Жер сілкінуінің себептері мен түрлері

Жер сілкінуінің себептері туралы аңыздар дүние жүзі халықтары арасында көп тараған. Олардың ішінде бір-бірене ұқсастық та бар. Міселен, ертеде жер беті сілкінісі жер шарын көтеріп тұрған алып жануарлардың қозғалысына байланысты деп жорамалдаған. Индустар бұл жануарды піл деп шамаласа, жапондықтар – жайын, ал үшінші бір халық - өгіз деп есептеген.
Атақты “Фаустың” авторы, белгілі жаратылыстанушы Гете “Жер сілкінуі - таласуға болмайтын табиғи құбылыс” деп тұжырым жасаған.
Жер шарының ішкі құрылысы
Қазірге біз жердің терең қойнауы жөнінде өте аз білеміз. Шын мәнінде, ең тереңге кететін бұрғылау скважинасы 7 км шамасында. Жер радиусының 6371 км екнін еске алсақ бұл тайыз. Егер жер үлкен алмай деп көз алдымызға елестетсек, онда ең терең скважина дегеніміздің өзі бұл алманың қабығы ғана тесіп өткен.
        
        
II.1 ЖЕР СІЛКІНУІНІҢ СЕБЕПТЕРІ МЕН ТҮРЛЕРІ
Жр сілкінуінің себептері ... ... ... жүзі ... ... ... ... ішінде бір-бірене ұқсастық та бар. Міселен, ертеде
жер беті сілкінісі жер ... ... ... алып ... ... деп жорамалдаған. Индустар бұл жануарды піл ... ...... ал ... бір ... - өгіз деп ... “Фаустың” авторы, белгілі жаратылыстанушы Гете “Жер сілкінуі
- таласуға ... ... ... деп ... ... шарының ішкі құрылысы
Қазірге біз жердің терең қойнауы жөнінде өте аз білеміз. Шын мәнінде,
ең тереңге кететін бұрғылау скважинасы 7 км ... Жер ... ... ... еске ... бұл тайыз. Егер жер үлкен алмай деп көз алдымызға
елестетсек, онда ең ... ... ... өзі бұл алманың ... ... ... ... ішкі ... ... не ... Ең алдымен,
біздің білетініміз – жердің бірнеше ... ... ... ... ... ... әдістердің, атап айтқанда,
ауырлық күщі мөлшерінің, жердің электромагниттік өрісі мен ... ... ... ... зерттеудің нәтижесінде
алынған. Мәселен, 1909 жылы Югославия ғалымы Андрей Мохоровичи жер сілкіну
кезінде ... ... ... ... ... ... ... 30-35 км тереңдікте күрт өсетінін ... Бұл ... ... жер жүзінің басқа да ... ... ... шегі деп ... Ал одан ... ... жер қыртысы деген атауға
ие болды. Жер қыртысының қалындығы барлық жерде бірдей ... ... жер ... ... 5-10 км-ге, ашық жазықтықтарда бұл
көрсеткішт 30-40км-ге, ал таулы алқаптар ... 50-80 ... ... ... құрайтын жыныстарда біркелкі емес: континенттер аймағында ... ... ... және ... ... деп ... ... құралса, мұхиттар астында тек қана базальтты қабаттан ... ... ... ... ... ... дейінгі, яғни 2900 километр
тереңдікке дейінгі ... ... ... алып ... Ол ... зор
қысыммен сығылған (қысымы 4x105 барға, ал температурасы 1500-2000 градусқа
жететін) әртүрлі силикаттардан ... ... ... ... ... ... жоғарғы (900 км тереңдікке дейін) және төменгі (900 км-
ден 2900 км ... ... ... деп ... екі ... бөлінеді.
Егер төменгі мантияның ішкі құрлысы мен оны құрайтын тау ... және ... ... ... ... ... мантия бұл
көрсеткіштер әр деңгейде әр түрлі болуы мүмкін деген болжам бар.
1910 жылы ... ...... Бено ... жер ... 2900 ... сейсмикалық қума толқындардың жылдамдылығы 13,6 ... ... ... күрт ... және осы ... ... қарай көлденең
толқындардың өтпейтінін ашқан. Бұл ғылыми жаңалық жер ... 2900 ... жер ... ... ал ол балқыған түрдегі темір сияқты
металдардан тұрады деген болжамдар ... ... ... ... ... сәйкес, жер ядросы мантия сияқты ішкі және сыртқы
қабаттардан ... ішкі ядро жер ... 510 ... ... ... оның құрамы қатты ауыр металдан тұрады деген жорамал бар.
Міне, бүгінгі таңдағы ғылыми жетістіктерге сүйенсек, ... ... ... ерекшелігі бар.
Былай қарағанда жер беті бізге мырғымас, еш уақытта ... ... ... ... Ол ... да ... ма? Егер біз
жердің адамзат ... ... ... ... ... ... онда ... үнемі қозғалыста болғанына көзіміз жетеді. Осындай ... жер ... ... ... ... болады. Мәселен, бір кезде
түгелдей құрлық бойына салынған дүние жүзінің ең әлем қалаларының ... ... ... қазір жартылай су астында тұр. ... ... ... жылына бір миллиметрге ылықсиды. Егер мұхит суын бөгеп
тұрған көптеген кемелер жүйесі болмаса, оның көп жері су ... ... еді. Ал, ... ... ше? Ол ... мұз ... ... уақыт
ішінде шамамен жылына бір сантиметр жоғары көтерілуде.
Айтылған ... ... ... ... ... ғана ... Ал, егер біз жер ... геологиялық тарихына үңілсек, ол пайда
болған 4,5 миллиард жыл ішінде талай ұлы өзгерістердің болғаны мәлім. ... бұлт ... ... ... ... ... бір кезде мұхит суы
басып жатқан. Ал, Кавказ, ... ... ... ... тау ... ... ... жылдар бұрын ғана пайда болған. ... адам ... бұл өте ұзақ ... ал ... жер тарихымен салыстырсақ, оның
бұл қасқағым сәті, яғни жер тарихының 1/150 бөлігі , тіпті кеше ғана ... ... ... ... жер-анамыздың үнемі қозғалыста
болатының дәлелдейді. Бұл қозғалыстар кейде өте тез ... ... ... ... ұзақ ... ішінде немесе тез арада, аз ғана ... ... ... ... ... ... салдарынан жердіңбір
бөлігі көтеріліп, екінші бөлігі керісінше төмен лықсып, жер бетіне жақын
жатқан тау жыныстарының ... ... зор ... ... ... 70 пайызын мұхит, ал 30 пайызын құрлық алып жатқандығы
белгілі. ... жер ... көз ... олар алап ... мен ... ... көреміз. Мұхит түбі де құрлықтың беті сияқты, бір
жер жазық болса, екіншісі төбешікті, тіпті ... ... ... ... ... зерттеу нәтижелеріне сәйкес, дүние жүзіндегі ірі тау жотасы
мұхит астында екені ... ... ... тағы бір таң ...... ... ... 10 км-ше жететін бұл шұңғымалар Тынық
мұхитты ... ... ... ... ... ғылыми зеттеулердің нәтижесінде, жер бетінен 150-200 км
тереңдікте тұтқырлығы өте төмен ... ... бар ... анықталды.
Астеносфера деп аталатын бұл қабаттың кейбір жерлерде тіпті қоймалжың
сұйық ... ... ... Қандай да зат болмасын балқығанда оның
тығыздығы төмендеп, тұрақтылығы азаяды және ... ... ... ... жоғары қатты қабаттар төмен шөгіп, төменгі қоймалжың қабаттар
жоғары шығуға тырысалы да ... жер ... ... ... ... км болатын қабат (литосфера) қозғалысқа келеді.
Литосфералық плиталар қозғалысы
Сонымен конвекциялық ағындарының әсерінен ... 100-200 км ... ... қозғалысқа келеді дедік. Ал, сонда ол қандай бағыта
қозғалады: тік бағытта ма, әлде ... ... ма? Бұл ... ... ... ... екіге бөлінеді.
Белгілі геолог В.В.Белоусов бастаған бір топ ... ... ... ойынша литосфера қабаты негізінен тік бағытта ғана қозғалады.
Деп есептелінеді. Бұл пікір бойынша жердің төменгі қойнауынан ... ... ... мен ... ... ... ... болған жылу әсерінен, астеносфера қабатының кейбір жерлері балқып,
тығыздығы азаяды да, ... ... Ал, оның ... ... ... тығыздығы астеносфераның тығыздығынан жоғары болғандықтан ол
төмен түсуге тырысады. Бұл ... тік ... ... ... ... бір ... төмендеп, екінші бөлігі жоғарыға көтеріледі. Таулар мен
ойпаттар, міне, осылай пайда ... ... ... ... ... ... ... сууымен бірге литосфера қозғалысы да
бәсеңсіп тағы бір ... ... ... ... ... ... ... қазіргі кейбір тау тізбектері аймақтарында
қарқынды түрде жүріп ... ... бір ... жаңа ... келеді.
Бұған мысал ретінде Жерорта, Беринг, Жапон теңіздерін келтіруге болады.
Литосфералық ... ... ... жылжитын жағдайлар болады.
Мұндайда плиталардың жиектері тегіс болмағындықтан, ... ... ... ... ... ... Плиталардың бір-біріне ілініп
жылжуы бұл аймақта белгілі бір мөлшерде энергияның жиылып-босауына, сөйтіп
кезекті әрекет ... жер асты ... ... ... ... ... Туркия, Орта Азия мемлекеттері, Сицилия, Грекия – бұл мемлекеттер
литосфералық ... ... ... ...... ... пен
Евразия плиталарының, Иран мен ... - ... мен ... ... мен Греция – Африка мен ... ... ... ... да ... ... ... газет –
журналдар мен радио-теледидар хахарларынан осы ... атын ... ... ... ... ... ... ұзағырақ тоқталдық.
Өйткені, күшті және жойқын сілкіністер осы плиталардың ... ... ... Ал, бұл ... тік ... ... ... ма, мұны екі теория өздерінше дәлелдеп, олардың ... ... ... ... ... емес. Оның қайсының ... ... ... қана ... ... дегенмен де жер бетінің сілкінісі,
негізінен, ішкі ... ... ... ... ... анық. Осы
ішкі күштердің әсерінен жер қыртысын құрайтын тау ... ... ... ... ғана майысады. Онан әрі қарай ... ... жер ... ... жарықшақтар, сонан кейін негізгі жарылым
пайда болады. Осы жарылым бойымен ... ... ... ... жылдар
аралығында жиналған энергия бір сәтте бөлінеді де, жер беті ... ... ... тектоникалық жер сілкінулер деп аталады.
Мысал келтірелік, ... ... бір ... ... екіншісін төмен
қарай жайлап тартайық. Алдымен сызғыш белгілі бір ... ... ... ... морт ... ... ... сынуымен тау жыныстары құрайтын
блоктардың ... ... ... ... ... екі ... уақыт дірілін жер беті сілкінісіне шамамен теңеуге болады.
Сонымен, тектоникалық жер сілкіністері мен жер ... ... ... байланыс барына көзіміз жеткен сияқты.
Жер қойнауында кездесетін жарылымдардың бәрі бірдей қауіпті ме? Әрине,
жоқ. Олай болған жадайда, жер ... ... орын ... еді ... ... ... қатарына боймен ... ... ... жоғары болатын, яғни сейсмогендік жарылымдар ғана кіреді.
Сондықтан да жер беті жарық тарелка ... ... ... жер ... ... ... ғана ... сілкіністерінің басым көпшілігі (99%), әсіресе, өте ... ... ... жоғарыда айтылған тектоникалық себептерге байланысты.
Орта ... ... ... ... ... жер ... бәрі
дерлік тектоникалық қозғалыстардың салдарынан болады.
Жер беті ... – тек қана ... ... ... ... да себептерден болады. Енді жер асты ... осы ... ... кейбір аудандарында жер асты қуыстары - ... ... ... ұзындығы біршама зор болуы ... ... ... ... Мамонтова үңгірінің жалпы ұзындығы 430
км-ге жетеді. Міне, осындай жер асты ... ... ... опырылып,
құлаған тау жыныстарының салдарынан жер ... ... ... ... ... ... күші сол ... жерде сезіледі де,
қашықтаған сайын тез басылады.
Терең ... ... бұл ... бір түрі - тау
соққысы. Кен ... ... ... ... ... ... ... қопарылыс болады. Мұндай құбылыстар халық шаруашылығына қыруар
зиян келтіріп, ... ... ... ... мерт ... ... сілкінісінің үшінші түрі – жанартаулық сілкініс деп ... ... ... астеносферадағы сұйық магманың жер қойнауындағы
жарықтар мен жоғары көтерілген кезіндегі ... ... ... бұл түрі жанартау атқылауы әрекетіне тікелей байланысты
болғандықтан, белгілі бір жанартаулық белдеуге дәл ... Бұл ... ... ... ала ... да ... туып ... жер сілкіністері
Кейінді кезде бірсыпыра жер беті сілкіністерінің пайда болуына осы
ауданда жүргізіліп жатқан күрделі ... ... ... ... ... ... ... сілкіністер жер бетінде анағұрлым күшпен болып,
құрлыстарды зақымдауы, тіпті адам қазасына әкеліп отыруы да ... ... ... пікірінше, «жасанды» сілкіністер табиғи тектоникалық
сілкіністердің бір түрі, олар адамзаттың ... ... ... ... ... жер қойнауының тектоникалық тепе-теңдігі бұзылуының
салдарынан пайда болады .
1988 жылының қыс ... ... ... жан ... ... ... әлі де ... шығар. Желтоқсанның 7-де, ауа ... ... ... ... ... ... ... істеп,
мектептерде сабақ жүріп жатты. Ертеңгі саған 10-да Спитак қала тұрғындары
жеңіл жер асты ... ... ... ... құбылысқа үйренген жұрт оған
көп мән ... ... ... 11 ... 40 ... ... жарылатындай
гүріл шығап, іле-шала жер тербеліп кетеді. Бірнеше секунд арасында тұрғын
үйлер, ... ... ... мен ... толық қирайды.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Балалар ауруханасы қызметкерлерінің жеке бас гигиенасы3 бет
Еуразияның жер сілкіну аймақтары және оның зардаптары19 бет
Жер сілкінісі18 бет
Жер сілкінісі - қаҺарлы зілзалалық кездейсоқ құбылыс7 бет
Жер сілкінісі жайлы5 бет
Жер сілкінісі кезіндегі құтқару жұмыстарын жүргізу ерекшеліктері4 бет
Жер сілкінісі туралы4 бет
Жер сілкінісі, сел, су тасқыны кезіндегі халықтың іс-әрекеті. қоршаған ортаның ластанушыларынан қорғану әдістері9 бет
Жер сілкінісі. Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс аймақтарының тұрғындары үшін жер сілкіністері мен одан туындайтын құбылыстар4 бет
Жер сілкінісін болжау61 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь