Ел тарихын ұмыттырмаған ән

“Қожаберген жыраудың шығармаларын сұрыптап, толықтырылған жинағын баспаға дайындап жатыр едiк, соған сiз алғы соз жазсаңыз”- деп, Қызылжардан телефон шалғанда уәдемдi берiп қалып едiм. Өзiң атқарар iстi бiреу жарқыратып атқарып жатса, құдайдың бергенi емес пе? Осыған орай, алдымен әдебиеттiң, өнердiң жанашыры, облыс әкiмiнiң орынбасары Қуат Есiмханұлы бастаған Қызылжардың бiр топ азаматтарының игiлiктi iсiне ризашылығымды бiлдiрем, сәттiлiк тiлеймiн.
Шындығын айтсақ, Қожаберген мұрасын, өмiр жолын ғылыми зерттеу жұмысының жүйелi түрде қолға алынуы елiмiздiң тәуел-сiздiгiне қол жеткен кезден басталды. Осы тұста әдебиетшi - ғалым Төлеш Сүлейменовтiң, атыраулық Нәбиден Әбутәлиевтiң “Сегiз серi”(1991), “Ордабасы Қожа-берген”(1995) жинақтарын айрықша еске алу керек. “Елiм-ай”жинағын шығарған Мәдина Дастанованың “Жырлары қазақ жұртын елжiреткен”деген еңбегi де құнды зерттеулердiң бiрi. Қазақтың әл-Фараби атындағы Ұлттық университетiнiң “Қазақ әдебиетiнiң тарихы мен сыны”кафедрасы жанындағы “Қазақ фольклоры және әдебиет тарихы”деп аталатын ғылыми зерттеу тобы 1991 жылдан осы тақырыпта тұрақты жұмыс iстеп келедi.
“Қазақ әдебиетiнiң қысқаша тарихы”деп аталатын еңбектiң бiрiншi томында, “Қожаберген жырау (1663-1763 ж.ж.)”атты арнайы тарау берiлiп, Қазақ әдебиетi тарихында тұңғыш рет “Елiм-ай” әнiнiң авторы жөнiнде бiрқыдыру мәлiмет берiлген.
        
        Ел тарихын ұмыттырмаған ән
“Қожаберген жыраудың шығармаларын сұрыптап, толықтырылған жинағын
баспаға дайындап ... едiк, ... сiз алғы соз ... деп, ... ... уәдемдi берiп қалып едiм. Өзiң атқарар iстi ... ... ... ... ... емес пе? Осыған орай, алдымен
әдебиеттiң, өнердiң ... ... ... ... Қуат ... Қызылжардың бiр топ азаматтарының игiлiктi iсiне ризашылығымды
бiлдiрем, ... ... ... Қожаберген мұрасын, өмiр жолын ғылыми зерттеу
жұмысының жүйелi түрде қолға алынуы елiмiздiң ... қол ... ... Осы ... әдебиетшi - ғалым Төлеш Сүлейменовтiң, атыраулық
Нәбиден Әбутәлиевтiң “Сегiз серi”(1991), “Ордабасы ... ... еске алу ... ... ... Мәдина
Дастанованың “Жырлары қазақ ... ... ... де ... бiрi. ... әл-Фараби атындағы Ұлттық университетiнiң
“Қазақ әдебиетiнiң тарихы мен ... ... ... ... ... ... аталатын ғылыми зерттеу тобы 1991 жылдан осы
тақырыпта тұрақты ... ... ... әдебиетiнiң қысқаша тарихы”деп аталатын еңбектiң бiрiншi
томында, ... ... ... ... арнайы тарау берiлiп,
Қазақ әдебиетi тарихында тұңғыш рет “Елiм-ай” әнiнiң ... ... ... ... басынан көш келедi,
Көшкен сайын бір тайлақ бос келеді...”
- деп басталатын әнінің алғашқы нұсқасы 16 жол ... 1875 ... ... ... ... русского географического
обществаның 3 кiтабының 253 бе-тiнде жарияланған болатын. Екiншi рет, ... ... ... әдебиетi”деген атпен Сәкен Сейфуллин өзiнiң атақты
оқулық-хрестоматиясында “Елiм-ай”ға орын берген, 20 жол. (“Қазақ ... 1932 ... ... туралы Ыбырай Алтынсаринның, Мәшһүр Жүсiп Копеевтiң,
Сұлтанмахмұттың мұраларында да айтылған болатын. Ыбырай 1879 жылы ... ... 1896 ж. ... ... ... атын
атап, өлеңнен үзiндi келтiрген. Мәшһүр Жүсiп:
“Елiм-ай”әнi менен жыры ... ... ... сүй, - деп ... ... Сегiз өткен
Қазақтың шежiресiн жыр ғып шерткен,
- дегенiне ұзақ уақыт мән берiлмей, Қожабергеннiң кiм ... ... ... Осы ... ән ... ... ... дүниенiң авторы 1981
жылы Г.Тұрсыновтың “Мәдениет және ... ... ... ж. М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер ... ... ... ... әдебиетi”(ХУ-ХУIII ғ.ғ.) деген зерттеулер жинағында “бiр
халық ... ... ... ... ... “Қаратаудың басынан көш
келедi” өлеңiн шығарушы, таратушы кiм деген сұраққа содан кейiн ғана жауап
берiле ... ... ... ... ... сол ... ... тұстастары”деп ескертедi. Ғалымның бұл пiкiрiн растай түсетiн айқын,
ашығырақ айтылған деректер де жоқ емес. Ол - Қазақ ССР ... ... ... ... С.Шақшақов (1818-1854) қалдырған ... Бұл ... ... ... ... жинаушы Қаратай Биғожин
(1936 ж. туған) тапсырған.
Ал, “Елiм-ай”дастаны алғаш ауызша ... ... оны ... өзi
хатқа түсiрген. Жазба күйде сақтаушы Толыбай сыншы ... - ... ... ... немересi Се-гiз жазып алған. Оның қолжазбасын ... ... ... ... ... ... ... Мұстафа көшiрiп
алған. Мұстафадан 1879 жылы Дәрiбай Малыбайұлы деген жас шежiрешi ... ... ... оның ... ... алып ... Ол 1891 жылы
туып, 1978 жылы 87 ... ... ... Қожахмет деген кiсi. 1936 жылы
Б.Майлин, I.Жансүгiров, Ғ.Мүсiрепов Қожаберген ұрпақтары туралы материал жи-
науға жыраудың ... ... ... 1937 ж. ... олардың еңбегiнiң
нәтижесiн жойды.
1936 жылы Сәкен Сейфуллин Сегiз серi мен оның бабасы ... ... ... Осы ... ... ... ... аударсақ
Қ.Биғожиннiң берген деректерi аспаннан алынбағанын ... Әр ... ... ... қоспасын жасамай қоймайды. Ауыздан-ауызға көшiп ... ... ... ... ... тiптi ... әуселесiне қарай өз
жанынан қосып, қиыстырып жiберетiнiн жоққа шығаруға болмайды. Неше ... ел ... ... ауызша айтылып келген өлең-жырларға нақты құжат
iздеп әлек болудың қажетi жоқ.
Қожаберген жыраудың мұраларының зерттелуi ... сөз ... ... мен ... ... ... ... Смағұловтың
зерттеу еңбектерiн ерекше атаған жөн.
Жыраудың ән ұранына айналған ... ... ... ... ... ... толық сақталмаса да, халық арасында бiзге белгiсiз өлең-жырлары
әлi де ... ... 2001 жылы ... ... жас ақын ... ... Күләш Ахмет - үшеумiз зиялы қауымның өкiлдерiмен кездесiп,
Сегiз серiнiң шөпшегiнiң әнiн тыңдағанымыз бар. Сонда ... ... ... әңгiмемiздi тұздықтап, ажарын кiргiзгенiн Дәулет-керей
қағазға да, магнитафонға да жазып алған-ды.
Мен бұл деректердi Қожаберген жыраудың жаңа жинағы бұрынғыдан да ... ... ... ... ... Ендi ... жалтақтамай,
кiм не дер екен деп, елеңдемей жоғалғанымызды iздеуге, жоғымызды табуға,
барымыздың қадiрiне жетуге тиiспiз. Сөйтiп, қазақ ... ... ... ... ... ... мiндеттiмiз. Елдiң ... ... ... ... ... ... ... ағайын.
ТҰРСЫНБЕК КӘКIШҰЛЫ,
филиология ғылымының
докторы, профессор.
Батыр-жырау Қожаберген
Қазақ халқының ХVII ғасырдың екiншi жартысы мен ХVIII ғасырдың бiрiншi
жартысында өмiр сүрген ақын-жырлауларының, әншi, ... - ... ... батырларының бiрi - Қожаберген жырау Толыбай сыншыұлы (1663-1763 жж.)
екендiгi баршаға аян. ... ақын тек жай ғана ... ... ... ... ... басқарған қолбасшы, әйгiлi ғұла-ма, шежiрешiсi. Оған
оның өз шығармасы “Елiм-ай” жыр-даста-нының бiрiншi ... ... да ... бола ... жас ... ... ... Бұхарадан бiлiм алғам.
Атанып үздiк шәкiрт қатарында,
Ең үлкен медересесiн тамамдағам.
Ерлiкпен мағылұм болдым алыс-жатқа,
Ән шырқап, қобыз тарттық ... ... ... ... ... боп он жетiмде мiндiм атқа.
Он сегiзде әйгiлi балуан болып,
Он тоғызда iлiндiм батыр атқа.
Жиырмада имам болмай, ақын ...... ... ... ... болдым жетiк,
Оны да қолданбадым өнер етiп.
Шамамша қол бастаған сардар болып,
Мен жүрдiм мұсылманға қызмет етiп.
Сонымен қатар, ... ... ... ... ... оның ... Бұқар жыраудың “Ұстазым” атты ... ... ... ... бола алады:
Қожаберген ұстазым,
Бұхара барып оқыған.
Төрт-бес тiлдi үйренiп,
Көкейге ... ... ... ... ... ... шабар алдында,
Шығарып өлең толғаған.
Жырын сүйген баршасы,
Болмаса кейбiр оңбаған.
Алла, аруақ жебеу боп,
Жорықта жолын оңдаған.
Қиын-қыстау кезеңде,
Намысын ... ... ... қолға дем берген.
Қожаберген 1663 жылы ... ... ... қазiргi Сол-түстiк
Қазақстан облысының ... ... ... ... ... селосы орналасқан жерде бұрын болған Толыбайсыншы қарағайы
деген орманның ... ... ... сол ... ... 1763 жылы ... жүз бiр жасқа қарағанда ауырып қайтыс болыпты, оның сүйегiн сол
төңiректегi “Бүркiт қонған” ... ... ... әкесiнiң есiмiмен
аталатын Толыбай сыншы бейiтiне елi ... ... ... Толыбайсыншы
Дәуленұлы (1603-1680 жж.) заманында Қазақ, Ноғай (Қараағаш, Маңғыт рулары),
Қарақалпақ, Сiбiр татары ... ... ... ... ... (Челябинск башқұрт-тарының) бiрiккен ... ... ... ... ... руларының, Шалабай башқұрттарының жасағының
қазақ әскерiнiң құрамында болуына оларға қазақ ... ... ... себепкер болған екен. Қожабергеннiң өз әкесi - Толыбайсыншы да, атасы
- Дәулен батыр да, ... - ... ... да өз замандарында Үш жүздiң
әскербасылары және Орта жүз қазақтарының ... ел ... ... ... ... ақын-жыраулар өлең-дерiне қосып, ерлiктерiн
жырларына арқау етiптi (шежiре деректерi бойынша).
Жыраудың анасы - Ақбiлек Баянауыл ... ... Орта жүз ... ... ... қызы ... Ол кiсi де өнерi асқан сынықшы, тоқымашы,
тiгiншi болыпты. Ол жайында Қожаберген ... ... ... ... ... дейдi:
Орта үз Арғындағы асыл тектен,
Анамның шыққан заты Сүйiндiктен.
Жиырма ұлдың көкжал туған ең кiшi ... қыз ... ... ... өз анасы Жамал кезiнде Самарқанд шаһарын және оған
қоса ... ... ... сол ... үлкен ғимараттар салуға
үлес қосқан, медересе ашқан. Кiшi жүз iшiнде Әлiм ұлының Төрт қара руынан
шыққан әйгiлi Жалаңтөс ... ... ... жж.) туған апасы
екен. Сол ... ... ... ... ... би, ... ... Өтепберген, Өтеулi, Өтемiс, Қарабас, Әмiр, Өмiр, Темiр, Батыр,
Бабыр, Бадыр, Өтебай, Өтеғұл, Едiл, ... ... ... ... би, Жалаңтөс баһадұрдың Самарқанд, Үргенiш, Бұхара шаһарларындағы
жоғары дәрежелi дiни бiлiм беретiн медереселерде ұстаздық ... ... ... ... ертiп апарып, солардың үйлерiне қойып, сол бiлiм
ордаларында оқытады. Дәулен ұлы ... ... төрт ... он ... ... ... ... хадимше сауаттарын жетiлдiрiп, дiни
бiлiм-дерiн ... көне ... ... ... ... ... жақсы
үйренiп, сол оқу орындарын өте жақсы тамамдап шығыпты.
Қожабергеннiң әкесi Толыбайсыншы ел ... - ... ... ... ... ... етiкшi, дихан, аңшы, құсбегi, мерген, балуан,
емшi, ... ... ... ... ... бар әрi ... кiсi болыпты.
Ел iшiнде Толыбайсыншы-ұлы айтты деген ... ... ... ... ... басқа жануарларды, гауһар, меруерт, маржан
тастарды, қару-жарақты, құсты, иттi сынап бiлгенi үшiн ... ... ... ... ... ... Қырғыз, Татар, Ноғай халықтары
берген екен. Оның Қарабас есiмдi баласы сыншылық өнерiнiң арқасында тұтқын
болған кездерiнде үш рет ... аман ... ... Ол ... ел ... аңыздар бар. Сол аңыздардың бiрi әрiде көп жыл бойы ... ... ... оқу ... ... орын ... ... өзiне дейнгi қазақтың ақын-жырауларының өлең жырларын,
медереселерде оқып жүргенде шығыстың жетi жұлды-зы атанған ... ... ... Фирдауси, Сағди, Рудаки шығармаларын оқып-жаттап, солардан
нәр алыпты. Сонымен бiрге ол ... ... ... ... ... ... ... Жалаири және өзiнен аз бұрын өткен Әбiлғазы баһадұр хан
сияқты бiлiмпаздардың жазып қалдырған шежiре-лерiмен таныс болыпты. Сондай-
ақ, ол ... ескi ... да оқи ... екен әрi оған көп мән ... ... оның ... тек”, “Баба тiл” дастандары толық дәлел бола
алады.
Өзiнiң “Ата тек” дастанында Толыбайсыншыұлы жырау қазақ халқын ... ... ... ел ... ... күй ... дейдi.
Башқұрт пен қазақ, ноғай, қарақалпақ -
Төртеуiн шежiрешiлер Өгiз дейдi.
Сондай-ақ, Қожаберген ақын сол ... ... ... ... ... Алаштан шығарады:
Аннас тархан бабамыз,
Ер Алаштың бұтағы.
Бiздiң қазақ бабамыз,
Сол Аннастың ұрпағы.
Алаштан әрi Өгiз бар,
Өгiзден әрi Тұран бар.
Кiм ... ... ... ... түрiк iшiнде,
Аннастан қазақ жаралған.
Бiздiң Үш жүз елiнiң,
Алаштан бәрi таралған.
Толыбайсыншыұлының шежiрешi-жырау екендiгiн ХХ ғасыр басында өмiр
сүрген ... ... ... ... ... деген өлеңiнде
былайша жырлайды:
Толыбайсыншы баласы Қожаберген,
Тарихынан Оғыз түрiк ... ... ... ... ... ... үлгi ... Қожаберген, Сегiз өткен,
Үш жүздiң шежiресiн жыр қып шерткен.
(С.Торайғыров ақынның бұрын жариаланбаған өлеңдерi “Орталық қазақстан”
газетi 7 тамыз 1988 ж.).
Қожаберген жыраудың ... ... ... және оның ... ... ... ... жырын шығар-ғандығы жайында қазақ халқының
ХIХ-ғасырдың екiншi жартысы мен ... ... өмiр ... ... Мәшһүр Жүсiп Көпейұлы (1858-1931 жж.) өзiнiң “Даналарға” атты
өлеңiнде былай деп жырға қосады:
Өнерге ... ұрып бала ... бұл үш ... етiп ... ... ... ұрған ерлiк iске әуел бастан.
Ұрпағы оның батыр Сегiз өттi,
Нияздай асыл ердi қасына ... ... алып өр ... ғып ... ... кеттi.
Қолбасы ақын-жырау һәм елшi-би,
Шығарған “Елiм-айдай” тамаша күй.
“Елiм-ай” әнi ... ... ... ... ... ... ақындық аруақ оның жетi жасында қоныпты. Жырау ... ... ... ... ақын ... өз ... шешен мен Қарабас ... ... ... Батырлыққа
Қожабергендi ағалары Өтежан мен Өтегелi баулыпты.
Дiни медереселердi өте ... ... етсе де, ... ... мен оның
ағалары дiнбасысы бола алмайды. Себебi, Қазақ, Ноғай, Қарақалпақ, ... Сiбiр ... ... ХУII-ғасырдың бiрiншi ширегiнен бастап
Ноғай даласын мекен еткен Қалмақтар Едiл өзенiнiң батысынан шабуыл ... ... ... ... ... ... екi жақтан
қыспаққа түскен мұсылмандар-дың әдiлеттi, яғни азаттық ... ... ... ... ... ... қолбасшының балалары-ның
имам, ишан, софы, молда болуларына еш ... ... ... ... ... төрт ұлы (жиырмасы Ақбiлектен, төртеуi әмең-
герлiк-пен ... жары - ... ... екен) жоғарыда аталған мұсылман
жұрттарының сыртқы басқыншы жаулардың екi жақты ... ... ... әрi қорғану соғыс-тарына белсендi түрде қатысып,
олардың көбiсi әскер басқарыпты. Ел-жұртын шапқыншылардан қорғау ... ... ... ... ... мен ... ... ерлiктiң
үлгiсiн көрсетiп, олардың бiрталайы көппен бiрге майданда қаза ... сол ... ... ... елге мәлiм.
Қожаберген жырау 1683-1688 жылдары Әз Тәуке ... ... ... жыл ... ... ... кейiн немерелес туысы Бөгенбай Маянбайұлы
Ордабасы ауыр ... соң, ... ... Әз Тәукенiң ұсынысы бойынша
құрылтайда Толыбай сыншыұлы ... (боз ... ... ... ақ киiм ... ақ кигiзге отырғызып көтерiп) халық 1688 жылы
ордабасы сайлайды. Сол күннен бастап, Қожаберген жырау ... ... ... ... қызметiн ақсатпай, әрi қарай жалғастырып, Үш ... Бас ... ... Ол қазақ әскерiне қоса Ноғайдың Маңғыт,
Қараағаш руларының, Сiбiр ... ... ... ... Құралаш
тайпаларының, Шалабай Естектерiнiң (Челябинск башқұрттарының), Қарақалпақ
хал-қының жасақтарына да ... ... ... ақын әндi ... ... күйдi сыбызғыға қосып,
жырды әнмен айтып, қобызға қосып орындаған екен (шежiре деректерi мен ... ... ... ... ... ... бойында Қазақ,
Ноғай (Қараағаш, Маңғыт тайпаларының), Қарақалпақ халықтарының бiрiккен
қолына әскербасы ... екi ... ... ... ... ұзақ
жылдарға созылған соғыстарда талай рет үлкен-үлкен жеңiстерге ... ... ... ... ... ... ... қайраткер. Оның жиырма
үш жыл әскер басқарғанына ... “Үш би” атты ... мына ... та
дәлел бола алады:
Басқарып Үш жүз қолын жиырма үш жыл,
Орнымды Бөгенбайға бердiм биыл.
Еш сардар қайт қылған жоқ ... ұзақ ... ... ... 1710 жылы жаздың аяғында өз шәкiрттерiнiң бiрi жас ... ... ... ... ... ықыласы түсiп, өзiнiң орта жасқа
таяп қалғанын, ұзақ жылдарға созылған ауыр соғыстарға үздiксiз ... ... Әз ... ... өзiн ордабасы қызметiнен
босату туралы өтiнiшiн айтады. Әз ... ... ... ... де, өз ... кiсi барын айтқан соң, хандықтың астанасы - Түркiстан шаһарына Үш
жүздiң шораларын, бектерiн, билерiн, батырларын ... ... хат ... жiберiп шақыртып алып, ордабасы сайлау үшiн Құрылтай өткiзедi. Онда
уәзiрлер, шоралар, билер, ... ... ... ... кетуiн қаламайды. Ақыры олар Әз Тәукеге ... ... ... Сонда Қожаберген баһадұр ақ батасын берiп, ұсыныс жасап, өз
орнына Бөгенбай батыр Ақшаұлын Қазақ, ... ... ... әскерiн басқаратын Бас қолбасшы етiп сайлатады. Ол ... ... ... ... ... шығарған “Ғадыл ер” деген
өлеңiнде әйгiлi Бұқар жырау былай дейдi:
Қожаберген ... ... ... қалың ел.
Бөгенбайдай батырға,
Билiгiн берген ардагер.
Қожа-екеме Бөгенбай
Шәкiрт болған жан ... он ... ... хан ... ... жазының аяғында өз еркiмен ордабасылық қызметтен босаған
Қожаберген батырды кезiнде өзiн тәрбиелеп-өсiр-ген ағасы Қарабас ... ... ... өз орнына Орта жүз ... ... ... ... ... ... өз ағасының орнына шора болып,
1710-1723 ... ... өз ... - ... ... ... Ол ... көктемде Сыр бойында мекен еткен Кiшi жүздегi қайын жұртына қонаққа
аттанарда, ел-жұртының игi жақсыларын ... ... ... өзi ақ батасын
берiп, ұсыныс жасап, өз орнына аға-сы Қарабас тарханның үлкен баласы Асқап
сардарды ... ... шора ... жырау 1723 жылғы “Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама”
атанған iрi ... өз ... ... ... ... ... жуан
ортасында болған қарт баһадұр. Сол аса ... ... ол ... ... екi ... ... өзiне әрi өкiл бала, әрi ... ... ... атты екi ... азаматтан айырылып, бәiбiшесi екеуi ... ... ... жау қоршауын бұзып өтiп, аман құтылады.
“Елiм-ай” әнiн, “Елiм-ай” күйiн, “Елiм-ай” жырының бiрiншi бөлiмiн
Қожаберген ақын сол ... ... ... ... ... атты өлең
де, жыр да, ән де әр кезеңде дүниеге келген. Соның iшiнде 1723 жылғы ... әнiн, ... ... ... ... Мысалы:
“Елiм-ай” атты өлең Мiржақып Дулатовта да бар. Ал, ... ай” ... ... ... әдебиетшi-ғалым белгiлi әншi Тұрсынхан Әбдiрахманова
да жазған. Әдебиетте бiр-бiрiмен аттас ... ... ... жиi ... ... бiр-бiрiмен шатастыруға әсте болмайды.
Ақындықта Қожаберген жырауға Дәстем сал, Бұқар, Ақтам-бердi, Үмбетей,
Тәтiқара, Жанкiсi (Көшебе керей) ... ... ... үлгi-өнеге
алса, батырлықта Бақсары, Бөгенбай, Жәнiбек (Кiшi ... ... ... Мергенұлына (1717-1758ж.ж.) дейiнгi батыр атаулы сол Толыбай
сыншыұлы ордабасыға шәкiрт болып,одан тәлiм-тәрбие алыпты.
Қожабергеннiң бар ... сол, оның өмiрi мен ... ... дер ... ... ... ... Қожаберген шығарма-ларының кейбiреуi қазақ ... ... өмiр ... ... ... ... Ыбырай Алтынсарин
құрастырып, 1879 жылы Орынбор баспасында ... ... ... ... және оның 1896 жылы ... ... көрген
“Мәктубат” деген кiтабынан орын алған, ол ... ... ... ... берiлген. Соңғы жиырма бес жылда Толыбайсыншыұлы
ақынның өмiрi мен шығармашылығы бiр шама зерттелiп, ол 1983 жылы ... ... ... ... ... ... әдебиетi” атты жинаққа ендi
және онда Қожа-берген жыраудың “Елiм-ай” әнi мен күйiн, ... ... ... ... ... жазылды.
Қожаберген ақынның өмiрi мен қоғамдық қызметi туралы ... ... ... әнiн, ... ... “Елiм-ай” тарихи жырын шығарғандығы
туралы ... ... ... ... ... ... ... жарияланды. Атап айтқанда, филология ғылымынын
канди-даты М.Жармұхаммедов “Қазақ ... ... 1981 жылы 15 ... ... ... ғылыми қызметкер Г.Тұрсынова “Мәдениет және
тұрмыс” журналының 1981 ... ... ... басынан көш келедi”
деген, белгiлi драматург-жазушы Н.Әбутәлиев “Жұлдыз” журналының 1984 жылғы
3-санында Қожаберген жырау атты, осы жолдардың ... бiрi ... ... ... 1988 жылғы 6-санында “Елiм-ай” деген, 1988 жылы ... ... ... пен ... ... ... ... ““Елiм-айдың” аторы кiм?” атты, шежiрешi М.Болатов
“Жезқазған туы” газетiнiң 1982 ... 22 ... ... ... жыр-
дастанының авторы Қожаберген жырау хақында” деген, белгiлi әдебиетшi-ғалым
Т.Сүлейменов “Еңбек таңы” журналының 1989 ... ... ... ... ... ... қарт ... Е.Қалданов “Қызыл ту” газетiнiң 1990
жылғы 23-24 қазандағы сандарында ... атты ... де ... ... едi. ... ... да Қожа-берген жырау туралы
бiрнеше автордың 1982-2001 жылдар аралы-ғында ... ... ... ... ... ... және сол Толыбайсыншыұлы ақынның
есiмiн атап оның шығармаларынан ... ... ... автордың
жиырма шақты мақалалары 1988-2001 жж. Аралығында ... ... ... ... ... жарияланды. Олардан басқа
Ш.Смағұлов, Қ.Омаров, Қ.Биғожин, Қ.Мұқанов, ... ... ... ... ... ... және ... жазушы Ожан
Қалиевтiң Қожаберген-ге арнаған дастаны жарық көрдi. Сондай-ақ, Қожаберген
жырау филология ... ... ... 1991 жылы “Өнер”
баспасынан жарық көрген “Сегiз серi” атты монографиялық еңбегiнен орын алды
онда ... ... ... - ... серiнiң арғы бабаларының бiрi екендiгiн
әрi оның iрi тарихи тұлға, үлкен ақын екендiгiн айтыпты.
Сонымен ... ... ... ... 1991 жылы ... ... ... серi” атты зерттеу еңбегiнiң бүтiндей бiр бөлiгiн Қожаберген
жырауға арнағанын ... ... Осы ... ... ... жж.) ақынға арнап, “Ордабасы Қожаберген” атты ... ... ол 1995 ж. ... ... ... ... көрдi. Сол
Н.Әбуталиевтiң 1998 жылы баспа бетiн көрген “Шоқ жұлдыз” ... ... де ... ... орын ... Осы сөз ... 1986 ... баспасынан жарық көрген “Өттiң дүние” повесiнде Қожаберген жырау
тұлғасының сомдала түскенi байқалды.
Қожаберген жырау да, оның ... ... ... бiрi - ... ... да 1989 жылы жарық көрген Қазақ кеңес энциклопедиясының қысқаша
төрт томдығының төртiншi томынан орын алды. Онда да ... әнiн, ... ... ... ... 1723 ... қазақ халқына келген iрi апат кезiнде
шығар-ғандығы айтылған. Сонымен ... ... ... ... толығынан және екiншi бөлiмiнiң бас жағы “Дала ... ... ... ... жж. ... ... де ақтаңдақ орнын
ретiмен жаба түскендей.
Солтүстiк Қазақстан облысының (Қызылжар аймағының) топырағында бұрынғы
- соңды дүниеге ... ... ... дәуiрiне дейiнгi) өмiрлерi
мен қоғамдық ... ... ... мен ... дер кезiнде
жиналмай - зерттелмей қалуына, бiрiншiден, облысымызға 1936 жылға дейiнде,
одан кейiн де әдеби-тарихи экспедицияның сапарларға ... ... ... жылы ... ... ... Бейiмбет Майлин, Ғабит Мүсiрепов - үшеуi бастаған
бiр топ әдебиетшiлер мен тарихшылар ... ... Олар ... ... бастап, Бiржан Берденұлы ақынға дейнгi ақын-
жыраулардың өмiрлерi мен ... ... ... деректер мен олардың
шығармаларын жинапты. Алайда аталмыш экспедициялық топтың жинаған мұралары
1937 ... ... ... ... ... облысымыздан не әдебиет
зерттеушiсi, не тарих зерттеушiсi, не ән-күй зерттеушiсi шықпауы да ... ... ... ... ... ... тағы ... Қожаберген жырау шығармалары, әсiресе, “Елiм-ай” тарихи ... ... және ... ... ... ... ... тiл”
дастаны және басқа өлеңдерi туған республика-мыздың әр облысында тұратын
жекелеген ... ... ... ... ... кезеңге
жеткен. Ел iшiнде “Ата тек”, “Қойлыбай әулие”, ... ... “Үш би”, “Үш ... “Үш ... “Күлдiрмамай”, “Едiге биге”,
“Жетi жарғы” және басқа ... ... ... ... ақын ... баба”, “Фархад баһадұр”, “Ғадыл Танаш”,
“Едiге баба”, “Балға-Балта батырлар”, “Ер Аббас”, “Ер Көшебе”, “Ата тек”,
“Баба тiл”, ... ... ... және ... ... ... ... “Бiлерсiң”, “Күлдiрмамай”, “Жетi жарғы”, “Үш би”, “Қайран, жастық”,
“Едi-ге биге”, ... ... және ... бiрталай өлеңдер, “Бүркiт
қонған”, “Көк Есiл”, “Айша”, “Қызылжар”, “Қайран, Арқа”, “Елiм-ай”, “Қалмақ
қырылған”, “Ел айырылған” және ... ... ... да, оның ... ... ба-сым көпшiлiгi бiздiң кезеңге келiп жетпедi. Қожабергеннiң
әндерi мен күйлерiнiң соңғы ... ... ... (1891-1966
жж.) осыдан отыз жетi жыл бұрын Ресейге қарасты Қорған облысының Макушин
ауданындағы Күмiскөл (Қожаберген жыраудың ... көлi ... көл ғой) ... ауырып қайтыс болды.
Бұл күнде “Елiм-ай” әнiн Алматы ... ... ... өнерi
ғылымының кандидаты Төлеубек Сейiтқалиұлы Қараменде-тегi Орындап жүр.
Сонымен қатар, 1723 жылғы аса iрi апаттың халық ұғымында қалған ... ... ... ... ... сөз тiркестерi де ... ... ... ... аяқ ... ... мына шұмақта
әдемi зерленген:
Атсыз қап жұрт жүрiсi ... ... ... ... ... ... ел сұлауы Алакөлден,
Ақтабан шұбырынды заман болды.
Алакөлдi кейiн бiреулер жаңылысып Алқакөл деп керi ... ... ... ... ... ... көл ... даласында арғы-бергiде болған
емес. Баба жырау бәйбiшесi Айшаны ертiп, сол 1723 жылдың қараша айында (бас
кезiнде) өз ... келе ... ... ... ... көлi ... ұлдарымен, қызымен аман ... ... елi ... та, оған көшiп келiп паналаған Барабы, Барын,
Ескер атты Сiбiр татарының рулары да, ... ... да 1723 жылы ... ... ... басқыншыларымен соғысып, ақыры жеңiлген соң, көше
қашып, сол жылы жаздың аяғында Қорғалжын аймағына келiп ... ... ... ... ... ... ... басында айқын
суреттеп кеткен.
Қожабергеннiң бәйбiшесiнiң есiмi - ... ол Кiшi жүз ... Он екi ... ... ... елiнiң басшысы Қабылан бидiң қызы екен. Толыбай
сыншыұлы жыраудың Айшадан туған Әди, Әли, Әсет, ... ... ... ... ... ... ... Ноғай, Сағади, Тоқтамыс, Бектемiс, Бекет, Балқан
есiмдi он жетi ұлы, Зейнеп есiмдi жалғыз қызы ... ... ... он жетi ... ... және ер ... он бiр ... ұзақ жылға
созылған ұлт-азаттық соғыста жау қолынан мерт ... ... ... өмiр ... ... ... бытырамаған, қалың
ауылды, адам саны көп ел болыпты. 1723-1759 жылдары ... ... ... көп ... ... да, Орта жүз ... 1795 ... айына дейiн ара жiгi ажырамаған, ауыз бiрлiктi жұрт болыпты.
Орталық ... ... ... ... ... облысының
Қорғалжын, Вишневский аудандары мен Қарағанды облысына қарасты Теңiз ауданы
жерлерi) Орта ... ... елi сол Орта ... ... ... ... ... Сiбiр татары халықтарының бiраз руларымен, Кiшi ... ... ... ... ... ... көрiп, өздерiне
нандық, атқа жемдiк егiп салып, аң, құс, ... ... ... ... сол ... ... ... Құрамында Шалабай Естектерi, Сiбiр
Татары елдерi сарбаздары, Орта жүздiң ... ... ... екi ... жiгiттерi бар Керей-Уақ жасағы қарт сардар Қожаберген жырау мен оның
iнiсi Асқап ... ... ... мен ... ... мен Үшбұлақ (қазiргi Омбi облысы мен Новосибирский ... ... ... ХIХ ... осы ата ... ... ... дуаны құрылған) аралығындағы орманды, ... ... ... жауға үстi-үстiне бас көтерместей, күйрете соққылар бере отырып,
басқыншылардан 1745 жылдың жазының бас ... ... ... ... ... ... ата мекендерiне қайта-дан көшiп барын орналасады.
Оларға бұрын Ұлытау өңiрiн мекен-деген, 1724 жылы ... ... ... руларыда iлесе көшедi. 1723 жылы жазда жоңғар
қалмақ басқыншыларымен ... ... ... ... ... ... ... босап қалған жерiне Асқап ордабасының рұқсатымен Атығай-Қарауыл және
Шалабай Естектерiнiң бiр топ елi көшiп барып қоныстаныпты.
Қожаберген мен оның iнiсi ... шора ... ... ... ... ... мен бектерiне, батырларына бұрынғыша төрт ауылға ортақ
бiр медересе, бiр мешiт ашу туралы ... ... ... сол ... ... төрт ауыл бiр ... бiр шағын мешiт ашу үшiн ... ... ... ... үшiн жас өспiрiмдер мен жас жiгiттердi ... ... ... хандығы қалаларына аттандырыпты. “Елiм-ай” жыр-
дастанын Толыбайсыншыұлы жырау қолжазба арқылы ... ... ... ... етiптi. Баба өсиетiн орындауда жыраудың өз ... ... ... және ... ... ... Қарабас тарханның
ұрпақтары ерекше еңбек етiп, Толыбайсыншыұлы ғұламаның осы ... ... - ... ... ... ... ... қолжазбалар
арқылы, әншiлер арқылы таратыпты.
Қожаберген жыраудың “Елiм-ай” эпопеялық жыры қазақ ... ... ... ... ... ғасырлық әрi әдiлеттi, әрi азаттық соғысын
суреттеуге арналған маңызы кесек тарихи шығарма. Жырдың бiрiншi бөлiмi де,
жыр мен ... ... ... ... “Елiм-ай” әнi мен “Елiм-
ай” күйi де 1723 жылғы күзде болған ... ... ел ... ... ... сол ... жеткiзуге бағышталған. Сонымен қатар “Елiм-
айдың” ... ... ... ... ... ... ... Өйткенi, осы жырда Қожа-берген сазгер өз ... ... ... ... ... ... - бiр нұсқа-лы жыр. Оның
кейбiр сөздерi ауыздан-ауызға көше жүрiп, өзгерiс-ке ұшырағанына ... ... ... ... сол ... өзге ... деп
терiс түсiнуден аулақ болайық. Егер сол үзiндiлердi бөлек нұсқа ... ... ... ... ... қолында жүрген үзiндiлердi
жинап әкеп, “Елiм-ай” жырының ... ... ... ... ... “Елiм-ай” дастанының бiрiншi бөлiмiнiң ел iшiн-де
шашырап жүрген үзiндiлерi екенiн анық аңғарар едi. ... ... ... неге ... ... ... ... дастанының тарихи жағынан құн-дылығы
өте зор! Қожаберген бабаның өмiр жолы да, оның тарихи шығармасы ... ... жас ... жас ... ... ... турашылдыққа, әдiлдiкке, татулыққа, ұйымшылдыққа,
көпшiлдiкке, жауынгерлiкке, достыққа тәрбиелеуге үндейдi.
Сонымен қатар, Толыбайсыншыұлы сардар ... ... 1723 ... апат тек ... ... ... ... ғана емес, туысқан да ... ... ... ... ... Сiбiр ... ... да
кенеттен келген зор iндет екенiн ашық та ... ... ... ... бұл ... екiнiң бiрi бiле бермеуi де мүмкiн.
Ақын “Елiм-ай” хиссасының бiрiншi ... тек қана ... ... ... халқымыздың жер-суларының бұ-рынғы кездегi атауларын,
тұрмыс-салтын, кәсiбiн, елдiң iшкi-сыртқы саяси жағдайларын, ... ... ... ... ... ... елдердi, Сiбiр
татарына жататын руларды, қалмақтың шыққан ... оның ... ... қалмаққа жататын тайпаларды дұрыс, ... ... ... Мұның кейiнгi ұрпақтар үшiн маңызы аса зор екенiне ешбiр дау ... ... ... ... ... та ... бағалаған көрнектi
бiлгiр адамдардың бiрi - халқымызды әскери қайраткерi, бiлiмпаз да ... ... ... ... ... есiмi ... ... Бауыржан
Момышұлы атаң:
Керей Қожаберген жыраудай бұрынғы-соңды өмiр сүрген қазақ ақында-рының
бiрде-бiреуi қазақ жұрты жерiнiң көлемiн, шекарасын айқындап берген ... ... ... жыры - әскери дастан! Жас бала кезiмде оны әншiлердiң
аузынан талай рет естiп едiм. Шiркiн, сол әскери дастан ... бар ... ... ... ... Ал, қазақ халқының аса көрнектi ғылым қайраткерлерiнiң
бiрi, тарих ғылымының докторы, профессор Ермұхан Бекмаханов: атаң ... ... ақын ... ... ... - ... жыр. Әрi сол “Елiм-ай” ерлiк хиссасының бiрiншi бөлiмi - ... ... ... ... ... ... iрi апаттың суретiн ел
көзiне ... ... ... ... - деп ... едi. ... ... академик-жазушы Ғабит Мүсiрепов, академик Әлкей Мар-
ғұлан, академик Ақай Нүсiпбеков, ... ... ... Сүлейменов пен Төлтай Балақаев ағаларың да кезiнде ... ... ... ... ... ... жеткен екi дастанының бiрi - “Елiм-
ай” болса, екiншiсi - “Баба тiл”. Бұл ... ... ауыз ... ... ... ... тұңғыш көне шы-ғармалардың бiрi емес, бiрегейi
деу керек. Дастан мазмұнын ... ... ... ... ... жырау қазақ
шежiресi туралы, қазақ халқының қалыптасуы, құрамы жайында өз пайымдауларын
жазса, екiншi бөлiмде баба тiлi - ... тiлi ... ... ... ... тiлiне және көне тiл, бай тiл екендiгiне, ғылыми талдау жасайды.
“Баба тiлдi ... - ... ерге ... - деп, ... тiлдi ... ... бiлуге шақырады. “Елiм-ай” дастанынан және ... ... қол ... ... сардар, ел бастаған көсем,
сөз бастаған шешен, топ жарған ақын-жырау екенiн бiлсек, “Баба тiл” ... оны ... ... шежiрешi, тiл блiмiнiң маманы, ғалым екенiн
аңғарамыз.
“Баба тiл” дастанының мазмұны Әбiлғазы баһадұр хан ... жж.) ... ... ... деген атақты да көлемдi ең-бегiн сынаудан басталады.
Бұл ... ... ... ... ... ғана”, - деп, “Қазақ
шежiресi деген еңбегiнде Шоқан Уәлиханов та, ... ... ... ... ... деген еңбегiнде Шәкерiм Құдайбердiұлы да сынаған болатын.
Ал, олардан бұрын Толыбайсыншыұлы жырау былайша сынайды:
Бiле тұра ол сұлтан,
Еске алмапты Үш ... үшiн, ... ... бұл ... Үш ... ... бар ... жатқа жалына.
Қожаберген жырау “Қазақ” және Үш жүз жеген ұғымдар бiр жұрттың екi
атауы болып, бiрдей шыққан сөздер ... пiкiр ... ... ... Үш жүз ... ... екi аты ... ерте шешiлдi.
Шыңғыс ханнан көп бұрын,
Қазақ пен Үш жүз бар атау.
Сөзiме нан, жәмиғат,
Болмасын көңiл еш жадау.
Сөйтiп, батыр-жырау ... пен “Үш ... ... ... ... ... ... үзiлдi-кесiлдi айтады. Сонымен қатар, ... ... ... көше ... оның ... өзгерiске ұшырағанын
байқадық. Мысалы:
Оны Керей, Жәнiбек ... ... Әз ... ... сөздiң
қолданылуынан аңғарамыз. Шыңғыс хан жорығының алдында ғана ... ... ... ... ... ... құрамында хандық болуы
мүмкiндiгi туса да, Шыңғыс ханның шабуылына тап боп халық болу дәрежесiнен
айырылып, ... та бола ... ... ... ... екi жарым ғасырдан
кейiн қайта қалып-тасып, Керей, Жәнiбек хандардың тұсында ... ... ... ... ... ... ... 325 шумақ “Баба тiл” дастанының бiзге жартысынан көбi жеттi.
Алайда Жейхұндария, Сейхұндария, Едiл-Жайық ... ... ... ... ... Орал тауы мен оның батыс, шығысын, Батыс және
Шығыс Сiбiр аймақ-тарын, Алтай тауын, ... ... ... ... Х-ХI ғасырда, яғни Хорезм шахы Мұхаммедтен әлдеқайда ... ... ... ... ... ... толық орнығып, салтанат құрғанын,
араб әрпiнiң негiзiнде Түрiк ғарпы пайда бо-лып ... ... тiл” ... ... ... ... яғни ... ұмытылғаны кiмдi
де болса, қынжылтарлық жайт.
Керей ханның кезiнен,
Екiншi рет таңба iске асқан.
Арабтың ғарпын кегiзге ап,
Қазақша жазу құрасқан.
Таза қазақ тiлiнде,
“Жетi ... ... ... ... едi елдi ... ... Әз ... ел қазақ таңбасын.
Осы күнде сұлтандар,
Қолға алды Татар жазбасын.
Үш жүз жылдан аса уақыт
Қазақша жазды ел жазуын.
Сөйте тұра ... ... ... ... дейдi де “Сұлтандарға ермеңдер, қазақша жазуларыңды тастамаңдар”, -
дейдi.
Дастанның бiр топ шумақтары баба тiлдi - ана тiлдi ... ... ... ... ... ... арналған.
Жыраудың бұл насихат сөздерiн өзiнен артық сөзбен жеткiзу қиын, ... ... тiлдi ... ... тұрмын жалрыға.
Ақындардың жырларын
Салып көр деп талқыға.
Кезiң жеттi Үш ... анық ... ... ... ... ... * ... тiлдi жек көрген,
Дүниеден қалар құр.
Бағаласаң шынымен,
Баба тiлiң асыл - дұр.
Пайдалан қазақ сөзiңдi,
Жазғанда өз қалпында.
Туған тiлдi құрметте,
Кiр жұқтырмай салтыңа.
Бұдан әрi жырау ... ... ... ... ... Қазiргi
қазақ тiлiнiң байлығы бiр ғасырдың ғана ... ... мың ... ... жемiсi дей келе, түрiк тектес халықтар тiлдерiнiң iшiндегi ең
сөзге бай, ... тiл ... ... бұған дәлелi: тiлiмiздiң
оралымдылығын, бiрнеше мағына беретiн сөдерiң көптiгi және ... бiр ... ... яғни ... ... синонимдiк қатардың
көптiгi.
“Тоқсан ауыз сөздiң тобықтай түйiнi бар”, - дегендей, қорыта келгенде,
Қожаберген жырау Толыбайсыншыұлының Қазақ тарихынан да, ... ... да өз ... ... ... ... өлмейтiн жан жоқ. Абай баба ... ... ... ... өлмейтұғын артына сөз қалдырған”, - дегендей, қазақ халқының үш
ғасырлық ... ... жыры ... ... Қожаберген жырау өз халқымен
мәңгi бiрге жасайды. Қожаберген есiмi Әз Тәуке хан, Абылай хан, ... ... ... ... би, Төле би, Қызыбек би сияқты ұлтымыз-дың
ұлыларының қатарында Отан ... ... (М.Қ. ... ... ... Академигi, Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым
академиясы тарих және ... ... ... Дауылпаз баба -
Қожаберген (Қожа-бергентану проблемалары хақында)).
ШАЙМҰРАТ СМАҒҰЛОВ, экономика ғылыдарының докторы, Солтүстiк Қазақстан
университетiнiң ... ... ... ... мүшесi.
ҚАРАТАЙ БИҒОЖАҰЛЫ, Ауыз әдебиетiн зерттеушi.
ҚОЖАБЕРГЕН БАТЫР - ЖЫРАУ ... ... - ... орта ... ... ... тарайды. Бiздiң
солтүстiк өңiрде Керей шежiресiн ... рет ... мұра етiп ... ... ... ... шыққан атақты қолбасшы батыр, Қожаберген
жыраудың ұлы атасы Дәулен Таузарұлы болған. Бұл ... ... ... ... өтiп жүрiп, ақыры Сегiз Серi Баһрам ұлына (Дәуленнiң жетiншi ұрпағы)
келiп жеткен.
Сегiз Серi өзге өнерiмен қоса үлкен шежiрешi - ... да ... ... ... да мол ... Шежiре туралы былай деп жазып
кеткен: “Шежiре - ата айтысу үшiн емес, тарих үшiн, туыс ... ... қыз ... ... үшiн, кiмнiң кiмге жақын екенiн бiлу үшiн ... - деп ... Ол ... ... ... ... жылнамасы Қазақ
Ғылым Академиясы-ның ... ... ... Тарих, археология және
этнология институтының қазақ тарихы бәлiмiнде және қазақтың көне мәдени,
тарихи ескерткiштердi ... ... ... ... ... ... N853, ... тiзiм). Керей шежiресiн Сегiзден кейiн жалғастырған,
жинастырған, ... ... ... ... ... ... болған. Осы Керей шежiресi кейiнгi ұрпаққа осы Тәштит арқылы
жеткен. Тәштит терiскей арқадағы үлкен ... адам ... ... бет).
Сондықтан да болар осы шежiреде Керейдiң Көшебе атасының ... ... Осы ... ... тағы бiр ойымыз - бұл шежiре бiрден-бiр
сауатты шежiре болуы ... ... ... авторы Дәулен тархан Таузарұлы
жетi ... тiлiн ... дана адам ... ... ... - ... - ... Серi - Тәбей және Тәштит Барлыбаевтар сауатты
және өз кезiнiң озық адамдары. Ендi осы ... ... ... Қожаберген
әулетiнiң аталарын таратайық. Керей - тайпалық одақтың арғы атасы. Ұраны -
Ошыбай. Таңбасы - ашамай ((). ... ... ата ... жайлы Қожаберген
жырау өзiнiң “Ата тек” деген дастанында былай дейдi:
Атанған бабам Ғали - “Ашамайлы”
Өсiрген мыңдап тайлақ, ... ... ... ... ерте ... қанат жайды.
Шалқар көл, ну орманды Сiбiр жерi
Сiбiрдi мекен еткен Керей ... сап, күн ... ... ... ... кеңес құрған би мен бегi.
Ғали (Ашамайлы) шежiре бойынша IХ ғасыр өмiр сүрген адам. ... ... ... ... ... ... ... тарихшылар Керейлердi Сiбiр
жерiне кейiн, қалмақтардан ығысып келген деген пiкiр ... жүр: ... ... жерi ... ... жырау “Елiм-ай!”атты дастанында да:
Мекендеп Тобыл, Ертiс екi арасын
Қ азақтың күйге бөлеп ен даласын
Сауықшыл Орта жүздiң Керейi едiк
Үш жүздiң жат ... еш ... - ... бiр бала - ... Одан екi бала - ... ... бiр бала - Наурызхан. Одан екi бала - Ғали ... ... - ... ... Одан екi бала - ... ... Төбей биден
екi бала - Бабай, Әзизбек. Әзизбектен бiр бала - Тұрсынхан сардар. Одан ... - ... ... ... Жарғақтан екi бала - Қажыхан, ... бiр бала - ... Одан үш бала - ... Уызхан, Уызбай.
Уызбектен екi бала - Қанай, Жанай батырлар. Жанайдан бiр бала - ... ... би осы ... Солтүстiк өңiрдегi көп керейлердiң түп атасы болып
есептеледi. Бағлан ... ... ... ... ... ... ... қарасты Звериноголовка (Бағлан) қалашығының түбiнде,
Тобыл өзенiнiң жағасындағы Керей тоғайында жатыр. 1928 жылға ... ол ... ... ... болғаны тарихтан мәлiм. Бағлан би өз заманында
қазақ халқының айтулы ... бiрi ... ... ... есiмдi әйелiнен Архад, Фархад, Сарымұрат туады.
Фархад батырдың Гүләндам есiмдi әйелiнен үш бала - ... ... ... ... би ... ... жасы кiшi ... ханға ақылшы болыпты.
Сөйтiп ол өз заманында Алтын Орда хандығының көрнектi адамы - ... ... ... ... ... Балға, Балта, Едiге, батырлар әр ... ... ... ... басы ... болған. Кейiн олар
Ақсақтемiрдiң әскерiн басқарыпты. Едiге ... ... ... ... жаумен соғысып жүргенде ауыр жараланды. Ол сарбаздарына өзiн
Ұлытаудың ең биiк шыңына ... деп ... ... ... ... жерленедi.
Танаш бидiң Манас есiмдi iнiсi майданда қаза болады да оның келiншегi
Сәлиман жесiр ... ... ... Айша ... ... ... әйелi Сәлиманды өз ақсақалы Танаш биге қосады. Танаш биден 15
бала туады, оның 18-сы - ... ... ... ... ... ... Ақпан,
Сапу, Қаңтар, Орал, Одақ, Орман, Көшебе, Мамыр - Айша бәйбiшеден, бiреуi ... ... ... ... үлкен баласы Балғаға Сiбiр татарының бегi ... ... ... ... Одан Әзiм есiмдi жалғыз ұл туады. Әзiм
туғаннан кейiн көп ұзамай Танаш бидiң әйелi Айша ел ... ... ... ... ұл ... Баланың атын көшiп келе жатқанда туды деп Көшебе
қояды. Ел жайлауға көшiп барғанда ... iнiсi ... ... әйелi
Бәтиха да босанып ұл табады. Оның атын Жайлаубек қояды. Әзiм туғаннан кейiн
екi шешесi де ұл тапты, арты ... ... деп ... ... ... ... ... Әзiм “Сыйбала” атанып, келе-келе “Сыйбан” атанып ... ... руы ... ... Танаш бидiң ортаншы баласы Балта батыр
әртүрлi мұсылман халқынан 11 сұлу қызды атастырып алған екен. ... ... ұл ... ... тараған ел Балта Керей аталған.
Керей елiнiң қара шаңырағы Танаш ... ... ... ... ... бiрi - ... батырда қалған екен. Кейбiр шежiрешi - ғалымдар
шежiре кiтаптарында XIV ғасырдың ... ... өмiр ... ... ... би ұлы мен сол Танаштың iнiсi Аббас батырдан ... ... ... алып жүр. Кешубай сардар жас ... ... ... Сiбiр
татарларына көмектесiп, ел қорғап, жер-су үшiн орыстармен ... ... мен ... ... ... ... XVII ғасырда өмiр сүрген
Аббас керей Кешубай батырдың сүйегi ... ... ... ... ... ... ... Жамбыл ауданындағы Жамбыл ауылы мен
Суаткөл ауылдарының арасында бұрын болған ... ... ... зор кiсi ... ... бұл жер болып кеткен Кешубай бейiтiнiң
үстiнен жүргiзiлген грейдер ... ылғи ... ... аударылып, кiсi
өлiмi болып тұрады. Бұны сол маңайдағы ... ... ... ... ... ... “Кочубей” деп атаған екен. Оның ұрпақтарын
1723 жылы жазда жонғарқалмақ ... ... ... ... ... ... Көшебенiң он бiрiншi ұрпағы Қожаберген жырау былай
дейдi:
Арғы атам ту ұстаған ер ... ... тең ... ... ... жас ... ұстап, Көшебедей меңгере ме?
Шежiреге, тарихи деректерге, Қожаберген жыраудың “Ата тек”, “Баба
тiл”, “Елiм-ай!” дастандарына ... ... ... ... ... ... Омбы, Ертiс өзендерiнiң бойында болған. Шежiре бойынша Көшебе батыр
бiр соғыста ауыр ... оны ... ... баласы Жауынгер мен сарбаздары
найзаға салып алып келедi. Қазiргi Омбы қаласы орналасқан ... ... ... ... атып ... ... ... елге
Сын болды қол бастаған бiздей ерге
Шегiне соғыс салып ақырында
Тiрелдiк Танаш көл мен Абақ көлге.
Бекiнiп екi көлдiң ... тiгiп ... ... ... ... ... дәрi ... жарасына.
Тоқтаттық Есiлкөлде қалың жауды
Үздiксiз шабуылдап есе бермей..., - деген.
Осы өлең жолдарында аталған жер-сулар, орман - бәрi Омбы ... 15 бала - ... ... ... Жазы, Жомарт,
Жарқынбек, Жанат, Жауғашты, Жалайыр, Жандарбек, Жантелi, Жұмат, ... ... ... ... ... ел ... ... немесе
Жауынгер Көшебе деп аталады. Себебi, Жауынгер Көшебе батырдың бәйбiшесi -
Балумәржаннан туған тұңғышы ... Ол ... ... жырау “Баба тiл”атты
тарихи дастанында:
Көшебе тұңғышы
Жауынгер баба ер болған
Темiрдiң қолын басқарып,
Мұсылманға бел болған.
Жауынгерден өрбiген
Үлкен Көшебе Керейде..., - деп ... - ... одан екi ... ... ... ... Байболдан
- Алдаспан, одан Шiлiкшi би туады. Шiлiкшiден - Жаңбыршы, Бораншы, Құланшы,
Аққас, Қарақас, Жастабан, Жолжақсы есiмдi - 7 батыр ұл ... ... ... ... ... ... ... Ораз батырдан - Айболат, Байболат, Биболат,
Ерболат, Есболат, Жанболат, Ақболат, Сойылгер, Найзагер, ... ... ... ... ... ... Қылышбек - 17 ұл
туады. ... - 9 ... ... ... Дәурен, Ақсары, Бексары,
Жансары, Базар, Назар, Күжiгiр.
Таузардың ... ... ... ... XVI ғасырдың екiншi жартысы мен
XVII ғасырдың бiрiншi ... өмiр ... ол көп жыл бойы ... -
Қарақалпақ - Ноғай халықтарының бiрiккен әскерiн басқарып, ордабасы тархан
деген ... ... ... кiсi ... ... - 15 бала: Малыбай,
Аулабай, Жақсыбай, Садақбай, Тұрсынбай, Наурызбай, Арғынбай, ... ... ... ... ... Қарқынбай, Барқынбай,
Арыстанбай.
Толыбай сыншы арқадағы Керей ... ... ... ... басшысы
болған. Сонымен бiрге ол алдағыны болжайтын көреген, адамды да, атты ... да ... ... қара ... қаң ... әдiл би, айыр көмей, жез
таңдай шешен, ат сүрiнгенше ақыл табатын дейтiн адам болған. ... ... бойы ... ... ... ... бiрiккен әскерiн басқарып,
ордабасы-баһадүр деп атанған. Шешендiгiн, ... ... ... қазақ халқы қадiр тұтқан. Толыбай сыншыдан - 23 бала туған: Майлы би,
Өтежан, Өтеген, Өтебай, ... ... ... ... Өмiр, ... ... ... Бадыр, Едiл, Жайық, Оралбек, Тобыш, Барқыт, Өтеғұл,
Өтепберген, Өтемiс, Қожаберген жырау. Қожаберген ... ... ... болған адам. Сегiз Серi осы ... ... ... ... ... бұрын Қарабас Толыбай сыншыұлы тұралы ел
аузында сақталып қалған аңыз-әңгiменi айта кетейiк.
1647 доңыз жылы бiр күнi ... ... жау тиiп, ... ... топ саяқ атты ... соған қоса он төрт жастағы Қарабасты тұтқындап
әкетедi. Арада бiрнеше күн жол жүрiп, өздерiнiң мекенiне ... ... ... ... жас ... ... ... да олжамен бiрге хонтайшыға
әкеледi. Хонтайшы Қарабасты бiр қалмақ ... ... ... ... ... ... ... Дұшпандар қолға түскен жас баланы
келеке етiп, аяғына кiсен салып, ... күйе ... ... ... ... Бiр күнi ... бала кiсеннiң шынжырын сүйрете жүрiп, тезек теруге
барғанда, жылқының бас сүйегiн ... ... ... ... ... ... басы ... таниды. Ол басты өзi жататын қамыс ... ... Сол ... ... ылғи ... ... Сонда ол оған: “Сенi
тұлпардың басы деп кiм айтар, менi Толыбай сыншының баласы деп кiм ... ... ... ... Қазақ баласын күзететiн қартаңдау қалмақ жас ... ... ... болып, сонда қазақ тiлiн үйренген екен.
Күзетшi қалмақ бiр күнi жылқының қу басын ... ... ... ... ... сөздерiн сыртынан келiп тыңдап алады да, қалмақ
шонжарына барып оның әкесiне тартқан сыншы екенiн айтады. Қарабастың ... ... ... шонжары да оны тегiн бала емес деп ойлаған екен.
Ендi оның сол ойын ... шал ... ... тұр.Жонғар тайшысы күзетшi
шалға Қарабасты алдырады. Қалмақ ... Сен ... қай ... баласысың?”- деп сұрапты. Қарабас:
“ Мен Толыбай сыншы ордабасының ұлымын”- деп тура жауап қайтарыпты.
Қалмақтың шонжары оған тағы да: ... ат ... ... ... деп ... ... баласы:
“ Ептеп ат сынауды бiлемiн!”- деп жауап бередi. Хонтайшы: “Менiң
жылқыларымның iшiндегi тәуiр ... ... ... ... тұлпар бар ма
екен, бiлiп ... ... ... ... үш мың бес жүз ... ... тәуiр ат
болуға жарайтын асауларды көрсетiп, жылқышыларға ұстатып ... ... ... ... ... ... ... жоғын Қарабас қалмақ шонжарына ашық
айтады. Табылса құнын артығымен төлеп, сатып ... ... ... қасына
Қарабасты ертiп, бiрнеше қалмақ байларының жылқыларын аралап, аттарды сынап
көргенде тұлпар таба ... олар ... ... келе ... бiр ... ... ... Ол бiр қалмақ балықшы шалдың лашығы екен. Сол ... ... ... ... Қарабас алыстан көредi. Сыншы қазақ баласы “Ана екi ... ... деп, ... қылады. Екi жылқының бiрi - торы ала бие, бiрi ... қара кер ат ... ... ... түсе қап, биенi де, атты да айнала
жүрiп қарап шығып: “Арықтығына қарамаңыз, қара кер ... ... ... жылқы екен. Орнына жетектегi аттардан екi ат берiңiз де, ... Ал, ана бие де ... ... ... ол тұлпар болатын құлын таппайды”-
дептi. Жоңғар тайшысы балықшы шал мен кемпiрдi шақырып алып, ... ... ат ... арық қара кер бестiнi алып кетiптi.
Ауылына бiр күндiк жер қалғанда олар тағы да өзен бойында отырған екi
балықшыға кез ... ... ... ... жоңғар тайшысы екi
балықшыға екi-екiден төрт ат ... екi арық ... ... жүре берiптi.
Үйiне оралған соң, тайшыға Қарабас үш арық бестi атты күтудi өз мiндетiне
алатынын ... ... ... ендi ... еркiндiкте ұстайтын болыпты.
Қазақ баласы үш арық ... ... ... берiп, оларды жақсы
бағады. Аттарды баққанына бiр жыл толғанда тұлпар торы атты ... торы ... бел ... ... сүйемдей жерi қызыл-қоңыр болып,
арқа сүйегiнiң басқа жерi түгелдей ағарғанын көрiптi. Қарабас: ... ... ... әлi ... ... бар ... ... қалмақ тайшысына.
Арада тағы бiр жыл өткен соң, Қарабас жоңғар тайшысына ... ... ... атты ... Бала оның сүйегiнiң екi елi жерi әлi ... ... жылы ... ... ... баласы қара кер тұлпарды мiнiп, әрi-
берi жүрiп, атты ылғи суытып, таң ... ... Ол ... өзi ... ... жоңғар шонжарынан рұқсат сұрапты. Қалмақ тайшысы оның тiлегiн қабыл
алыпты. Қарабас ... және ... да ... сәйгүлiктердi қалай
таңдап, қалай баптағанына көзi қанық ... ... жас ... Ол соны ... өзi де ... үшiн үш жыл ... сүйегiн ағартқан қара кер
тұлпарды мiнiп, әуелi аса көп, қатты жүрмей, аз ғана шыға ... ... таң ... қойып жүрген екен. Ол тұлпарға жем ... ... не сұлы және ... жұғымды қара шөп берiп отырыпты. Жемдi қара
керге шамалап, ... ... ... ... ... желiп, кейде
шоқытып, кейде шауып жүрiп, келгеннен соң ... ... ... ... терiн алған атқа жемдi ел жата, түн ортасы ауа, ... ... ... ... ... бiледi екен. Тұлпарды баптап ... ол ... ... ... ... таңды көзiмен атырған екен. Әдетте ол
тұлпарды суытқан соң, отқа қоятын бопты.
Суытпаған, не таң ... терi ... ... ... ... тез
бұзылатынын, яғни қызыл май болатынын Қарабас бiлiптi. Тұтқын қара кер
тұлпарды күз, қыс бойы ... ... ... жаратыпты. Тұлпармен елiне
жетудi армандаған Қарабас қалмақ тайшысының: “Таңдаған қызыңды әперем”
дегенiне амалсыз ... қыз ... ... ... Құдай оның көктен
тiлегенiн жерден берiп, жаздың басында хонтайшының iнiсiнiң баласы келiншек
алатын болып, соның тойына зор ... ... ... ... қатар
сол тойда болатын ат ... ... ... қыс бойы ... ... қара кер ... ... сәт туды. Атқа Қарабастың өзi ... ... ... ... ол ... ... ... үкiлеп, жалын
тарап, құйрығына шоқ тағыпты. Ат айдаушы жүйрiктердi белгiлi жерден жiберер
алдында ... ... ... екi ... ... құм ... ... үстiне өзi отырып, аттардың артында кете барады. Бәйге
аттарға мiнген балалар тиiстi жерге жетiп қонып, ат ... ... ... ... ... ат ... ... кезде де Қарабас қара кер
тұлпардың екi ... құм ... ... екi басын теңдеп алып,
сәйгүлiктер қарасын үзгенше, артында келе жатыпты. ... ... ... ... ... кезде тұлпардың құлақ шекесi аздап терлей бастайды,
көзi шырадай жанып, iлгерi қарай шаба бередi. Сол шақта ол ... ... ... тежеп, қоржынды ат үстiнен алып тастап, жұлдыздай аққан ... ... ... ... сүртiп, екi тiзгiндi iркiп ұстап отырып,
барлық ... ... ... ... Қазақ!” деп ұран салып, қарақшыдан
өте шығып, ат басын тежеп, жоңғар тайшысына қарап: ... ... ... Ер ... ... ит ... ... қайыр қош, аман болындар!”
дептi. Дереу ат басын ... ... ... ... “Алаштап!” ұран салып,
iлгерi қарай жөнеле берiптi. Былай шыға ... ... қара ... ... қалмақ байына бәйге әпердiң, ендi менi аман-есен елiме
жеткiзерсiң!”- дедi де, ... ... ... ... ... ... Жәнгiрдiң орнына хан болған Шығай хан iнiсi Әз Тәукенi әскери
азамат етiп шығару үшiн жас кезiннен үлкен әскербасы, батыр ... ... ... ... бередi. Қарабас баһадүр жас Тәукенi
қолына алып жауынгерлiкке тәрбиелейдi. Тәуке онбасыдан ... ... ... атақтарға ие болған уақыттарда қалмақ ... ... ... ... ... талай рет соққы берiп, ерлiктер
көрсеткен екен. Тәуке өмiрiнiң соңына дейiн Қарабас ... ... ... ... ... Хан ... оны бас ... етiп сайлапты.
Қарабас тарханнан - 7 бала: Асқап, Рүстем, Дәстем, Алдабек, Бұқпа,
Қараша, ... ... ... 1719 жылы ... ... ... Қазыбек,
Әйтеке, Әнет билер мен ... - ... ... ... ... батырлардың ұйымдастырумен үш жүздiң игi жақсылары Әз Тәуке ханға
арнап құран оқытып, үлкен ас берiптi. Асты қарт би Әнет ... ... ... ... ... ... ... басқарыпты. Асқап
басқарған ас өте жақсы өтiптi. Қайып Әз Тәукеұлы қатты риза ... ... ... ... ... Жолбарыс, Әбiлхайыр және басқа төрелер
күншiлдiк жасапты. Қазақ ... осы аста 1720 жылы ... ... ... баласын хан етiп сайлау үшiн құрылтай өткiзбек болып келiсiптi. Үш
жүздi ... ... ... Қайып төре лайық екенi жұртқа сол ... ... Осы ас ... ... сал Қарабасұлының “Әз Тәуке хан” атты
тарихи дастанынан үзiндi келтiрейiк:
Тағдырың жазуымен дәмi бiтiп.
Жетпiс үш ... ажал ... үш ... ... ханы.
Фәниден бахи жайға Тәуке кеттi.
Ханның қырқы болғанда Қазыбек, Төле,
Әйтеке, Қожаберген мәжiлiс құрып,
“ Келер жаз ханның асы ... ... ... ... түрiп.
Үш жүздiң бектерiне хат жолданып,
Осылай ас уақыты белгiлендi.
Қ азақтың уақытша ханы болып
Жиында Қайып сұлтан ... * ... ... асы ... басқарған Асқап та едi ептi.
Қ ожаберген, Әнет пен Ер Бөгенбай,
Үш би менен Асқапқа жәрдемдестi.
Осылайша Тәукенiң жабдығы ... ... ... ер арман еттi.
Хан сайлауы боларын күткен ерге,
Аң аулап жүргенiнде қаза жеттi.
Тәукенiң басқа уәзiрi жiгерсiз боп.
Хандықтың ... шағы ... мен бек, ... ... ... ... үш жүзiмнiң өтiп кеттi.
Осыны сыртқы жаулар пайдаланып,
Бақыт құс қазағымнан ұшып ... ... ... ... ... сал 1677 жылы ... 1752 ... болған екен. Ол да Қожаберген жырау тұған Гүлтөбеде ... ... ... ... ... iрi ... әскербасы - батыр адам
болыпты. Дәстем салдың бiзге жеткен iрi шығармасының бiрi “Дәстемнама”деген
тарихи жыр.
Асқап ... - 2 ... ... ... ... сардардан - 12 ... ... ... Қалан, Қамбар, Жанкiсi, Байкiсi, Шақшақ,
Әбдiқадыр, Әбдiкәрiм, Тiлеулi, Сартай (1750-1821). Шақшақ биден - 16 ... ... ... ... ... Өстемiр, Шынтемiр,
Шыттемiр, Битемiр, Бектемiр (Сексен хажы атанып кеткен), Баһрам, Бауыржан,
Есенжан, Қайыржан, ... сал, ... серi. ... ... - 7 бала:
Көрпеш, Нәупiл, Сүйiр, Сүйiн, Сейiткерей, ... ... ... ... Серi ... ... осы арадан үзiп, Қожаберген жырау
шежiресiн жалғастырайық.
Толыбай сыншының ең кенже баласы Қожаберген жыраудың өмiрi ... ... аз ... жүрген жоқ деуге болады. Шаймұрат ... ... ... ... “Солтүстiк Қазақстан” газетiнде ... ... әр ... ... ... ... ... Белгiлi жазушы
Н.Әбуталиев 1995 жылы “Жетi жарғы” баспасынан “Ордабасы ... ... ... ... ... ... ешқандай дау
туғызбайды. Өйткенi шежiрелерiнен бастап өз өмiрiн өзi жазып кеткен адам.
Әсiресе, “Елiм-ай!” дастанының ... ... өмiр жолы ... ... ... ... кенжесi ем Қожаберген.
Бата алғам Әнет пенен Әз - ... - ... ... жайында:
“ Анамның шыққан заты Сүйiндiктен
Тұңғыш қызы Айдаболдың Ақбiлiктен”, - ... Оқуы ... ... Бұхарадан бiлiм алғам.
Өнерге құштар болып жас шағымнан
Атанып зерек шәкiрт қатарында.
Үргенiш медресесiн тәмамдағам”,- дейдi.
Бұдан арғы өмiрбаянын өз ... ... деп өз ... өнер ... деп ... менi ... он ... араласып,
Болғам жоқ молда, софы, қожа, ишан
* * *
Тiлiне араб-парсы болдым жетiк,
Оны да қолданбадым өнер етiп.
Көршi елге ... ылғи ... ... ... ... етiп. - ... ... өмiрi жайлы одан әрi:
Жорықта 45 жыл ғұмырым өттi.
Орта жас ол да менi тастап кеттi.
Ит қалмақ соғысуға ... ... ... ... жеттi.
* * *
Жасынан ер жүрегi шерге толған
Халқына қартайғанда қорған ... ... жыр ... ... бабаң болам.- дейдi.
Қожаберген бабамыздан қалған әдеби мұра көптеп саналады. ... ... ... ... бойлы Ер Есiм”, “Ер Қойлыбай”, “Қорқыт
баба”, ... ... ... ... “Ақсауыт”, “Ғасыржас”, “Дүние”,
“Жiгiттiк” т.б. толғаулары, “Қарғыс ... ... ... ... ... “Сылаң Сыр”, “Балқан, Балқан, Балқан тау”, “Қазақ пен ... ... ... “Дабыл”, “Аңырақай”, “Бозайғыр”, “Күлдiрмамай”,
“Сұлама”, сияқты күйлерi бар. Бұл ... ... ... ... iздестiру, зерттеу - болашақтың мiндетi.
Қожаберген жыраудан - 17 бала: Әли, Әди, Әсет, Есет, Әбет, Мәди, ... ... ... ... Мамай, Бағыда, Сағынбек, Бектемiс, ... (бәрi де Айша ... ... Осы 17 ... көпшiлiгi қазақ -
қалмақ соғысында шәйiт болды. Бiзге ... ең ... ұлы ... ... бар. ... батырдың сегiзiншi ұрпағы - Қаражiгiт үш баласымен бiрге
Ресейге қарасты Қорған облысының Макушин ауданында тұрады. Қаражiгiт ... ... кiсi ... Қожаберген жырау “Баба тiл” ... ... ... ... ... ... ... өңiрi мекенiм.
Мұсылманға белгiлi
Менiң де кiм екенiм.
Орта жүз Керей iшiнде,
Ашамайлы деген елiнде,
Ақылына сай боп күшi ... ... ... ... баласы
Танаш биден жаралдық
Мекендеп Батыс Сiбiрдi,
Қалың ел боп таралдық.
Танаштың ұғылы - Көшебе,
Бiздiң арғы бабамыз.
Өсiп-өндiк сол ... ... ... ... ... ер ... ... басқарып,
Мұсылманға бел болған.
Жауынгерден өрбiген,
Үлкен Көшебе Керейде
Қамалын бұзып кәпiрдiң,
Бөленген ерлiк мерейге.
Толыбай сыншы ұлымын,
Тұлпар мiнiп, ту ... ... ... ... ... ... осындай.
Дереккөзі: http://asyl-mura.petr.kz/temp.htm сай тынан алынды

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Lиаспора" сөзінің хатқа түсу тарихы мен "диаспора", "этнос" терминдерін қолдану аясы22 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
17 ғасырдың музыкалық мәдениеті19 бет
19-ғасырдағы қазақ музыкасы. 20-ғасырдағы қазақ музыкасы8 бет
5-сыныптың «Ежелгі дүние тарихы» оқулығымен оқушылардың жұмыс істеуі42 бет
SQL серверін қолданып қосымшалар жүйесін жетілдіру80 бет
SQL құрылымдық сұранымдар тілі32 бет
VІІ – Х ғасырлардағы түркілердіің соғдылармен және ирандықтармен байланысы46 бет
XIV-XV ғасырлардағы қыпшақ антропонимдері30 бет
XIX ғ. II жартысы, XX ғ. бас кезіндегі қазақ әдеби тілінің діни лексикалық сипаты5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь