М.Шоқай—түрік әлемінің ХХ ғасырдағы демократиялық қозғалысының негізін салушысы

Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың ХХ ғасырды қорытындылаушы үш жылды: 1997жыл—Қоғамдық келісім және саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу жылы; 1998жыл—Халық бірлігі мен ұлттық тарих жылы; 1999жыл—Ұрпақтар бірлігі мен сабақтастық және... 2004жыл «Мәдени мұралар» бағдарламасын қабылдау жылы деп жариялауы өткенімізді талқылап, таразыға салып, ақиқаттың үстемдік құруына арнауы заңды құбылыс. Бұл жылдары зердеміз жаңарып, санамыз сауықты. Тарихи әділет үстемдік алды. Ұлттық элитаның ұмыт бола бастаған есімдерімен және рухани мұраларына қайта қауыштық.
Осы тұста бүкіл саналы өмірін Түркістан ұлттарының тәуелсіз мемлекет, өз ықтияры өзіндегі ел болуын көксеген, ақиқат жаршысы, қазақ зиялыларының бірегей де біртуар өкілі—Мұстафа Шоқайдың аса көрнекті қоғамдық қайраткер, ғұлама тарихшы, жалынды публицист, белсенді саясаткер болғаны белгілі. Ол артына мол ғылыми мұра қалдырып кетті. Оның көптеген еңбектері кезінде Ташкент, Тблиси, Берлин, Париж, Ыстамбұл тб жерлердегі әр түрлі басылымдарда («Ұлуғ Туркистан»; «Бірлік туы», «Новый Туркестан», «Вольные Горцы», «На рубеже», «Жаңа дүние», «Арай», «Жас Түркістан», «Туркестан под властью Советов» тб жарық көрді.
Ол өз еңбектерінде тәлім-тәрбие мәселесін ұлт психологиясымен байланыстыра қарап, бұл жөнінде бірсыпыра сындарлы түйіндер айтқан. Ол әр халықтың өзіндік әдет-ғұрпы, салт-дәстүрі, ұлттық мінез-білімі, әлеуметтік сезімдері мен көңіл-күйлері, мұраттары мен талап-тілектері болатынын ерекше еске сала келіп, бір кезде Ш.Уалиханов тұжырымдаған «Халық рухы» деген түйінді әрмен қарай түсіндіреді.
        
        М.ШОҚАЙ—ТҮРІК ӘЛЕМІНІҢ ХХ ҒАСЫРДАҒЫ ДЕМОКРАТИЯЛЫҚ ҚОЗҒАЛЫСЫНЫҢ НЕГІЗІН
САЛУШЫСЫ
Р.Қ. Қожимбетова
М.Х.Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университеті, Тараз қ.
Қазақстан Республикасының ... ... ХХ ... үш ... ... келісім және саяси қуғын-сүргін
құрбандарын еске алу жылы; 1998жыл—Халық бірлігі мен ұлттық тарих ... ... мен ... ... ... ... мұралар»
бағдарламасын қабылдау жылы деп жариялауы ... ... ... ... ... ... ... заңды құбылыс. Бұл жылдары
зердеміз жаңарып, ... ... ... ... ... алды. Ұлттық
элитаның ұмыт бола бастаған ... және ... ... ... ... бүкіл саналы өмірін Түркістан ұлттарының тәуелсіз мемлекет, өз
ықтияры өзіндегі ел болуын көксеген, ақиқат жаршысы, қазақ ... де ... ... Шоқайдың аса көрнекті қоғамдық қайраткер,
ғұлама тарихшы, ... ... ... саясаткер болғаны белгілі. Ол
артына мол ғылыми мұра қалдырып ... Оның ... ... ... ... ... Париж, Ыстамбұл тб жерлердегі әр ... ... ... ... ... ... ... «Вольные
Горцы», «На рубеже», «Жаңа дүние», «Арай», «Жас Түркістан», ... ... ... тб жарық көрді.
Ол өз еңбектерінде тәлім-тәрбие мәселесін ұлт ... ... бұл ... ... ... ... айтқан. Ол әр
халықтың өзіндік әдет-ғұрпы, салт-дәстүрі, ұлттық мінез-білімі, әлеуметтік
сезімдері мен көңіл-күйлері, ... мен ... ... ... сала келіп, бір кезде Ш.Уалиханов тұжырымдаған «Халық рухы» деген
түйінді ... ... ... рухсыз ұлт тәуелсіздігі болуы мүмкін бе? Тарих ондайды көрген жоқ
та, білмейді де. Ұлт азаттығы—ұлттық рухтың нәтижесі.
Ал, ұлттық ... өзі ұлт ... мен ... ... өсіп ... береді./1, 187-б/
М.Шоқай әр ұлттың сана-сезімінің ... оның ... іс ... ... ... ... ... дей отыра, бұл үшін қазақ халқы
оқу-білім, айла-тәсіл, дағды, икемділікті терең меңгеруі қажет дейді. ... ... ... адаса қалғанда дұрыс жолды қайта табу үшін
де білім керек»/2, 2001-б/
М.Шоқай пікірінше ... ... үшін ... ету-әр пенденің перзенттік
борышы, бұл оның ... ... ол әр ... ... ... оның ... өсіп-өнген ортасы, табиғаты, тау-тасы, өзен-көлі,
кір жуып, кіндік кескен жері ерекше әсер ... ... ... сүю» дегеніміз-өзінің жеке басының талаптарын қанағаттандыру,
немесе белгілі бір топтың, не бір жеке ... ... ... ... ... сүю-оның тұтас мүддесіне қызмет ету, керек болса жан ... ... тұру ... ... ... бір жерде ол «Біздің саяси және ұлттық ... ең ... өз ... Біз осы ұлы ... өз ... ... ... біздер сияқты ұлтының азаттығы жолында күресіп жатқан болса ... тізе қоса ... ғана ... жете ... ... дей келіп,
қай істе болса да ынтымақ пен бірліктің қажет екеніне баса назар ... бұл ... ... ... ... ... ... болмас» немесе «Алты
ала болса, ауыздағы кетеді, төртеу ... ... ... ... деген
шеберлікпен айтылған нақыл сөздерімен астарласып жатқан жоқ па?
Ғұлама ғалым ұлт мәселесінде өз ... ... ... ... ... ... ... танытады. Біздің осы айтқанымызға М.Шоқайдың төмендегі
тұжырымы жақсы ... ... ... және философиялық тұрғыдан
алғанда,-деп жазды ол,-жақсы халық, жаман халық ... ұғым жоқ, ... ... ... ... бұдан 80жыл бұрын айтқан адамды «аса көреген
тұлға»,-деп қалай айтпасқа!
Алыста ауыр азап шеккен бауырым,
-Қуарған бәйшешектен кепкен батырым.
Қамаған ... ... ... ... көздің жасын төккен бауырым,-деп қазақтың дүл-дүл
ақыны Мағжан Жұмабаев жырлағандай, ол өзінің туған халқының ... да ... ... ... да, ... ... халқының (Қырғыз, өзбек,
түркімен, ұйғыр, қарақалпақ тб кемшілігіне қабырғасы қайысып келгенін
жоғарыда ... ... ... қиын ... ... ... орын алған әділетсіздікке қарсы күресті. Сол үшін
большевиктер соңына шырақ алып түсіп, ақыры ... ... ... мәжбүр
етті. Алайда, шет жүрсе де, елден қанша алыс болса да бағытынан таймады,
айтқанынан қайтпады. Кеңес ... ... жер ... ... Ақтық
демі таусылмағанша қазақ халқының жыртысынан жыртып, тілеуін тіледі.
Ұрпақ тәрбиесіне ғылыми ой ... мен ... ... ... ... Шоқайдың еңбектері қазақтың ұлттық педагогикасының тарихына
негіз болары сөзсіз.
Ұлы бабамыз Әбу Насыр ... ... ең ... ... ... ... керек, тәрбиесіз берілген білім азаматтың қас жауы, ол келешекте оның
өміріне апат ... ... үшін ең ... ... бала кезінен-ақ ұлттық тәлім-тәрбиеге,
адамгершілік ... ... ... ... ... ... сонда ғана халқының салт-дәстүрін жақсы білетін, елі үшін ... ... ... ... ... пен салауаттылық сынды
қасиеттерді ... ... адам ... тура ... ... алдына қойған
мақсатына жете алады. ... ... ... ... ... осы қасиеттерді сіңіре білсек, отанымыздың гүлденуіне өз
үлесін қоса алатын азамат болып өсері ... ... ұлт ... ... де ... Ол басқа өкілдерімен де тез
тіл табыса алатын қабілетті болды. Бұл жөнінде ... ... ... тар ... ... ... еді. Ол бүкіл Түркістан ұлттарының
бірігуі жолында еді, орыстар оны осылай танитын еді»/4, 103-б/
М.Шоқай патшалық Ресейдің Орта ... ... ... ... ... ... мен ... үшін, оларды рухани
құлдықтан құтқару үшін аса зор ... өз ... ... ... ... кеңеюіне оның Петербордағы қызмет жасап
жүрген отандастарының да үлкен көмегі болды. Мемлекеттік Думаның мүшелері
Сералы Ланин, Мұхаммед Ходжа ... ... Қары тб ... ... ... ... ... болашағы жайлы талқылап жүрді.
Мұстафа Шоқайдың саяси көзқарастарының қалыптасуы жайлы ... шет ... ... ... ... көш бастаушыларының бірі Хасен
Оралтайдың айтуынша: «ұлтшыл азамат, ... елін жат ... ... талан-таражға түскен жер-суын, игілігін өзіне қайтарып беруді,
сондай-ақ халқын оқу-ағартумен жалпы шаруашылық саласында алға ... ауыр ... ... жақсартуды санау өзінің студенттік кезеңінде-
ақ басты арманына ... Сол ... жету ... ... ... өзі ... ... Түркі тұқымды мұсылман халықтары жастарымен
жиі кездесіп, әңгімелесу арқылы бастаған.» /5, 112-б ... ... ... ... ретінде І-ші және ІІ-ші Ресейлік
Думаға мүше болып жүріп, Қазақстандық және Орта Азиялық депутаттарға ақыл-
кеңес ... ... ... ... ... ... ... қайраткерлерімен, Дума депутаттарымен араласуы, іс жүзінде жалпы
тәуелсіздік, жалпы мемлекеттік идеяларды қолдауына алып ... ... ... ... ... тізе ... ... екендігін Мұстафа анық түсініп,
өмірінің соңына дейін бұл пікірден айныған жоқ.
Ұлы саясаткер Мұстафаның ұстаған ... жолы ... ... ... ... ... демократиялық күштерді араластыру
арқылы бейбіт жолмен алу болды. Ұлы ... ... ... ... ... ... ... көтеруді мұрат тұтты.
Пайдаланған әдебиеттер:
1. Шоқай М. Таңдамалы. І-том. Алматы, «Қайнар», 1998, 187-бет.
2. Сонда, 201-бет.
3. ... М. ... ... ... ... 1999, ... ... Шоқай, Мария Шоқай. Естеліктер. Ыстамбұл, 1997, 103-бет.
5. Оралтай Х. Мұстафа Шоқай және оның шет елдегі ... ... 1997, №2. ... ... фашизмге көзқарасы
Большевизмнің қас дұшпаны болғандықтан, билікпен ымыраға келмей шет ... ... ... ... ... бұл ... ... Түркістан
легионы төңірегінде өрбитін еді. Бұл ... ... ... ... ... ... жазылып, қаралау науқанына түрлі
бәйгелер беріліп жатты.
Еліміз егемендік ... ... ... ... ... ашылып, Алаштың
ардақты ұлдары ақталып жатқан тұста Мұстафа Шоқайға қатысты ... ... ... жаңа ... ... ... көздері ақиқат сырларын аша
түсті. Дегенмен, Мұстафа Шоқайға және оның мұрасына сын көзбен ... де ... ... әсіресе, қолына қару алып қан ... бен аға буын ... бір ... ... ... және ... ... нәтижесінде қалыптасқан өзіндік түсініктері
бірден сейіліп кете қоймайтыны түсінікті. Міне, сондықтан, Алаштың ардақты
ұлы жайында ақиқатты білу үшін ... бой ... ... ... ... М. Шоқайдың фашистік билікпен байланысы бар ма еді? Оның ... ... ... ... ... қандай еді?
Бұдан біршама уақыт бұрын, дәлірек ... 2001 жылы ... ... ... «М. Шоқай, Өмірі, саяси қызметі және дүниетанымы» атты
монографияда және ... ... ... ... ... жаңа ... көздеріне жүгіне отырып осы сұрақтар төңірегінде
ой қозғап жүргендіктен, Шоқайдың өмір жолына қайта оралып жатпай, мәселеге
осылайша төтесінен килігуді жөн ... айта ... ... Мұстафа Шоқайдың және большевиктерден теперіш
көріп шет ел асқан эмиграциядағы түрлі ұлт ... ... ... ... қозғалысы фашизмге әу бастан күмәнмен ... ... ... ... кетуіне әрдайым алаңдаушылық білдіретін
еді. Расында, 1939 жылы қыркүйек айында фашистік ... ... ... бірге, осы «Промете» қозғалысы ең маңызды қолдаушысынан айрылды.
Өйткені, Кеңестік жүйеге қарсы күресіп ... ұлт ... ... ... ... ... үкіметіне арқа сүйейтін еді. Ал, 1940
жылы неміс әскерлерінің Парижге басып ... ... ... ... қорғансыз қалып, ресми басылымдары да жабылып қалды. Польшаның ... және оның ... мен ... ... тарапынан бөліске түсуі, оның
үстіне, Алман-Кеңес басқыншылық келісімі «Прометейшілдердің» арманын көкке
ұшырды. Осы кезеңде: «Гитлер де, ... де — ... Бірі ... ...... ... көрінгеніне қарамастан, екеуінің де
саясаты мен залымдығы тең дәрежеде», — деп ... ... ... ... ... ... А. ... кавказдық Мир Якуб Мехтиев және
грузиндердің көсемі Ное ... ... шет ... ... отандастарын
Алман-Кеңес коалициясына қарсы бірігіп, қарсы ... ... ... ... ... ... ... болған «Промете» журналының 1940 жылы
сәуір айында шыққан соңғы саны ... ... ... ... ... ... ... оқырмандарын «оба мен тырысқақ» арасында
таңдау жасамауға үндеді. Мұндағы адамзатқа апат әкелетін індет аурулардың
аттары екі ... ... ... ... белгілі болса керек.
Осылайша, Мұстафа Шоқай ұлт шындығын жоққа шығарғысы ... ... ... ... болса, әлемде тек бір ғана ұлттың үстемдігін
қалайтын фашизмге де ... ... ... ... ... ... ... жұбайының жазбаларына сенсек, нашар ұлттар емес, жаман
адамдар болатынын айтатын ол, барлық ұлттардың терезесі ең дәрежеде ... ... еді. ... қатар, ұлы тұлғаға лайықты жар бола білген
Мария Шоқайдың естеліктерінде ... ... ... және ... қарсы екені сипатталып жазылған. Тұтқындар ... ... ... ... ғана аман ... ... тарихшы Баймырза Хайт,
Стамбулда бір кездескенімізде Мария ханымның осы сөздерін айна ... ... ... ... атаулыға, қан төгуге және адамзатқа төніп келе жатқан
алапат ауру — ... ... ... ... ... расында, легион құруға
ат салысып, қару кезенген бе еді? ... ... ... ресми құрушысы
Уэли Қаюмға деген көзқарасы қандай еді?
Фашистер жаулап алғанда Парижде болған Мұстафа Шоқайға сол кездері Берлинде
тұратын және ... ... ... Уәли Қаюм ... әңгімелеседі.
Алайда, шақырылмаған қонақты жақтырмай, әңгімеден мейлінше тартыншақтаған
Шоқай, Қаюмды, тіпті, шайға да шақырмастан шығарып салады. Бұл — ... ... ... ... еді. ... бір хат ... ... Уәли Қаюм
Берлинде тұрғанына қарамастан осы қалада шығатын «Яш ... ... бас ... ... және ... да ... шәкірттермен
араласпайтын еді. Осы оқиғадан екі аптадан кейін, яғни 1940 жылы ... тағы ... Уәли Қаюм бұл жолы ... ... шақырады. Бұл жолы
да қонағына ыңғай бермеген ... тек ... үшін ... ... ... фон Мендемен хат алысқаннан кейін ғана ... ... ... бел ... ... ... ... оның
әскери қуаты сияқты сұрақтар сұраған қызметкерлерге өзінің тек ... ... ғана ... екенін, өзге жайттардан хабары жоқ екенін
айтып, жауап береді. Осылайша, ол бір ... ... ... ... ... ... ... бұл деректерден М. Шоқайдың фашистік билікке бүйрегі
бұрмайтынын, онымен ... ... және ... жүрген Уәли Қаюмды
жақтырмайтынын айқын аңғаруға болады.
ІІ-дүниежүзілік соғыс ... күні ... ... ... ... ... Оны сол күні ... Ножандағы үйінен тұтқындап ... ... үш апта ... соң, ... екі күн ... ... оны Берлинге қайта алып кетеді. Өмір ағымының ыңғайында кете
барған Мұстафа ... ... ... кезінде тіпті, есірік фашист офицері
тарапынан көше ортасында соққыға да жығылады.
Бұдан кейінгі өмірі аумалы-төкпелі ... ... М. ... ... жіберіледі. Отандастарының қасіретті тағдырына қабырғасы қайысқан
қайсар ер, оларды тұтқыннан ... тым ... ... ... ... Бұл ... оның көңіл күйін жазған ... ... ... ... ... ... жұбайына жазған бір хатында
Мұстафа Шоқай тұтқындардың қорқынышты әрі үрейлі ... айту ... ... ... ... ... «Сіздер — фашистер,
өздеріңізді Еуропадағы ең ... ... ... ... сіздердің мәдениеттеріңіз мен көріп жүргендей болса, онда мен ... ... ... ... көрулеріңізді тілеймін. Сіздер XX ғасырда
өмір сүре отырып, XIII ғасырдағы Шыңғыс ханның ... ... ... ... ... ... айтуға тіпті де хақыларыңыз
жоқ», — деп жазғанын, бұл қорқынышты жағдайлардан кейін ... ... ... өмір сүргісі келмейтінін, шынында да ұйқысы қашып, еш ... жоқ ... ... Ол ... жолдаған басқа хатында
фашистердің айуаннан да бетер екенін айта отырып, өзінің бүл жағдайға бұдан
әрі төзе алмайтынын, ... ... ... ... айта ... ... сонау бір жылдары Мұстафа Шоқайдың Гитлермен
кездескені жайында неше түрлі аңыз-әпсаналар айтылып, фашистік формамен
суретке ... бір ... ... ... телу ... ... болатын.
Мұстафа Шоқай туралы айтылған мұндай ақпараттардың ... ... жала ... ... ашып айту ... Екіншіден, солай-ақ болып,
фашистермен келісімге барған күннің өзінде Мүстафа Шоқайдың ел тәуелсіздігі
үшін ... да ... амал ... ... ... ... баратын саясаткер екенін ұмытпаған жөн. Өйткені, саналы ғұмырын
елінің бостандығы мен азаттығы жолына арнаған Мұстафа ... үшін ең ...... ... болатын!
Дегенмен, фашистердің түпкі пиғылын сезіп, білген Мұстафа ... ... ... ... ... ... ... кезде де оның бар арман-
мұраты — баудай түсіп, қырылып жатқан ... ... ... ... аман алып қалу болды. Мыңдап қырылған туғандарына қорған болу
үшін тиісті мекемелерден шырылдап араша сұраған, бірақ ... ... ... ... алға ... ... ... бір дәрежеде атқарып, Парижге
қайтуды ... ... ... ... келе алмаған, олардың айтқанына
көніп, дегеніне жүре қоймаған Мұстафа Шоқай соңғы хатында былай деп жазды:
«Мұндағы байланыстарым ... Мен ... ... деп ... ... жауып тастамай тұрғанда, құтылып шығуым керек».
Есіл ердің жүрегі бір сұмдықты сезгендей екен. Тағдыр оған Парижге ... ... ... күн ... тексеруден өткеннен кейін Берлинге
қайтар жолда Түркістанның ұлы қайраткері мәңгілікке сапар шекті. Құпия
жағдайды көз ... оның ... ... соң әртүрлі сөздер тарай бастады.
Әрине, бұл сөздер негізсіз емес-тұғын. ... ... ... ... ... Шоқайдан дереу бас тарту жөнінде ұсыныс хат ... ... ... Идриси сынды түркістандықтардың Шоқай өлімінің
құрметіне қуаныштары қойнына ... тост ... ... ... де ... Осылайша, келе жатқан жаңа жылды ерекше қуанышпен қарсы алғандардың
бірі де кейіннен фашистер тарапынан ... ... ... атағы
берілген Уәли Қаюм болатын. Сондықтан, адамзаттың келешегі үшін фашизмге
қарсы болған Шоқай өлімінде ... ... суық қолы ... ... ... ҚЫДЫРӘЛИ,
Астана қаласы
Әлем таныған тұлға
Тұлғалар. Алаш арыстары. Мұндай жандар туралы Елбасы Н.Назарбаев:
“Ұлы тұлғаларын білмейінше, бірде-бір ... ... тану ... ... тарихының айнасынан біз тарих көшінің жүрісін ғана аңдап қоймаймыз,
оның рухын, ... ... ... ... мен ... ... перзенттік парызын айқын да анық түсінген, қандай да қиын-қыстау
жағдайда оны адал орындаудан жалтармаған адамдар қай дәуірде өмір ... ... ... ... ... қала ... Тарихтың қай кезеңінде болсын,
олар өз ұлтының бетке ұстар мақтанышы ... ... ... тұлғалардың бірі – Мұстафа Шоқай. Ол – Алаш ... ... Алаш ... мен ... аясында қанаттанған, қазақ, өзбек
және басқа да түркі ... ... ... үшін ... мен ... айқындаған қайраткер. 1910 жылы Санкт-Петербург
университетіне оқуға ... ... ... ... ... бір ... ... қозғалыстың (С.Жантөрин),
екінші жағынан “батысшылдар” ... ... ... ... ... көктемінде Мұстафа Петербургте оқып ... ... ... ... ислам діні жөніндегі саясатына ... ... ... ... қатысады. Оған сол кезде империя
астанасындағы 31 ... ... ... ... ... қол ... ... Мұстафаның саяси қозғалысқа біржолата ... ... ... ... қатарынан берік орын алғандығын көрсетеді. Түркі
халықтары тарапынан сөйлейтін ... діни ... мен ... ... патша өкі­метінің ұлт-азаттық қозғалысын іштен бүлдіруге
бағытталған арандатушылық саясатының қауіптілігін жете түсінуі, ол ... ... ашық ... ... ... ... қалыптасып, шыңдала
түскендігінің куәсі еді.
Патша өкіметінің исламды “құрықтап” ұстауға бағытталған шаралары
Мұстафаны ... ... ... ... Ташкентте гимназияда оқып жүргенінде ол ... ... ... шықса, Петербургте енді мұндай саясаттың ... ... ... ... ... ... олардың мұң-мұқтаждарының
ортақ екендігіне көзі жетеді. ... ... ... ... ... ... ... жастарының бірлесе күресу жөніндегі ... ... ... ... ... үкіметінің кейбір іс-
шараларына қарсылық ретінде ұйымдастырылған шерулеріне ... ... ... ... ... ... оқиғалардың бірі 1912-1913
жылдардағы Балқан соғысы төңірегіндегі Ресейдің саясаты болатын. Ресейдің
ашықтан-ашық Түркияға ... ... ... ... ... ... ... ретінде дәріптеуі түрік ... ... ... әкеледі. Мұс­тафаның бұл бой көтерулердің ... ... ... ... ... ... отырған славяншылдық саясат түркі
мұсылман жастары тарапынан қарама-қарсы ... ... ... Түркияға көмек беру қозғалысы өрістей бастайды. Балқан соғысының
ауыр кезеңдерінде, соғыстан кейін де ... ... Еділ ... Орал және
Түркістанның мұсылман өкілдері Константинопольге (Ыстамбұлға) материалдық,
гуманитарлық, ... ... ... ... ... ... ... бар-тын. Бір рет ол түркістандық досы Садық Өтегеновпен бірге Түркия
елшілігіне көмек ретінде ... ... ... ... да ... береді.
Сол кезеңде қызмет бабымен Петербругте тұрып жатқан адвокат Серәлі
Лапиннің ... өтіп ... ... ...... Құрбанғали,
Сұлтанбек Мамали, Ілияс Алкин, әзірбайжандар – Мирякуб ... Шейх ... ... ... және тағы ... ... Осы жастармен және
Әлимардан Топчибашы, ... ... ... ... ... Мемлекеттік Думаның депутаты Сәлімгерей Жантөриннің үйі ... ... ... ... да ... бас ... қоғамдық
мәселелерді талқылайды.
М.Шоқайдың саяси көзқарастары мемлекеттік деңгейдегі түрлі жиындарға
қатысу барысында шыңдалып, нақтылана түседі. Бірінші Бүкілресейлік ... ... ... 1914 ... 27 ... Ташкенттегі досы
Әлмұхамед Көтібаровқа хат жазып, 25 маусымда сиез өз ... ... оның ... туралы шешімдері “академиялық сипатта” қалды деп
хабарлайды. (съезд 15-20 ... ... – К.Е.). ... ... ... 28
маусымда Уфа губер­ниясына Сәлімгерей Жантөриннің үйіне кететінін айтып,
хатты оның Белебей ... ... ... мекен-жайына жазуды
сұрайды.
Мұның өзі оның осы кезеңде түркішілдік ықпалда болғанын көрсетеді.
Осыны сезген Ә.Бөкейханов М.Шоқай мен оның ... ... ... ... деп ... жасайды. Патша өкіметінің отарлық
саясатының мәнін ... ... ең ... оның қоныс аударушылық
саясатына назар аударыңдар деп оларға дұрыс бағыт сілтейді. “Әлихан бізге
ылғи да ... ... адам ... ... бәрінен бұрын орыс өкіметінің
атамекеніміздегі жер саясатын зерттеп үйренуге тырысыңыз. Сізге не ... осы ... ... ... береді”, деуші еді. Біз ол кезде
орыс мектептерінде оқып жүрген жәдидші жастар – бәріміз де ... ... ... мәселесін” үйренуге кірістік. Мемлекетіміз үшін ең
үрейлі қатердің ... туып келе ... ... ғана ... дейді кейін
М.Шоқай.
Мұстафаның сөзіне қарағанда ол Ә.Бөкейхановпен алғаш Санкт-Петербургте
емес, одан ертерек Ташкент гимназиясында оқып ... ... ... ... ... ... зерттей келіп, ол мұғажыр мәселесінің
азаттық қозғалысының басты мазмұны, бұл саясаттың түпкі ... ... ... ... ... туралы тұжырымға келеді. Сол себепті де болар, ол
өмірінің соңғы сәтіне дейін патша, кейін ... ... ... ... ... тыс ... жерінен айырылған халықтың күні қараңғы
екендігін еске салумен, болашағы жоқтығын айтумен ... Әлем ... ... ... “ең жабайы”, “ең дөрекі” түрі екендігі
жөнінде жар салады. Өзі де ес біле бастаған ... ... ... ... талай рет ұшырасады.
М.Шоқайдың рухани әлемінде “Қазақ” газетінің алатын орны ... ... оны ең ... Алаш ... ... ... тигізген
Ә.Бөкейханов пен А.Байтұрсыновтың тікелей ықпалына байланысты. Оған “Қазақ”
газетінде ... пен ... ... ... ... ретінде
Мұстафаның ауылдасы, қатарлас өскен жолдасы Мұстафа ... ... 1913 жылы ... ... оқып ... Сейілбек Жанайдаров,
Батырша Есімханов, Ыдырыс Оразалы баласы, Ғұсман Жандыбек ... ... ... ... ... ... “Қазақ” газетінің шығуына
ризашылықтарын білдіріп, оның халық тарапынан қолдау табуы керектігі ... хат ... ... ... ... ... ... 1916 жылдан бастап орын алады. Сол жылы ІV ... ... ... ... ... ... бюросы құрамына енген Әлихан
жаңа құрылымда Түркістанның бір өкілінің болуы керектігі және ... ... ... ... мәселе көтереді. Бұл орайда оның жан-
жақты дайындығының барлығы, Түркістан ... ... ... тұратындығы, бұрыннан да Мұсылман фракциясының жұмысына
қолғабыс беріп келгендігі есепке алынады.
Мұстафа бюро ... 1916 ... 1 ... ... ... ... өз алдына мәселе шешпегенімен, халықтың арыз-шағымдарын ... ол ... Дума ... жұртшылыққа жеткізуде фракция
мүшелерін қажетті ақпаратпен қамтамасыз етуде үлкен рөл атқарады. ... мен оның ... ... ... мұсылман прогресшіл-
реформаторлық қозғалысының ең жігерлі күштері ... Бюро ... ... ... және үйлестіру орталығына айналады.
Эмиграцияда жүрген кезінде жұма сайын ... ... ... ... бірі ... ... ... 1917-1918 жылдары
Сыртқы істер ... ... ... ... ... атқарған
жұмысының маңыздылығын айтып жеткізу қиын”, ... ... ... ... қара жұмысына алынуына байланысты ... ... ... ... ... жұмыс істейді. 1916 жылы
М.Шоқай мен А.-З.Валиди Түркістаннан ... ... ... білу
үшін майданға барып қайтады. Патшаның тақтан тайған күні ... ... ... халқының алдында тұрған мәселелерге байланысты елге
қайтатынын, Бүкіл­ресейлік ... ... ... ... ... ... ісімен айналысатын ұйымдардың шешімімен М.Шоқайдың
сайланғанын айтып, сол себепті тез арада Минскіге келуін ... ... ... ... ... пен ... ... теміржол қатынасының үзіліп
қалуы себепті Мұстафа Минскіге бара алмайды.
Наурыз айында Уақытша үкімет Ә.Бөкейхановты Петроградқа шақыртады да,
оның орнын Асфандияр ... ... ... 20 ... күні ... облыстық комиссары қызметіне тағайындалуына келісімі алынады.
М.Шоқай Ә.Бө­кейхановпен Петроградта ... ... ... ... ... ... жүзеге асырылуға тиісті нақты шаралар жөнінде кең түрде
сұхбаттасады. Сол жылы ... ... ... та ... келеді.
Мұнда Ә.Бөкейханов Міржақып пен Мұстафа Уақытша үкіметке ... ... ... шеруге де қатысады. “Қазақ” газетінде Әлихан, Мұстафа,
Міржақыптың қолдары қойылған “Алаш ұлына” деген үндеуі жарияланады. ... ... ... ... бұл құжат Петроградта дайындалып, осы үш
тұлғаны, яғни Ә.Бөкейханов, М.Дулатов, М.Шоқайдың ... ... ... ... ... маңызды құжатты дайындауға тартылуы
қазақ жері мен халқының тұтастығын ойлаған Әлихан мен ... ... оны ... ... оңтүстік қанатының жетекшісі ретінде
санауынан деп нық ... айта ... ... әуелі Түркістаннан
Убайдолла Қожадан, оған іле-шала сәуір айында Орынборда ашылатын Торғай
облысы ... ... ... та ... ... Мұстафа
Петроградтан Орынборға 1 сәуірде жолға шығады.
Кейін жиында М.Шоқай: ... ... ... ... ... ... бұл сиезд қазақ, өзбек, татар халықтарының бастары
біріккен, еркіндікке ұмтылысы мен туысқандықтың ... ... ... деп
бағалайды.
М.Шоқайдың 10 сәуірде Ташкентке ... ... ... ... хатында: “Мұстафа Орынбордағы қазақтардың ұстаған
жолы мен біздің көзқарасымыз туралы ... ... Мен сіз бен ... ... ... ... аса қуандым”, деуі осы тұжырымды
толықтыра түседі. М.Шоқай ... ... ... шешуші рөл атқарғандығын мойындай отырып, оған түркі
мұ­сылман қозғалысы ... ... де әсер ... ... оның екі ғасыр тоғысындағы саяси ағымдар мен ... ... ... ... гимназияда оқып жүрген шағын өзі “біздер – жәдидшіл жастар”
деп жол-жөнекей, бір-ақ рет еске ... ... мән бар. ... ... ... ... ол өзін ... деп атамайды. Себебі ол
жәдидшілердің тар ... ... ... ... төңкерісінен біраз
бұрын шығып кеткен-ді. Ресми құжаттарда 1922 жылы 23 ... ... ... ... облыстық Бақылау комиссиясына жеткізген
хабарында ... 1924 ... ... ... М.Сталинге жолдаған
баяндамасында М.Шоқай жәдидтер қозғалысының ... ... ... ... ... ... қайраткер” деп
көрсетіледі. (РГАСПИ. Ф.17. Оп. 85. Д.77. Л.204). ... ... ... ... ... ... ... анық үш
ағым немесе “топ” бар екендігін “анықтап”, оның ... ... ... және ... деп Ә.Бө­кейхановты, М.Дулатовты,
Х.Досмұхамедовті, М.Шоқайды және тағы басқа бел­сенді тұлғаларды ... ... ... Т.Рысқұлов М.Шоқайдың Түркістанды “тәуелсіз
буржуазиялық автономия” ретінде жариялауда толықтай Алашорда платформасында
тұрғандығын, Ташкенттегі “Бірлік туы” мен ... ... ... ... ... бір ... екен­дігін еске салады. Мұстафа
Түркістандағы оқиғаларды қазақ ... ... ... бөліп қарамайды. А.-
З.Валиди: “Қазақ халқының көрнекті қайраткерлері: жазушы Ахмет Байтұрсынов,
Бөкей ордасының аса құрметті адамы Шахингерей Сұлтан ... ... ... ... ... ... облысының комиссары Ғалихан
Бөкейхановтың резиденциясында әртүрлі жиындар өткізіп жүрді”, деп жазады
“Естеліктер” атты ... ... ... ... ... ... болып тұрғандығы сөзсіз.
Түркістан мен қазақ даласындағы ұлт-азаттық қозғалысы ошақтарының
арасын­дағы байланысты нығайтуда ... 1917 ... 21-26 ... ... ... жалпықазақ сиезіне арнайы шақыртылуы маңызды қадам
болды. ... ... ... күрделілігіне байланысты Мұстафа сиез
жұмысына қатынаса ... ... ол ... ... ... ... және ... мұсылмандар кеңесіне депутат
ретінде бекітілді. 1917 жылдың желтоқсанында ... ... ... ... ... Башқұртстан мен қазақтардың ұлттық
ұйымдарымен байланыс орнату, ... ... ... ... саяси ұстанымы жайында мәліметтер жинау мақсатында ісспарға
жібереді. ... 1929 жылы 30 ... ОГПУ ... ... ... Орынборға сиездің (ІІ Жалпықазақ съезін айтады. – К.Е.)
соңына қарай келді деп көрсетеді. Сиезде ... ... ... ... ... ... мен Сырдария қазақтарының Мұхтариятқа қосыла
қоймағандығын айтып береді.
Кейін шетелде жүріп жазған “Түркістанда” деген еңбегінде Мұстафа Алаш
автономиясының қалай ... ... ... екі ... орын
алғандығы туралы, біріншісінің болашақта Ресей Федерациясының автономды
бөлігі – ... ... ... ... ... мен
Түркістанның толық бірігуін қолдағанын айтады. Бірі түркілік ... ... ... ... ... оған басқаша уәж келтіреді.
Сиез Бүкілресейлік Құрылтай ... ... ... ... ... шешкенге дейін Қазақ өлкесі Сібірмен де, Түркістанмен
де қосылмай, дербес автономия ретінде өмір сүреді деген ... ... ... ... ... ... ... білдірді.
Орынбор сиезінің кейбір ерекшеліктеріне қарағанда қырғыз (қазақ – К.Е.)
өлкесі мен ... ... ... ... ретінде түсінді”, деп көрсетеді
М.Шоқай. Осы түсініктің бір көрінісі – ... ... ... ... Алашорда үкіметінің де мүшесі болып сайлануы. Тіпті Алаш
партиясы бағдарламасының ... ... ... ... ... де енгізілуі жоғарыдағыдай көзқарастан туындаған секілді.
Түркістан қазақтарының тағдыры жөнінде М.Шоқай мен Ә.Бөкейханов бір
тоқтамға ... бұл ... ... шақырылатын Сырдария қазақтарының
сиезінде шешу жөнінде ұйғарады. Түркістан ... ... ... ... М.Шоқайдың Халел Досмұхамедовпен жақын қарым-
қатынаста болғанын ... ... 1918 ... ... ... Самара
қаласында өтетін Құрылтай жиналысы ... ... ... ... ... мен ... ... Яковлевна 1 мамырда Ташкенттен шығып, жолай
Х.Досмұхамедовтің ауылына тоқтайды. Кейбір зерттеушілер Мұстафа 18 ... ... ... ... ... қанатының ІІ сиезіне қатысты
дейді. Бұл жағдай әлі де ... ... ... ... секілді. Қалай
болғанда да сол жолы олардың арасында қазақ, өзбек халықтарының ұлт-азаттық
қозғалысы олардың большевиктерге қарсы ... ... ... ... болғандығы қисынсыз емес.
М.Шоқай Самарада құрылған үкімет (Комуч) құрамына А.Байтұрсынов,
М.Тынышбаев, Ж.Досмұхамедов, Х.Досмұхамедов және тағы ... ... ... ... 22 ... ол алаш қайраткерлерімен бірге
Челябіде өткен Комуч пен Сібір үкіметінің ... ... ... 1918 ... жаз айларындағы қызметі ... мен ... ... ... Осы кезеңде ол Торғай даласында
қазақтардың тұрмы­сымен, ... ... ... ... танысады. 1918
жылдың қыркүйегінде Алашорда ... ... ... бі-рін-бірі тану
жөнінде келісімнің жобасын ұсынады. Онда Алашорданың ең басты міндеті
ретінде Алаш ... ... азат ету және ... ... көмек көрсету, болашақта Алаш, Сібір, Башқұртстан мен Түркістан
федерациясын құру деп ... ... тыс алып ... осы бір ... ... оны ... ... не болмаса Сібірмен бірігуі жөніндегі
екі­ұдай пікірдің екі ұстанымдағы Ә.Бөкейханов пен ... ... ... ... ... анық. Заңды күшіне енбегенімен, жоба
федеративтік құрылым жөніндегі бұл екі тұлға пікірлерінің жаңа ... ... ... дәлелдейді. Бірнеше ... ... ... ... ... ... ... Мемлекеттік мәжіліске
ортақ платформа негізінде қатысуға келіседі. 8 ... ... ... кеңеске қазақ облыстарынан және ... ... ... Х.Досмұхамедов, М.Шоқай және тағы басқалар
қатысады.
1929 жылы ... ... ... ... ... мұрағаты” деген жинақта
осы кеңеске қатысқан делегаттар мен ұйымдарға ... ... ... ... Уақытша үкіметіне қысқаша сипаттама беріледі. Онда қазақтар
басқалардың бәрінен де ... ... ... Қазақ автономиясын
жариялады және орталығы Семейде Алашорда Уақытша комитетін ... ... ... өкімет билігін ұйымдастыру жөніндегі комиссия
құрылып, оның құрамына ... мен ... та ... Олар ... орын ... ... ... Ресей мемлекеті деңгейіндегі
қайраткер ретінде танылады. Оған ... ... ... ... ... қоса ... және қаржы комиссияларының құрамына сайлануы
дәлел бола алады.
13 қыркүйектегі Кеңес ... ... ... яғни ... бақылау қою мәселесі көтеріледі. Осыған байланысты ... ... ... не ... үкіметтің Мемлекеттің Кеңес
алдында ... ... ... ... тағы басқа тақырыптар
төңірегінде пікірталастар өрістейді. Оның барысында Бүкілресейлік үкімет
қызметі ... ... ... оның ... іс ... ... ... Сібірдің саяси автономиясын, сонымен бірге өзін-өзі басқаратын
облыстардың ... ... ... федеративтік демократиялық
құрылысты ... 2. ... ... ... осы ... ... ... жиналысын шақыру; 3. Ресейді мекендейтін халықтардың
аумақтық автоно­миясына негізделген ұлттық саясат жүргізу.
М.Шоқай ... ... ... алып ... себебі барлық
автономиялық ... ... ... ... ... үкіметінің де
функциялары мен құқылары бірдей деп көрсетіп, Сібір үкіметіне артықшылықтар
беруге ыңғайланған тұжырымға өзгеріс енгізеді.
Кеңесте Ресейдің ... ... ... ... ... бас ... сыңайы да білініп қалады. Осыған ... 1918 ... 5 ... Құрылтай жиналысы қабылдаған қаулыны еске
салып, Мемлекеттік кеңестің оның жер мәселесі туралы қарарын өз ... алуы мен ... ... ... ... болуы
туралы келесі қарарын ескермей кетуі – қисынсыздық ... ... ... ... М.Шоқайды Л.А.Кроль, И.И.Войтов, А.Валидов және
басқалар қолдайды. Оншақты адамдардың ... ... ... ... ... ... аумақтық автономия деген пункттің
қалдырылуын, бірақ ... ... ... алға ... ... мақсатында 1918 жылдың 5 қаңтарында Құрылтай жиналысының ... ... ... құруды ұсынады.
Бұл пікірге Ә.Бөкейханов та қолдау білдіреді. Сонымен қатар Әлекең:
“Біз демократиялық федеративтік ... ... ... ... ... Ресейдің бөлігі сезінеміз. Жікшілдікке жол беріліп ... ... ... ...... ал ...
бұлар құл иеленушілер деп ойлауға ... ескі ... ... ... ... ... ... ләзім. Бұл
жағдайды түсінеміз, бірақ қазіргі кезеңде ... ... ел ... және ... орыс халқымен бірге ұлы да бақытты Ресей
құрамына енуіміз үшін ондай көңіл-күйден арылған жөн”, деп ... бір жыл ... ... Мемлекеттік кеңесте келісімге қол
жеткі­зілмегендігінің себебі бір тараптың басымдылық танытқанынан ... еске ... ... ... ... ... ұйымдар, егер мұнда
патриоттар отырған болса, егер олар Ресейді ... үшін шын ... ... құруға келген болса, олардың келісімге келуін талап етеді,
біз келісімге қол жеткізілуін және коалициялық ... ... ... ... ... Бөкейханов аталмыш коллегия құрамының жеті
адамнан тұруын, оның өз ... ... ... алдында жауапты
Министрлер кабинетін құруын жөн деп есептейді. Ал ... ... ... отырған ұйым­дардың өкілдерінен тұруы керектігін ... ... ... жиналысының атынан төрт өкілдің, Сібір
үкіметінен – бір, ... ... – бір, ... ... – бір өкілдің енуі жөнінде ұсыныс жасайды.
М.Шоқай ... ... ... ... ... ... құру ... орталық билік пен ... ... ... ... жер, ұлтаралық қатынастар мәселелері
бойынша бірнеше рет ... ... ... ... ... пен ... арасындағы өкілеттіктерді бөлісу мәселесі жөнінде баяндама
жасаған Халық ... ... ... ... ... ... “кеңейтілген автономия” сөзінің алынып тасталуына Ә.Бөкейханов
мұның жай редакциялық түзету емес, автономия мазмұнына ... ... ... ... ... сөзінің пікірталастар барысында қол
жеткізілген концепциялық тұжырым екендігін ... ... ... да ... ... ... ... ұғымы принциптік
ұстанымды ... ... ... ... ... ... ... функциялар қатарында соғыс, бейбітшілік мәселелеріне қоса, әскери
ведомство, жол ... ... және ... ... істер, ба­қылау және
қаржы жүйесі салаларын атайды. М.Шоқай Л.А.Крольдің қарарын осы ... ... ... қарар жобасында облыстық үкіметтер өз функцияларын
талап еткен жағдайда орталық үкіметке ... ... ... ... және ол ... ... ... унитаристердің жымысқы
әрекетінен туындаған еді. Ақырында “ымыралық комиссия” ... ... ... құру ... ... ... жөнінде келісімге келіп,
ақтық қарар мына күйінде қабылданады:
1. Бүкілресейлік Уақытша үкімет Кұрылтай жиналысының шақырылуына ... ... ... ... ... ретінде танылады; 2. ... ... ... барлығында облыстық үкіметтерге берілетін
кеңейтілген автономия құзыретінің шегін анықтау ... ... ... ... ... ... ... ұсынылған кезде М.Шоқай
Алашорда, Башқұртстан және Түркістан ... ... ... ... ... ... ұсынылмайтынын, бірақ кандидатураларға
олардың ұлттық мәселе бойынша көзқарастары негізінде қолдау көрсетілетінін
мәлімдейді. “Директория” аталған үкімет құрамына бес ... ... ... ... ... генерал В.Г.Болдырев (партияда ... ... жоқ), ... ... ... ... Мемлекеттік кеңестің соңғы, бесінші отырысы
23 қыркүйекте өтеді. Директория маусым-қыркүйек айларында өмір ... ... ... Оның ... ... ... не
Екатеринбургте орналасуы жөнінде де кеңес ... ... ... ... ... ... көшуіне рұқсат беріледі. Оның
мұндағы алғашқы қадамдарының бірі – ... ... ... ... жөніндегі заң қабылдауы болды. Бұл жағдай М.Шоқайдың
орыс ... ... ... әлсіретеді. Оның үстіне көп ұзамай
Директория тұтқынға алынып, 18 ... ... өзін ... ... ... ... Уфа мемлекеттік кеңесі жұмысы эсер партиясы ... ... ... ... ... ... аяқталады.
Уфа мемлекеттік кеңесі жүріп жатқан 11 ... ... ... Ж.Досмұхамедов, Ә.Ермеков, А.Байтұрсынов,
М.Тынышпаев, У.Танашев, М.Шоқай қатысқан ... ... ... Онда Ойыл ... ... оның орнына, жол қатынасының нашарлығы
мен соғыс жағдайын ... Алаш ... ... ... ... ... ... Сонымен бірге мәжілісте Алаш аумағында (яғни
большевиктерден азат етілген ... ... ... ... Түркістан құрамында қалып қойып тұрған қазақ өңірлері туралы
мәселелер талқыланады.
Мұнан ... ... ... ... және ... ... келген Н.Ақшорамен кездесіп, “Оңтүстік-шығыс мұсылмандары
облыста­рының федерациясын” құру ... ... ... (1929ж. 27
мамырда) Мәскеуде ГПУ тергеушілеріне берген ... ... ... Уфа ... ... ... онда жауларымызға, олардың ішінде,
әрине, Кеңес өкіметі ... ... ... ... ... ... осы ... еске алады. Уфа кеңесі Ә.Бөкейхановтың М.Шоқаймен
де ... ... ... Орынборда атаман А.Дутовқа қарсы астыртын
төңкеріс ... ... ... ұшырағаннан кейін Мұстафа
Әзірбайжан, не Грузияға барып тұрақтауға тоқталады. Бұл жолы да оның ... пен ... ... ... ... Халел
Мұстафаның Гурьев (қазіргі Атырау) қаласы, Форт-Шевченко ... ... ... ... көмек көрсетеді. Кейбір мәліметтерде ... ... өтіп ... 1904 ... Порт-Артур шайқасына қатысқан
подполковник Оспан Көбеев қолғабыс берді деген сөз бар. ... ... ... ... ... ... Грузияны да алады. ... ол ... ... ... 1921 ... ... айында Парижге барып
тұрақтайды.
Кавказда жүрген шағында Мұстафа Түркістан Мұхтарияты үкіметінде
көмекшісі ... ... ... ... елдегі жағдай жөнінде
хабарласып ... ... де ... Алаш ... байланыс тіндері
үзілмейді. Мұс­тафа секілді көрнекті тұлғаның Францияға келуі бұл елдің
саяси өмірінде ... ... ... істер министрлігінде ол туралы
мінездеме даярланып, бас­шылыққа ұсынылады. Онда ... ... ... қалтқысыз дәлдігі, Еуропаға Түркістанның ұлттық
ұйымдарының тапсырмасымен ... ... ... ... ... бас кезінде Германияға оқуға
жіберілген өзбек, қазақ жастары арқылы нығая түседі. 1930 ... ... ... ... ОГПУ саяси өкілдігі шығыс бөлімінің
тергеушілеріне берген жауабында 1922 жылдың ... оған ... ... ... содан соң олардың Ғазымбек Бірімжановтың Германияға
оқуға бара жатқандығын, оған ... ... ... ... ... қазақ халқына төніп тұрған апат жөнінде әлем
жұртшылығын хабардар етуді тапсыру керектігін ... екі жыл ... соң ... қазақ зиялылары М.Шоқайдың
Парижден Берлинге келіп, студент-жастармен ... ... және ... бір­сыпыра жұмыс атқарып жүргені жөнінде ... ... ... де, оның жолдас-жораларымен де аралас-құралас болған
қайраткерлердің бірі ... ... ... ... ... ... бас кезінде Ташкентте Түркістан АКСР-і Халық Ағарту Комиссариаты
жанынан Қазақ-қырғыз білім комиссиясы ... 1922 ... ... ... ... Х.Досмұха­медов тағайындалады. Осы кезеңде Комиссия Халық
Ағарту комиссариаты ... ... ... ... өтеді, онда
Н.П.Архангельский жұмыс істейді. Білім ... ... ... ... ... ... ... Н.Төреқұлов,
С.Қожанов, Ғ.Бірімжанов, Д.Әділов те М.Шоқайды жақсы білетін. Сонымен бір
ведомстводағы ... бұл ... ... ... ... ... ... нәрсе.
Оның үстіне Халел Н.П.Архангельскийді М.Шоқаймен Петербургте бірге
оқып жүрген кезінен ... де ... Сол ... Х.Досмұхамедовтің
Н.П.Архангель­скиймен кездесулерінде сөз арасында М.Шоқайды еске алып қалуы
ғажап емес. Мұны айтып отырғанымыз, тікелей осы екі ... ... ... іздестіруге емес, Өзбекстан Республикасының
Орталық Мемлекеттік ... ... ... 1922 ... 12 ... ... бір ... жолдаған жауап хатына ... ... NN! Осы ... 23 қаңтарындағы сіздің қысқа жазылған хатыңыз мен
үшін сюрприз ... ... ... ... мемлекеттерді басып өткен
хатыңызды (сондықтан да оның бағасы арта түседі) 2 ... ... ... ... мен ... ... ... отыр. Хаттың кімге арналғаны туралы ол былайша ... ... ... ... Автономиясы Республикасында кеңес мектептері
мен мәдени-ағарту мекемелерінде ... ... ... ... ... ... ... мен венгрлерді кездестіргенмін (олардың ... ... ... ... ... ... Степан Семенович неміс
тілінің, Павел Семенович Гузар география пәнінің мұғалімі ... ... ... ... Ғылыми Кеңесінде істеп
жүргенімде, ... ... ... ... бір музыкатанушы чех келіп
тұратын”. Мұнан ары ... ... осы ... ... ... рет ... ... өзі сол хаттың көшірмесін түсіріп алғанын, бірақ ... яғни ... ... ... ... ... “Өзім
М.Шоқайды 1911-1916 жылдары Петербургте болған кезімнен білетінмін, 1911
жылы Түркістан [студенттері] жерлестігінің мен ... да, ол ... оны жұрт ... гимназиясын 1910 жылы алтын медальмен бітірді”,
дейді. Сонымен бірге Архангельский Петербургте Мұстафамен, ... ... ... ... ... ... оның ... 1916
жылы Жетісудағы көтеріліс ... ... ... ... байланысты Мемлекеттік Думаның Мұсылман фракциясы отырысына
қатынасқанын еске алады. Архангель­ский ... ... ... ... ... және ... ... қарым-қатынасының жоқтығын білдіруге
тырысып, хат авторына қарай “тас лақтыруды” да ұмытпайды. Сонда Мұстафаның
жауап хаты кімге жіберілген? М.Шоқай Ташкенттен 1918 ... 12 ... ... ... ... ... ... революциясының тарихы”, А.Деникиннің “Орыс бүлігінің очерктері” деген
зерттеулердің, А.Толстойдың, Г.Гребеншиков сияқты ... ... ... ... ... ... “Современные записи”,
“Русская мысль” секілді басылымдардың барлығын хабарлайды.
Егер хат, Н.П.Архангельскийдің айтуынша, музыкант чехқа жолданған
болса, ... ... бен ... ... өмірінен бір ауыз сөз жазбауы
мүмкін емес. Бұл қалалардағы саяси өмір мен ... ... ... ... чехты” онша қызықтыра қоймайтыны да белгілі. Жалпы
алғанда, ... өзі мен ... ... ... таныс тақырыптарды қозғайды.
Оған М.Шоқайдың “Нарбутабеков қайда, бұрынғыша Бакуде ме, әрбір ... ... ... ... ... ... болар”, немесе “жан-жақтан
хат алып тұрамын, айтпақшы, Ислам байғұс қатты ... ... деуі ... ... Бұл ... ... өзінің серіктес жолдастары Ташпулат
Нарбутабеков пен ... ... ... ... отыр. Мұстафаның “NN,
маған Түркістандағы баспа ісі туралы жазсаңыз... [қырғыздар туралы мәселе].
Ташкенттегі қырғыз газетін кім ... ... ... да ... ... ... қатарлас, мұраттас адамдардың біріне арналғандығын
білдіреді. Чех Түркістандағы баспа ісі, қазақтардың ... “Ақ ... ... ... ... мағлұмат бере алуы мүмкін?!
Егер хат Ә.Оразаев, не У.Қожаев пен В.Чайкинге жолданса, онда ... ... ... ... мен үшін ... ... болды” деп жазбас
еді. Әдебиетте әңгіме өзегі болып отырған құпия хат ... ... ... Олай деп есептеуге негіз жоқ сияқты. Біріншіден,
мұрағаттағы хат-тұпнұсқа емес, оның көшірмесі. Екіншіден, Н.П.Архангельский
Білім комиссариатының ... ... ... ... кейін ұзақ жылдар
мұғалім болған, яғни оны Мұстафамен идеялас болды, не большевиктерге қарсы
қозғалыстарға қатысты деген тұжырым ... ... ... ... ... журналдары, олардың төңірегіне
топтасқан бұрынғы Директория төрағасы Н.Д.Авксентьев немесе орыс философы,
кадет партиясы жетекшілерінің бірі ... орыс ... ішкі ... ... ... ... ... де
Мұстафа Н.П.Архангельскиймен пікір бөлісіп жатпас еді. Сол ... хат ... және одан өз ... ... ... алып ... адамның
Халел Досмұхамедов екендігі нанымдырақ көрінеді. Ал, оның жан-жақты ... ... ... Мұстафаның “қазақ газеті”деп отырғаны да “Ақ жол”
газеті екендігі аян. Ол ... ... ... ... ... ... ... күнкөріс тапшылығын тартып отырғандары, 1922 жылдың
сәуір айында Берлинде болғаны, ... ... ... ... ... ... ... жаққа кетпейтіні жөнінде сыр шертеді.
Осыдан кейін Х.Досмұхамедов қандай әрекет жасауы мүмкін? Өзбек ... ... ... ... ... ... бір
қызықты мағлұмат келтіреді. Ол – Мүнәуар Қаридың ОГПУ тергеушілеріне берген
жауабы: “1924 жыл ... ... ... Қожа мен ... ... ... ... ас іштік. Бұл есімде. Бірақ қай
ресторанда екені дәл есімде жоқ. Алдымызда ... те бар еді. ... ... және ... ... Садреддин-хан) эмигранттары туралы сөз
қылдық. Осы күнге шейін оларға жәрдем бермегенімізді еске ... ... ... және өзбек зиялыларын кінәладық. Қазақ зиялылары Шоқаевқа, ... ... ... беруі керек деген пікірге келгеніміз де
есімде. Басқа нәрселер есімде ... ... ... ... тұрмыс жағдайын жақсы білетіндігі және қазақ зиялыларының оған
материалдық көмек беру ісін ұйымдастыруды өз қолына алғандығы жайында ... ... ... ... 1922 жылы ... ... ... кезінде бір себептермен алып қалып, оны 1972 жылы (сексенге
шыққан жасында) түсіндірмесімен қоса ... ... ... ... ол ... әлі ақталмауы себепті Архангельский “музыкант чех”
туралы ертегіге жүгінген.
Бұл пікірді Х.Досмұхамедовтің 1919 жылы ... мен оның ... ... ... ... ... ... қарағанда, 1921-1922
жылдары Мұстафа тағдырына қатысты мәселелермен ... ... ... да В.Чайкин, не У.Қожаев пен Ә.Оразаевтан алуы
мүмкіндігімен тиянақтауға болады.
Сол кезеңде ОГПУ органдарында ... ... ... ... ... студенттер арқылы хабарласып тұрғандығы жайлы
материалдар жинастырылады. Мағжанның ... ... онан ... Мәскеудегі Жоғары көркем әдебиет институтына оқуға
түсуіне тікелей ... ... ... ... жазу үшін Білім
комиссариатында А.Байтұрсынов, ... ... ... және басқа да
қазақ зиялыларын шоғырландыруы Х.Досмұхамедовтің М.Шоқаймен ынтымақтастық
қозғалысынан тыс тұрмағанын ... Ал, оның ... ... ОГПУ
бастығының орынбасары Альшанскийге М.Шоқаймен ешбір байланысының жоқтығын
айтуы түсінікті нәрсе. ... NN мен ... ... ... ... қарай қалай өрбігендігі жөніндегі деректің жоқтығы бұл мәселеге
түпкілікті жауап беруге ... ... ... ... да ... ... ниеттес адамнан хат алып, оған жауап хатында өз ойларымен бөліседі.
Бірақ Ташкенттен 23 ... ... ... ... ... ... ғана ... жетуі жұмбақ көрінеді. Асылы, хат Түркияға, не батыс
елдерінің біріне бара жатқан “сенімді адам” арқылы жіберілсе ... ... ... ұлттық қайраткерлермен байланыстар
орнату жұмыстарына ... ... ... ... жастар үлкен көмек
береді. Бұлардың ішінен Ғазымбек Бірімжанов пен Мұстафа Бөкейхановты ерекше
атауымыз ... ... ... ... ... бара ... ... арнайы енгізіліп, Кеңес өкіметіне қарсы ішкі және сыртқы ... ... ... ... ... де жауапты міндеттер жүктеледі.
Олар М.Шоқайды елдегі ... ... ... ... ... Мүнәуар Қари, У.Қожаев, С.Қожановты
“Түркістан ұлттық Бірлігі” ұйымының қызметімен таныстырады.
Ғ.Бірімжанов ... ... ... ... хат ... “Мұстафа
өте нашар тұрады, студент-практиканттар оған көмектескісі келеді, бірақ ... бас ... және ... ақша ... керек болады, өйткені алда көп
істер күтіп тұр” ... ... деп ... Ғазымбектің Алаш
қозғалысының танымал ... ... ... ... ... 1937 жылы ... Н.Төреқұловпен қарым-қатынасы жөнінде
Л.Мирзоянға жазған хатында: “Әзімбек Бірімжанов Бөкейхановпен бірге атышулы
Алашорда үндеуіне қол ... Алаш ... ... ... ... ... дейді.
Ғ.Бірімжанов Алаш басшыларының бірнеше жауапты тапсырмаларын
орындайды. 1929 ... 1 ... ... Ә.Байділдин ОГПУ өкілдігі
шығыс бөлімінің бастығына берген жауабында 1922 жылы ... ол ... ... хат ... оның ... ... ... қарсылық әрекеттерді ұйымдастыру туралы айтылғанын көрсетеді.
Мұстафа студенттер жеткізген баспасөзден Орынборда 1924 ... ... ... және ... ... бірінші съезі өткендігін,
ол жөнінде А.Байтұрсыновтың Ғазымбек Бірімжанов арқылы жіберген ... ... ... Съезге Ә.Бөкейханов, Н.Төреқұлов, Х.Досмұхамедов,
М.Әуезов, ... ... ... ... ... ... ... қайырылған хатында: “Барлықтарыңа бәрімізден сәлем”
делінеді.
А.З.Валиди “бұл бізге жеткен ... ... хат ... ... бірақ ол
М.Шоқайдың оған дейін де Түркістанмен ... ... ... ... ... ... ... бақылауға алған кеңес
елшілігінің хабарларында Ғ.Бірімжановпен бірге Лапин Мұңайтпасовтың есімі
де аталады және ол ... ... деп ... Әңгіме Лапин
Мұңайтпастың баласы Әбдірахман (Лапинның немересі) туралы екендігі, ал оның
С.Қожановқа “балдыз” болып келетіндігі, Сұлтанбектің ол ... ... ... ... мәлім. Әбдірахман 1920 жылы Түркістанда
Сыр бойындағы ... ... ... қызы ... ... ... ... барлығы да (Қ.Қожықов, ... ... ... көптен бері таныс адамдар болатын. Әбдірахман – Орта
Азия мемлекеттік университетінің тұңғыш ... ол бұл оқу ... ... ... ... ... ... бірге бітіреді.
Қазақ зиялылары М.Шоқаймен шет елдерге іссапарлармен барған ... ... да ... ... ... Қашаубаевтың 1925 жылы Парижде
болған кезінде М.Шоқаймен кездесуі және осыған байланысты оның ОГПУ-де
жауапқа ... ... ... ... ... соның алдында Әміренің
Мәскеуде Ә.Бөкейхановпен кездесуі ... ... ... 1925 ... ... ... А.Байтұрсыновқа хат жолдап, онда Парижге жүрер
алдында Әміренің ән ... ... киім ... мән беру ... пікірін
айтады, дауысына қоштау білдіреді.
Ә.Қашаубаев 1927 жылдың мамырында Германияның Майндағы Франкфурт
қаласында өткен халықаралық ... ... ... ... де ... әншінің осы сапарларында Ә.Бөкейханов пен А.Байтұрсыновтың
М.Шоқайға хат-хабар ... ... ... ... оралған бойда
Ә.Қашау­баев Қызылордада болып, А.Байтұрсынов пен М.Дулатовқа М.Шоқайдың
сәлемін ... ... ... Париждегі жолдастарының тағдыр-
талайына үлкен алаңдаушылық білдіргеніне 2007 жылдың мамыр ... ... “1 ... ... ... ұрпақтарымен сөйлескен кезімізде де
көзіміз жетті. Мұстафаның немере ... ... ... ... ... ... ... қазіргі “1 мамыр” ауылындағы Ғани ақсақалдың
қазіргі үйі маңайында өткізеді. Ол жерден ... ... ... Әліштің
кірпіштен салған үйі болады. Онда Мұстафаның інісі ... ... ұлы ... ... Мұны ... ... Кенжеғұлұлы да
растайды. Ғани мен Ойдан ... ... 1927 ... күз ... марқұм Әліштің үйіне Мұстафаның хабарын білгелі М.Дулатов,
А.Байтұрсынов, ... ... ... шай ішіліп болғаннан кейін
Палымбетұлы Кенжеғұлды, Нұртаза Шоқайды ертіп олар көлге құс ... ... ... ... ... бұрын Наршоқыдағы Әліш
тамында болғандарын, онда да Мұстафаның аман-саулығын сұрастырғанын ... ... ... ... Ұ.Құлымбетовтің заман ағымынан хабар
бергендей болып: “Мен барда сендерге көп зәбірлік ... ... ... соң ... ... деген ескертуі де ел аузында. Бұл ... ... ... ... бір-біріне іштарта, сыйластықпен
қарағаны, “өкпеге қиса да, өлімге қимағаны”, олардың Кеңес өкіметі жағында
жүргендері де ... ... ... ... ... ... пен ... Мұстафаның туыстарына іздеп баруы
көзсіз ерліктің белгісі еді.
Біраз ... ... ... ... ... байланысқа
шығады. 1930 жылдың 26 ақпанында Мұстафаға жолдаған құпия хатында Искандер
хабарласа алмауының себептерінің мән-жайын ... ... оның ... ... ұлттық ұйымдардың бірінде жұмыс істегені анық көрінеді.
Кейін біраз жылдар Герман-Ауған сауда компаниясында ... ... Ол ... ... ... әлде Кеңес өкіметінің қуғындауына ұшырап, Түркістаннан
қол үзуге мәжбүр ... ... Тек ... ... деп хабарлайды:
“Көптеген астыртын ұйымдар мен “үйірмелердің” тарихынан барлық жағдайда да
жұмысты дұрыс бағыттауға ... ... ... ... ... ... ... (КСРО-да) ондай мүмкіндіктерді білмейсің, ... ... ... да. Тек осы жолы ғана сізге Ауғанстан арқылы кетіп бара
жатқан ... ... ... ... хат жолдауға
жағдай туды. Бір-екі ауыз сөз өзім ... Көп ... бойы ... ... ... ... ... қол үзіп қалдым, енді қалай,
кіммен байланысуды білмеймін. Сіздің Түркістанға ... ... ол үшін ... ... ... ... ... мені де есіңізге
алыңыз”.
Искандердің “үйірме” деп отырғаны “Шуро-и-Исламия” ұйымы, не болмаса
Түркістан өлкесі мұсылмандарының орталық ... ... ... Хат ... ... ... ... жалғастыруға әзірлігі аңғарылады. Ол
саяси сауаты мол, қазақ зиялыларымен қарым-қатынаста ... ... өз ... бар ... ... ... “Аса құрметті Мұстафа
аға! Қазіргі уақыттағы жағдай тұрандыққа лайықты ... ... ... өз ... ... ... де мүмкіндік бермейді”, деп елдегі
ахуалға дәлме-дәл баға ... ... ... ... да ... хабардар.
Оның мағлұматтары бойынша: М.Тынышпаев Қазақстанға көшіп кеткен, егер
“теміржол инженері” деген мамандығы ... ол да ... ... ... Ибрагимов та Қазақстанда, “ұзынқұлақ” хабарларда адвокатурамен
астыртын айналысатын көрінеді; Ташпұлат Нарбутабеков Файзолла да (Қожаев. –
К.Е.) кеңесші-заңгер болып ... ... ол 1925 жылы БК (б)П ... ... ... ... ... қарамастан, одан ештеңе
шықпаған. Искандер “соңғы кезде Орта Азия бойынша мұсылман зиялыларының
жаппай қамауға ... ... оның ұзын саны 600-ге ... ... ... ... ... хабарлайды. Яғни, Искандер “Түркістан –
нағыз өлім ... ... ... ... жыл ... хатында айтылған
метафораға жаңа нақтылы дәлелдер келтіреді.
М.Шоқай Кеңес өкіметінің ұлт зиялыларын қуғындау саясатын ... ... ... ... ... т.б. ... сан ... жариялайды. Ол қазақ халқының бостандығы үшін, үкіметтің қоныс
аудару сая­сатына қарсы күрескен, 1916 жылы ... ... ... ... ... Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсыновты және олардың
жақтастарын “халықаралық ... ... деп ... суайттығы мен жалақорлығын, зұлмат жылдары “қазақтардың
иттің етін жеуге дейін барған ... ... ... ... етін ... ... ... қазақтарға шынайы көмек көрсетуді алаш
азаматтары ғана ұйымдас­тырғанын жас ұрпақтың ... есте ... деп ... ... пен ... қазақ халқының жауы
санау – тек қана қылмыскер фанатиктер мен жылы орын іздегендердің ... ... та ... ой”, ... ... ... ұлт ... ұлы тұлғалар ретінде сан рет еске алады. ... ...... қара түнектен алып шығу жолында ұмытылыс
қызметтер көрсеткен қайраткерлер” дейді.
М.Шоқай Алаш идеяларын алға жылжытып, әлемдік деңгейге ... Ол ... те ... ... ... қол ... күдіктеніп көрген
емес. Қазақ, өзбек, қырғыз, түркімен халықтарының ұлттық ... ... ... үшін ... ... ... идеяны тұңғыш ұсынып,
қозғалыстың түпкі ... ... ... мен ... жөніндегі
қағиданы негіздеп берді. Кеңес Одағындағы Алаш жетекшілері қазақ халқына
Ресей Федерациясы құрамында өзін-өзі басқаруға мүмкіндік ... ... үшін ... еді. Бұл ... ... М.Шоқайдың өзі де жақтады.
Алаш автономиясының, Түркістан Мұхтариятының ... ... ... ... ... ... үміт ... болмайтындығы, ұлт-
азаттық қозғалысы жетекшілерінің қуғындауға түсуі Ресеймен федерациялық, не
басқа сипаттағы бір ... ... тең ... өмір ... көрсетіп береді. Осыған байланысты М.Шоқай 1923 жылдың
көктемінде Парижде Еуропа ... ... ... ... мен
журналистері қатысқан конференцияда баяндама жасап, ... ... ... ... ... мақсат толық тәуелсіздікке қол
жеткізіп, дербес мемлекет құру деп ... Сол ... ... ... “Orіeent et Occіdent” журналында жарияланып, жұртшылық назарына
ұсынылады.
М.Шоқайдың бұрынғы автономия туралы идеядан толық тәуелсіздік идеясына
көшуі ... ... үшін ғана ... ... ... ... татар-башқұрт ұлттық қозғалыстары үшін аса ... ... ... ... ... ... қоғамдық ой-пікіріне әсер
етеді.
Эмигранттық баспасөз беттерінде М.Шоқайдың бұл ұстанымы елдегі ... ... ... ... деген мағлұмат та ұшырасады.
Мұстафа егеменді ел болғаннан кейінгі ... ... ... ... ... халықтарын айтады – К.Е.) өмірін қалай ұйымдастыру
қажеттігі жөнінде аса ... ... ... ... ... өзінің өмір сүру кеңістігін, жер-суын, байлығын,
халқының ... ... ... ... жастарының ұлттық тәрбие
алуын қамтамасыз етуі, т.б. мәселелер. Мұстафа ... ... ... ... нысандардың бірі болып отырғанына ... ... ... кетті. Бірақ ол тәуелсіз Түркістанның томаға-тұйық өмір
сүруін емес, әлем елдерінің барлығымен қарым-қатынаста болуын, ... ... ... ... ... деп ... А.Я.Шульгин, алдына
қойған мақсатын орындап, азат ... ... ету ... ... ... ... еді, ... оған түгелдей еліктемес те еді”. Ол азат
Түркістан өзінің ұлттық кескін-келбетін ... ... ... мемлекеттермен
бәсекелестікке қабілетті болу үшін батыс елдерінен көп ... ... деп ... бұл ... бүгінгі күні Елбасы ... ... ... елу ... қатарына қосылу саясатымен өзектес
келеді. ... ... ... ... ... ... тілі мен ділін сақтап қалу да – ... ... ... жүйе ... сахнасынан кетіп, әр ұлт өз үйі ішінде өзі қожа
болғаннан кейінгі уақыттағы мемлекетаралық қатынастар жөнінде айта ... ... ... ... метрополия – Ресеймен өзара достық
байланыста болуы геосаяси жағдайдан туындайтын міндет дейді. Автократиялық,
демократиялық, не ... ... ... қарым-қатынаста болу қажеттігін,
бірақ оның өзара тиім­ділікке негізделуін, “жауапсыз достықтың зиянды”
екендігін ... ... ... ... ... ... жау” деген
түсініктер жоқ, мемлекетте тек мәңгілік мүдде ғана болады дейді. М.Шоқайдың
біртұтас Түркістан туралы ой-пікірлерінің де Н.Ә.Назарбаевтың ... ... құру ... ... ... ... ... Сөйтіп,
Мұстафаның шығармашылық мұрасының заманауилық әлеуетін көрсетеді. Екі
тұлғаның да ұсыныстарының ... ... Азия ... ... арасындағы
интеграциялық процестерді күшейтуге ... ... ... ... оның ... ... саяси, мәдени және экономикалық
тұрғыдан бәсекелес бола ... ... қана ... тұрып, өзін
ассимиляциялауға ұшыратпай, тарих сахнасында қала алады. Орта ... ... ... ... ... ... осы
алаңдаушылықтан, кішігірім елдердің түптің-түбінде алпауыт мемлекеттерге
тәуелді болып қалатыны жөніндегі болжамынан туындап отырғаны ... ... ... ... бұл ... өміршеңдігін тағы бір рет көрсетіп
берді.
Мұстафа Еуропа өркениетінің ... ... ... ... ... болудың, әсіресе, Грузия мен Украинаның
Түркістанның тәуелсіздігі үшін ... есте ... ... ... Ал
әзірбайжандарға етене жақын бауырлас түркі халқы ретінде қарайды. 1934 ... ... ... ... ... ... түркі халықтарының
одағы туралы Мұстафа жүрек ... сөз ... Оның ... ... ... қайта біріктіретіні туралы
пайымдаулары бүгінгі күні де өзекті. “Түркістан бір ... ... ... еске ... ... Перовскіде, не Ташкентте ескерткіш
қоятынын білмеймін. ... ... оған өз ... ескерткіш орнататынына
кәміл сенемін”, деген болатын А.Я.Шульгин 1942 жылы.
Бүгінгі күні ... ... ... да, ... де ... орын ... маңдайына кез-келген тұлға ие бола бермейтін бақыт – өз халқымен
үндес, тағдырлас болу ... ... ... болмысын, ұланғайыр
мұрасын, бүгінгі күнмен өзектесіп жатқан ой-тұжырымдарын ... ... ... ... ... ... жас ... рухта тәрбиелеуге қызмет етеді.
Көшім ЕСМАҒАМБЕТ,
тарих ғылымдарының докторы, профессор

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 34 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бухгалтерлік есептің мәні мен мазмұны8 бет
Сайлау технологиялары4 бет
Ислам мәдениеті9 бет
Мұсылман әлемінің философиясы7 бет
Әлемдiк тұтастану14 бет
18 ғасырдағы қазақ әдебиетінің даму жөніндегі сипаты18 бет
19 ғасырдағы реформалар13 бет
19-20 ғасырдағы Қазақстан баспасөзі81 бет
19-ғасырдағы қазақ музыкасы. 20-ғасырдағы қазақ музыкасы8 бет
1917-1920 жылдардағы қазақ жастар қозғалысының тарихы мен тағылымдары32 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь