ... ... ... анаға
байланысты деп, аналарға үш жастан бастап ... ... ... ... ... керектігін айтты. Отбасындағы бұл тәрбие шаралары ойын
түрінде жүзеге асуы керек деген де ... ... ... ... ... ... бала тәрбиесіне деген көзқарасы қандай
болды? Келешек ұрпақ тәрбиесіне үлкен мән ... ... ... тәрбиелеуде маңсат тұтқан қазақ ... ... ... баулып, халқының мәдениеті мен әдет-ғұрпын
тәрбиенің бұлжымас құралы ретінде ұстаған. Бұл ретте ... ... ... ... ... ... ең ... еңбек жазған Н.Құлжанова
(1887-1939) болды.
Н.Құлжанованың тәлім-тәрбиелік пікірлері медицина ғылымымен
сабақтасады. Бұл жәйт автордың ... ...... ... күн сәулесі
мен таза ауадай аса ... ... ... т.б. мақалаларынан жақсы
байқалады. Автор тәрбиені бала ... ... ... ... ... ... ... етіп: «Тәні саудың – жаны сау» деген ... ... ... ... ... ... мақсатын баяндай
келіп, баланың қимыл-қозғалысына, сезім ... ... ... тоқталады. Ол сондай-ақ балалардың қарым-қатынас ерекшелігіне де
ерекше көңіл бөледі. «Балаға сусындай керегінің бірі – ... ... ... ... ... ... - деп оның бетін қайтару
екендігін айта келе, автор баланың ойлауының – оның ... ... ... ... ... қоғамда болса да тәрбие мәселесі ең басты міндеттердің бірі
ретінде қарастырылып ... ... ... ... ... ... дейінгі балаларды тәрбиелеу – жалпыға бірдей білім берудің бір
белгісі ретінде қарады.
І. Баладағы ... ... ... психологиялық
негіздері
1.1 . Отбасындағы мектеп жасына дейінгі баланың ... ... ... жоқ. Еліміз тәуелсіздікке қол
жеткізгеніне байланысты Елбасының «2030 жылғы жолдауындағы» (1997) ... мен ... ... жүзеге асырылса, ұрпақ тәрбиесіндегі
істерде де үлкен бетбұрыстар болары сөзсіз. Ұрпақ қамы ... ел ... күні ХХІ ғ. өмір ... ... ... ... тәрбиелеуде қазақ
халқының ғасырлар бойы жинақтап уақыт талабымен өткен бай қазынасын отбасы
тәрбиесінде қолдану – кезек ... ... бала ... ... ... ... өмір
сүрген батыстың, орыстың ... ... ... ... ... ... ... «Ағайынды чехтарды» тәрбиелеудегі халықтық
дәстүрдің жақсы ... ... ... ... жастайынан жақсы мінез-
құлыққа тәрбиелеудің жолдарын көрсетіп берді.
Ал ... ... ... ... ... ... оқытатын халықтық мектептердің бай тәжірибесіне негіздей ... ... Ол ... ... ... ... ... ұлт
тіліндегі оқудың мазмұны мен оқыту әдісін дұрыс ұйымдастыруға байланысты
деп ерекше атап көрсетті./12/. И.Г.Песталоцци: «Бала ... оның ... ... ... ... ... ... түсінуі отбасында басталып,
мектепте әрі қарай жалғастырылуы шарт» - деген қағиданы ... ұлы ... ... да бала ... ... сондықтан баланы жан-жақты жетілген азамат етіп тәрбиелеуді
отбасында еңбекке үйретуден бастау керек деп ... орыс ... ... бала ... тоқтала келе,
мектеп жасына дейінгі бала ... ... ... – отбасы. Бала
отбасында қарапйым ... ... ... ... ... ережелерін үйренеді деді. /12/
Жалпы қазақ отбасы тәрбиесіне, ... ... ... ... мән берген халық. Баланы қайратты, қайырымды, ақылды, өнерлі, әділ
адам етіп тәрбиелеу - әр ... ... ... ... ... ... ... ата-ана мен баланың кісілік қарым-қатынасы, эмоционалды
сезімдері – олардың жаны мен қанының табиғи ... ... ... ... шыр етіп жаңа ... ... ... адал махаббаты мен
кіршіксіз көңілі таза ауадай қажет. Себебі, сәби өмірге ... ... ... ... өмірге келіп, кіндігінің кесіліп, жөргекке
оралуынан ... дені сау, ... да ... бала етіп ... ... ... таусылып бітпейтіндей қарбаласы басталады. Жеке тұлға өсіп
жетілуіне ықпал ететін ... ... ... ... көңіл бөлініп, «отбасы» ұғымына ... ... ... Р.Н.Нұрғалиевтің 1996 жылы жарық ... ... ... ... түрі, ерлі-зайыпты одаққа
және туысқандық байланыстарға, яғни ері мен ... ... ... апа-қарындастарының бірге туып, ортақ
шаруашылық жүргізуі, ... ... сан ... ... ... ... деп айтылса /14/, Ж.Қоянбаевтың педагогикалық
еңбегінде: «Отбасы – ол ... ... ... ... ... ... (әке, ана, бала...) тобы» деп анықтама берілген /15/.
Соңғы кездерді орысша «семья» ұғымының қазақша ... ... ... деп қалдырып жүргенін кездестіруге болады. Соңғы жылдары
адамның жан дүниесімен сырласып, оның психологиясын зерттеуде психолог-
педагог ... ... ... қарым-қатынасқа айрықша назар салып
отыр. Осы ... ... ... ... ... ... ... салды
(1917)/17/. Ғалым психологияда мектеп жасына дейінгі баланың ересектермен
қарым-қатынасын зерттеуде жаңа жол ашты. ... ... ... бірі- отбасында тәрбиеленуші және түрлі типтегі ... ... тыс ... ... ... салыстыра
зерттеу. Балалар үйінде тәрбиеленушілер өмір сүруге ... ... ... ... киім, ойыншық, дәрігерлік ... т.б.) ... ... дара ... ... эмоционалды-
жағымды қарым-қатынасының тапшылығы олардың психологиялық дамуын
баяулатады. ... ... ... мұндай қарым-қатынастың
«қосылуы» баланың психикалық дамуының түрлі ... ... ... ... дамуына, заттық әрекет игеруіне игі әсерін
тигізеді.
Ерте балалық шақ пен ... ... ... ... тұжырымдамаларына сәйкес) өзіндік-сапалы формаларымен
ерекшеленеді. Баланың ересектермен ... осы ... ... ауысуы ретінде қарастыруға болады. Қарым-қатынастың алғашқы
формасы-жағдайға байланысты жеке ... ... ... ... ... (ЖБІ), үшіншісі – жағдайдан тыс-танымдық (ЖТТ), ең
соңғысы- жағдайдан тыс жеке тұлғалық (ЖТЖТ) /19/.
Л.С.Выготскийдің ... ... ... ... ... ол – ... мәдени дамуының тарихы. «Әлеуметтік»
сөзінің мәні, бұл жағдайда, аса кең ұғымда, ... ... ... көрсетеді. Мәдениеттің өзі адамның әлеуметтік өмірімен іс-
әрекетінің өнімі, сондықтан мәдениетілік даму ... ... ... даму ... енгізеді /20/.
Мәдени дамудың мәні- адамның тек қана ... ... ... ... шектелмейді, оны игерудің алғы – шарты жеке тұлғаның
қалыптасуы. ... да, ... ... ... қалыптасуы да, оның
тұтастай жеке тұлғасының дамуына тәуелді. Мектепке дейінгі кезең баланың
өзіндік ... мен ... ... қалыптастыру үстінде болды.
Б.Г.Ананьевтің көрсетуінше: «Адамның мінез-құлқы, адамды қоршаған табиғатты
заттыландыратын, оның ... ... ... ... ... ... ... адамдармен түрлі әлеуметтік құрылымдардағы практикалық
әрекеттесу түрінде де көрінеді» /21,22/. Оның ойынша, адам – ... ...... ... және ... субъектісі.
Осы үшеуінің бірлігінде ғана жеке ... ... ... ... ... жүргізілген көптеген зерттеулердің
(З.М.Истомина, Д.Б.Эльконин т.б.) нәтижелерін тұжырымдай келіп А.Н.Леонтьев
мектепке дейінгі кезең – жеке тұлға ... ... ... ... жеке ... ... ... – деп атап көрсетеді. Оның
айтуынша бұл кезеңде мотивтердің ... ... ... ... ... жеке ... қалыптасуында қарым-қатынастың үш
түрін бөліп ... ... ... деген қатынасы, басқаларға және
заттық әлемге деген ... ... ... ... ... ... ... келіп,
А.Н.Леоньев, өзінің осы еңбегінде Л.С.Выготскийдің кез-келген сыртқы
әсердің ... ... ... ...... ... адамға
тікелей емес жанама әсер ететінің, яғни алдымен ол ... ... ... соң ғана ол ... ... ... деген
көзқарасты мақұлдайды) Сонымен бірге, осы мәселе туралы С.Л.Рубинштейіннің
де осы тұрғыда айтқан ойын келтіреді, ...... мен ... ... іс-әрекетте қарастырады»/25/.
С.Л.Выготскийді қазақ тілінде тұңғыш ... ... ... Қ. Т.б. оның ... ... ... ... тыныс-тіршілік шындығын өзгелердің сөзінен, тәлім-
тәрбие өнегесінен жаңаламай үйренуі» деп көрсетеді /26/.
Отбасындағы ата-ана мен бала ... ... ... мен Л.А.Венгер де психологиялық тұрғыдан терең зерттеді (1986).
Олар ... ... ... ... пен ... ... ... жасына дейінгі бала өздігінен дербес түрлі әрекеттер
(киім кию, жуыну, ... т.б.) ... ... ... ... ... әлі де ... аса қажет етеді деп
тұжырымдайды.
Психолог В.С.Мухинаның айтуынша адамдар ... ... ... балада әр түрлі тәртіп формалары қалыптасады екен. Бұл
жердегі бала үшін ең ...... ... ... ... ... ... мен махаббаты балада оптимизм, жақсы, үлгілі болуға
деген тілекті қалыптастырады. Бала әр ... ... ... ... ... ... /27/.
Ал Л.А.Венгер бұл бойынша өз пайымдауын айтады. Баланың психикалық
дамуына ... ... ... ... ол ... тәрбиелік ықпалдардың
дүрыс ұйымдастырылмауы, қарым-қатынасқа қанағаттанбау, ұжымды өз орнын
дұрыс сезінбеу, ... ... ... ... бәрі ... ... ... деп қорытындылайды /28/.
Ресейлік ғалым Б.Лихачев отбасы баланың жеке басына екі ... ... дей ... ... топтайды: 1-ден, отбасының материалды жағдайын
сипаттайтын өзіндік өмір сүру ... ... ... ... ... және ... ... мен әлеуметтік құндылықтары арқылы;
2-ден әлеуметтік және белгілі бір мақсатқа ... әсер ... ... ... негізгі көзқараспен тәрбие үрдісі қоғамныі тәрнбиелік
мақсатына, ... ... және ... ... ... ... байланысты жүзеге асырылады /29/.
Бүкіл өмірін ауылдық мектеп ісіне ... ... ... ... ... ... ... дамуына ортаның тигізер әсерін
көрсетуге тырысты. Жеке тұлға ... ... ... ... ... ... шынайы, адал қарым-қатынастағы
адамдар ортасында ғана пайда болады деді. Автордың ... ... ... ... сезіммен жақсы көріп, қадірлейтін ата-ана ғана жасайды.
Адам бласының дүниеде өмір ... ... ... ... ... ... ... ету арасында көп айырмашылықтың бар
екені белгілі. Тас пен ... ... ... жоқ ... ... ... жүрген
алғашқы адамның ісімен осы күнгі әуе ... ... ұшып ... ... ... ... екені белгілі. Қазіргі кездегі жер – жерлерде
орналасқан ... ...... ... ... ... шыққан
жетістіктер. Аталған заман ағымының жарысынан, заман ... ... өмір сүру үшін ... жас ... көп - өнер ... ... Осыған
байланысты адам аралық қарым-қатынастар да күрделене түсуде.
Соңғы кездері тіршілікке керек білімге баланы жастан даярлау керек
деген пікір ... ... ... адам өміріндегі маңызын бізге
дейінгі, көптеген ұлы ағартушылар зерттеп, ол туралы құнды пікірлер ... ... Әбу ... әл-Фараби (870 – 950) ғылыми ой
толғаныстарына толы ... оның ... ... ... ... мен білім, педагогика мен психология Фарабидің
ғылыми – философиялық мұрасының ажырамас бөлегі болып табылады. Сол ... ... ... ... ...... оның парасаты, ақыл-ойы
ойдағыдай дамыса, ол дұрыс өсіп- өркендей алады деген. ... ... ... ... ... ... пен ... – адамның басты қадір
қасиеті және ол қалыпты іс-әрекет үстінде қалыптасады – ... ... ... ұлы ... ... ... Ол өзінің шешендік өнер жайындағы
еңбегінде әңгіме ... ... бет ... ... денесінің тұрқы сол
адамның қылығы ... ... дей ... адамдар арасындағы қарым-қатынас
психологиясына үлкен зейін қойды/33/.
Қазақ халқының ұлы ақыны ... та ... бала ... оның жас және ... ... ескере
отыру керектігін түсіндіре талап етеді. Абай ... ең ... әрі ... ... – ата-анасы болуы тиіс дей келе, бала алдымен ата-
ана, екіншісі ұстазы, үшінші құрбыларына қарап өседі дейді.
Абай ... ... ... ... ... ... ... жағының қажеттілігін түсінген ғұлама. ... ... ... үйлесімін армандаған ақын жас ұрпақтың
психологиялық ерекшеліктеріне айрықша зейін қойып, тәрбие арқылы олардың
бойына ... ... ... ... ... ... сана-сезімді тәрбиелеудегі қоғамдық ... ... ... ... білді. Адамның жақсы-жаман болуы
генетикалық негізге байланысты, ақ сүйек тұқымынан шыққандар ақылды, ... ... ... ... ... ... ... Абай адам
мінезінің қалыптасуы тәрбиеге байланысты екенін дәлелдейді. Өзінің отыз
жетінші сөзінде: ... егер заң ... кісі ... адам мінезін түзеп
болмайды деген кісінің тілін кесер едім» - ... ... ... ... де ... етіп ... мәселелері
М.Жұмабаевтың (1893-1938ж.ж.) «Педагогика» деп аталатын еңбегінде де айқын
жазылған. М.Жұмабаев ... ... ... ... кеңінен тоқтала отырып, ата-аналармен тәрбиешілерге балалардың
ересектерден ерекшеліктерін біліп, ескере отырып тәрбиелеуін ұсынады.
М.Жұмабаев балалар үшін «Бесік жыры», «Жұмбақ», «Туған жер» ... ... ... ... тілдері мен ойлау үрдістерінің дұрыс
дамуына негіз салды. Мағжан шығармаларында баланың ... ... ... ... ... сөз ... аталған тәрбие бөлімдері, олардың
мақсат, міндеттері сияқты мәселелер қамтылады /35/.
Қазақстандағы аты әлемге ... ... ... ... ... ... ... мәселелеріне көп көңіл бөлген.
Отбасындағы тәрбиеде ананың орнының ерекше ... ... ... ... үшін ең алдымен сол тәрбиені қалыптастыратын аналар
жағдайының дұрыс ... ... ... сол ... ... ... етеді /36/.
Біздің қарастыратын мәселеміздің өзегі ретінде әр шаңырақтағы
баланың бес – жеті ... ... яғни ... барған кезеңіндегі тіл
ұстартуы, тең – ... ... ... алынып отыр.
Дүниеге келген нәресте дамуына отбасындағы жұбайлардың өзара татулығы ... әсер ... ... Психолог А.В.Петровский отбасының сипатын ол
жердегі адамгершілік ахуал мен мақсаттар ... дей ... ... ... ... төмендегідей бес түрге бөледі:
1 үстемділік қатынас,
2 қамқоршылдық қатынас,
3 қақтығысушылық қатынас,
4 араласпаушылық қатынас,
5 ... ... деп ... әр қайсысына жекелей сипаттама береді.
1-кесте А.В.Петровскийдің көрсеткен отбасы қарым-қатынасының түрлері
|№ |Отбасының түрі ... ... |
|1 ... ... ... ... ... балаға өз|
| |отбасы ... ... ... жол |
| | ... ... жеке ... |
| | ... мәселелерге қатыстырылмайды.|
| | ... ... ... |
| | ... балаға үстемдік көрсетуі мен|
| | ... ... ... ... |
| | ... ... ... бала жасын, |
| | ... ... ... ... |
| | ... ... ... балаға |
| | ... ... бет ... ... | ... ... ... ... ... | |зор ... ... ойланып-толғанып |
| | ... ... ... ... |
| | ... сөзі ... ... баласының |
| | ... ... ... ... |
| | ... одан өз ... ғана |
| | ... ... ... |
| | ... ... ... ... |
| | ... үстемдік қатынаста өскен балада |
| | ... ... ... |
| | ... күйде болады және де ондай |
| | ... ... ... агрессивті болып |
| | ... |
| | ... ... ... өскен |
| | ... ... ... жүргізілген |
| | ... ... мен ... |
| | ... |
|2 ... ... күшті жағдайда баланы желге|
| |қарым-қатынастағы отбасы |– күнге тигізбей, ... ... |
| | ... ... ... бала ... |
| | ... кездескенде дұрыс шешім|
| | ... ... ... ... |
| | ... ... ... бала |
| | ... ... ... ... | ... ... жиі байқалады. Бала |
| | ... ... ... ... |
| | ... ... ... шынайы өмірден |
| | ... ... ... Кез келген жаңа |
| | ... ... ... ... |
| | ... Ол бала ... |
| | ... ... ... өз ... |
| | |бір ... ... күші де, ... |
| | |де ... ... ... ... |
| | ... отбасында өскен бала көп жағдай |
| | |да ... ... ... ... ... |
| | ... |
| | ... тыс ... ... |
| | ... психологиялық жағынан толық |
| | ... ... келе ... ... |
| | ... ... Ата-ана, ең алдымен |
| | ... ... ... |
| | ... ... ... ... тудырып, |
| | ... ... ... |
| | ... ... ... |
|3 |Қақтығысушылық | ... ... мен ... |
| ... ... ... да ... арасындағы |
| | ... ... ... |
| | ... ... ... |
| | ... ... ... |
| | ... қиянат жасау, сөгу, беделіне |
| | ... ... ... |
| | ... ... ... олардың |
| | ... ... |
| | ... ... ... ... |
| | ... бала ... ... |
| | ... басым болып, ол күйгелек болып|
| | ... |
| | ... ... ... ... |
| | ... – бала дамуының қарқынды |
| | ... ... деп ... |
| | ... ... шақ- ... ... |
| | ... мінез-құлық нормаларын |
| | ... ... ... – |
| | ... ... ... ... |
| | ... ... өте ауыр ... ... |
| | ... ... ... психикалық |
| | ... ... ... ... |
| | |көп ... Оның ... ... тұқым |
| | ... ... ... ... |
| | ... яғни ... ... отбасындағы|
| | ... ... ... |
| | ... ... |
|4 ... | Араласпаушылық жағдайда ата-ана ... ... ... ... өз ... ... |
| | ... өмір ... ... |
| | ... бірі ... ... |
| | ... ... оған ... |
| | ... ... ... өз |
| | ... бола ... ... |
| | ... ... ... немесе |
| | ... ... ... |
| | ... үлгі -өнегесіз өскен бала қандай |
| | ... ... ... танытып, |
| | ... ... ... Бала |
| | ... ... ... ... |
| | ... ... ... пен |
| | ... ең негізгі орынға |
| | ... |
|5 ... | ... ата-ана мен беле |
| |қарым-қатынастағы отбасы |арасындағы ... ... |
| | ... Мұндай отбасында балалардың |
| | ... ... ... ... мәселе |
| | ... ... ... ... |
| | ... Ынтымақтастығы жарасқан |
| | ... ... ... |
| | ... дау-жанжалдан алыс болу |
| | ... тән. Бұл ... ... |
| | ... ... |
| | ... ... ... ... | |өз ойын ашық айта ... ... |
| | ... ... ... ... |
| | ... сөйлеп, пікірлесуге |
| | ... бала ... ... | ... ... деген сенім, |
| | ... ... ... |
| | |Бұл ... ... ата-ана |
| | |мен ... ... ... ... |
| | ... мезімді туғызады және олар |
| | ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... ... отбасы қарым-қатынасының түрлерін
талдап көрсек, қазақ отбасында көбіне үстемдік ... ... ... ... ... ... айналысып жүрген американдық
дәрігер, психолог А.Фромм: «отбасындағы баланың психологиялық тепе-теңдігі
оның ата-анасымен болған жақында да ... ... ... ... (1991) /40/, бала ... ... болу ... зерттеген
ресейлік ғалым А.И.Захаров (1986) соңғы жылдары экономикалық ... ... етіп ... ... ... келгіш ата-аналар балаға деген
эмоционалды, жағымды қатынасқа немқұрайлы қарайтындарын айтады.
Ресей психологы А.Я.Варга (1997), сәби өмірінің алғашқы ... ... ... ... жылы қатынас көрмесе, бұл құбылыс
ұзақ уақыт бойы ол баланың психологиялық ... кері ... ... ... ... мен бала ... қарым-қатынас мәселелерін
Л.А.Венгер (1987) баланың ойын әрекетімен байланыстыра ... ... ... қарым-қатынас бұл кезде әлеуметтік қатынастар мектебі
болып табылады. Себебі, ойын әрекетінде ... ... ... бала
өзгенің көңіл-күйіне ортақтасып, мінез көнгіштігін түсіне бастайды.
Ресейлік ғалым ... (1974) ... ... ... бала ... мектепке барғанға дейінгі аралықта
үлкендермен төрт түрлі ... ... ... ... жасы |Жас ... |Қарым-қатынас ... |
| | ... ... ... |
| | | ... |
|1 ... дейін |Нәрестелік кезең |Жағдайлы- жеке ... |
| | ... ... |
| | ... ... |
| | | ... |
| | | ... |
|1 – 3 жас ... ... ...... |Ортақ әрекеттерді |
| | ... ... |
|3 – 5 жас ... ... ... тыс ... |
| ... шақ ... ... |
| | ... ... |
| | | ... |
| | | ... |
|4 – 5 жас ... ... ... тыс ... ... |
| ... шақ ... |пен ... |
| | ... ... ... ... жүргізген өзара қарым-қатынас барысында
туғаннан жеті жасқа дейін бала:
• Ана ... ... сол ... грамматикалық формаларын ажыратады,
белгілі сөз қоры пайда болады;
• Күнделікті ... ... ... ... өзін ... әлемді танып – білуге деген қызығуы пайда болады;
• Сөйлеушінің ... ... және ... ... ... ... сияқты
сөйлеу формалары қалыптасады.
Осы аралықта бала тіршілік әлемінің сан ... ... ... ... ... сатысына бастайды. Бұл кезде бала шешендік өнерінің
қарапайым белгілерімен танысып, ішкі ойын ... ... ... ... ... бойынша шағын әңгімелер құрайды. Мекктеп жасына
дейінгі бала психологиясымен айналысып ... ... ... – практигі
Д.Лешли, өзінің 1991 жылы жарық көрген алғашқы «Кішкентай ... ... атты ... ... ... әңгіме айтқанды бала үшін ұнамды
іске айналдырса, сол әрекетке деген баланың қызығығуы пайда ... ... ... ... ... яғни жағдайлы сөйлеуі, контексті сөйлеуге
көшеді, тіл – ... ... ... ... Ал, осы ... мәдениетті сөйлеу үлкен тәрбиемен ұзақ үйретуді қажет етеді. Бес
жеті жастағы бала ... ... ... ... болғанымен, ол ата-
ананың эмоционалды қарым-қатынасынсыз тіршілік ете алмайды.
ІІ. Қарым-қатынас мәдениетінің этнопсихологиялық ерекшеліктері
Қарым-қатынас мәдениетіне тоқталмас бұрын, жалпы ... ... ... ...... ... жылдар бойындағы
шығармашылығы, онда қауым мен жеке ... ... ... халықтың
даналығымен адамгаршілік нышандары жинақталады /55/. Адамзаттық рухы мен
келбеті, философиялық жүйелері, діні мен тілі – ... бәрі ... ... Ол ... ...... физикалық еңбегінің
нәтижесінде жасалған (еңбек құралдары, баспана, киім т.б.) заттай мәдениет,
адамның ақыл-ойы еңбегінің ... ... ... (дін, ... ғылым,
мораль, тіл т.б.) рухани мәдениет болып жіктеледі. Қазақ халқының рухани
мәдениеті өте бай: ол бізге ... ... және ... ... ... ... ... Осының бәрі адамзаттың өзара әрекеттестігінен,
қарым-қатынас барысында пайда болып, әлеуметтік тәжірибе алмасу арқасында
бүгінгі күнге ... ... ... ... те, білім де, өнер де ... ... ... ... ... ... ... Қарым-қатынас
үрдісінің мазмұны өте күрделі.
Психолог Г.М.Андреева қарым-қатынастың бір-бірімен байланысты ... бар: ...... ... жағы – ... ... алмасумен, келесі қарым-қатынастың интерактивті жағы
адамдармен өзара ... ... ...... жағы – ... ... ... ынтымақтастық, түсіністік
негізімен белгіленеді. Үлгі ретінде көрсетілген адамдардың қарым-қатынас
кезіндегі көрінетін іс-әрекеті – ... ... ... деп ... Ал, ... ... қарым-қатынас кезінде мінез-құлқының жағымды-
жағымсыз жақтарының сөйлеу арқылы көрінуі немесе оның реттелінуі бүгінгі
күнгі талап ... ... ... әдеп ... сол ... ... және ... адамды түсінуі.
С.Л.Рубинштейн, қарым-қатынас құралы болып табылатын ... ... ... ... ... ... ... сол адам туралы,
оның ішкі дүниесі туралы ... ... ... десе (1980), ... қарым-қатынас генезисі тұжырымдамасында бала туғаннан мектепке
барғанға дейінгі уақытта ... төрт ... ... басынан
өткізеді деп:
1 жағдайға байланысты жеке тұлғалық қарым-қатынас: балада туғаннан 1 жасқа
дейінгі шақта, әсіресе анасымен эмоциялық ... ... ... ... ... бір жас пен үш жас аралығында, іс-
әрекет үстінде;
3 жағдайға байланысты емес ... ... ... жас ... ... ... қалыптасуы;
4 жағдайға байланысты емес жеке тұлғалық қатынас: 6-7 жастағы балада басқа
адамдармен қарым-қатынастағы эмоциялық сферасындағы ... ... ... жоғарда көрсетіп кеттік (1974).
1 сызба ... ... және ... ... ... ... ... топ: қарым-қатынас|Макроорта: ғылым, |
|балабақша, мектеп, аула | ... заң, ... ... | ... ... ... ... жеке тұлға болып қалыптасуы және оған тікелей
ықпал ететін орта, қарым-қатынастың өзара сабақтастығы айқын ... ... ... ... ұлттық мәдени құндылықтарын меңгеріп
әлеуметтене бастайды. Бұл үрдіс балада ... ... ... өмір сүру ... ... ... де ... асады.
Психологияда индивид дамуындағы мәдениеттің ... ...... ... ... Атап ... ... баланың
интеллектуалды даму ... (1960), ... адам ... ... ... әлеуметтік дамудың демиургы боып табылады. Әр адамның
ішкі жан ... мен ... ... байланыс өте ертерек шақта, жаңа
туған кезде – нәрестені ... ... ... ... ... дағдыландыру сияқты тәжірибелермен байланысты қалыптасады.
Жалпы, бала психологиясының дамуына мәдениеттің тигізер ықпалы
түрлі саладағы мамандарды толғандырды. ... ... ... де ... ... ... ... американдық ғалым М.Мид
(1988) эмперикалық тұрғыда зерттей келе, ... ... ... ... сияқты аралдарда жүргізген зерттеулері негізінде, «мәдениет –
қоғамда өмір сүріп, дұрыс ... ... ... жасауының алғы шарты
деп тұжырымдайды» /59/. М.Мид, ... ... ... ...... күш ... ... болғандықтан, осы аталған
тайпа балаларының ... ... ... дөрекелік ерекше
байқалады дей келе, тәрбиедегі махаббат пен қамқорлықтың тапшылығы – ... ... ал ... пен жылы ...... деп ... халықтың мәдениеті сол жердегі адамдардың мінез-құлық
психологиясы, қарым-қатынас ... ... ... ... мәдениеті мен қарым-қатынас психологиясы, Батыс елдерінің
мәдениеті мен қарым-қатынас психологиясынан өзгешелеу.
Атап айтсақ: Ежелгі ... ... ... ... қарым-қатынас
жасаудың үй-ішіне кіру, амандасу, отырып –тұру ... отыз ... жуық ... ... халқының қатынас жасау мәдениетінің басты белгісіне иіліп ниет
білдіру негізгі болып есептелінеді. Ал, ... ... емес ... еш ... ... ... Ағылшын мінезінде ерекше
көрінетін: тұрақтылық, біркелкіліктің көрінуі, ... ... ... ... ... ... ... керек емес жағдайларға қатыса
қоймау жолдары – «өз орныңды біл» деген ұлттық девизді жоғалтпаулары.
Жоғарыда сөз болған көршілес қытайлар - өте ... ... ... ... қай ... ... ... ұмытпайды, негізінен көңілді, тез
ойларын шеше алатын, дұрыс мінез көрсете білетін біздің ... ... бар ... ...... ... күте алатын, кішіпейіл,
тәртіпті міндетін түсіне білетін, көп білуге тырысатын ... ... ... Олар еш ... ... деп ... ... жұмбақтап
сөйлейді.
Қазақ халқында да тұспалдап, астарлап сөйлеуі жоғары деңгейде
болған. Көшпелі қазақ халқының да ... бойы ... ... ғана ... ерекшеліктері бар. Оларға – суырып салма ... ... ... ... ... Қазақ халқының сөйлеу ... ... ... сөз ... ... орын алған. Сондықтан қазақ
билерінің шешендік сөз өнері Цицерон, Демосфен сияқты ... ... ... ... ... өзгеше. Бұған орыс, шет ел зиялыларының
айтқан ойлары дәлел бола алады. Мәселен, атақты ... ... ... ... ең ... ... тіл – ... тілі. Қазақтар
өзінің шешендігінен, әсем ауыз әдебиетімен ... - ... ... «.... қазақ тілі түркі тілдерінәң ішіндегі ең таза, ... ... ... әрі шешен, әрі әдемі сөйлеудің үлкен шебері», -
дейді. /33/ ... өнер ... кісі ... ... ... ... ойлы ... келсе, әдептілік – отбасында, ... ... ... нормаларын бұзбауға міндеттейді. Қазақ халқының
ежелгі салтында баланы ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелейтіні белгілі. Көргенді отбасының
баласы парасатты, талғамды, ақылды болып өседі. ... ... ... ... ... ... ойсыз, дарақы болып өседі.
Сонымен әр баланың алғашқы ұстазы, ... ... мен ... Баланы
бастан әдептілікке тәрбиелеу ата-ананың негізгі ... ... ... бала ер ... ... келе ... ... ұстаздары аталас,
ауылдас, көп жасап, көпті көрген көнекөз қариялар отағасырлар болған. Бала
тәрбиесі баршаның ісі болып, бүкіл ... ... ... әрбір іске
ынтасы бар, талабы мол жастар ұсталық, ... тағы да ... ... ... ... ... ... әншілік, ақындық,
тапқырлық өнер жолына түскен. Сөз бастаған ... қол ... ... санаған. Сондықтан, жастарды сөз өнеріне үйрету үшін ата-аналары,
ата-әжелері оларға мақал-мәтел, терме, ... ... ... ... да ... мәдениетінің өзіндік ерекшеліктері
бар. Біздің халық қарым-қатынас мәдениетін ... ... Кісі ... деп ... Бұл сөз –құрмет білдірудің басты белгісі. Қазақ
халқында өзінен бірер жас ... ... ... ... болсын, бейтаныс
адамға «сіз» деп айту салтқа ... ... ... ... ... жәйттарға «ғафу етіңіз», «кешіріңіз» деген сөздер айту сияқты
әдептілік атадан балаға берілетін халықтық ... Бала ... ... ... ... ... шыға ... халқы баланы дүниедегі барлық асылдан жоғары бағалаған. Бала
тәрбиесіне терең мән берген қазақ халқы, бұл істі нәресте дүниеге ... Оған ... ... ... той» ... алуға болады. Жас
келіншек екі қабат болғаны белгілі болса, оның абысын, қайын сіңілелері ... ... ... ... ... ... босануына тілек білдірген.
Ұлы ағартушы Ж.Баласағұни (1021-1075) сөйлеу өнерін көзі мәңгі
бөгелмейтін мөлдір ... ... /65/. ... ... ... білік» шығармасында (ІХ-Хғ.) этика, әдептілік, қоғамдағы адамдардың
қарым-қатынасы, сөйлесуі, тіл әдептілігі ... сөз ... Қай ... ... ... өмір жолын басынан кешіргендіктен, оның өз
халқына, ұлтына, еліне жеріне тән ... ... де ... Соңғы
жылдары этнос психологиясының мәселелері жиі ауызға ... ... ... жүр ... ... /66, 67, ... тарихында көптеген әдет-ғұрыптар мен ережелер бар. Адамдар
бұл әдет-ғұрыптарға сүйеніп тіршілік ... бала ... Сан ... ... бой ұрып ... бір ... заңдар
халықтың сан-салалы әдет-ғұрыптары, дәстүрлер жиынтығы – жас ... ... ... ... ... ... Қазақ халқының атақты би-
шешендерінің: Төле би, Қазыбек би, Әйтеке билердің шешендік өнерлері мен
тіл мәдениеті ... ... ... ... ... /34/, ... ... /71/ сияқты ағартушылардың жас ұрпаққа қалтырған асыл
сөздер барысында сақталып келді. Сондай-ақ тіл ... көп ... ... әдебиетші А.Байтұрсынов. Ол өзінің «әдебиет танытқыш» деген
еңбегінде ... ... ... ... ... ... ... келтіре
көрсетті. Қарым-қатынастағы шығарма сөздің ұнамды болуы, сөз ... ... тіл ... ... және көрнекілігіне байланысты
деп көрсетеді.
Ресей мемлекетінде отбасының тәрбие мәселесімен айналысып жүрген
келесі бір ... ... ... ... 20 жыл бұрын Мәскеуде «Адамгершілік ... ... ... ... ... ... Оның жұмысын А.Ц.Цармаев
басқарды.
А.Ц.Цармаев бірлестігінің басты мақсаты – баланың психикалық ... ... ... ... ... нығайту емес, отбасылық
құндылықтарды ... ... ... баланың қаншалықты
адамгершілікті болуы, оның ата-анасының сөйлеген сөзіне емес, өзіндік үлгі-
өнегесі, ... ... деп ... ... отбасы бірлестіктері жоқ болғанымен де
еліміздің бірінші ... ... ... ... типтегі балалар үйлерін» атауға болады. Бұл ... ... ... ... да ... бағытта
болмасын, ең негізгісі – баламен дұрыс қарым-қатынас құра ... ... ... отбасында ата-ана мен бала арасындағы қарым-
қатынас көп жағдайда ... ... ... емес ... ... ... ... бала ата-анасына толық эмоционалды
тәуелділікті сезіп өседі, соның салдарынан ... ... ... ... ... ... ішкі ... шиеленісуі сияқты құбылыстар
басым болып қалыптасады. Қазақ отбасында, әсіресе ... ... ... ... әкімшілік – немқұрайлылық әдісті қолданады. Бұл жерде
үнемі «.... жасы үлкеннің айтқанының бәрі дерлік ... ... ... ... ... үстемдік қысым көрсетіледі.
Бізде, көпшілікке таныс қарым-қатынас жасаудың «сен» және ... рең ... ... ... екі формасы бар, оларды қолданудың өзіне
тән белгілері, орындары бар. Қазақ мәдениетінің бұл ережелері балаға ... ... ... ... керек.
Атап айтсақ:
• Ізеттілік – кез-келген жағдайда тәртіп ережелеріне ғана сай ... ... ... ... ететіндей әрекет ету. Мұндай
сезімі бар бала қолайсыздық тудыратын жәйттардың алдын ала ... ...... ... ... құбылыс. Қарапайым болу
– адамның өз әрекеті мен қабілетіне сын ... ... ... ... ... ... ұялшақ
адам қарапайым адамның қасында өзін дұрыс бағалай алмайды.
• Табиғилық – кез-келген ... ... ... ... ... қатынас жасай білген адам әр уақытта
мінсіз болады.
• Абырой, ар-намыс – адамның қоғамда өз ... ... ... ... -өзі
сенуі. Бұл қасиет әр кезде қарапайымдылық пен ... бар ... ... мен ар-намысты бала айналасындағыларды қорлап, сөгіп,
тіл тигізбейді.
Ата-ана баланы көпшіліктен аластатып – ... ... ... ... ... аталған белгілердің бала бойында ерте
кезден байқалуын ... ... ... ... ... ... сөйлеу
мәдениеті материалды, рухани себептерге байланысты, қазіргі уақытта дер
кезінде жүргізілмей ... Осы ... біз, ... ... ... қарым-
қатынас мәдениетін жоғарлату үшін мына ережелерді есте ұстау ... ... Еш ... ... ... ... ... жасауға болмайды.
Бала тәрбиесі – адам баласының айналысатын ең тамаша ... десе ... Ол ... міндетті түрде көтеріңкі көңіл-күй мен ... алуы ... ... ... инерттілік өсіп келе жатқан
бала көңіліне, қатынас жасау қабілетіне кері ... ... ... қатынаста баланың талап-тілегі жайлы толығымен хабардар болуы
керек, көптеген ата-ана бала өмірге ... адам ... ... ... ... Олар ... ... қайратты, мейірімді, мәдениетті
болып өсуінің алғы шарттарын, әдістерін жете түсіне бермейді. Ол үшін
тәрбиені бала әлеміне еніп, бала ... ... ... ... ... ... ... орындауға жағдай тудыру керек, бала
тәрбиесін – бағып-қағумен шатастыруға болмайды. ... ... ... ... ... жасап емес, саналы тәрбиелеуі тиіс. Себебі, әр
адамға оның жасаған шаруасын біреу үстіртін бақылағаны ұнамайды, сол
сияқты бала да кез ... ... ... ... өзі ... организмі мен психикасы – біріңғай тұтас бөлшек. Ол өмірге
келген сәттен түрлі ... ... ... қимыл-әрекет,
үлкенмен жүргізген қарым-қатынасты қажетсіну барысында балада жеке тұлға
болудың ... бала ... ... ... ... ... Бұл қатынастар жүйесі сол отбасында дәулет құрған ... ... ... немесе енжар, яғни түрлі индифферентті
сезімдермен анықталады. ... ... ... ... баланың
идентификацияны қажетсінуі қанағаттанбаған жағдайда (антипатия сезінетін
адамға бала ешуақытта ... ... ... тілі ... ... тіл ... ... төмендейді. Әр ата-ана
балаға тіл мен әдеп ережелерін этикет ... ... ... ... өмір сүруге қажет құрал ретінде меңгертулері керек /87,88,89,90,91/.
Сонымен, ... ...... ... ... әр ... ... білім, мәдениетінің көрсеткіші және
ортақ нәтиже алуға бағытталған өзара әрекеттестігі. Ол өте ертерек, баланың
пренатальда даму ... ... оның ... ... жас ... қарқынды жүреді.
2.1. Отбасындағы мектепке дейінгі баланың қарым-қатынасының қалыптасуы
Бала психикасын ... ... ... ... орны ... ... қарым-қатынас адамдар арасындағы
өзара түсіністік, қоғамдық – рухани сапаларды бейнелейтін басты ... ... ... қызмет атқарады. Қоғамдық өмірдегі қарым-қатынас қызметін
Ресей ғалымы Б.Т.Лихачев ... ... ... ... ... қызметтері (Б.Т.Лихачев бойынша)
|№ |Қарым-қатынас қызметтері |Мазмұны |
| ... | |
|1 ... ... ... арасындағы өзара байланыс |
| | ... |
|2 ... ... ... білі – ... ... |
| | ... етуші күш; |
|3 ... ... |Бір ... ... адамға |
| | ... әсер ету ... |
|4 ... ... ... ... әрекетін |
| | ... ... |
|5 ...... ... ... ... үйлесімділікті |
| | ... ... |
|6 ... ... ... діни ... ... |
| | ... ... ... ... ... ... жеке тұлға болу
үрдісінде ерекше орын алады. Қарым-қатынасқа түсу барысындағы баланың жеке
тұлға болу ... ... ... А.В.Петровкий психологияда
«дамудың әлеуметтік жағдайы» деп түсіндіреді.
Жастар арасындағы ... ... ... ... ... бағаламау, мәдениетсіздік кеңінен орын алып,
отбасы ... ... ... Сол ... отбасы тәрбиесін
жақсарту, бала мен ата-аналар қарым-қатынасын жүйелеу мәселесі мемлкеттік
тұрғыда маңызды ... ... ... Республикасының
Конституциясында «балаларға қамқорлық жасау мен оларды тәрбиелеу ата-ананың
құқығы мен ... ... /83/. ... ... ... ... – бала үшін бір мектеп. Отбасында ... ... бала ... балабақша, мектепте, есейгенде еңбек ұжымдарында көрсетеді. Сол
себептен, отбасы тәрбиесі, ол жердегі қарым-қатынастың ... мәні ... ... ... мол, ... ... бала
интеллектісінің артта қалуы мүмкін емес. Бала өзін ... ... ... ... да түрлі ақпарат көздері: радио, теледидар,
газет, журнал, одпн ... ... да ала ... ... ... – баланың күрт өсу құбылысы тәжірибе мен білім меңгеруде баланы
түрлі ... ... ... ... ... ... ... білім мен мәдениет ... ... ... ғана ... ... ... жеке ... болу үрдісі, ойлауы мен сөйлеуі ... ... ... ... жүзеге асады (А.Н.Леонтьев)
/50/. Вербальды қатынасқа түсу адамнан тіл мәдениетінің басты белгілерін
білуді ... ... ...... ... тілінде әдеби сөздерге жатпайтын,
сөзді лайлап, ... мәні ... ... ... ...... ... немесе жағдайдың шынайы екенін сөз
арқылы нақты бейнелеу. Сөз қоры мол, тілі жан-жақты дамыған адам әр ... ... ... ... ... жеңіл қолдана алады.
Тіл логикасы – сөйлеушінің тілі мен ... ... ... ... ... ... яғни ... жерде кідіріс жасап, акцентсіз
сөйлеу.
Тілдің түсініктілігі – сөйлеуші ... ... ...... үшін ... ... ... – сөйлеушінің сөзді ... ... ... ... ... білуі.
Бұл көрсетілген тіл мәдениеті ата-ананың отбасында ... ... ... ... ... ... бұл туралы:
«отбасы тәрбиесі балаға деген сый-құрмет негізінде ғана дұрыс жүреді» ... ... ... ... ... ... Қазақтар да, кезінде
бала тәрбиесіне ерекше қарап: «Ұлыңа бес жасқа дейін патшаңдай қара ...» ... ... ... мәдениетін қалыптастырудың құрылымдық үлгісі
Қорытынды
Өмірге жаңа келген сәби отбасында жеке тұлға бола бастайды. Осы
жерде оның ... ... ... ... сияқты тұлғалық
сапалары қалыптаса бастайды. Отбасында сәбидің бір затқа деген құмарлығы,
эстетикалық талғамы пайда болады. Ал, бұл ... ... ...... ... ... ... нәтижесі. Қарым-
қатынас – балалар психологиясының дамып, қалыптасуындағы ... ... ... ... ... ете алмайды, оның психикасы
отбасы көңіл-күйіне тәуелді.
Отбасы мүшелері бір-бірімен әдепті ... ... ... бала ... сенімділік, мейірімділік, өзге адамдарға
деген оптимистік қатынас ... ... Ал, ... тұйық, бірін-бірі
түсінісуге тырыспайтын берекесіз отбасында өскен бала психологиясында мүлде
басқа мизантропты жеке белгілері ... ... ... ... отбасын, ата-аналар мен мектеп
жасына дейінгі бес-жеті жастағы балалардың өзара ... ... ... ... ... ... ... бала тәрбиесіндегі
«сауатсыздығын», олардың баламен ... ... ... көрсетіп, ең алдымен, осы жас ата-аналар мен ... ... ... Шет ... ... және де ... бар ... негізінде ата-ана мен бала арасындағы қарым-қатынас мәселесін
шешуге бағытталған ... ... ... ... ... ... әдебиеттердің теориялық талдауы, жеке ... ... ... тұжырымдамалар (М.И.Лисинаның қарым-қатынас генезисі
тұжырымдамасы, Ж.Пиаженің когнитивті даму тұжырымдамасы, ... ... ... ... ... ... ерекше
назар сала қарау керегін көрсетеді. Себебі, қарым-қатынастың аумағы өте
кең. Оның тікелей әсерінен бала ... ... ғана ... түсу ... ... ... таным үрдістері (қабылдау, қиял,
ес, зейін, ойлау) пайда болады. Балалар ... ... ... аралықта баланың үш түрлі (1 жас, 3 жас, 7 жас) дағдарысты ... ... ал ... ... осы ... ата-аналар біліп
отыруы керек.
Әр ата-ана отбасындағы қарым-қатынаста, осы ерекшеліктерді ... ... жеке ... ... ... біздің зерттеулеріміздің ата-
аналарға, тәрбиешілерге ... ... ... ... нәтижелі
болмақ.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Коменский Я.А. Материнская школа // ... ... В 2 Т.т. 1. ... ... ... Қ., ... С. Қазақ тәлім – тәрбиесі. Алматы «Санат», -1995.
-81б.
3. Аркин Е.А. Родителям о ... – М:, Уч. Пед. Гиз. 1957. ... ... А.П. ... в ... ... Под. Ред. А.В.Запарожеца, М.,
1981. -176с.
5. Тихеева Е.И. Развития речи детей (раннего и дошкольного ... ... ... –М.: ... 1981. – ... ... А. Мектепке дейінгі педагогика. Алматы. «Рауан», 1992.-206б.
7. «Балбөбек» бағдарламасы. Ы.Алтынсарин атындағы Қазақ білім
академиясының республикалық баспа ... 2000, ... ... Х.Т. ... ... ... ... Рауан 1992, 108с.
9. Касымова Г.М. Психолого-педагогические основы применения развивающих
игр в обучении ... ... ... ... ... 1997,
-223с.
10. Ауталипова У.И. Психолого-педагогические основы взаимоотношений детей
дошкольного возраста в семье. Диссертация кандидата психологических
наук., Алмата 1999, -129с.
11. Жарықбаев Қ.Б. ... ... ...... емес» - Қазақ
әдебиеті, 1-қыркүек, 2000ж.
12. Қоянбаев Ж. Семья және балалар мен жеткіншектер тәрбиесі. Алматы,
Рауан, 1990, 234б.
13. ... М.И. ... и ... ... речи у детей в общение со
взрослыми. Москва, 1985. 140с.
14. Запорожец А.В. Развития общение у дошкольников. Москва, Прос. 1974,
287с.
15. Лисина М.И. ... со ... у ... ... семи лет ... В ... ... возростной и педагогической психологии. М., прос.
1978. 136-138с.
16. ... Л.С. ... ... ... ... ... М., ... 1993. -145-146с.
17. Ананьев Б.Г. Человек как предмет познания, изб.псих.труды: в 2т. М.,
1980, -315с.
18. Бодалев А.А. ... и ... М., ... 1983. – ... ... С.Л. ... ... М., 1935. -52с.
-----------------------
Баланың жеке тұлғасының қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыру
Ұлттық салт-дәстүр арқылы балаға әсемдік, имандылық тәрбиесін беру,
мәдениетті ... ... ... ... ... тәрбие ісін кешенді түрде жүргізу
Баланың жас кезеңдеріне сай жүргізілген қарым-қатынас тәсілдері: 1.
жағдайлы-жеке тұлғалық қатынас
2. жағдайлы іскер қатынас
3. жағдайдан тыс танымдық ... ... тыс жеке ... қатынас.
Баланың өскен ортасы /ауыл-қала/, ұлттық дәстүр үлгісіне негізделген
тәрбие.
Сөйлеу мәдениеті ... ... ... ізгілік, мәдениеттілікке
бағытталған тәрбие.
Баланың жас кезеңдеріне сай жүргізілген қарым-қатынас тәсілдері:
1. жағдайлы-жеке тұлғалық қатынас
2. жағдайлы іскер қатынас
3. жағдайдан тыс танымдық қатынас
4. жағдайдан тыс жеке ... ... ... әрекеті
Психологиялық қызмет
Отбасындағы ата-ананың тәрбиелік әрекеті
Мектеп жасына дейінгі баланың қарым-қатынас мәдениетін қалыптастырудың
құрылымдық үлгісі

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 25 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мәдениетаралық қарым-қатынас80 бет
Педагогтың қарым-қатынастық мәдениеті7 бет
Қазақстан мен Түркия арасындағы білім және ғылым саласындағы ынтымақтастық76 бет
Қарым – қатынастың құрылымы мен психологиялық функциялары.67 бет
Болашақ бастауыш сынып мұғалімдерінің технологиялық құзыреттілігін қалыптастырудың педагогикалық шарттары22 бет
Дүниетану сабағында жаңа технологиялар28 бет
Кәсіпорындардың қаржылық ресурстарын басқаруды қалыптастырудың экономикалық механизмін жетілдіру жайлы17 бет
Мектепке дейінгі ұйымдарда балалардың этностық-мәдени сәйкестілігін қалыптастыру33 бет
Орта мектеп химиясы бойынша сыныптан тыс жұмыстарды ұйымдастыру, сыныптан тыс жұмыстарда жеткіншектердің адамгершілік құндылықтарын қалыптастырудың педагогикалық шарттары31 бет
Сыныптан тыс жұмыстарда жеткіншектердің адамгершілік құндылықтарын қалыптастырудың педагогикалық шарттары36 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь