Буынаяқтылар типіне жалпы сипаттама

Мазмұны.

Кіріспе.

І тарау. Буынаяқтылар типіне жалпы сипаттама.
1.1. Насикомдарға жалпы сипаттама.
1.2. Насикомдардыңдаму кезеңі.
1.3. Сыртқы құрылысы.
1.4. Ішкі құрылысы.

ІІ тарау. Бүргелер отряды.
2.1. Бүргелерге жалпы сипаттама.
2.2. Сыртқы құрылысы.
2.3. Ішкі құрылысы.
КІРІСПЕ
Табиғат байлықтарының бірі - жануарлар әлемі, ал жануарларды зерттейтін ғылым - зоология. 3оология қарқынды дамып келе жатқан және биологияның негізін қалайтын ғылым, себебі жануарлар биологиялық ғылыми зерттеулердің әрқашанда қажетті объектісі болып келеді.
Жануарлар дүниесін, олардың құрылымы және даму ерекшеліктеріне, әр түрлі зерттеу әдістеріне қарай үлкен екі топқа - омыртқалылар мен омыртқасыздарға бөлу ертеден қалыптасқан. Омыртқалылар зоологиясын - хордалылар зоологиясы деп те атайды. Бұл пән жануарлар әлеміндегі 23 типтің ішіндегі бір ғана типін - хордалыларды (Chordata) қарастырады. Ал, қалған 22 типті қамтитын - омыртқасыздар зоологиясы. Осы 22 типтердің ортақ біркелкі құрылысы болмағандықтан омыртқасыздар зоологиясының өзіндік қиындықтары да аз емес.
Органикалық дүниені ұзақ жылдар бойы жануарлар мен өсімдіктер әлеміне бөліп келді. Биология ғылымының қарқынды дамуына байланысты органикалық дүниенің құрылымы хақындағы көзқарастарды қайта қарауға тура келді. Қазіргі уақытта ғалымдар органикалық дүниені екі (өсімдіктер мен жануарлар) емес, төртке бөліп отыр: олар прокариоттар немесе монера - бір клеткалы ядросыздар (мысалы, бактериялар, көк-жасыл балдырлар): өсімдіктер, саңырауқұлақтар және жануарлар.
Жануарлар әлемі - Zoa немесе Animalia. "Zoon " - грек тілінде жануар деген сөз. Қазіргі кезде жануарлардың белгілі түрлерінің жалпы саны 2,5 миллионнан асады, олар тірі организмдердің тіршілік ететін аймағының ерекше қабаты - биосферада кең тараған.
Биосфера - грек тілінде "bios" - өмір және тіршілік, "sphaira" (сфера) - шар, қоршаған орта деген сөздерінен алынған. Биосфераға литосфераның жоғарғы қабаты, бүкіл гидросфера және атмосфераның төменгі қабаты жатады, мұнда жануарлар, өсімдіктер және басқа да тірі организмдер тіршілік етеді.
Палеонтологиялық зерттеулер нәтижесінде, яғни қазбалардан табылған өсімдіктер мен жануарлардың қалдықтарын тануға сүйене отырып, ғалымдар биосфераның негізгі пайда болу жолдарын анықтады. Ғалымдар, жердің және сондағы тіршіліктің даму тарихын басты-басты бес эраларға (архей, протерозой, палеозой, мезозой, кайнозой), ал эраларды дәуірлерге, кезеңдерге бөлді.
Архей - биосфераның ең бірінші эрасы. Болжаумен айтқанда, мұнда алғашқы қарапайым тіршіліктің түрі пайда болған. Ал тіршіліктің ең тұңғыш іздері протерозой эрасында болған.
Протерозой эрасында өмір сүрген тіршілік иелерінің қалдықтарынан радиоляриялардың, фораминифералардың іздері, губкалардың қаңқалары, буылтық құрттардың түтікшелері, моллюскалардың бақалшақтары, тіпті буынаяқтылардың да қалдықтары табылған. Осындай қазбалардың қалдықтарын анықтай отырып, протерозой эрасында жануарлардың біраз типтерінің өкілдері өмір сүргенін дәлелдеуге болады.
Палеозой эрасы - ертедегі тіршілік эрасы. Бұл эра 6 дәуірге бөлінеді: кембрий, ордовик, силур, девон, тас көмір, пермь.
Мезозой ортаңғы тіршілік эрасы 3 дәуірге бөлінеді: триас, юра, бор. Жануарлар тарихында мезозойды жорғалаушылар эрасы деп атайды.
Кайнозой эрасы - жаңа тіршілік уақыты. Бұл эра 3 дәуірге бөлінеді: палеоген, неоген, антропоген. Антропоген қазіргі біздің заманымызбен жалғасып отыр.
Биосфераның даму кезеңдері геохронологиялық кестеде (1-кесте) келтірілген. Мұнда органикалық дүниенің қандай болғанын жөне оның қарапайым күйден күрделіге қарай бағытталғаны көрсетілген.
Биосфераның пайда болуымен бірге, жер бетіндегі тірі организмдердің дамуы сыртқы қоршаған ортаның эволюциялық дамуына сәйкес қалыптасады. Эволюциялық өзгерістер әрқашанда сыртқы ортаның өзгерісіне организмдердің бейімделуімен ұштасады. Бейімделушілік организмнің әр түрлі орта жағдайларында өмір сүруіне мүмкіндік бере отырып, сонымен қатар дене құрылысының өзгермелілігін қамтамасыз етіп отырады. Мұндай өзгермелілік А. Н. Северцовтың айтқанындай ароморфоз, яғни организмнің негізгі мүшелерінің құрылысын жаппай күрделілендіруге апаратын, тіршілік әрекетін жеделдете түсетін эволюциялық процесс, организмдердің тіршілік қабілетін арттырады.
Ортаның үлкен өзгерістері ароморфоз сипатында организмдерде ірі өзгерістерді туғызып, көбіне морфологиялық-физиологиялық жағынан едәуір күрделі жаңа формалар шығуына соқтырады. Мысалы, жануарлар дүниесінде болған белгілі бір ірі ароморфоз-дардың салдарынан - бір клеткалы эукариотты қарапайым жәндіктер, көп клеткалы, екі қабатты, сәулелі симметриялы, үш қабатты және екі жақты симметриялы жануарлар пайда болған. Типтер, кластар сияқты ірі систематикалық топтар ароморфоз жолымен шыққан.
Организмдердің ортаға бейімделу жолдары сан алуан. Болмашы өзгерістер организмнің құрылым деңгейін және тіршілік қарқынын арттырмайды. Мұндай өзгерістер "жеке бейімделушіліктер - идиоадаптация" деп аталады. Мысалы, жаңа жағдайға бейімделуіне байланысты су түбінде тіршілік ететін скат тұқымдастарының денесі жалпайған, арқасы құрсағына қабысқан, құйрық қанаттары жойылған және реңі су түбіндегі топырақ түстес болып келеді. Осы өзгерістердің бәрі су түбіндегі тіршілік қалпына сәйкес "жеке бейімделушіліктер" болып табылады. Мұнда скаттардың құрылысында ешқандай күрделілену болған жоқ. Түрлер, туыстар, тұқымдастар сияқты ұсақ систематикалық топтар идиоадаптация жолымен шыққан.
Әрбір тірі организм біртұтас, оның жүйелері, бөліктері мен мүшелері бір-бірімен тығыз байланысты. "Корреляция" немесе мүшелердің бір-біріне қатысты даму заңдылығын Ж. Кювье (1812) ашты. Жануарлардың эволюциялық дамуында белгілі бір мүшенің қызметі (функциясы) және құрылысы өзгерсе, соған сәйкес коррелятивті өзгерістер басқа мүшелерде де байқалады. Мысалы, буынаяқтыларда эволюциялық дамуының нәтижесіндегі прогрессивті өзгерістерінің бірі - хитинді кутикулярлы сыртқы қаңқасының пайда болуы. Хитинді қатты кутикуланың пайда болуы басқа мүшелерге әсер етпей қоймады. Тұтас жатқан тері - бұлшықет қапшықтары қатты кутикула астында қызметін атқара алмай, жеке-жеке орналасқан бұлшықеттерге бөлінді; екінші реттік қуыс (целом) тірек қызметін жойып, аралас қуысқа (миксоцель), негізінен тасымалдаушы (трофикалық) қызметін атқаруға айналды. Дененің өсуі тек түлеу арқылы жүретін болды, т. б. Міне, кутикуланың пайда болуы, басқа мүшелердің функциясы мен құрылысының өзгерісіне себеп болды. Палеонтологтар осы "корреляция" әдісін қолдана отырып, жойылып кеткен жануарлардың қалдықтарына қарап олардың бейнесін анықтай алады.
Жануарлар топтары арасындағы туыстық байланыстарды анықтауға биогенетикалық заң маңызды қызмет атқарады (Мюллер, 1864, Геккель, 1866, Северцов, 1939). Биогенетикалық заң бойынша әрбір жеке организм өзінің оқшау дамуында (онтогенезде) ертедегі арғы тектерінің тарихи даму процесіндегі (филогенездің) өте маңызды өзгерістерін қайталап отырады, немесе онтогенез филогенездің қысқаша қайталануы. Ұрықтың және личинканың дамуын зерттей отырып, тіпті, бір-бірінен алшақ тұрған жануарлардан ортақ туыстық белгілерді табуға болады. Бұл онтогенез бен филогенездің арасындағы терең байланыстылықты көрсетеді.
Органикалық дүниенің тарихи дамуының заңдылықтарын, эволюциялық процестің жолдарын, бағыттарын және қозғаушы күштерін, ағылшын ғалымы Чарльз Дарвин "Табиғи сұрыпталу жолымен түрлердің шығуы немесе тіршілік үшін күресте қолайлы өскен тұқымдардың сақталып қалуы" (1859) деген классикалық еңбегінде дәлелдеп берді.
Органикалық дүниенің тарихи даму (эволюция) заңдарына, палеонтологиямен бірге салыстырмалы анатомияға, эмбриологияға сүйене отырып, жануарлардың эволюциялық дамуын, шығу тегін анықтауға болады. Кейінгі кезде тіршіліктің тарихи дамуы туралы мәліметтердің қатарын бағалы мәліметтермен толықтыруда экспериментальды зоология мен биохимияның маңызы артып келеді.
Жануарларды зерттейтін ғылым - зоология (Zoon - грек тілінде жануар, logos - ғылым, ілім). Зоология - жануарлар әлемінің алуан түрлілігін, олардың сыртқы және ішкі құрылысын, зат алмасу процесін, тіршілік ету ортасы мен өзара қарым-қатынасын, таралуын,
        
        Мазмұны.
Кіріспе.
І тарау. Буынаяқтылар типіне жалпы сипаттама.
1.1. Насикомдарға жалпы сипаттама.
1.2. ... ... ... ... Ішкі ... ... ... отряды.
2.1. Бүргелерге жалпы сипаттама.
2.2. Сыртқы құрылысы.
2.3. Ішкі құрылысы.
КІРІСПЕ
Табиғат байлықтарының бірі - ... ... ал ... зерттейтін
ғылым - зоология. 3оология қарқынды дамып келе жатқан және ... ... ... ... ... биологиялық ғылыми зерттеулердің
әрқашанда қажетті объектісі болып келеді.
Жануарлар дүниесін, олардың ... және даму ... ... ... ... қарай үлкен екі топқа - ... ... бөлу ... ... ... зоологиясын -
хордалылар зоологиясы деп те ... Бұл пән ... ... 23 типтің
ішіндегі бір ғана типін - хордалыларды (Chordata) қарастырады. Ал, ... ... ... - омыртқасыздар зоологиясы. Осы 22 ... ... ... ... ... ... ... да аз емес.
Органикалық дүниені ұзақ жылдар бойы жануарлар мен өсімдіктер әлеміне
бөліп келді. Биология ғылымының қарқынды ... ... ... ... хақындағы көзқарастарды қайта қарауға тура келді. Қазіргі
уақытта ғалымдар органикалық дүниені екі ... мен ... ... ... отыр: олар прокариоттар немесе монера - бір ... ... ... ... ... өсімдіктер,
саңырауқұлақтар және жануарлар.
Жануарлар әлемі - Zoa немесе Animalia. "Zoon " - грек тілінде жануар
деген сөз. ... ... ... ... ... ... саны ... асады, олар тірі организмдердің тіршілік ететін аймағының ерекше
қабаты - ... кең ... - грек ... "bios" - өмір және ... ... (сфера)
- шар, қоршаған орта деген сөздерінен алынған. Биосфераға ... ... ... гидросфера және атмосфераның төменгі қабаты жатады,
мұнда жануарлар, өсімдіктер және ... да тірі ... ... ... ... ... яғни ... табылған
өсімдіктер мен жануарлардың қалдықтарын тануға сүйене отырып, ғалымдар
биосфераның негізгі пайда болу ... ... ... ... және
сондағы тіршіліктің даму тарихын басты-басты бес ... ... ... ... ... ал ... ... бөлді.
Архей - биосфераның ең бірінші эрасы. Болжаумен айтқанда, мұнда алғашқы
қарапайым тіршіліктің түрі пайда болған. Ал тіршіліктің ең ... ... ... ... ... өмір сүрген тіршілік иелерінің қалдықтарынан
радиоляриялардың, фораминифералардың іздері, губкалардың ... ... ... ... ... тіпті буынаяқтылардың
да қалдықтары табылған. Осындай қазбалардың қалдықтарын анықтай отырып,
протерозой эрасында жануарлардың біраз ... ... өмір ... ... ... - ертедегі тіршілік эрасы. Бұл эра 6 дәуірге бөлінеді:
кембрий, ордовик, силур, девон, тас ... ... ... ... ... 3 дәуірге бөлінеді: триас, юра, бор.
Жануарлар тарихында мезозойды жорғалаушылар эрасы деп ... ... - жаңа ... ... Бұл эра 3 ... ... неоген, антропоген. Антропоген қазіргі біздің ... ... даму ... ... ... ... ... органикалық дүниенің қандай болғанын жөне оның қарапайым
күйден күрделіге қарай бағытталғаны көрсетілген.
Биосфераның ... ... ... жер ... тірі организмдердің
дамуы сыртқы қоршаған ортаның эволюциялық ... ... ... ... ... сыртқы ортаның өзгерісіне организмдердің
бейімделуімен ... ... ... әр ... ... өмір сүруіне мүмкіндік бере отырып, сонымен ... ... ... ... етіп ... ... ... А.
Н. Северцовтың айтқанындай ароморфоз, яғни организмнің ... ... ... ... ... ... ... жеделдете
түсетін эволюциялық процесс, организмдердің тіршілік қабілетін арттырады.
Ортаның үлкен өзгерістері ... ... ... ірі
өзгерістерді туғызып, көбіне морфологиялық-физиологиялық жағынан едәуір
күрделі жаңа формалар ... ... ... жануарлар дүниесінде
болған белгілі бір ірі ароморфоз-дардың салдарынан - бір ... ... ... көп клеткалы, екі қабатты, сәулелі
симметриялы, үш қабатты және екі ... ... ... ... ... ... сияқты ірі систематикалық топтар ароморфоз жолымен шыққан.
Организмдердің ... ... ... сан алуан. Болмашы өзгерістер
организмнің құрылым деңгейін және тіршілік қарқынын ... ... ... ... - ... деп аталады. Мысалы,
жаңа жағдайға бейімделуіне ... су ... ... ететін скат
тұқымдастарының денесі жалпайған, арқасы құрсағына қабысқан, ... ... және реңі су ... ... ... болып келеді. Осы
өзгерістердің бәрі су ... ... ... ... ... болып табылады. Мұнда скаттардың құрылысында ешқандай
күрделілену болған жоқ. Түрлер, туыстар, ... ... ... ... ... ... шыққан.
Әрбір тірі организм біртұтас, оның жүйелері, бөліктері мен мүшелері бір-
бірімен тығыз байланысты. "Корреляция" немесе мүшелердің бір-біріне ... ... Ж. ... (1812) ... ... ... дамуында
белгілі бір мүшенің қызметі (функциясы) және құрылысы өзгерсе, соған ... ... ... ... де ... Мысалы,
буынаяқтыларда эволюциялық ... ... ... бірі - ... ... ... қаңқасының пайда болуы.
Хитинді қатты кутикуланың пайда болуы басқа мүшелерге әсер ... ... ... тері - ... қапшықтары қатты кутикула астында ... ... ... ... ... ... ... реттік
қуыс (целом) тірек қызметін жойып, аралас қуысқа (миксоцель), негізінен
тасымалдаушы ... ... ... ... Дененің өсуі тек түлеу
арқылы жүретін болды, т. б. Міне, кутикуланың ... ... ... ... мен ... өзгерісіне себеп болды. Палеонтологтар осы
"корреляция" әдісін қолдана ... ... ... ... ... олардың бейнесін анықтай алады.
Жануарлар топтары арасындағы туыстық ... ... заң ... ... атқарады (Мюллер, 1864, Геккель, 1866,
Северцов, 1939). Биогенетикалық заң бойынша ... жеке ... ... ... ... ... арғы ... тарихи даму
процесіндегі (филогенездің) өте маңызды ... ... ... ... ... ... қайталануы. Ұрықтың және личинканың
дамуын зерттей отырып, тіпті, бір-бірінен алшақ тұрған жануарлардан ... ... ... ... Бұл ... бен филогенездің арасындағы
терең байланыстылықты көрсетеді.
Органикалық дүниенің ... ... ... ... ... ... және қозғаушы күштерін, ... ... ... ... ... ... ... шығуы немесе тіршілік
үшін күресте қолайлы өскен ... ... ... (1859) ... еңбегінде дәлелдеп берді.
Органикалық дүниенің тарихи даму (эволюция) заңдарына, палеонтологиямен
бірге салыстырмалы анатомияға, ... ... ... жануарлардың
эволюциялық дамуын, шығу тегін анықтауға болады. Кейінгі кезде тіршіліктің
тарихи дамуы туралы мәліметтердің қатарын бағалы мәліметтермен ... ... мен ... ... ... ... ... ғылым - зоология (Zoon - грек тілінде жануар,
logos - ғылым, ... ... - ... әлемінің алуан түрлілігін,
олардың сыртқы және ішкі құрылысын, зат алмасу процесін, тіршілік ... мен ... ... ... ... шығу ... тарихи даму
зандылықтарын, табиғаттағы және адам өміріндегі маңызын зерттейтін ғылым.
Зоология басқа да биологиялық ... ... ... және ... (организмдердің сыртқы және ішкі
құрылысын зерттейтін ... ... ... микроскопиялық
құрылысын зерттейтін ғылым); физиология және биохимиямен (организмдердің
және олардың мүшелерінің ... ... ... химиялық
өзгеріске ұшырау процестерін зерттейтін ғылым); цитологиямен (клеткалардың
құрылысын, атқаратын қызметін, дамуын ... ... ... ... ... ... даму зандылықтарын зерттейтін
ғылым); генетикамен (организмдердің тұқым қуалауы және өзгергіштігі ... ... ... ... ... ... зерттейтін ғылым); палеонтологиямен (құрып кеткен қазба
организмдерді зерттейтін ғылым); систематикамен ... ... ... және олардың эволюциялық, дамуының тарихи тізбегін анықтау
туралы ғылым).
Жануарлардың алуан түрлерін зерттей ... ... ... әр ... ... мақсаттарына, әдістеріне қарай зоология - бірнеше
салаларға бөлінеді: протистология немесе ... - ... ... ... - ... (паразиттік тіршілік ететін);
карцинология - шаян-тәрізділерді; арахнология - өрмекшітәрізділерді;
акарология - кенелерді; ... - ... ... ... - моллюскаларды (жұмсақ денелілерді); ихтиология -балықтарды;
герпетология - қосмекенділер мен бауырымен жорғалаушыларды; орнитология ... ... ... ... зерттейтін ғылым.
Жануарлардың табиғаттағы және адам өміріндегі маңызы ете зор және ... ... ... ... ... ... табылады. Азық-түлік, әр
түрлі өнеркәсіп шикізат өнімдерін: ет, май, сүт, ... жүн, бал, ... ... ... және т. б. ... ... пайдасы мұнымен
бітпейді. Олардың көпшілігі ауыл ... ... ... ... ... жануарларға азықтық қорлары мен ... ... ... ... ... ... қатар ауыл шаруашылығына көптеген зиян
келтіретін түрлері де бар: шегірткелер, ... ... ... ... ... ... отрядына жататын тышқандар.
Сонымен қатар жануарлардың кейбір түрлері адамға және ... ... ... ... ... және ... паразиттері
болып табылады (масалар, соналар, кенелер, ... ... ... ... ... ... әрекеті мен табиғатқа жасаған ықпалынан көптеген
жануар түрлерінің саны едәуір азайып кетті, ал кейбіреулері ... ... ... ... ... қорғау проблемалары, сонымен ... ... ... ... ... шықты. Табиғатты қорғау және
оны бірқалыпты сақтау ... ... ... құжаттарда айтылып,
арнаулы "Қызыл кітапқа" дүние жүзіндегі құрып бара ... және саны ... ... жануарлар мен өсімдіктер туралы бірнеше құнды мағлұматтар
енгізілген.
Жануарларды зерттеу, олардың ... ... ... ... ... табиғаттағы қорын сақтау зоология ғылымының басты міндеті.
Жануарлардың құрылысы мен тіршілік етуі ... ... ... ... ... ... ... белгілі болған. Олар өздері аулаған
жануарлардың сырт ... ... ... қабырғасындағы тастарға және
күркелерінде қалдырған сүйектерге ойып салып ... ... ... бірінде жүрегі айқын көрсетілген піл суреті бар. Сонымен қатар
аралар балын жинап жүрген әйел бейнесі де ... ... ... қазба
қалдықтарын зерттеу нәтижесінде белгілі болып отыр.
Ал жануарларды ғылыми негізде зерттеп, зоологияның дамуына ең алғаш жол
ашқан гректің ұлы ... және ... ... ... IV ғасыр біздің
заманымызға дейінгі) болды. Аристотель жануарлар классификациясын ... ... ... ... Ол жануарлардың 500-ден аса
түрлерін зерттеп, оларды 2 топқа бөлген:
1) "энойма" - қаны бар ... 2) ... - қаны жоқ ... ... қанды жануарларға: 1) тірі туатындарды (аңдарды); 2)
құстарды; 3)бауырымен ... ... 4) ... ... ... 1) ... ... 2) шаян
тәрізділерді; 3)моллюскаларды (басаяқтылардан басқа); 4) ... және ... ... ... ұсақ ... үшінші "chaos" - тобына жатқызды.
Аристотель көптеген кітаптар жазған. Ол насекомдардың толық және шала
дамуын, құстардың көшу және ... ... ... зәр ... ... мүшелерін айқын бейнеледі, сүтқоректілерді жұптұяқтыларға,
балықтарды ... мен ... ... ... ... ... деген еңбегінде жануарлар туралы көзқарасын ... ... және ... сыртқы және ішкі мүшелеріне сипаттама
берді, ал бұл ... ... ... сипаттамасына алып
келді. Аристотель "Жануарлардың дене ... ... ... ... тканьдер және бірыңғай емес "мүшелер" бөлімдерін
ажыратты, ал "Жануарлардың пайда ... ... ... ... мен ... туралы айтты. Аристотель өз еңбектерінде ... ... ... ... ... көбісі сақталмаған. Аристотельдің ... ... көп ... бойы ... ... ... ... жайындағы алғашқы түсініктердің бастамалары әрі
қарай дами алмады, өйткені феодалдық қоғам жағдайында ... ... және ... ... ... ... ... ісі деп саналып,
зерттеушілер қатты қуғынға ұшыраған. Тек XV ғасырдан бастап ... ... ... ... ... да дами ... XVI-XVH
ғасырларды жинақтау ғасыры деп атауға болады. Жануарлар, өсімдіктер әлемі
туралы негізгі түсініктер қалыптаса ... ... ... ішкі ... туралы да шығармалар шыға бастады. Олардың авторлары
швед ... К. ... және ... ... Г.Ронделе, П. Белона.
Зоологияны дамытуда үлкен үлес қосқан голланд ғалымы Антон ван ... және ... ... ... Гук (1635-1703). А. Левенгук
қарапайым құрылысты ... ... ... рет бір ... ... ... ал Р. Гук ... тозағашының құрылысын зерттеп, оның
клеткадан тұратынын анықтады. Р.Гук ... ... ... ... ұсақ ... физиологиясын бейнелеу" (1665) деген еңбегінде
тұңғыш рет ... ... ... ... швед ... Карл ... (1707-1778) жасаған системасын
жұртшылық мойындады. Ол өзінің "Табиғат системасы" (Systema naturae, ... ... ... ... мен ... ... ұқсастықтары мен
айырмашылықтарына сүйене отырып, ең кіші бірлікті түр деп ... ... - ... ... - ... ал ... класқа біріктірді.
К.Линней өсімдіктердің 7540 түрін зертгеп, оларды 24 класқа бөлді, ... 4200 ... ... ... 6 ... ... 1) Сүтқоректілер -
Mammalia; 2) Құстар - Aves; 3) Хайуандар - Amphibia - ... мен ... 4) ... - Pisces; 5) ... ... 6) Құрттар - Vermes (бұл ... ... және ... ... ... ... Линнейдің өсімдіктер мен жануарлардың түр және туыс аттарын латын
тілінде атауды үсынуы ең негізгі ... ... ... Мұны ... ... бинарлық ("би" - екі) номенклатура деп атайды. Осы күнге
дейін ... ... ... ... ... ... атауды қолданып
келеді. Мысалы, Сіmex lectularius - төсек қандаласы, С. ... - ... ... sabuletoram - құм сонасы, Т.subsabuletoram - ... ... - ... ... Т. bovinus - өгіз ... барлық особьтары үшін туыс аты ортақ болады. Мысалы, төсек және
құс қандаласына Сітех туыс аты ортақ. Ал соналарға Tabanus туыс аты ... аты түр ... ... ... ... жазылады. К. Линней ботаника
тіліне өзгерістер енгізіп, ботаникалық тіл қорын жетілдірді. ... ... ... ... ... ... ... түрлері" т. б. К. ... ... ... түсініктерді толық қуаттап, түр өзгермейді жаратушы қанша ... ... түр ... ... ... ... болған.
XVIII ғасырдың аяғында және XIX ғасырдың басында органикалық дүние
жөнінде эволюциялық ... ... ... айтыла басталды.
Француз ғалымы Жорж Луи Бюффон (1707-1788) өзінің "Табиғат тарихы" (1749)
деген ... үй ... ... ... ... ... бірі ... ғалымы Жан Батист Ламарк (1744-
1829) болған. Ол өзінің ... ... (1809) ... ... ... ұзақ ... ... сыртқы ортаның әсерінен организмдердің
үздіксіз өзгеріп отыратындығын көрсеткен.
Ж. Б. ... ... ... көп ... ... Ол ... екі топқа бөлді: омыртқасыз жануарлар, ... ... ... 10 ... топтастырды: 1. Инфузориялар класы. 2.
Полиптер. 3.Сәулелілер. 4. Құрттар. 5. Насекомдар. 6. ... ... ... ... 9. ... ... ... 10. Моллюскалар. Омыртқалы жануарларды 4 ... 1. ... ... ... ... қос ... 3. Құстар. 4. Сүтқоректілер. Осы 14 класқа бөлінген жануарларды Ж.
Б. ... ... ... оның ... ... ... ... күрделілене түсуіне байланысты жоғары сатыға
көтеріледі), жоғары сатысына құстар мен сүтқоректілерді ... ... ... күрделілене түсуін Ж. Б. Ламарк "градация" (жоғары
көтерілу) деп ... ... ... ... ... ... прогреске ұмтылушылық қабілеті болуынан деген пікірде болған.
Ж. Б. Ламаркпен қатар ... ... Жорж ... ... ... ... мен ... туралы ілімнің негізін
салды. Сонымен қатар систематиканың да дамуын жалғастырды. Ж. Кювье ... ... ... 1825 жылы системаға "тип" ... ұғым ... олар 4 ... ... 1) омыртқалылар типі, 2) жұмсақ ... ... ... 4) ... ... ... мынандай
кластарды енгізді: 1. Сүтқоректілер. 2. Құстар. 3.Қосмекенділер мен
бауырымен жорғалаушылар. 4. ... ... ... ... ... 2. Қанатаяқтылар. 3. Бассыздар. 4. Иықаяқтылар (иін). 5.
Бауыраяқтылар. 6. ... ... ... 1. ... ... 2.
Шаянтәрізділер. 3. Өрмекшітәрізділер. 4. Насекомдар. Сәулелілер типіне: 1.
Тікентерілілер. 2. ... 3. ... 4. ... 5. ... Кювье, Линней сияқты, түр өзгермейді деді. Типтердің өзгермейтіндігі
және тұрақтылығы туралы метафизикалық ұғымды қолдады.
Ж. Кювьемен қатар орыс ... К. Бэр ... ... ... жол ... Ол жеке ... ... дамуына
арнап "Жануарлардың даму тарихы" (1834) деген екі томдық кітап жазды, мұнда
ол жануарлардың дамуы бір клеткадан басталатындығын ... ... ... жеке ... ... ... және ұрық күрделі
организмге бірте-бірте даму процесінің нәтижесінде айналатынын көрсетті. К.
Бэрдің тағы бір ... ол ... ... ... ашты.
К. Бэр түрлі жануарлардың ұрықтарының даму жолдарын зерттеп, оларды
төрт типке бөлді (Ж. Кювьенің бөлген ... ... К. Бэр ... ... ... "түр ... ұшырайды және тұрақты болмайды"
деген пікірді қолдамады.
Орыстың көрнекті эволюционисі К. Ф. ... ... ... ... даму ... зерттеді.
XIX ғасырда ілімді толық дәлелдеп, оған материалистік түсінік берген
атақты ағылшын ғалымы Чарлз Дарвин ... ... Ол ... ... "Түрлердің табиғи сұрыпталу жолымен пайда болуы немесе тіршілік
үшін күресте қолайлы жағдайға ... ... ... (1859) деген
еңбегінде жариялады. Осыған орай биология ілімінің бір саласы - ... ... атқа ие ... шығу ... (1864), "Үй ... мен ... өсімдіктердің
өзгеруі" (1868), "Адамның тегі және жыныстық сұрыптау" (1871), "Адам мен
жануарлар ... ... ... (1872) ... ... Ч. Дарвин
эволюциялық теорияларын жеке зерттеп, түрлердің тегі және ... ... ... Дарвиннің пікірі бойынша, органикалық дүние
эволюциясының негізгі қозғаушы күштері - ол тұқым ... ... үшін ... пен ... ... ғасырда ботаник Матиас Шлейден (1804-1881) және зоолог Теодор Шванн
(1810-1882) клетка теориясын ... ... ... Т. ... "Жануарлар мен
өсімдіктердің құрылысы мен өсуіндегі сәйкестік туралы ... (1839) ... ... ... жануарлардың денесі
клеткалардан құралатындығын, ... ... ... ... ... ... және ... тканьдер клеткалардан құралатындығын
дәлелдеген. М. Шлейден цитогенезис теориясын ұсынған.
XIX ғасырдың екінші ... ... ... Фриц ... ... ... ... (1834-1919) биогенетикалық заңды ашты. Заңның тұжырымы:
"Әрбір особь жеке дамуында өз түрінің даму ... ... ... ... - филогенездің қысқаша да шапшаң қайталануы". Э. Геккель
"Жалпы морфология" (1866) ... ... ... ... ... ... бен филогенездің арасындағы терең байланыстылықты
көрсетті және онтогенез белгілерінің екі типін көрсетті: палингенез - арғы
тегінің ... ... - ... ... ... пайда
болған екінші реттік белгілері.
XIX ғасырдың аяғында және XX ғасырда ашылған жаңалықтармен ... ... ... ... ... ... салалары
өркендеп дами бастады.
Систематика, зоогеография және фаунистиканың дамуында М. А. Мензбир,
П.П.Сушкина, ... ... A. B. ... В. Г. Гептнер, Г. П.
Дементьевтің және ... ... ... орны ... ... - Н. Ф. Рулье, Б.М. Житков, Д. М. Кашкаров, А. ... т. б. ... үлес ... В. О. ... П. Сушков және А.
Борисяк - эволюциялық палеонтологияның, И. М. ... және ... ... ... зор ... қосты.
Салыстырмалы эмбриология ілімінің негізін салушылардың қатарында
көрнекті орыс ғалымдары А. О. ... ... және И. И. ... ... Олар ... ... даму ... зерттеп, ұрық
жапырақшаларының (экто дерма, энтодерма және мезодерма) ... ... ... ... ұрық ... ұқсас болатындығын,
органикалық дүниенің бірлігін дәлелдеп берді.
Эволюциялық эмбриологияның проблемаларын белгілі дәрежеге жеткізген
атақты ... А. Н. ... И. И. ... П. П. ... П. ... ... Г.А.Шмидт.
Жануарлардың салыстырмалы анатомиясы мен морфологиясының негіздерін
зерттеуде көп еңбек ... ... В. Н. ... В. А. ... В. ... И. И. ... Б. А. ... т.б.
Эволюциялық морфология негіздерінің мәселелерін шешуде көрнекті
ғалымдар академик A. H. Северцов (1866-1936), И. И. ... ... ... ... A. H. ... ... негізгі бағыттары ароморфоз,
идиоадаптация және дегенерациядан құралатынын анықтап берді. A. H. Северцов
"Морфология эволюциясының ... (1939) ... ... ... ұсынды.
Паразитологияның даму тарихы Е. Н. Павловский (1884-1965), В. А. Догель
(1882-1955), К. И. ... ... В. Н. ... ... Е. ... ... өсімдерімен байланысты. Бұл ... ... ... ... ... қадам жасалды.
Академик Е. Н. Павловский трансмиссивті (тасымалдаушы) аурудың "табиғи
ошағы" теориясын ұсынып, адам мен үй ... осы ... ... ... ... И. ... трематодтар, цестодтар және нематодтар құрттарын жан-
жақты зерттеп, көп ... ... ... ... ... үлкен
үлес қосты.
В. А. Догель бір-бірімен байланысты үш салада - ... ... және ... ... ... ... В. А. Догельдің ең атаулы еңбектері: ... - ... ... ... (1962), ... салыстырмалы
анатомиясы" (1938). 1934 жылы "Омыртқасыздар зоологиясы" деген оқулығы
бірінші ... ... ... ... В. А. ... көмегімен біздің
елде балықтарды зерттеу жұмыстары іске асты. 1930 жылы В. А. ... ... ... келіп, балықтарда болатын паразит ... 1934 жылы В. А. ... ... ... балықтарының паразиттері"
деген монографиясын шығарды. 1938 жылы ... ... ... ... ... ... паразиттері" деген монографиясын шығарды.
1941-1944 жылдары В. А. Догель Алматыда, Қазақ Мемлекеттік университеті
биология факультетінде жұмыс істеді. ... ... ... ... ... ... Қазақстанда ихтиологияның,
ихтиопаразитологияның дамуына біраз үлес қосты.
Республикамыздағы паразитология мен гельминтологияның дамуына өздерінің
үлестерін қосқан И. Г. Галузо, Р. С. ... Е. В. ... К. Б. ... ... ... ... ... бірі - энтомология. Энтомологияның
дамуы насекомдардың практикалық және ... ... ... көпшілігі ауыл шаруашылығының басты зиянкестері, адамға ... әр ... ... ауру ... ... ... ... де көп. Сондықтан насекомдарды жан-жақты зерттеу, зиянкестерге
қарсы шара ... ... ... энтомологияның негізгі міндеті.
Энтомологияның дамуына үлкен үлес қосқандар: Н.А.Холодковский, А. ... Б. Н. ... Г. Я. ... A. A. ... А. ... М. С. ... В. В. Шевченко, А. М. Дубицкий, П.И.Мариковский,
Т. Н. Досжанов.
Қай ғылым саласы болсын оның дамуына, ғылым ретінде ... ... көп ... ... ... жаңа зерттеу әдісі ашылса, соғұрлым
жануарлардың жаңа белгілері, түрлері табылады. Мысалы, XX ғасырдың ... ірі ... бірі - жаңа ... ... ашылуы болды.
Зоология - қазіргі уақытта тез дамып келе жатқан ғылым. Оның табыстарын
жоғалтып алмай, жануарлар ... ... және ... ... ... табиғат байлықтарын көбейту ісі әрбір адамның борышы.
БУЫНАЯҚТЫЛАР ТИПІ - ARTHROPODA
Жануарлар дүниесіндегі жер жүзінде кең таралған және түрлерінің ... ең көбі - ... ... ... 2,5 ... астам түрі бар.
Жануарлар жүйесіндегі қалған 22 типтің түр саны буынаяқтыларға жетпейді.
Буынаяқтылар типіне шаянтәрізділер, ... ... ... жатады. Бұлардың барлығына тән белгілерінің бірі - аяқтары
бірнеше буындарға бөлінген, буынаяқтылар деп аталатыны да осыдан. Олар ... ... және ... ... ... Денесі екі
немесе үш бөлімге бөлінеді: баскеуде, құрсақ немесе бас, кеуде, құрсақ.
Денесін хитинді ... ... ... Ол ... ішкі ... қорғайды және оның ішкі жағына бұлшықеттер бекінеді. Хитинді
кутикула өспейтін, созылмайтын қосынды, сондықтан ... ... ... ... Бұлшықеттері көлденең салалы - жолақ, тез жиырыла
алады.
Буынаяқтылар - дара ... ... ... ... ... және ... дамудың ұзақтығы өзгеріп тұрады. Даму
кезеңі әр ... тура даму ... ... ... даму - ... ... шала түрленіп даму -гемиметаморфоз, толық түрленіп даму ... ... даму - ... ... даму ... мұхиттарда, теңіздерде, тұщы су қоймаларында, ыстық су
қайнарларында, қарлы жерлер мен мұздарда, топырақ ... ... ... көп ... Адамда, жануарлар мен өсімдіктерде паразиттік тіршілік
ететін түрлері де бар.
Буынаяқтылардың ... және адам ... ... зор. Олар - ... ... ... және ... жұқпалы ауруларды
таратушылар, ... ... ... және орман шаруашылығының
зиянкестері. Бірақ екінші жағынан буынаяқтылар азық-түлік және ... ... ... әрі ... тозаңдандыруға қатысады,
топырак құнарлылығын арттырады және өздері адамға ... ... ... ... ... ... адам тамаққа да пайдаланады.
Буынаяқтылар типі төрт тип тармағына ... ... ... ... - Trilobitomorpha, ... ... ... ... алушылар - Tracheata.
• ЖЕЛБЕЗЕКТЫНЫСТЫЛАР ТИП ТАРМАҒЫ - BRANCHIATA
• ШАЯНТӘРІЗДІЛЕР КЛАСЫ - CRUSTACEA
• ТРИЛОБИТТӘРІЗДІЛЕР ТИП ... - ... ... ... - ... ... ТИП ТАРМАҒЫ - CHELICERATA
• СЕМСЕРҚҰЙРЫҚТЫЛАР КЛАСЫ - XIPHOSURA
• АЛЫПҚАЛҚАНШАЛЫЛАРКЛАСЫ-GIGANTOSTRACA
• ӨРМЕКШІТӘРІЗДІЛЕР КЛАСЫ - ARACHNIDA
• КЕҢІРДЕКПЕН ... ... ТИП ... ... ... КЛАСЫ-MYRIAPODA
• НАСЕКОМДАР НЕМЕСЕ АЛТЫАЯҚТЫЛАР КЛАСЫ -INSECTA, S.HEXAPODA
Эволюциялық даму ... ... ... арғы ... ... ... (Polychaeta) екендігіне күмән жоқ. Оларды
байланыстыратын ұқсастық белгілері өте көп: үш ... екі ... ... де ... сегменттелген және кутикула қабатымен
қапталынған, жылжу (локомоторлы) мүшелері ... ... ... ... (ас қорыту, нерв жүйесі т. б.), даму ... ... Осы ... ... 1817 жылы ... ғалымы Ж. Кювье буылтық
құрттар (Annelida) мен буынаяқтылар (Arthropoda) типін Articulata деген бір
топқа біріктірген. ... да, ... ... ... ... олардың өзіне тән біраз күрделі ерекше белгілері бар.
БУЫНАЯҚТЫЛАРДЫҢ ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ
Буынаяқтылардың денесі кутикула ... ... ... ... ... өте ... Ол үш ... түрады: астыңғысы
- өте жұқа аморфты ... ... оның ... бір ... ... ... гиподерма - тірі қабаты және гиподерма клеткаларының
бөлінуінен (өлген клеткалардан) пайда ... - ... ... ... ... туындысы. Оның өзі үш қабатқа бөлінген: гиподермамен
жанасып жататын - эндокутикула, содан кейін экзокутикула және ... ең ... ... ... балауызға өте бай, ішкі денедегі
ылғалды сыртқа шығармай жануарды ... ... ... ... ... ететін буынаяқтыларда бұл қабат дамымай, тек құрлықта ... ... ... ... Экзокутикула мен эндокутикула қабаты
суларға, минералды тұздарға, органикалық заттарға және әр түрлі түс беретін
ферменттерге бай, ... ... ... ... заты ... ... ... хитинді кутикула деп атайды. Хитин -
өспейтін, созылмайтын, ешбір ... ... ... сілтілерде
және органикалық ерітінділерде ерімейтін өте берік зат. ... ... ... chiton - тері, қабық) деген терминді, насекомдардың қатты
кутикула қабығын зерттеп, 1823 жылы француз ғалымы Л. Одье ... ... ... ... ... ... ұзын ... бір-бірімен (3-1,4
гликозоидты байланыстармен жалғасқан, N-ацетилглюкоза-миндерден тұрады.
Хитин кутикуланың яғни сыртқы қаңқаның негізгі ... ... ... етіп ... және ... қызметтерін атқарады.
Буынаяқтылардың кутикуласында ғана емес, сондай-ақ ... ... ... да ... ... тек ... ... ферменттері N-
ацетилглюкозаминге дейін ыдыратады. Олар ... ... ... ас ... ... ... кейбір ұлуларда және буын-
аяқтыларда (түлеу кезінде) табылды.
Хитиннің осындай қасиеттеріне ... ... ... өсуі түлеу арқылы жүреді. Түлеу кезінде арнайы ішкі ... ... яғни ... ... ... деген затты бөліп,
сол экдизон хитинді ерітеді де, ... ... ... ескі ... түлеп шығады да, денесі ... ... ... өте ... ... қатайып осы қалпында келесі түлегенше өмір сүре береді. ... ... ... және қатқан ... ... ... ... ... өзен ... ... т. б.
Хитинді кутикула бөлшектеніп дененің әрбір сегменттерінде ... ... ... ... сол ... барлығын склерит деп
атайды. Олар орналасуына карай дорза ... dorsalis - ... ... ... деп ... ... ... вентра (лат. ventralis -
құрсақ) немесе төменгі стернит деп аталатын және екі бүйіріндегі - ... ... ... ... ... жұқа ... арқылы
бірігеді. Склериттер дененің сыртына қарай бағытталған көптеген ... ... ал ішке ... ... ... Қатпарларға
бұлшықеттері және кейбір ішкі мүшелері бекінеді. Сөйтіп, буынаяқтылардың
хитинді кутикуласы дене ... ... ... болып, ішкі ылғалды сыртқа
шығармай, денені әр ... ... ... ... ... ... қызметін атқарады.
Буынаяқтылардың денесі сегменттелген, ... ... ... ... ... ... ... келеді де
гетерономды (грекше heteros - басқа, nomos - заң) сегменттер деп ... ... ... ... ... ... гомономды сегменттері сақталған. Гетерономды сегменттер
атқаратын қызметтеріне сай өзара бірігіп, бір типті ... ... ... ... ... деп ... денесінің сегменттері әдетте үш бөлім немесе үш тагма
құрайды - бас (серhation), кеуде (thorax) және ... ... ... ... ... түрліше, мысалы, бас пен кеуде сегменттері
бір-бірімен тұтасып ... ... ... сонда жануардың денесі
баскеуде және ... ... ... ... мен ... тән, бас және ... тән, ал насекомдардың денесі бас, кеуде және ... ... ... дене сегменттерінің саны әр түрлі ... әр ... тек ... ... ... тұрақты. Басы акроннан және
төрт сегменттен құралады. Акрон арғы тегінің бас ... ... ... - ауыз алды ... ... сезім мүшслері:
антенна немесс мұртшалары, күрделі фасеттік көздері және ... ... ... ... тек ... ... жоқ.
Акронға денесінің терт сегменті қосылып бас бөлімін құрайды. Бас бөлімінің
осылайша қалыптасуын цефализация (грекше kephale - бас) ... деп ... ... сегменттерінің буындалған аяқтары қорегін ұстау,
майдалау, шайнау қызметтерін атқаруға бейімделіп ауыз ... ... ... ... олар жүп ... ... және астыңғы жақ -
максилла І-ші мен ... ... ... ... ... ерін деп те
атайды.
Буынаяқтылардың кеуде ... өте ... ... олардың жұп
аяқтары жылжу, жүру, жүзу, яғни қозғалысқа ... ... ... көпшілігінде редукцияға ұшырап, олардың калдықтары
құрсағының соңында әр ... ... ... ... ... ... церкийлер, грифелькийлер, шаншарлар, жұмыртқа салғыштар, тек
өзен шаянының аналықтарында құрсақ аяқтары ұрықтанған ... ... ал ... ... ... ... ... сақтауға бейімделген.
Буынаяқтылардың аяқтары арғы ... ... деп ... ... ... эволюция барысында атқаратын қызметіне сай ... ... ... аты да ... ... Аяқтары өз
сегментінде қозғалмалы түрде ... арғы ... ... ... ... ... шоғырланған бұлшықеттерге айналған. Олар ... ... ... ... мүшелерді қозғалысқа келтіреді, ұштарымен хитинді
кутикуланың ішкі өсінділеріне тіркелген.
Буынаяқтылардың дене ... ... ... ... ... ... бұларда екінші реттік қуыс, яғни целом пайда болады да, ... ... ... эпителий қабаты әр жерден еріп, сонда екінші
реттік қуыстың сұйық заты бірінші реттік қуыстың қалдық сұйығымен ... ... ... ... оның ... - ... тасымалдау және қор
жинау.
Ac қорыту жүйесінде буылтық құрттардікі сияқты үш бөлімі бар: алдыңғы,
ортаңғы және артқы ... ... және ... ... ... ... ... кутикуламен, ал ортаңғы -энтодермальды ішегі ... ... ... Ac ... ... түрліше
ферменттер бөлетін қосалқы бездері де жатады.
Зәр шығару жүйесі бір түрлерінде ... ... түрі ... ... болса, екіншісінде - Мальпиги түтігі түрінде болады.
Олар антеннальды және ... ... ... ... ... түтікшелері (насекомдарда, көпаяқтыларда,
кейбір өрмекшітәрізділерде).
Буынаяқтылардың ортаға бейімделуіне байланысты тыныс алу ... ... ... ... ... ... ... суда
тіршілік ететіндіктен желбезек арқылы тыныс алады. ... ... ... деп ... жұқа ... Құрлықта тіршілік ететін
өрмекшітәрізділер өкпе және трахея арқылы тыныс ... ... ... ... өсінділері. Бірақ бұлар дененің
ішіне қарай тартылып орналасқан. Трахеялары ... ... ... ... түтік сияқты. Олар дененің ... ... деп ... ... алу ... ... ... мен насекомдар тек қана трахея арқылы тыныс алады, бұлар ... тип ... ... ... ... жүйесі - көпкамералы жүректің пайда болуымен ерекшеленеді,
ол ... ... peri - ... ... kardia ... ... ... қабы ішінде орналасқан. Жүректен шыққан қолқа және артерия
қан тамырлары дене бөлімдеріне тарап, сол ... ... де қан ... ... ... ... ... қан сондағы сұйықтықпен
араласып гемолимфаға (қан клеткалары мен ткань аралық сұйықтыққа) айналады.
Сондықтан да ... қан ... ... ашық және қаны ... ... ... түссіз, кейде сарғыштау немесе жасыл түсті, қорытылған
заттарды тасымалдайды, зат алмасу процесінде ... ... ... ... ... мүшелеріне жеткізеді, ішкі қысымды қалыпты деңгейде сақтайды.
Буынаяқтылардың нерв жүйесі буылтық құрттардікіндей ... ... асты ... ... маңындағы сақина коннективасы және ұзына
бойлық ганглиялардан құралған құрсақ нерв тізбегінен тұрады. Бірақ, ... ... ... нерв жүйесі күрделірек. Жұтқыншак үсті
ганглиясы немесе миы үш бөлімнен ... ... - ... - ... тритоцеребрум - артқы. Дейтоцеребрум бөлімі ... ... ... ... ... класының
өкілдерінде мұртшаларының жойылуына байланысты мидың аралық ... нерв ... тағы бір ... - ... ... ... ... (немесе перифериялық) және симпатикалык (немесе
висцеральдық) нерв жүйелерінің болуы. Шеттік ... тері ... ... мүшелердің, ал симпатикалық - ішкі мүшелердің жұмысын
реттейді.
Нерв жүйесінің күрделенуіне байланысты буынаяқтылардың сезім мүшелері
де жақсы дамыған. Олар: күрделі ... ... ... қарапайым көзшелер,
иіс, дәм сезу, есту мүшелері. Осылардың көмегімен организм сыртқы ортадан
келетін алуан ... ... ... ... ... ... өзгеріп тұратын құбылыстарға икемделу жағдайын жасайды, яғни тіршілік
әрекетін жасайды.
Буынаяқтылар тек қана жынысты жолмен ... ... ... ... ... айқын. Жыныс жүйесі ... ... ... жұп ... бездері, олардан шыққан екі жұмыртқа
шығарғыш жолдары ... ... және ... ... да, ... ... ... жұп ұрық бездерінен шыққан жүп ұрық шығарғыш жолдары
бір-бірімен қосылып ұрық шашу ... және ... ... ... ... ... ... бездері де бар, олар - ұрық қабылдағыштар,
иіс шығару, жұмыртқаны субстратқа жабыстыру, жұмыртқа ... ... ... ... ... ... ... дамуы жұмыртқаның ішінде (эмбриональдық) және
жұмыртқадан шыққаннан кейін (постэмбриональдық) өтеді.
Буынаяқтылар типі төрт тип ... ... ... ... - ... хелицералылар -
Chelicerata; трахея немесе кеңірдекпен тыныс ... ... ... ... және ... ... отряды:
A — жылғалық Phryganea striata; Б — жылғалықтың (Limnophilus) личинкасы
өсімдік бөліктерінен жасалған үйшікте; В — адам ... (Pulex ... ... ... 2 — личинка, 3 — қуыршақ ... және суда ... ... орналасқан жіп сияқты трахеялы ... ... ... ... ... ... ... жасайды (өсімдіктердің, құм,
минералдардың бөлшектерінен). 3000-нан аса түрі бар. ... 0,5 ... ... ... ... ... ... тіршілік етеді. Негізгі өкілдері: кәдімгі
жылға (Phryganea striata), ... ... ... stigma) — ... зиян ... ... отряды — Aphaniptera
Жылы қанды хайуанаттар мен адамның ... ... ... ... ... ... қабысқан, артқы аяқтары секіруге бейімделген, ... Ауыз ... ... ... соруға бейімделген. Аналықтары
ұрықтанған ... ... ... ... ... ... Жұмырткддан
шыққан личинкалары шірінді заттармен қоректенеді. Үйде көбіне ыбырсықтың
ішінде, тозаңда және т.б. ... ... ... ... кездеседі.
Қазақстанда адам бүргесі (Pulex irritans) көп таралған (1-сурет). Бүргелер
иттерде, жылқыда, мысықтарда да ... ... ... ... felis), ... ит ... ... Көптеген басқа
түрлері кеміргіштермен байланысты: саршұнақ бүргесі — (Ceratophyllus
fesquorum), ... ... ... және т.б. ... оба, ... ... ауруларын таратушылар. Алатаудың ... ... ірі қара ... ... ... (Vermipsylla alacurt) тіршілік
етеді. ... ... 6 мм, ... ... Жұмыртқасын қыста
топыраққа салады, личинкасы, ересек түрлері (имаго) тұяқты жануарлардың
терісіне жабысып ... ... ... ... ... ... ете
жүдетіп жібереді.
СЫРТҚЫ ҚҰРЫЛЫСЫ
Насекомның денссі бас, көкірек және құрсақ деп ... 3 ... ... әрқайсысы әр түрлі қосымша мүшелермен ... ... ... ... ... және оның ... Бас — ... ... және мидың сауыты болып есептеледі де, өзара бірігіп бітіскен
де бунақтан ... Онда ... ... 1 жұп ... ... ... (1...3) және ... мұртшалар мен ауыз мүшелері
болады.
Бас сауытының өзі бір-бірінен тігіс ... ... ... ... ... ... жағындағы кеңірек келген маңдай
бөлігі үстіңгі жағына қарай төбе, одан соң ... ... деп ... ... (2-сурет). Маңдайдың төменгі жағында жоғарғы ерінмен
шектескен жақтау маңдайшасы орналасады. Бастың қырын жағы шекараларын нақты
ажыратуға ... ... ... ... жағында орналасқан) және бет
(көздің астыңғы жағында) деп ... ... ... Бет ... ... ... антенналар. Маңдайдың екі жағында көз аралығында
орналасқан, бірнеше буыннан тұрады. Иіс және ... ... ... ... ... құрылысы қандан түрлерге немесе топтарға
жататынына байланысты әр түрлі ... ... ... бұл ... ... ... үшін кең пайдаланылады.
1-сурет. Итальялық шегірткенің дене құрылысы, қанаттарының сол жақ жұбы
көрсетілмеген (Г.Я. Бей-Биенко бойынша): ... ... ... ... көз; ... ... ... мүшесі; 7-қанат; 8-жұмыртқа
салғыш; 9-табан; 10-сирақ; 11-сан.
2-сурет. Шегірткенің бас ... (А. Иммс ... ... ерін; 2-
үстіңгі жақ; 3-жақтау маңдайшасы; ... ... ... ... ... ... ... көз; 9-төбе тігісінін көрінетін бөлімі; 10-
күрделі көз; 11-төбе; 12-желке тігісі; 13-желке; 14-артқы желке ... ... ... ... ... ... ерін; 18-ерін қармалауышы; 19-
төменгі жақ; ... ... ... ... (Н.Н ... ... және А. ... а-қылшық тәрізді; б-жіп ... в- ... ... ... ... ... е-шоқпар басты; ж-жұмыр басты; з-ұршық тәрізді; и-
тақта мұртша; к-иілме тарақ тәрізді; л-қисық ... ... ... ... жағдайда бір түрге ... ... ... ... ... әр түрлі болады: еркек насекомның мұртшалары ұрғашы
насекомға қарағанда ... ... ... ... және ... қоректену тәсілдеріне
байланысты әр түрлі топқа ... ... ауыз ... ... ... ... келеді. Ауыз мүшесі негізінен кеміргіш және сорғыш болып 2
топқа ... ... ауыз ... әр ... ... ... органикалық қалдықтар сияқты қоректік заттардың қатты түрлерімен
қоректенуге ... Ол шығу тегі ... ... ... ... ең ... және сорғыш ауыз мүшелері тұрғысынан
қарағанда алғашқы түрі. Насекомдардың жеке бір ... ... ... ... өсімдік клеткасының шырыны, жануарлардың қаны) қоректенуге
көшуіне байланысты сорғыш ауыз мүшелері типінің ... ... ... ... ... бір жұп ... жақтан, бунақталған бір
жұп төменгі жақтан және бунақталған ... ... ... ... ... ... ... жоғарғы ерін бүркеп тұрады. Жоғарғы ерін, әдетте
төрт бұрышты пластинка сияқты тері қатпары ... ... ... ... түрі ... тура ... қоңыздарға, тор
қанаттылар мен жарғақ қанаттылардың кебіреулеріне, көбелектердің жұлдыз
құртта рына және көптеген ... ... ... ... ауыз ... едәуір өзгерістерге ұшыраған, бірақ соған қарамай
көпшілік жағдайларда кеміргіш ауыз ... ... тән ... белгілер
оларда сақталып қалған. Мысалы, жалап-кеміргіш ауыз мүшелерінің (бал арасы,
жабайы ара) ... ... және ... ерні ұзын тұмсыққа айналған.
4-сурет. Насекомдардың ауыз мүшелерінің кеміргіш түрі (Н. Н. ... ... ... ... ... жақ; в-төменгі жақ; ... ... ... ... ... 3-жақ ... ... 5-
негізгі буын; 2-төменгі ерін; 6-тілшік; 7-қосалқы тілшік; ... ... ... ... ... ... басы және ауыз мүшелері (Н.Н. Богдан-
Катьков бойынша): а-қандаланың басын алдыңғы ... және сол ... ... ... тұмсығының жоғарғы ерін тұсынан көлденең
кескендегі басының көрінісі; в-өте ұлғайтып қараған ... ... ... ерін (сәл ... ... ... ... тақтайшалары 5-6-
шаншығыш қылшықтар (түрін өзгерткен жоғарғы және төменгі жақ; 7-төменгі
ерін; 8-сору ... ... ... ... ... жеке бөлшектері өте ұзарған, бірақ ... ... тән ... әлі ... ... ... ауыз мүшелерінің жоғарғы және ... жақ ... өте ... ұзын ... ... айналған (5-сурет). Олар көп ... ... ... ... ... қоректенген кезде оның тұмсығы
субстратқа ... ... ... ... сонымен қатар шаншығыш қылшықтар
жабын қабықты тесіп, өсімдік тканына немесе құрбан ... ... ... қылшықтың екінші жұбы өзара тығыз ... ... ... ішінде 2 өзек түзіледі. Оның біреуімен өсімдік тканіне
немесе организм ... ... ... ... ... да, ... ... ала қорытылған тамақ затын сорып алады. ... ... ... көбелектердің ұзын тұмсығы төменгі жақ мүшелерінің
бунақталу қабілеттілігін жойып, тым ... ... ... ... бейнесі мен оның сипаты насекомдардың ауыз
мүшелерінің құрылымына және ... ... ... ... олардың құрылыс ерекшеліктерін білу керек. Ол өсімдіктің
зақымдану сипатына қарай ... ... ... ... анықтау үшін
ғана емес, сонымен қатар күрес шараларын ұйымдастыруда- ... алу үшін де ... ... ауыз ... кеміргіш насекомдарды құрту
үшін олардың ас қорыту жүйесіне әсер ететін инсектицидтерді ... ... ... қоректік заттармен бірге ішекке түседі де қанға
өтіп, насекомды уландырып өлтіреді.
Өсімдіктің үстіне шашылған ішек инсектицидтері ауыз ... ... үшін ... емес. Олармен күресуде тері қабат арқылы ішкі
мүшелерге ... ... ... ... әсер ... ... ... мүшелері арқылы өтетін фумиганттарды пайдалану керек.
Ауыз мүшелерінің сыртқы ... ... ... ... ... үш типке бөледі: гипогнаттық, прогнаттық және
опистогнаттық бас. ... ... ауыз ... төмен қарай
бағытталған (шегіртке, қандала, қоңыздардың ... ... ... ауыз ... алға ... бағытталған (барылдақ қоңыздар, алтын
көзділердің личинкалары), опистогнаттық баста ауыз ... ... ... қарай бағытталған (бітелер, бүрге, шіркей, цикада).
Кеуде. Насекомның кеуде бөлімі — алдыңғы, ортаңғы, артқы кеуде ... 3 ... ... ... ... ... ... тергит деп
аталатын жоғарғы жарты сақинадан, төс, немесе стернит деп аталатын төменгі
жарты сақинадан және ... деп ... ... ... ... ... ... жарты сақина тәрізді бөлігін керсету ... ... ... арқа, артқы арқа, ал төменгі жарты сақина ... ... үшін ... төс, ортаңгы төс және артқы төс деген атаулар
пайдаланылады.
Кеуде бөліктің әрбір бунағында бір жұп аяқ (барлығы 3 жұп аяқ), ... және ... ... бір жұптан (барлығы 2 жұп) қанат болады.
Насекомның аяғы жамбас (төспен жалғасқан), ұршық, сан, ... ... деп ... ... бунақтан тұрады. Табан ... ... ... ... жататынына байланысты 1...5 дейін болады. Табанның
ең соңғы ... ... 1...3 ... ... бір ... ... бітеді. Бунақтардың тырнақшалардың және төмпешіктердің саны
насекомдардың түрін анықтау үшін ... ... ... ... ету жағдайларына және жеке топтардың мамандану дәрежесіне
байланысты насекомдардың аяқтарын бірнеше типке бөледі ... ... ... ... ... ... жылдам жүгіретін насекомдарға
жіңішкерген ұзын сирақты аяқ тән. Ал төрт ... ... ... ... және ... ... ... аяқ типі қоңыздардың бірқатар
тұқымдастарының (жапырақ жегілер, бізтұмсықтылар, ... т. ... ... ... жағдайларына немесе қозғалу тәсілдеріне
бейімделу ... ... ... ... ... ... ... Мысалы,
бұзаубастың, зауза қоңыздың жетіліп дамуы ұзақ уақыт топырақ арасында
өтуіне байланысты алдыңғы аяғы ... ... ... ... аяғы ... ... ұстауға, шегірткенің артқы аяғы секіруге, суды ... ... ... т. б.) ... аяғы ... араның артқы аяғы гүл
тозаңдарын жинауға бейімделген. Осы айтылғандарға ... ... ... ... ... аяқ типтері пайда болған.
Насекомдарда әдетте 2 жұп қанат болады. Алайда кейбіреулерінде тек қана
алдыңғы жұп қанат (қос ... ... ... ... ... кейде артқы жұп қанат (желпуіш қанаттылардың еркегінде)
дамыған.
6-сурет. Насекомдардың аяқтарынып ... (Н. Н. ... ... аяқ ... ... ... аяқ ... артқы аяғы); в-секіргіш аяқ (шегірткенің артқы аяғы); г-қазғыш аяқ
(бұзаубастың алдыңғы аяғы);е-ұстағыш аяқ (дәуіттің алдыңғы аяғы); ... ... ... ... аяғы); ж-жинағыш аяқ (бал арасының артқы
аяғы); з-жүргіш аяқ (бізтұмсық қоңыздың ... ... ... ... 5-табан.
Қанаттары мүлде жоқ немесе дамымаған насекомдар да (алғашқы қанатсыздар
класс тармағының өкілдері, біте, бүрге, төсек қандаласы тағы ... ... ... қанаты шығу тегі жағынан тері жамылғысының екі
қабатты қатпары ... ... ... ... пайда болар кезде тері
қабаттары бірімен-бірі жанасып жұқа және икемге өте. ... ... ... ... ... тіреуіш қызметін жүйкелері атқарады.
Жүйке тамырлар немесе жүйкелер деп трахеялар мен ... ... ... бөліктерін айтады.
7-сурет. Болана көбелегінің қанаттарының құрылысы. Оң жақ жұбының
жүйкелері ... (Н. Н. ...... ... – косталь жүйесі Sc-субуосталь жүйкесі; Д2, Д2 – дискаль жүйкелері
радиаль R2 R4 ... М1 М3 ... ... Си1 Си2 кубиталь жүйелер;
А2 А3 – аналь жүйкелер.
Қанаттың жүйкелену сипаты, яғни жүйкелердің пішіні, саны және ... әр ... ... ... анықтау үшін ең қажетті негізгі
белгілердің бірі болып саналады.
Қанатты ... ... ... ... ... ... орналасқан) жүйкелердің мынадай түрлері болады: ... ... (С), ... ... ... (Sc) ... немесе радиус (R),
медиальды (ортаңғы) немесе медиа (М), кубитальды немесе кубиутус (Си) және
анальды немесе аналис (А). Бұл ... көбі ... ... ... ... ... басқа көлденең жүйкелер де
кездеседі. Олар ... ... ... ... ... ... ... радиомедиальды жүйке (радиалды және медиалды ... ... ... (екі медиалды жүйкені қосатын) және тағы
басқалары. Кейбір насекомдар канаттарының ... ... ... ... ... ... ... жоғалып кетеді.
Насекомдарда кездесетін алуан түрлі қанаттардың барлығы 3 ... яғни ... ... әртекті), тұйықталған тор
көздерінің санына (торлы немесе жарғақты) және қабыршақтану ... түк ... ... ... дәрежесіне қарай жіктеледі.
Алдыңғы жұп қанаттар консистенциясына ... ... ... ... көрінетіндей ... ... ... ... ... жүйкелері үстінен қарағанда
көрінбейтіндей мүйізденіп (қоңыздар немесе ... ... ... ... қанаттарды үстіңгі қанаттары немесе элитралар деп ... ... жұп ... тек ... ... бөліп ғана теріге немесе
мүйізге айналған. Сондықтан ондай қанатты жартылай үстіңгі қанат немесе
жартылай ... ... Егер ... ... ... ... ... болса (осыған байланысты тұйықталған тор көздердің саны да көп ... тор ... деп ... (мысалы, ... ... тура ... Ал ... тор ... саны аз ... ... кем болса), ондай қанатты жарғақ қанат
(тең қанаттылар мен жарғақ қанаттыларда және қос қанаттыларда) дейді.
Қанат ... ... ... ... ... жылғалықтарда) немесе
жұмсақ қабыршақтар (көбелектерде) бүркеп ... ... ... ... ... ал ... мен қабыршақтар аз немесе мүлде жоқ болса, жалаң
қанат деп атайды.
Осы ... ... ... ... ... қанаттарына қысқаша, бірақ жетерліктей дәрежеде сипаттама беруге
мүмкіндік туғызады. Егер ... ... ... та ... ... жұбы тері ... ... жұбы торлы болса, онда олар ... ... ... Сол ... қанаттары біртекті де, ... ... ... ... ... ... ... біртекті және
жарғақты қабыршақтармен бүркелген болса, ... ... ... Құрсақ насекомның денесінің үшінші белігі, ол азды-көпті ... ... ... ... ... ... құрсақ бунақтарында
аяқ болмайды. Ең ... ... ... И ... тұрады
(протуралар). Жойылып немесе жекеленген мүшелерінің ... ... ... ... ... саны 9...10 ... ... әуелі 4...6 (жарғақ қанаттыларда, қос қанаттыларда) шамасына дейін
қысқарған. Көптеген насекомдардың ... ... ... ... ... ... VIII және IX құрсақ сегменттерінде
орналасқандықтан, оларды ... ... деп, ... ал Х-ХІ ... ... бунақтар деп атайды.
Прегенитальдық сегменттерде ... ... тек ... ... тармағының өкілдерінс ғана тән.
Мысалы, құрсақ аяқтарының қалдығы ... I-VІII ... аяқ ... I — ... ... ... III — ... және IV бунағында секіргіш айыр болады.
Жыныс қосалқыларына ұрғашы насекомның жұмыртқа қынабы және ... ... ... ... ... Жұмыртқа қынабы тура қанаттылар
(әсіресе шекшектер мен шілделіктерде өте ... мен ... ... ... жетілген. Мысалы, перуан шаншарының денесінің ұзындығы
2 см, ал жұмыртқа ... ... 15 см. Apa және ... ... ... ... ... бізгекке айналған. Еркек насекомның сыртқы
жыныс ... ... ... және әр ... құрылысты бірнеше
қосалқылардан тұрады.
Постгенитальдық қосалқылардан насекомдардың кейбір ... ... ... ... деп ... ... ... жетілген. Мысалы,
тарақандікі бунақталған жұпты, ал ... ... ... ... ... ... жоғары сатылы насекомдардың ішінде
тек қана шекшектер мен тарақандардың еркектерінде сақталған.
Құрсақ артқы көкірекпен тұтаса ... ... ... түрін
қондырма құрсақ дейді. Жарғақ қанаттылардың көптеген түрлерінің ... пен түрі ... II және III ... бунақтары болып саналатын
сабақша арқылы жалғасады. Бұл жағдайда сабақша қысқа болса, онда ... ... ... ... ал ұзын болса сабақшалы құрсақ (құмырсқада,
шаншарда) деп аталады.
Тері жамылғы. Насекомның тіршілігі үшін тері жамылғысының ... ... Ол ... ет ... ... бола ... дененің ылғал режимін
реттеуді қамтамасыз етеді. Сонымен қатар тыныс алу, зәр шығару, ... ... және ... ... ... ... ... атқарады. Насекомдардың түсінің де әр түрлі болуы осы тері жамылғысына
байланысты. Тері қабаттың туындылары болып ... ... ... ... ... ішкі ... ... есінділер және әр түрлі
тері бездері (балауыз шығаратын, лак ... иіс ... және ... маңызды роль атқарады....
Тері жамылғысы кутикула, гиподерма және өте жұқа базаль жарғағы ... 3 ... ... тері ... ең сыртқы бөлігі клетка құрылысты ... өзі екі ... ... сыртқы және ішкі қабаты. Сыртқы қабат
немесе эпикутикула өте жұқа, онда кутикуланың гидрофобиялық қасиетін ... және ... улы ... ... қызметін қамтамасыз ететін
балауыз және липоидтар бар. Бірақ эпикутикула табиғаты ... ... ... ... улар (гексахлоран), үшін тосқауылдық қызмен атқара
алмайды. ... ... оның ... қабаты — экзакутикуланың түсі
қара-қоңыр және ол, құрамында дубилді (тері илеуге пайдаланатын) ... ... ... ... мен ... мол болуынан әжсптәуір қатыңқы
келеді. Эндокутикула (прокутикуланың астыңғы қабаты) өте ... ... ... тері ... ... қамтамасыз етеді.
Гиподерма цилиндр немссе текше пішінді эпителия клеткаларының қабатынан
тұрады. Гиподерма клеткалары кутикуланы жасайтын заттарды сонымен ... ... ... ... ... ... қабатын ерітетін
заттарды бөліп шығарады.
Базаль жарғағы гиподерма клеткаларының төсеніші ретінде тері жамылғысы
мен дене ... ... ... қызметін атқарады. Онда клеткалык
құрылым болмайды.
НАСЕКОМДАРДЫҢ ІШКІ ҚҰРЫЛЫСЬІ
Бұлшық ет жүйесі. ... ... ... ... жетіліп, барынша
жіктеліп бөлінген. Мысалы, кейбір көбелектердің жұлдыз құрттарындағы
-бұлшық ... саны 2000 ... Ең ... ... ... ет ... бөлігінде орналасқан. Әсіресе жақсы ұшатын насекомдарда. Мұндай
бұлшық ет ... ұшу ... ... ... қағу ... ... туғызады. Мысалы, бал арасы қанатын секундына 450 рет,
шыбындардың ... ... 1000 ... ... ... ал ... ... сағатына 144 км жылдамдықпен ұша алады.
Насекомның бұлшық еттерінің ... күші (3, 6...6 кг) ... ... ... ... (6...10 кг) ... Ал ... өте зор. Мысалы, қи қоңызы өз салмағынан 90 есе артық ... ... ... ал ... өз ... ... 80 есе ұзын ... алатындығы белгілі.
Ac қорыту жүйесі. Насекомдардың ас қорыту жүйесі ішектен және қызметі
жағынан сонымен ... ... ... ... (9-сурет). Ішек ауыз
қуысынан басталып, дене ... ... де ... ... ... ... Ішек 3 бөлімнен тұрады алдыңғы ішек, ортаңғы ішек және ... ... ішек пен ... ішек ... дамуы кезінде сыртқы ұрық
жапырағының (эктодерманың) ішке ... ... ... ... және ол ... ... кутикуламен астарланған. Ортаңғы ішек ішкі ұрық жапырағынан
(эндодермадан) пайда болған және оның ішкі ... ... ... ... клеткаларымен астарланған. Алдыңғы және артқы ішектерден тағы
бір айырмашылығы оның етінің ішкі қабаты ... ... ал ... ... ... ішек жұтқыншақ өңеш, жемсау және алдыңғы қарын немесе ... деп ... 4 ... ... ... ... едәуір көлемді
жемсаумен ұштасатын ұзын түтікше. Жемсауда тамақ уақытша жиналып алдын ала
қорытыла бастайды. Бірақ, ішектің бұл ... ... ... ... ... пен ... кейбір түрлерінде жемсау өңештен оқшаулау
орналасады да онымен жіңішке түтікше арқылы ... Етті ... ... ... ... ... күшті бұлшық еттер бар және оның ішкі керегелері
хитинді тістермен ... Оның ... әр ... ... ... және ... қоңыздың кейбір түрлерінің етті қарны ... ... ... бал ... оны ... ... ... тұрады, ал барылдауық қоңызда ас ... ... ... ... және ... ... ... атқарады.
Ортаңғы ішек-ас қорыту жүйесінің ең негізгі бөлімі. Ол қи қоңызы және
өлексе шыбыны ... ... ... ... қоректенетін
насекомдарда өте ұзын болады да, иіріліп орналасады. Сонымен ... ... ... аумағы ұштары бітеу қосымша тармақтар мен қатпарлар есебінен
де ұлғая түседі. Тең қанатты насекомдарда ... ... ... аумағын
тиімді пайдалану артық ... ... ... ... да ... ... ... ішегі мен артқы ішегінің түйіскен жерінде сүзгіш
камера бар. Сол арқылы құрамында азды-көпті қант ерітіндісі, бар ... ... ... ... одан ... тәтті шырын немесе бал шығы түрінде сыртқа
шығарылады. Ал белоктар және басқа жоғары молекулалы қосылыстар ... ... да одан ... ... ... ... ас қорыту ферменттері бөлініп шығады және қорытылған
тамақ ... ... ... ... ... ... қабық түзіледі. Ол эпителия клеткаларын тамақ түйіршіктерінің
зақымдауынан қорғайды және осы қабық арқылы ... ... оңай ... ... пайдалануға мүмкіндік туады.
Артқы ішек, мальпиги түтікшелері келіп құйылысатын, қысқа бөліктен ... ішек пен тура ... ... ... ... ... ... болатын
судың сорылу процесі жүреді. Оған ... ... тура ... ректаль бездері де көмектеседі. Экскременттің біржола ... оның ... ... артқы тесік арқылы іске асырылады.
Насекомдарда 3-4 жұп, кейде одан да көп, сілекей бездері болады. Олар
әдетте жоғарғы ... және ... ... төменгі жақпен байланысты
болады да түтікшелер арқылы алдыңғы ауыз қуысына немесе ... ... ... бездері мен ортанғы ішек ас қорыту ферменттері түзілетін
орын. Ферменттер тамақтың ... үшін өте ... ... ... заттарының негізгі категорияларына ... ... ... бар; ... ... протеаза,
углеводгидролиздейтін-карбогидраза және майды қорытуға қатысатын липаза.
Насекомдардың мамандануына байланысты әр ... ... ... ... да ... ... ... насекомдарда протсаза, ал өсімдік
қоректі түрлерде карбогидраза басым болады. Кейбір ... ... ... ... ... арнаулы ферменттерді бөлігі шығарады. Мысалы,
клеткамен қоректенетін мұртты қоңыздың личинкасында целлюлаза, ... ... ... тері ... қоңыздың личинкаларында
кератиназа деп аталатын ферменттер болады.
Қоректік заттардың әуелі ішек қуысына түсуден бұрын-ақ ферменттердің
көмегімен қорытыла ... жиі ... Мұны ... тыс ... ... бақашық қандала астықтың дәнін ... ... ... ... ферментін құяды. Фермент дән ішінде биохимиялық өзгерістер жасап,
оны соруды жеңілдетеді. Ішектен тыс қорытылу әсіресе ... ... ... ... ... ... ... және басқа да тор
қанаттылардың личинкалары ас ... ... ... ... болатын түтікше арқылы жібереді. Одан соң бірнеше минуттан кейін
сол түтікше арқылы гидролизденген қоспаны соруға кіріседі.
Қан айналу жүйесі. Насекомдардың қан ... ... ... Ол ... ... ... арқа тамырдан немесе жүректен, одан алға ... бас ... ... ... ... ... ... камераға
(қуысқа) бөлінеді. Әр камерада бір жұптан бүйір тесіктері ... ... ... кезде олар арқылы қан ішке сорылады. Жүректің ... ... соң бірі ... ... алға қарай (қолқаға) айдайды.
Қолқадан шыққан қан бас қуысына одан соң ішкі дене ... ... қан өкпе ... және ... ... ... етіп, оттегіне
қанығады да одан соң қайтадан жүрекке барады. Қанның дене қуыстарын және
ондағы ішкі мүшелерді ... ... ... ... ... арқа ... ... көмектеседі. Жүректің соғу саны (камералардың ауық-
ауық жиырылуы) насекомның қандай түрге жататындығына, оның ... және орта ... ... минутына 15-30 шамасынан 150
аралығында құбылып тұрады.
Насекомның қаны ... ... ... ... және ... (немесе гемоциттерден) тұрады. Гемолимфа әдетте түссіз мөлдір
немесе ... ... ... Тек қана ... ... ... ететін маса
личинкасының қаны, гемолимфа құрамы омыртқалылардың ... ... ... ... ... ... Қан қоректік заттарды тасымалдайды,
олармен дене тканьдарын қамтамасыз етеді, зат ... ... ... ... ... сіңіріп мальпиги түтікшелеріне жеткізеді, көптеген
физиологиялық процсстерді реттейтін гормондарды тасымалдайды. Сонымен ... ішкі ... ... ... ... немесе оны жоғары көтеріп
(мысалы, ... ... ... ... ... ... денеге енген микроорганизмдерді құртуға көмектесетін
клеткалар — фароциттер де болады. ... ... ... онша зор емес және онда ... оттегінің мөлшері өте аз,
сондықтан қанның тыныс алу қызметіне қатысы шамалы ғана.
Тыныстану жүйесі. ... ... ... өн ... ... ... ... жүйесі арқылы, өте сиректері жамылғы арқылы
жүзеге асырылады. Трахея ... ішкі ... ... ... қуыс түтікшелер. Хитинді қабық бұрала спиральданып қалыңдаған.
Бұл жағдай қозғалған немесе иілген кезде түтікше қуысының тарылуына кедергі
жасайды.
Трахеялар ауадағы ... ... ... мен ... ... 1 ... де кіші өте ұсақ ... Трахеялар сыртқы дененің екі жақ ... ... ... ... арқылы ашылады. Әдетте 10 жұп тыныс тесігі ... Оның ... ... ... ... және 8 жұбы құрсақта орналасады. Кейде олардың
оннан аз болуы немесе ... жоқ ... ... ... суда ... ... ететін насекомдардың личинкаларында) мүмкін. ... ... ... трахеялар кеңейіп ауа қапшықтарына айналады.
Олар әдетте жақсы ұша алатын насекомдарда жетілген. Ауа ... ... ... ... ... қаркынды түрде енеді. Осы кезде
тыныс тесіктерінің ... ... ... жабылып тұрады да дем алу немесе
дем шығару ... ... ... ... ... қай ... оның физиологиялық күйіне және сыртқы орта жағдайларына
байланысты минутына 4-5 шамасынан 120 ... ... ... Ауада көмір
қышқылы орта шамадан артық ... ... ... ... болса, онда
тыныс тесігінің ашылып тұру ... ... ... ... пайдаланғанда осы жағдайды есепке алудың маңызы зор.
Суда тіршілік ... ... ... су ... ... атмосфера ауасымен (сүңгуір қоңыз, су ... ... ... ... ... ... түтікшелері арқылы алатын ауасымен
(құбылмалы қоңыз) тыныс алады. Сонымен қатар олар желбезектердің көмегімен
суда еріген ... да ... ... ... кеткен тыныс
тесіктерінің орнына бунақталған немесе тақта тәрізді сыртқы мүшелер ... ... Олар ... ... және ... қос
қанаттылардың личинкаларында кездеседі.
Алғашқы қанатсыз насекомдардың көпшілігінде және эндопаразиттердің
личинкаларында трахеялар ... ... олар ... тері ... ... алады. Оттегіне қарағанда көмір қышқыл ... ... ... ... 35 есе ... ... Осыған байланысты тыныс
тесіктері жақсы жетілген насекомдарда барлық бөлінетін ... ... ... шамасы тері жамылғы арқылы сыртқа шығарылады.
Тыныстану дегеніміз — ауадағы ... ... және ... бірге
көмір қышқыл газын бөліп шығару түрінде жүретін табиғи ... ... ... ... ... ... сонымен
қатар жұмсалатын ... ... ... ... ыдырауы нәтижесінде энергияның бөлінуімен бірге
жүреді. Бұл қосылыстардың ыдырауының ең соңында көмір қышқыл газы мен ... ал ... ... ... үшін ... ... ... оның
тұздары тектес қосылыстардың, яғни ыдырау ... ... ... ... алу газ ... бірге жүреді. Газ алмасу процесі-
бөлініп шыққан көмір қышқылы мен ... ... ... ... ... алу ... сипатталады. Углеводтар тотыққан
кезде тыныс алу коэффициснті 1 болады. Егер ... газ ... ... майлардың, яғни аз тотыққан қосылыстардың есебінде жүрсе, онда тыныс
алу коэффициенті 0,7-0,8 шамасына дейін төмендейді.
Насекомдар денесінің ... ... және ол жылу ... ... ... беру процестеріне байланысты өзгеріп тұрады. Насекомдарда жылу
шығарудың көздері ... жылу ... ... ... зат ... ... екіншіден, күн сәулесінің энергиясы немесе онымен қызған ... ... Д. ... (1934, 1935) мәліметі бойынша ... ... және күн ... ... ... ... ... шамалап айтқанда, қоршаған орта температурасына тең.
Насекомдардың көптеген ... үшін ең ... ... ... болатындықтан, олар күн сәулесі ... ... ... ... ... ... ауысу арқылы дене температурасын белгілі бір
аралықта реттей алады. Дене ... ... ... ... ... және оны ... әсіресе ауа қапшықтарының көмегімен,
желдендіру де маңызды қызмен ... ... ... ... зәр ... ... секреция және
инкреция (немесе ішкі секреция) деп аталатын 3 түрлі процестен тұрады.
Экскреция зат алмасу кезінде ас ... ... тыс ... ... ... үшін зиянды және керексіз заттарды — экскреттерді денеден
шығару ... ... ... қышқылы және оның тұздары, сонымен қатар
калий, натрий, кальций, магний катиондары, қымыздық ... мен ... және ... азот алмасуының ерітінді түріндегі өнімдері жатады.
Экскреттерді бөліп шығаратын мүшелерге ... ... ... ... ерін ... және ... ... клеткалары жатады.
Мальпиги түтікшелері зәр шығару жүйесінің негізгі мүшесі. Түтікшелердің
бос ... ... ... ... да, ... ұшы ... ... Олардың
саны 2 шамасынан (сымырларда) 150 шамасына дейін (араларда) құбылып тұрады.
Бірақ, түтікшелер санының осындай айқын ... ... ... ... ... келетін көлемі әр түрлі насекомдарда ... ... ... ... 60 түтікшенің жалпы аумағы 132000 мм ... 1 мг дене ... 412 мм ... ... ... тұқымдасына
жататын көбелектерде 6 түтікшенің жалпы аумағы 209000 мм ... ... ... дене ... 500 мм2 келеді.
Мальпиги түтікшелері атқаратын қызметі жағынан омыртқалы жануарлардың
бүйрегіне ұқсас. Несеп ... ... және ... ... судағы
ерітіндісі (ураттар) түтікшенің ішін шайып өтетін -гемолимфадан бөлінеді
де, түтікшенің ақырғы бөлімінің ... ... Сол ... ... ... ... ураттардан несеп қышқылын ығыстырады. Осының ... ... ... және бос ... ... түзіледі. Несеп қышқылы
концентрацияның көтерілуіне орай ұсақ кристаллдарға айналады да түтікшеден
ішекке, одан соң артқы ... ... ... ... тесігі арқылы
сыртқа шығарылады. Оңай еритін көмір қышқылының сілтілері сумен түтікшенің
керегесі арқылы қайтадан ... ... онда ... ... ... түтікше қуысына өтетін ураттарды түзеді. Ылғалды ... ... ... суы кеп қоректік заттармен қоректенетін насекомдарда мальпиги
түтікшелері ... ... суды да ... ... ... бұл процесс
өте жылдам жүреді.
Кейбір жағдайларда, мысалы тор қанатты насекомдар мен ... ... ... ... тек ... ... ... қатар піллә жасауға немесе оны кальций тұздарымен ... ... ... секреторлық та қызмет атқарады. Ал тура
қанатты насекомдарда, барылдақ ... мен ... ... ... ас қорыту ферменті-дипептидазаны бөліп шығарады.
Төменгі ерін бездері алғашқы қанатсыздардың кейбір түрлерінде, мысалы
аяқ құйрықтылар мен ... ... ... түтікшелері сияқты
экскреторлық қызмет атқарады. Ол бездер бір жұп болып келеді де, ... ... ... және ... еріннің түп бөліміне ашылатын екеуіне
ортақ жалғыз каналы болады.
Майлы дененің мальпиги түтікшелері мен төменгі ерін ... ... ... ... ... ... қор ретінде
жинайды. Экскреттер не өмір бойы ... ... ... ... ... қор
жиналғаннан соң насекомның личинкасы қуыршақтанар кезде ... ... ... ... ... заттардың, яғни секреттердің шығу процесі.
Секреттерді экзокрин деп атайтын әр түрлі бездер шығарады. Оларға жоғарыда
қаралып кеткен ас ... ... ... ... сілекей бездері мен
ортаңғы ішектің бездері, сонымен қатар денені ... ... ... ... лак, ... ... шығаратын бездер жатады.
Кейбір бездер басқа жанауарларға химиялық жолмен әсер ... ... ... ... ... ... шығарады. Олар жануарлардың басқа
түрлеріне әсер ... ... және өз ... ... ... ... немесе феромон деп аталатын екі топқа бөлінеді.
Гетеротелергондарға ара уы ... ... ... қорғану үшін
кажетті және реплент деп аталатын өткір иісті және ... ... ... ... бомбылаушы қоңыздардың қауіп туған кезде азот қышқылы мен
азот тотығынан бөлініп ауада шу және ... ... ... ... беретін
секреті мысал бола алады.
Феромонның бірнеше түрлері кездеседі. Жинау феромоны қорек көздерін
пайдаланар кезде ... ... үшін орын ... ... тура ... ... жемірі қоңыздарының) бір жерге
шоғырлануын қамтамасыз ... ... ... ... ... — шағатын
жарғақ қанаттыларда, бітелерде,. термиттерде, жыныс бездерінің жетілуін
бақылаушы феромон-жұмысшы ... ... ... ... феромоны
араларда және басқа топтанып тіршілік ететін ... ... ... ... зор. ... жыныс феромоны немесе
жыныс аттрактанты жақсы зерттелген. Олар өтс аз ... ... ... ... ... ... ... дәрежеде балінеді. Мысалы, бір
ұрғашы насекомның беретін ... одан ... ... жүздеген метр
қашықтықта орналасқан сол түрдің еркектерін өзіне ... ... ... ... ... ... алынған және олар зиянды
насекомдардың жекелеген түрлерімен күресу және олардың сан мөлшерін ... үшін ... ... жоқ ... ... ... ... қанға өту процесі. Ондай сскреттерді гормондар деп ... қан мен ... ... ... ... зат ... процесі мен
насекомның дамуын реттейді. Әсіресе, бас ... ... ... ... ... проторокаль бездері және «жатқан денелер»
(прилежащие) деп аталатын 3 жұп без өте ... ... ... ... ... бездерінің әрекетін күшейтетін
активті гормон бөледі. Бұл гормонның ... ... ... мен ... ... ... ... кетеді.
Алдыңғы кеуде немесе проторокаль бездері алдыдғы кеуде ганглиясының,
яғни ... нерв ... ... ... орналасқан. Бұл бездер
насекомдардың ... мен ... ... да, ... түлеуіне
және метоморфозына (түрленіп өзгеруіне) жағдай жасайды және ... ... ... ... немесе экдизон деп аталатын гормонды
бөліп шығарады. Экдизон арнайы без емес, ол әр ... ... әсер ... Кристалл түрінде бөлінеді.
«Жатқан денелер»— дөңгелек пішінді бездер мидың арт жағында ... ... да ... ... ... ... ... шығарады.
Ювениль гормоны клеткалар мен тканьдардың жіктеліп, дифференциалануына жол
бермей, личинканың ересек насекомға айналуына ... ... ... ... болып саналады. Бұл гормон қанға оқтын-оқтын
қосылып тұрады, ... ... ... мен ... гормонының арасында
баланс өзгереді де насеком ... ... даму ... ... ... ... кілт азаяды да менаморфоз процесі жүреді. Осы
кезде организмде гормонның концентрация көтерілу салдарынан, мысалы жасанды
инъекция ... ... ... рет қосымша түлеп, денесі шамадан ... ... ... ... ... ... ... мыналар
жатады: репродуктивті даму процестеріне ... ... ... ... жыныс безінде сары уыздың ... және ... ... насекомның қосалқы жыныс бездерінің дамуын, нағында, ал шекшек ... олар ... ... жіліншік бөлігінде орналасқан.
Насекомдарда көру мүшелері жақсы жетілген. Тек өмір бойы жер ... ... ... ... ғана көз ... немесе ол
дамымаған. Насекомдарда көздің 2 түрі бар: күрделі және қарапайым көз.
Күрделі ... ... ... ... екі жағына орналасқан. Олар көптеген
көру элементтерінен — ... ... ... ... Олардың
саны өте көп. Мысалы, үй шыбынының кезіндегі омматидтердің саны 400, ал
инелікте ... 28000 ... ... екі жағы ... ... пішінді мөлдір
хрусталиктен немесе қасаң қабықтан және оның астында ... ... ... Бұлар бірігіп біртұтас оптика жүйесін құрады. Конустың
астында ... ... ... тор ... Тордың клеткалары мидын
көру төмпешіктері мен нерв талшықтары арқылы ... ... ... клеткалары қоршап жатады.
Күндіз ғана активті тіршілік ететін, сондықтан күндізгі насекомдар деп
аталатын ... ... ... ... ... ... ... Осыған байланысты олар тек тура ... ... ... ... алады. Ымырт және түн насекомдарының ... ... ... және олар ... ... дәрежеде өзгеруін сезе алады, яғни
аккомодацияға қабілеттілігі бар. Олардың оптикалық ... ... ... қашықта тұратындықтан ымырт кезінде омматидтің торына тікелей
келетін сәулелерді ғана ... ... ... ... ... ... сәулелерді де көреді. Мұның өзі жарық нәтижелігінің күшеюіне
мүмкіндік туғызады. ... ... ... ... ... ... бойымен
жылжып орын ауыстыра бастайды да, күндізгі насекомдардың көзі сияқты оны
басқа омматидтен бөліп тастайды. ... ... ... ... ... көбелегінде шамамен бір сағатқа тең; швед шыбынын көгілдір
реңді жасыл түс жақсы тартады; аралардың ... көру ... ... ... ... ... ... және олар спектрдың қызғылт-сары
учаскесін нашар ажыратады, бірақ оның есесіне адам көзі қабылдай алмайтын,
ультракүлгін түсті ... ... көре ... ... ... қарапайым көз үшеу болады: біреуі маңдайда,
қалған екеуі маңдайдың екі ... және ... ... төбе ... ... насекомдарда қарапайым көз дамымаған. Көбінесе алардың
ортаңғысы жоғалып кеткен, кейде ортаңғысы сақталады да екі ... ... ... ... мен қос қанаттылардың көпшілігінде қарапайым
көздер біржола ... ... ... көз ... ... оның ... көптеген сезім элементтері болады және олар көру төмпешігінен
емес, мидың алдыңғы бөлігінің орталық ... ... ... ... ... атқаратыны туралы мағлұмат әлі жеткіліксіз. Кейбір
жорамалдар ... олар ... түсу ... ... ... өте тұрақтылығын қамтамасыз өте отырып, жарық нашарлаған кезде
күрделі көздердің реакциясын күшейтеді немесе ... күші ... ... ... ... күрделі көздердің қызметін реттеуге қатысады.
Насекомдар өздерінің нерв жүйесі мен сезім мүшелерінің ... ... ... ортадан келетін алуан түрлі сигналдарды қабылдайды, және
сол ... ... сай ... ... ... ... қоса) жауап қайтарады. ... ... ... тіршілік әрекеті деп атайды. Тіршілік әрскеті тек ... ғана ... ... ... ... физиологиялық
күйі (аштық, жыныс мүшелерінің жетілуі және т. б.) арқылы да ... ... ... ... яғни тітіркенуге жауап қайтару
реакциеясы ... ... ... ең ... ... ... ... ал шартты рефлекстер жоғарғы нерв ... ... ... ... туа ... ... ... қуалайды. Тіршілік әрекеттің
қарапайым түріне танатоза күйі мысал болады: жеміс ... ... ... ... ... ... тежелуі байқалады да насекомдар
бұтақтан жерге құлап, біраз уақыт қимылсыз жатып қалады. Тіршілік әрекеттің
күрделірек ... ... мен ... ... ... ... әсерінен туатын әртүрлі рефлекторлық қимылдар. Оларды
тітіркендіргіштің аттарына сәйкес термотаксис (жылу), фототаксис ... ... ... ... ... деп ... насекомның қимылы қалай қарай (тітіркендіргішкс қарай немесе ... ... ... ... ... ... және ... болуы
мүмкін.
Инетинктер іштен туа пайда болған күрделі рефлекстер болып саналады.
Насекомдардың тіршілігі ... ... жеке ... және ... ... тірі қалуы үшін олардың маңызы зор. Инетинкт алғаш қарағанда
мақсатқа сай, саналы ... ... ... ұғым ... ... аралардың
бүкіл әрекетін — ұяшықтар жасауын, бал жинауын, личинкаларын асырауын, үйір
құруын және тағы басқа әрекеттерін саналы қадамға ... ... ... ... араның ұрғашысы құрбан насекомның (шек-шектің немесе
шілделіктің) құрсақ нерв ... ... ... ... ... да, ... жармаса, ініне сүйреп түсіріп,
жұмыртқасын тек сол ... ауыз ... ... жетпейтін дене
бөлігіне немесе құрсағының ұшына ғана салады. ... ... ... тірі, бірақ шалажансар насекоммен қоректеніп, жетілуін сол ... егер ... ... осы ... ... алып ... (мысалы, шегірткенің мұртшаларын қырқып тастаса), онда
ара ... ... таба ... ... ... ұшып ... Саналы организм
жансызданған олжаның аяғынан немесе қанатынан ... бұл ... ... ... болар еді. Бірақ, дәл осы ... ... ... ... ... тастаумен тең болды да, ... ... ... ... ... ең ... дегендерінің өзі, ... ... ... ... Бұл ... ... ... рефлекс
келесі рефлекстің пайда ... ... ... жеке ... ... емес, түрдің эволюция процесінде үнемі жаттығу
нәтижесінде ұрпақтан ұрпаққа беріліп дағдыға айналады.
Шартты ... ... ... нерв ... элементтері
болып саналады. Шартсыз рефлекстерден айырмашылығы — олар жеке ... ... ... ... ... Сөйтіп уақытша қалыптасқан
әрекет сипатында ... ... ... кем ... екі ... ... ... затты) және шартты (иіс, ... ... б.) ... ... әсер ... ... тітіркендіргіштің біріккен әрекеттерінің нәтижесінде нерв жүйесінің әр
түрлі орталықтарының арасында уақытша байланыс ... ... да, ... бір ... ішінде тек бір ғана шартты ... ... ... оны ... ... ... тұру онша ... онда орталық нерв ... ... ... ... ... ... сөніп қалады.
Насекомдарда шартты рефлекстерді жасауға ... ... ... дәлелденген. Мысалы, егер түсі көк шаршы пішінді
қағаз кесінділерінің ... ... ... қойылған шыны
тостағаншадағы қант сиропын (шартсыз тітіркендіргіш) араларға бірнеше рет
берсе, онда олар ... ... осы ... кесінділерін басқа түстілерінің
арасынан (әуелі олардың ... ... ... ... да) көп қиналмай-ақ,
оңай тауып алады. Осындай нәтижені ішіне аралар ... ... ... ... ... ... заттар құйылған пробиркаларды пайдаланып та алуға
болады. Араларды жаттықтыру осы принципке негізделген.
Насекомдардың ... ... ара, ... ... ... шартты рефлекторлық әрекеттің елеулі маңызы бар. Мысалы,
асыранды аралар уақытша ... ... ... ... қорек көзіне
(гүлді өсімдіктер көп жерге), омарта орналасқан ... ... ... ... ең көп ... мерзімін және т. б. ұмытпай есінде сақтайды.
Насекомдардың тіршілік әрекетінің ... ... тек ... сонымен қатар практикалық маңызы да зор. ... ... ...... қоңыздармен күрес тәсілдерінің бірі болып саналатын
ағашты сілку тәсілі ксйбір ... ... ... ... көше ... ... ... Күздік көбелектерді ашыған
сірненің көмегімен ұстап жинау ұнамды ... ... ал ... ... үшін ... ... адамды қан сорғыш насекомдардан
қорғау үшін регленттерді қолдану ұнамсыз хемотаксисті ... ... ... ... ғана ... ... ... алу
үшін қолданылатын жасанды жарық көзімен жабдықталған әр түрлі ұстағыштар,
ұнамды таксиске негізделген.
Насекомдарда шартты ... ... ... ... ... ... ... тозаңдануын жақсарту мақсатымен
араларды дақылдардың, әсіресе, жоңышқа сияқты-аралар нашар баратын өсімдік
иісіне жатгықтыру тәсілі ... Осы ... үшін ... ... ... ... сонымен қатар аз мөлшерде қант сиропына қосылған оның эссенция
түріндегі синтетикалық түрлері де пайдаланылады.
Көбею мүшелері. Насекомдардың барлығы ... дара ... ... ... тек ... ... ... термиттердің
ұясында тіршілік ететін шыбындар мен кокцидиялардың кейбірсулерінде) ... ... ... сыртқы құрылысы жағынан еркек насеком мен
ұрғашы насекомның арасында айырмашылық аз ... ... ... ... ... ... ... жыныс мүшелері арқылы ғана ажыратуға
болады. Сонымен қатар насекомдарда анық ... ... ... ... ... ... еркегін ұрғашысынаы жақсы дамыған мұртшалары
(мысалы, ... ... ... ... пен ... көбелек
тұқымдастарының өкілдерінде), тез құрылысы (араларда), ауыз аппаратының
бөлімшелері ... ... ... ... ... тері ... қоңызда) арқылм ажыратуға болады. Сонымен ... ... түсі ... ... және ... ... келеді. Жыныс диморфизмі
әсіресе ... ... ... ... ... ... ... қанатсыз және дене пішіні құрт тәрізді), кокцидтердің
көптеген түрлерінде және ... ... ... ... ... көбелекте және т. б.) өте айқын білінеді.
Ұрғашы насекомның көбею мүшелеріне 1 жұп ... жұп және ... ... бір жұп ... без және кейбір насекомдарда кездесетін
тұқым қабылдағыш жатады. Аналық бездері ... ... ... ... ... ... ... түтікшелерінің саны әр
түрлі: кейбір қоңыздар мен көбелектерде 4-8 жұп, бал арасында 220 ... ал ... 12000 және одан да көп. ... ... ... қосылып, бірнеше тармақ құрады да, ... ... ... ... ... ... қосылып, жыныс тесігі арқылы сыртқа
ашылатын ... ... ... ... Жұпсыз ұрық-өткізгішке көбінесе
тұқым қабылдағыштың жіңішкерек келген жанама тармағы қосылады (шыбындардың
кейбір ... 2-3 ұрық ... ... Ұрық ... ... еркек идескомның шағылысу кезінде бөлінетін сперматозоидтарын
сақтау қызметін атқарады. ... ... ... 4-5 ... ... бал арасында сондай). Жұмыртқаның ұрықтануы жұпсыз ... өтіп бара ... ... ... Осы ... сперматозоидтар
тұқым қабылдағыштан шығады да жұмыртқаны ұрықтандырады. Көбінесе жұпсыз
жұмыртқа өткізгіш ... ... ... ... ... ... өткізгішке қосалқы бездердің жанама тармағы ашылады.
Ұрғашы насекомның қосалқы бездері әр түрлі ... ... ... ... жабыстыру үшін (көбелекте және басқа көптеген
насекомдарда), жұмыртқа пілләсі-оотека (тарақан мен ... ... ... ... үшін пайдаланылатын секреттерді бөліп ... ... және ... ... ... ... қанаттыларда олар улы
бездердің қызметін атқарады.
Еркек насекомның өсіп-өну ... ... ... ... жұптас тұқым
жолы, жұпсыз тұқым шашқыш канал, қосалқы ... ... және ... ... ... ... пішіні әр түрлі: шоқтанған, бөлшекті, диск
тәрізді бұралған иір болып келеді де ... ... ... ... ... фолликулалардан тұрады. Тұқым түтіктері жұптасқан
тұқым жолына ... ... ... ұшы ... ... ... ... - сыртқа шығар алдында сонда жиналады да шағылысу кезінде
тұқым ... ... ... Одан соң ... ... ... сперманы
копулятивті мүше арқылы итеріп сыртқа шығарады.
Еркек насекомның қосалқы бездерінің саны 1-3 болады. Ал ... ... ... ... бір бума ... түрінде. Қосалқы бездер тұқым
шашқыш каналға қосылады. Олардың секреті шағылысу кезінде ... ... ... (мысалы, араларда). Кейбір ... ... ... ... бір капсул жасап, сперма порциясын қапшықтайды.
Ондай капсулды сперматофор деп ... ... ... ... ... ... насекомның жыныс тесігінс енгізіп жібереді немесе оған
жабыстырып қояды; бұдан кейін сперматозоидтар спсрматофордан — шығып ... ... ... етеді. Сперматофорлық ұрықтану тура қанаттыларда,
дәуіттерде және кейбір қоңыздарда байқалады.
III - ТАРАУ. НАСЕКОМДАРДЫҢ ДАМУЫ, КӨБЕЮІ ЖӘНЕ ... ... жеке ... дамып жетілуін немесе насеком онтогенезін, екі
кезеңге бөлуге ... ... ... ... ... ... немесе
эмбриондық даму және екінші кезеңі ... ... ... даму
немесе постэмбриондық даму.
ЭМБРИОНДЫҚ ДАМУ
Насекомдардың көпшілігі жұмыртка салады. Ұрықтың дамуы және ... ... ... дамып жетілуі сыртқы ортада өтеді. Сонымен
қатар тірідей туатын ... да ... ... ... ұрықтың дамуы
ұрғашы насекомның ішінде өтеді де, ... ... ... ... және ... ... ... қоңыздардың,
шыбындардың кейбір түрлері).
Жұмыртқаның ... ... ... ... қабығын хорион деп
атайды. Хорион аналық бездің жұмыртқа түтіктерінің немесе ... ... ... шығатын заттардан пайда болады. Сондықтан
оның үстінде эпитель клеткаларының белгісі (ізі) болып ... ... ... ... ... ... қабық немесс уызқабық жатады.
Хорион пайда ... ... ... деп ... ... ... ... кезде сперматозоидтар осы тесік арқылы ішке енеді.
Жұмыртқа түрлері және оларды салу сипаты. Жұмыртқаның үлкен-кішілігі
және ... ... ... ... ... бітелері мен трипсілердің, кейбір
ұсақ жарғақ қанаттылардың жұмыртқаларының ұзындығы 0,02-0,03 мм ғана болса,
ірі шегірткелердікі 8-10 мм ... ... ... ... ... көпшілігінде), созылыңқы сопақша (шегіртке мен шекшекте),
жартылай шар тәрізді (түн көбелектерінде), кеспек тәрізді, ... ... ... (ақ ... т. с. с. ... болады.
Кейбір насекомдардың (мысалы, алтын көзділердің, хальцидтердің, жапырақ
бүргелерінің) жұмыртқалары ұзын немесе ... ... ... ... ... үстіңгі қабығы) әр түрлі: тегіс, уақ
әжімді, қатпарланған ... ... ... ... немесе көлденең
қабырғалы болады. Мысалы, ақ көбелектерде хорионның үстіңгі қабырғалары
ірі, көлденең ... ұсақ ... түн ...... ... ... бір түсті, кейде ала-құла, әр түсті болады. Ол көбінесе
ұрықтың даму барысында немесе паразиттердің (жұмыртқа жегіштердің) ... ... ... ... ... фазасы бойынша анықтағанда
жұмыртқа салу сипаты, яғни жұмыртқа салу ... оның ... ... ... ... ... ... Мысалы, капуста және шалқам ақ
көбелектері жұмыртқаларын өсімдік жапырағының ашық бетіне ... ... ... тәртібі өзгеше болады. Капуста ақ ... ... (200 ... дейін) орналастырса, шалқам ақ көбелегі
жекелеп орналастырады. Жұпсыз көбелектің ұрғашысы жұмыртқалағаң ... жүн ... ұзын ... ... ... ... ... да, оны киіз жамылғы тәрізді бүркеп жатады. Ал ... ... ... жерді тесіп топыраққа салады, сол кезде қосалқы жыныс
безінен бөлінген секрет ... ... ... сыртқы қатты
қабыққа-күбіршеге айналады.
Ұрықтың дамуы. Эмбриондық даму жұмыртқаның ... және ... ... ... ... ... ... сары уыз
өте көп, сондықтан ядроның бөлшектенуі үстіртін жүреді. Пайда болған жас
ядролар цитоплазманың аз ғана ... ... ... шетіне ығысады да
сары уыздың жиынтығын қоршайды. ... ... ... ... пайда болады. Келешек ұрпақтың құрсақ жағында жуандау келген
ұрық тілімі қалыптасады. Келешекте ... ... ... ... ... Ұрық жапырақшаларының пайда болу барысында ұрық тілімінің сыртқы
жапырақшасы-эктодерма шеткі жағынан ұрық тілімінің ... ... ... үдей ... де екі ... қатпар құрады. Ал ұрық тілімі сары
уыздың ішіне қарай біраз батыңқырайды. Жайыла өскен қатпардың шеттері бір-
бірімен ... де ... ... ... ... ұрық екі ... ... Сыртқы қабат ұйыма (сероза) қабық, ал ішкі қабық амнион деп
аталады. Аминонмен ... келе ... ... ... ... ... ... бар, сұйық зат толы қуыс пайда болады. Сөйтіп, ... ... ... ... ... қолайсыз жағдайының әсерінен жақсы қорғайды.
Сондықтан да жұмыртқа ... ... ... даму ... ... өте ... болады.
Ұрық жапырақшаларының түзілуімен насекомның ішкі құрылымының негіздері
қалыптаса бастайды. Эктодермадан дененің сыртқы тері ... ... соң ... ішке ... ... ... ... екі жақ полюсте
алдыңғы және артқы ішектердің бастамалары — ауыз және ... ... мен нерв ... ... пайда болады. Ішкі ұрық
жапырақшасынан ортаңғы ішектің ... ... ұрық ... ... бұлшық еттер, майлы дене, тарқақан тамыры және жыныс
бездерінің қабы түзіледі.
Личинкаға айналған ұрық жұмыртқаның ішін ... ... ... және трахеяны ауамен толтырып, амниоттық сұйықтықты жұтады.
Сөйтіп, өзінің дене ... ... Одан ... ұрық қабықтарынан
босанады да, хорионды ... ... ... ... ... ... ... ортаның температурасына
байланысты 2-10 күнге, кейде 2-3 жетіге созылады. Ал кейбір ... ... ... уақытша тоқтатқан кезде, яғни эмбрионалдық
диапауза ... оның ... ... ! 6-9 айға ... ... ... ДАМУ
Насекомның постомбриондық даму кезеңі личинканың жұмыртқадан шыққан
кезінен ... ... бүл ... ... жай ғана өсіп ұлғаюы ... ол ... бір ... ... ... ... одан үшіншісіне
көшіп жетілуі. Жеке дамудың мұндай түрін менаморфоз, немесе түрленіп даму
деп ... ... ... ... ... ... 2 түрі болады: шала түрлену және ... ... ... ... даму процесінде үш фазадан өтеді: жұмыртқа фазасы,
личинка фазасы және ересек насеком немесе имаго фазасы. Шала ... ... ... тең қанаттыларға, трипсілерге және т. б. ... ... ... даму ... тағы бір фаза — ... фазасы
қосылады, яғни олар 4 фазадан өтеді: жұмыртқа фазасы, личинка фазасы,
қуыршақ ... және ... ... Толық түрлену қоңыздарға, тор
қанаттыларға, көбелектерге, жарғақ қанаттыларға және басқаларға тән.
Кейбір насекомдарда метаморфоздың осы ... 2 ... ... ... ... Метаморфоздың бірінші типінің өзгерген түрлеріне —
оңайланған және ... шала ... ал ... ... ... ... түрлену немесе мейлінше толық түрлену жатады.
Оңайланған шала түрлену, яғни ... ... ... ... ... ... ... осыған сәйкес қайта
қанатсызданғандар деп аталатындарға тән. Олар — биттер, түбіт жемірлері,
тура қанаттылар мен ... ... ... және ... ... болғандықтан олардың ересектерін личинкаларынан ажырату өте қиын.
Оларды тек мынадай ғана ... ... ... ажыратады: ересектеріне
қарағанда личинкалардың дене аумағы, кішірек, түсі ... ... саны ... ... шала ... немесе гиперморфозда личинка нашар
қимылдайды немесе ол ... ... ... ... ... ... ... жалған піллә, кейде тіпті қуыршақ, деп те атайды. Бұл ... ... ол ... ... бар және ересек насекомға ұқсас ... ... Шала ... ... ... яғни ... ... және кокцидтердің еркегінде байқалады. ... ... ... ... ... ... ... қуыршақтардың даму циклінде бірнеше түрлі ... ... ... ... ... ... өте ... қимылдайтын, активті
түрде таралуға немссе ұшатын наскомдардың ... ... ... жақсы
бейімделген, триунглин деп аталатын личинка шығады. Түлегеннен кейін
риунглин кәдімгі ... ... құрт ... личинкаға айналады.
Гиперменаморфоз алакүлік қоңыздарынан басқа желпуіш қанаттыларда, ... және тор ... ... түрлерінде де байқалады.
Алғашқы қанатсыз насекомдарға метаморфоздың алғашқы 2 түрі, гипоморфоз
бен гиперморфоз тән. Олардың метаморфозы кезіндегі личинканың және ... ... ... ... ... ... ... көбейеді.
Личинкалардың типтері. Метаморфоз кезіндегі ерекшелік ... ... да ... Шала ... ... дамитын насекомдар
личинкаларының сыртқы пішіні ересек насекомдарға өте ... ... ... ... бар. Ауыз ... ... аяқтарының типтері,
тіршілік ету әрекеттері ересек ... ...... ... келеді, қанаттары және жыныс ... ... ... өте ... ... бұл ... ... насекомдардың
личинкаларын алғашқы личинкалар, ... ... ... ... ... ... дамитын насекомдар личинкаларының құрылымы ... ... ... ... деп ... ... көбелектен, құрт тәрізді қоңыздың личинкасы ... ... Бұл ... ... ... ... қанат бастамалары
болмайды, көпшілік жағдайларда олардың ауыз ... де ... ... ... ... ... және жібек немесе ермек жіптерін беретін бездер бар.
Осы жоғарыда айтылғандарға байланысты ... ... ... ... ... тәрізді емес личинкалар деп атайды.
Имаго тәрізді емес ... ... ... құрт тәрізді және
жұлдызқұрт тәрізді болып 3 типке бөлінеді.
Бірінші типке жататын личинкалардың басы прогнатикалық ... ... ... аяғы бар, түсі ... ... ... Олар сыртқы құрылымы
комподео туысының ... ... ... ... ... өте ... ... Сондықтан оларды камподео тәрізді личинкалар
деп атайды. Олардың қылшық ... тері ... ... ... ... ... ... бунақталған қосалқылары болады. Бұл типке барылдақ
қоңыз, ... ... ... ... сияқты, жыртқыш насекомдардың
личинкалары жатады.
Құрт тәрізді личинкалардың дене ... ... өте ... Олар ... бөлінеді, бірінші топқа жататын личинкалардың басы және көкірек
аяқтары жақсы ... ... ... мұрттылар, жапырақ жемірлері,
мүйізділер деп аталатын және басқа қоңыздардың личинкалары). Екінші ... ... да басы ... жетілген, бірақ аяқтары болмайды
(мысалы, бізтұмсықтылар, түтік орағыштар, ... ... деп- ... ара мен ... личинкалары үшінші топқа жататын
личинкалардың айқын көрінетін басы және ... ... ... личинкалары).
Жұлдызқұрт тәрізді личинкалардын жақсы жетілген басы, 3 жұп ... және 2-8 ... ... ... ... ... ... болады. Құрсақ
аяқтарының санына байланысты бұлардың өзін 2 топқа бөледі. ... ... ... ... саны 2-5 жұп ... ... ... топқа жататындарда 6-8 жұп ... ... ... ... тіршілік құбылыстары (қарқынды ... ... және ... ... ... ... ... осы
фазада тұт көбелегінің денесі 5,75 мм шамасынан (1 жастағы ... мм ... ... (5 ... ... яғни 23,8 есе ... ... (салмағы) 9126 есе артады. Личииканың денесі оқтын-оқтын ұлғайып
отырады. Себебі, дененің өте ұлғайып кетуіне сыртқы ... ... ... ... мүмкіндік бермейді. Сондықтан личинка ... ... ... ... ... жаңа кутикула пайда болады да (осы
кезде оның көлемі бұрынғысынан 25% ... ескі ... тері ... ... түрінде жарылып түсіп отырады.
Даму кезінде личинка бірнеше рет түлейді: көпшілік ... ... рет ... ал ... (мысалы, біркүндіктер ... 25-30 ... ... ... Бірінші түлеу мен ... ... ... деп ... ... саны ... санына сәйкес,
яғни түлеген сайын бір жас қосылып отырады. Жастың саны әрбір түр ... ... ... ... ... ... ... личинка еркек
насекомға айналатын личинкадан бір рет көбірек түлейді де бір жас артық
жасайды ... ... ... ... ... ... басқалар).
Личинкалардың даму ұзақтығы да насекомның қандай түрге жататындығына
байланысты әр түрлі ... ... ... ... 5-6 ... ... мен зауза қоңыздардікі 3-5 жылға және әуелі солтүстік
америкалық шырылдауық цикаданың кейбір ... 13-17 ... ... ... қоректенбеген және басқа қолайсыз жағдайларға душар болған
личинкалар көбірек түлеп, ұзағырақ дамиды. Қанат бастамасы жақсы ... ... ... ... ... ... жастағы личинкасын
көпшілік жағдайда нимфа деп ... ... ... ... суда
өтетін личинкаларын (біркүндіктердің, инеліктердің, көремдіктердің) сонымен
қатар имаго тәрізді, бірақ тек личинкаға ғана тән ... ... ... ... ... астыңғы ерін, ескекаяқ т. с. с.) бар
личинканы наяда деп атайды.
Қуыршақтың ... ... ... тек ... ... ... ... ғана тән. Өсуі аяқталған соң, ең соңғы жастағы: личинка
қоректенуін тоқтатып тыныштық ... ... одан соң ... рет ... ... қарағанда қуыршақ әлі де ересек насекомға ұқсамайды. Бірақ
қуыршақта да күрделі көз, мұртша, ауыз ... ... ... ... ... тән бірқатар белгілер пайда болады. Насекомның көптеген
түрлерінің личинкалары қуыршаққа айналар ... өз ... ... ... ... (тұт ... емен көбелегі) пілләсі табиғи
жібек және чесуча (тығыз жібек мата) алуға пайдаланылады. Кейде жібек ... ... - ұсақ ... ... ... шырмап біріктіреді де
оның ішінде ... ... ... ... ... кезде құндақша
жасайды. Кейбір қоңыздар мең тор қанатты насекомдардың ... ... ... ... ... ... Піллә қуыршақты сыртқы
ортаның қолайсыз жағдайларынан қорғайды. ... ... ... ... личинкасы жасайтын жер бесік пен ұя қуысы да осы
мақсат үшін қажет.
Насекомдардың ... ... ... ерекшеліктеріне қарап,
ашық қуыршақ, жабық қуыршақ, жасырын қуыршақ деп аталатын негізгі 3 түрге
бөледі.
Ашық қуыршақта ересск ... тән ... ... мұртша, ауыз
аппаратының бөліктері (қанат бастамасы, аяқ), денеге аздап қана ... ... ... қуыршақ қоңыздарға, тор қанаттылар мен ... ... мен ... ... ... тән.
Жабық қуыршақта личинканын ең соңғы түлеуі кезінде бөлінетін сұйық
заттар (секрет) қатайып мөлдір қабыққа ... да, ... ... ... ... қоса ... жауып тұрады. Осының нәтижесінде
насекомның имагинальдық қосалқы мүшелері мен аяғы, әдетте ... ... де, ... ... ... жанасып орналасады. Жабық қуыршақ
барлық көбелектерге ... күйе ... ... қос ... ұзын ... және тура ... қысқа мұрттылар деп аталатын
отряд тармақтарының өкілдеріне және кейбір қоңыздарға ... ... осы ... ... конус немесе цилиндр тәрізді көбінесе
ілгектер және басқа ... ... ... деп ... ... Ол XI ... ... қалдығы болып саналады. Қос
қанаттылардың жабық қуыршағының құрсақ соны моқал ... тік ... ... ... ... ... ... бунақтарының ізі зорға білінетін
және ешқандай қосалқысы жоқ кеспек немесс ... ... ... тері ... ең ... ... ... мейлінше қатайып
түлемей қалған терісі (экзувий) болып саналады. Сол қабықтың ішінде кәдімгі
ашық қуыршақ жатады. Демек, ... ... ... ... ... ... қуыршақты жалған піллә немесе пупарий деп атайды. ... ... ... яғни ... ... ... ... кезінде насеком қоректенбейді, тыныштық күйде болады. Бірақ бұл
тыныштық салыстырмалы ғана, себебі қуыршақтың денесінде организмнің қайта
құрылу процесі қарқынды ... ... ... ... ... суда ... (маса, жылғалық) насекомдардың қуыршағы жақсы жүзе алады, ал түйе
торқанаттың қуыршағы лнчинкадан кем ... даму ... ... насекомдарда бірдей емес: 5-10 күннен
(шыбынның кейбір түрлері) бірнеше айға ... ... ... ... ... кезінде қуыршақ қара-қоңырланып, қимылы қарқындай түседі.
Одан соң тері қабы ... да ... ... ... сыртқа шығады.
Метаморфоз кезіндегі ішкі өзгеру. Насекомның менаморфозы кезінде ... ... ғана ... ... ... ішкі өзгеру де қоса жүреді. Мұнда
эндокриндік жүйе үлкен роль атқарады. ... ... ... дәрежесі
метаморфоздың типіне байланысты әр ... Шала ... ... ... ... пайда болады және имаго фазасына өтерде личинканың
организмі негізінен қайта құрылмайды, себебі ... ... ... ... аяғы және ... айтарлықтай өзгеріске ұшырамай,
имаго фазасында сол ... ... ... ... ... ... дене құрылысы және
тіршілік ету жағдайы ересек насекомға ұқсамайды. Сондықтан имаго фазасына
етуде олардың тек ... ... ғана ... ... қатар ішкі мүшелері
мен тканьдері де негізінен қайта құрылады. Мұндай қайта ... ... ... ... және ... соң бірі ... гистолиз және
гистогенез деп аталатын екі ... ... ... личинкалық мүшелер ыдырайды, сонымен қатар
гемоциттер организм тканінс енеді. ... ... ... тек
клеткаларды құртатын фагоциттер ғана емес, ... ... ... ... ... ... ... жүруін де қамтамасыз
етеді. Гистолиз әсіресе личинканың сыртқы тері қабығына, ... ... ... ... және ... денеге күшті әсер- етіп, нерв және қан
айналу ... ... ... онша көп әсер ... ... ... ... фазасында жүреді, бірақ оның ... ... ... ... ... байқалады. Ондай личинка қоректенуін
және қозғалысын тоқтатады, көлемі кішірейеді және әуелі ерекше, «қуыршақ
алды» деп ... ... ... — жаңа ... мен ... ... ... Құрылыс
көздерінс гистолиз кезінде пайда болган гемолимфадағы еріген заттар және
имагинальдық бастамалар, яғни дифференцияланбаған ... ... ... ... ... ... алғашқы даму кезінде-ақ
пайда бола бастайды да әрекетсіз күйде қала береді. Бірақ олардың ... ... ... ... ... ... Мысалы, көбелектің
қанаттарының бастамасы жұлдызқұрттың терісінің астында ішке ... ... диск ... болады да, жұлдызқұрт түлеген сайын оның ... ... ... сырт ... ... ... ... ересек насекомның ауыз ... ... ... ... насекомның дамуы. Қуыршақтың тері қабығын жарып шыққан насеком
біраз уақыт өткен соң қанатын жаза ... тері ... ... ... ... ... толық қалыптасқан ересек насеком пайда болады. Бұл
фазада (алғашқы ... мен ... ... ... сондықтан өсе де алмайды, оның негізгі қызметі өсіп-өніп ... ... бір ... ... соны ... аздаған насекомдардың ғана имаго ... ... ... ... ... ... болады. Бұл жағдайда олардың ауыз ... ... ... да ... ... ... ... (біркүндіктер,
жібек көбелектерінің кейбіреулері, ... ... және ... ... ересектері бір күн немесе бірнеше сағат қана өмір сүреді. Осы
мерзім ... олар ... ... ... ... ... ... фазаға кешкен кезде насекомдардың ... ... ... ... ... ... олар қалыпты түрде көбею
үшін ... ... ... ... ... жыныс бездерінің пісіп
жетілуі оның сыртқы құрылысының өзгеруімен қосарлана ... ... ... ... ұрғашы насекомның құрсағы ұлғаяды, түсі өзгереді
және басқа белгілер пайда ... ... шөл ... ... ... ... ал ... бездері пісіп-жетілгендері ашық сары
түсті болады; шаршы гүлділер қандаласының жыныс ... ... ... қара ... ... насекомның жыныс өнімі пісіп жетілуі үшін ... ... ... ... ... ... ... имагинальдық
фазасында ауыз аппараты жақсы дамыған және сол фазада қыстайтын ... өте ... ... ... ... жапырақ жемірлері, қандаланың
көптеген түрлері). Осы аталған насеком топтары өкілдерінің әсіресе көктемде
көп зиян келтіретіні осыған байланысты.
Ең соңғы ... ... ... гусеница) және қуыршақ фазасында
қыстайтын насекомдар үшін (егер личинка кезінде олар ... ... ... ... ... болса) қосымша қоректенудің айтарлықтай
қажеті болмауы да мүмкін. Мысалы, массасы 30 мг-нан асатын ... ... ... ... қосымша қоректенбей-ақ жұмыртқалай береді.
Көбею жолдары. Насекомдардың көпшілігі шағылысып ұрықтану жолымен
көбейеді, яғни бұл процеске екі ... ... ... ... ... ... дейді. Насекомдарда партеногенетикалық көбею немесе
ұрықтанбаған жұмыртқадан көбею тәсілі де кең ... ... ... ... даму циклінде алатын үлесіне байланысты тұрақты, циклді және
факультативті немесе кездейсоқ (анда-санда) ... ... ... ... туатын ұрпақтың жынысына байланысты ... ... ... ... ... тек еркек жынысты ұрпақ
шықса, ондай партеногенезді арреноток (грек тілінде арренок-еркек, токос-
туу), егер ұрғашы ерпақ ... ... ал ... және ... ... (амис екеуін де туу) деп атайды.
Тұрақты партеногенездің арреноток типі бірлесіп ... ... тән. ... ... ұрықтанбаған жұмыртқасынан әрқашанда
еркек, ұрықтанғандарынан ұрғашы ара шығады. Телиток бірлесіп ... ... ... ... ... ... көптеген түрлерінің, ал шаншарлардың ... ... ... Олар тек ... ... ғана ... ... ұрықтанбаған жұмыртқасынан ұрғашы насеком ғана ... ... ... ... ... жылдық циклінде
гамогенетикалық және партеногенетикалық көбеюдің дұрыс кезектесіп тұруымен
байланысты. Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... партеногенетикалық ұрғашы насекомдар шығады. Жазғы
маусымның аяқ кезінде «жыныс тасымалдаушы» деп аталатын партоногенетикалық
ұрғашы ... ... ... еркек және ұрғашы ұрпақтарды береді. Одан
соң олар шағылысады да, ... ... ... ... Циклдік
партеногенез өсімдік бітелерімен қатар жаңғақ ... ... ... және басқа насекомдарда кездеседі. Циклді партоногенездің
педогенез және полиэмбриония деп аталатын ерскше формалары болады.
Педогенез немесе ... ... ... фазасы кезінде
партеногенетикалық көбею. ... ... ... ... ... ұрықтанғаң ірі жұмыртқалар салады. Олардан ... ... ... ... 7-30 ... жақсы жетілген
жұмыртқалар болады. Ол жұмыртқалардан шыққан ... ... ... ... ... Одан соң ... шығып, педогенетикалық
личинкалардың келесі ұрпағын береді. ... ... ... жағдай туған
кезде личинкалар қуыршақтанады да, олардан еркек және ұрғашы - ... ... ... гамогенезбен алмасады. Педогенсз құмытылардан
басқа қодыздар мен қандалалардың кейбір түрлерінде де кездеседі.
Полиэмбриония немесе көпұрықты көбею деп жұмыртқа ... ... ... ... ... ететін жарғақ қанаттылардың
көпшілігінің құрбандарының (алма күйесінің жұлдызқұрттарының) денесіндегі
жұмыртқаларының ... ... ... ... жолымен түзілген ондаған
жұмыртқадан тұратын ұзын тізбек пайда болады. Тізбектегі әр жұмыртқадан бір
личинка шығады да олар ... ... одан соң ... ... ... жолмен көбейетін насекомдардың жұмыртқалары өте ұсақ және
қоректік затқа сары уызға кедей болады. Бұған қарамастан дамып келе ... ... ... жеткілікті түрде құрбандарының ішкі мүшелерінен
алады.
Факультативті немесе кездейсоқ партоногенез әдетте ... ... ... ... ... жұпсыз көбелек) байқалады.
Ерекше қолайсыз жағдайға душар болған кезде олар ... ... ... ... ... отырып, жібек көбелегінің жыныстарын (еркек
және ұрғашыларының сан мөлшерін) реттеу ... ... ... ... ... ... үшін елеулі маңызы бар.
Жалпы алғанда насекомның тіршілігі үшін партеногенез маңызды роль
атқарады. ... ... оның ... ... ... ... ... көбею мүмкіндігі ... ... тірі қалу ... ... ... және жалпы тіршілік циклі. Насекомның жұмыртқа
фазасынан (ал тірі туса ... ... ... өнімі пісіп жетілген
ересек насекомға дейінгі даму циклін ұрпақ ... ... деп ... ... насекомдардың жеке бір генерациясының даму ... ... ... ... бір жыл ішінде беретін генерацияларының саны да әр ... ... ... ... ... ... топ,
моновольтинді генерациялы топ және көпжылдық генерациялы топ деген үш топқа
бөледі.
Поливольтинді түрлер (полис көп, вольто-шеңбер) бір ... ... ... ... ... Бұл ... ... 10-15 генерация беретін
бітелер, 2-5 генерация беретін гессендік шыбындар және шведтік шыбындар, 2-
3 генерация ... ... ... және тағы ... ... ... ... жылына тек бір ғана генерация береді.
Оларға шегіртке, бүрге қоңыздар, бізтұмсық қоңыздар, бақашық қандалалар
және т. б. ... ... ... бір ... ... үшін бір ... Бұл ... 2 жылда бір генерация беретін астық қоңыздары, дамуы
3-5 жылға созылатын шыртылдақ қоңыздар, заузалар т. б. жатады.
Сөйтіп, насекомның жалпы ... ету ... оның ... даму ... ... тек ... ... ғана байқалады. Поливольтинді
түрлердің тіршілік циклі бір жылдан қысқа, ал ... ... бір ... ... ... ... ... созылады. Әр түрдің тек
өзіне ғана тән жылдық циклі ... ... ... жалпы тірщілік
циклі мен жылдық даму циклін білудің маңызы өте зор. Әсіресе ... ... ... ... үшін өте ... ... даму циклінің ерекшеліктері. Бітелердің жылдық даму
циклі өте күрделі болады. Ол ... ... ... ... ... пен ... ... және тірі туу мен
жұмыртқа салудың кезектесуіне, сонымен қатар көптеген түрлерінің ... ... ... ... ... ... байланысты
болады.
Қоректік өсімдіктерімен қарым-қатынасына байланысты бітелер бір үйлік,
әр үйлік, анолоциклді (толық циклсіз) болып 3 топқа бөлінеді. Бір ... ... ... бітелер өзара туыстас бір ... ... ... Соларда қыстап шығады. Келесі жылы көктемнен
бастап солармен қоректеніп өсіп-өнеді. Ал әр үйлі ... ... ... ... ... (кебінесе ағаш, бұталарда) қыстап, көктемде
екінші өсімдіктерге көбінесе шөп тектес өсімдіктерге қоныс ... ... ... аяқ кезінде қайтадан алғашқы ие-өсімдікке кешеді. Кейбір
себептермен миграция жасайтын түрлердің ... ... ... ... олар екінші реттік ие-өсімдікте тек партоногенетикалық ... ... ... ... ... ... циклсіз (анолоциклді) болып қалыптасады.
Себебі бірінші ие-өсімдікте өтетін гамо-генетикалық көбею қатардан ... үйлі ... ... ... жасыл бітесінің жылдық даму циклі
мынадай түрде қалыптасады. Ұрықтанған жұмыртқалар алма, алмұрт, ... ... ... гүлділер тұқымдасына жататын ... ... ... ол ... қанатсыз «негіз қалаушы»
(основательницы) деп ... ... ... шығадыда олардың әрқайсысы 40-
шақты личинкадан туады.
Екінші және одан кейінгі ұрпақтардың да ұрғашылары қанатсыз болады да,
партеногенетикалық жолмен тірі ... ... ... және одан ... арасынан ... ... ... аударушылар
(расселительницы) деп аталатын қанатты ұрғашы бітелер пайда болады. Олар ең
жақын орналасқан қоректік ... ... ... және т. б.) ... ... тірі туу ... көбейіп, бітелердің жаңа колонияларын құрады.
Күзде личинкалардан «жынысты» ... ... ... ... болады.
Олардан туған личинкалар қанатсыз ұрғашы, ... және ... ... ... Шағылысқаннан кейін ұрғашы бітелер қоректік
өсімдіктерінің, мысалы алма ағашының ... ... ... ... үйлі ... ... темекі немесе шабдал бітесінің дамуы
күрделірек болады. ... ... ... яғни ... мен ... ... түрлерінің
бұтағында қыстайды. Көктемде сол жұмыртқалардан негіз салушы ... ... одан сон ... екі ұрпақ шығады. Сонда екінші
ұрпақта қанатты біте аздап қана кездеседі де ... ... соза ... ал ... ... ... ... қанатты
бітелерге айналады. Қанатты бітелер жаздың бас кезінде шабдалыдан кетеді де
қоректік өсімдіктерінің шөп ... ... ... ... ... және тағы ... ... Ол өсімдіктерде қанатсыз
партеногенетикалық ұрғашы бітелердің ... ... 16 ... ... жетіледі. Жазғы маусымның аяқ кезінде шөп ... ... ... бар ... ұрғашы бітелер пайда болады да ... ... ... және ... ... ... Даму циклі шағылысумен, одан
соң ... ... ... ... Анолоциклді көбейетін
насекомдарға алманың қанды бітесі мысал болады. Оның ... ... ... мен ... ... ... ... олар ағаштың бұтақ
орналасқан жоғары жағына ... ... ... бітелерге
айналады. Олар өте өсімтал-жылына көптеген ... ... ... ... 17 генерацияға дейін береді. Күзде бітелердің колониясында
ұрғашыларымен қатар еркектері де болады. ... ... ... әрқайсысы бір ғана жұмыртқа салады. Бірақ көктемде одан шыққан
личинка алма ағашында қоректене алмай өліп ... ... ... ...... ... онда ол кәдімгі миграция жасаушы түр
болып ... Оның ... ... ... ... ... сол ағашта партеногенетикалық жолмен көбейіп 2-3 ұрпақ
береді де одан кейін алма ағашына көшеді.
Диапауза. Насекомның жылдық циклінің ішінде ... ... ... ... ... ... оның қажеті жоқ ұзаққа созылатын
маусымдық ... ... Ауа ... өте құбылмалы тропикалық және
субтроликалық аудандарды ... ... ... үшін ондай кезең құрғақ
маусым, ал солтүстік және оңтүстік жарты ... яғни ... ... ... ... үшін қыс айлары болып саналады. Осындай
қолайсыз, кезендерде организм өзінің жинаған қор затын үнемдеп ... ... және даму ... ... ... мәжбүр болады. Насскомдардың
және басқа омыртқасыз жануарлардың ... ... ... ... болуын диапауза деп атайды. Диапауза тск ... ... ... ... ... циклінің пассивті элементі ғана болып
саналмайды. Сонымен қатар ол ... бір ... ... жылдық циклінің
тұрақтылығын және ... ... ... ... ... ... және ... климат жағдайымен сәйксс келуін
қамтамасыз етеді. Мысалы, алма гүл жемісінің личинкасы алма мен алмұрттың
гүл түйінінде ... де ... ... ... ал ... қоңыз
жеміс түйіндерінің артығы төгілген кезде шығады. Егер осы кезде ол ... соза ... яғни ... ... одан ... шықса, онда личинка
қажетті қорек затын (гүл түйнегінің аталығы мен аналығын) таба алмай өлген
болар еді. ... ... ... ... алма ... ... де, көп ұзамай диапаузаға кетеді. ... ... ... тек ... жылы ... ғана ... ... немесе
ыстықтан тоқырау жағдайларымен салыстарғанда. диапауза ... ... өте ... ... ... суықтан тоқырау ... ... ... ... болады да, температура көтеріліп, ауа
райы жылына бастағанда насеком тоқыраудан шығып ... ... ... ... ... ... жағдайы туудан бұрын басталады да лезде бітпейді.
Насеком бұл күйден әдетте басқа факторлардың ... ... ... ақ көбелегінің диапаузаға ... ... алу ... ... ... ... ... (фотопериод) 10-11 күндей әсер
ету керек. Бірақ оларды диапаузадан ... ... яғни ... ... ұзын күн ... және ... үшін үйлесімді
температурада ұстау жеткіліксіз. Оларды жасанды жолмен ... ... ... ... ... керек. Ол үшін
қуыршақтарды ... бір ... ... ... температурада ұстайды.
Диапауза кезінде насекомдар бірқатар ерекшеліктерге ие болады. Дамудың
активті фазалары (личинка, имаго) диапаузаға өтер кезде ... ... ... қалыпқа көшеді. Ал диапауза жұмыртқа ... ... онда ... ... ... ... түрлердің жарыққа қатысы
өзгереді. Мысалы, ... ... пана ... ... ... пайда болады. Организмде кенеттен алмасу процссі бэссндейді.
Диапауза кезінде ... ... ... ... ... 3-5 есе ... Зат ... бәсеңдеуі организмнің ұзақ
уақыт ішінде энергетикалық ... ... ... ... ... ... ... бірнеше айға, кейде 3-5 жылға созылады.
Диапаузаға кетер алдындағы ... ... ... ... ... бұрын қоректенуді тежеу, денеден зат алмасу продуктыларын және
артық суды шығару, майлы денеде энергетикалық ресурстардын қорын жинау ... ... Зат ... кенет тежеу организмнің қолайсыз жағдайларға,
яғни қыс айларының төменгі температурасына, ауа ылғалдылығының ... ... және ... ... ... ... түрі бар. ... ол күз, қыс айларында болады.
Оны қысқы диапауза деп атайды. ... ... ... және құрғақ болатын
аймақта жаздық диапауза, немесе эстивация ... ... ... ... ... ... ... 3-5 генерацияның орнына 2
генерация береді. Кейбір насекомдардың, мысалы, қысқы мұр ... даму ... ... ... ... фазасында) және қыстық
(жұмыртқа фазасында) түрлері бірдей кездеседі. Кейбір жағдайларда ... бір ... көп ... созылады (мысалы, колорад қоңызында ондай
жағдай оқтын-оқтын ... ... ... ... даму ... да ... ... бітелер мен шегірткелер және басқаларда
диапауза жұмыртқа фазасында өтеді. Личинкалық диапауза долана көбелегінде,
жұпсыз ... алма ... ... ... ... ... ... таралған (капустаның ақ көбелегінде, капустаның ... ... және пияз ... және т. б.) Насекомның ересек фазасында
имагиналды диапауза кездеседі. Ол ... ... ... ... ... ... жұмыртка клеткаларының, ыдырап сорылуы салдарынан пайда
болады. Бұл ... ... де ... ... ұрғашы насекомның
көбебіне мүмкіндік болмайды. ... ... ... ... ... мен жапырақ ... және ... ... ... ... циклінде міндетті және факультативті диапауза
болады. Міндетті немесе ... ... ... ... ... ... ... жылына бір ұрпақ беріп дамиды. Диапаузаның болуы
сыртқы жағдайға байланысты емесс, ол ... ... ... ... ... орта ... ... үлесіне тек диапаузаның аяқталу
кезеңі ғана немесе организмге белгілі -бір ... ... ... ... әсер ету ... ... болатын
реактивизация ғана тиеді.
Факультативті немесе ... ... ... ... ... ... жағдайлары немесе насекомның қоректену ерекшеліктері
екі немесе одан да көп ... ... ... -туғызса, онда
моновольтиндік даму тиімсіз болады да түрдің дамуына шек қойылады. Мұндай
жағдайларда пайда болуы мен ... ... ... ... ... ... бар ... даму қалыптасады.
Насекомдардың маусымдық дамуының ... түрі ... ... ... болады да, көбеюдің ең ... ... ... қамтамасыз етеді. Сондықтан дамудың бұл түрі насекомдар
арасында жиі ... ... ... ... гонерациялары диапаузасыз
дами алады. Қолайсыз жағдай жақындаған кезде сыртқы сигналдардың ... ... ... ... ... ... кезеңнен аман-есен өту
үшін физиологиялық дайындыққа көшеді.
Қолайсыз жағдайлардың ... ... ... ... беру ... факторларға күн ұзақтығының өзгеруі, орта ... және ... ... сапасының нашарлауы жатады. Осы
факторлардың ішінде өзінің тұрақтылығы және астрономиялық ... ... ... ... яғни күн ұзақтығының өзгеруі, оның өзгеруінен
пайда болған реакцияны фотопериодтық реакция деп ... ... ... ... ... ... 14-17 сағатқа
созылатын (жергілікті ... ... ... ... ... үзіліссіз дамиды да, күн ұзақтығы белгілі бір аумалы, өлшемнен
төмен түскен кезде қысқы ... ... ... үшін ... ... ... жағдайлардын
басталып келе жатқандығы белгісін ауа райының температурасы мен қоректік
заттар сапасының өзгеруі де бере ... ... бұл ... тек ... ғана ... сонымен қатар ауа райының құбылмалы жағдайларына
(бұлыңғыр немесе жарқыраған күн), ал тамақтың сапасы өсімдіктің түр ... (жас ... ... ... де ... ... ... тамақ
пен температураның әсері әдетте тек фотопериодтық ... ... ... ... ... ауыспалы өлшеміне жақындаған кезде білінеді. Бұл
жағдайда ортаның температурасы мен тамақтың ... ... ... ... ... ... Ленинград облысында (Осмоловский,
Бондаренко, 1980), поливольтиндік насекомдар мен кенелердің көпшілігі 17
сағаттық ... ... ... Орта ... 14-15 С ... немесе тамақтың сапасы кенет нашарлаған кезде популяцияның
жарым-жартысы ... ... ... ... ... сағатқа жеткенде
диапаузаға кете бастайды. Ал температура 20-22 С-қа көтерілген ... ... өсуі ... ... ... бір ... полуляцияның бірқатар бөлігінің диапаузаға кетуі тежеледі ... ... ... ... ... егер температура жоғары болса, онда әуелі қысқа күн жағдайында да
насекомдар диапаузаға көшпеуі мүмкін. Бұл оқиға әсіресе бітелер мен ... ... ... ... ... организмдерге тән. Фотопериодтық әсерді
әдетте насекомның диапаузаға ... ... даму ... жақсы сезеді.
Мысалы, қуыршақ фазасында диапаузаға кететін капустаның қоңыр және ... өте ... ... ... ... жоғарғы жастағы
жұлдызқұрттары.
Насекомдарда фотопериодтық реакция тым жеткіліксіз жарық күшінде де (1-
5, кейде 10 ... ... ... ... Бұл ... насекомның сыртқы
ортаға бейімделушілігінен туады. Себебі бұл жағдайда ... ... ... ... өзгеруіне (аздап бұлттану, өсімдіктердің
көлеңкелеуі және т. б.) ... ... ... үшін ... ... ... күшінен жоғары болуы қажет. Ай ... ... ... ... ... ... күші 0,25 лк ... ал шашырағап ай
жарығы одан да аз болады да, ... ... ... ... ... ... әсер ете ... қысқы диапаузадан шығару үшін, яғни ... ... ... ... бір уақыт аралығында жағымды температураның
төменгісімен (1-7 С) әсер ету ... Бұл ... ... түр
ерекшелігінес және бір түр прпуляциясының зоналдық және ... де ... ... Белгілі бір территорияда жағымды
температураның күзгі-қысқы ... ... ... ұзақ ... ... ... ... сол жерді ... ... ... де ... ұзарады. Мысалы, Н. В.
Бондаренконың (1980) мәліметі бойынша Кембридж жағдайында ... ... ... ... ... жұмыртқаларын реактивизациялау үшін
оларды 1-7°С температурада 200 күн ұстау керек болса, Ленинград облысының
жағдайында 105-115 күн ... ... Бұл ... ... бар ... ... Реактивизация кезеңі тым қысқа ... ... ... ... ... ... ... аяқталады да
организм қысқы аяздардың әсерінсн өліп қалады.
Насекомдар ... ... ... Ауыл ... ... ... күресу үшін олардың тек жылдық циклін
ғана емес, сонымен қоса жекелеген ... ... мен ... ... және сол ... ... ... басқа
түрлерімен (өсімдіктің гүлденуі, жеміс беруі, ... ... ... ... ... жауын-шашынның болуы және т. б.) байланысын
білу ... ... ... ... ... ... ... жыл сайын қайталанатын нақтылы ... яғни ... ... қамтамасыз етеді. Фенологиялық бақылаудың нәтижесін
ең қысқа және көрнекі етіп жазу, ... ... ... ... ... ... деп ... Схема мына төмендегі календарлық шарбақ
түрінде беріледі. Онда әр ай 3 ... ... ... ... ... аты және ... орны |Жыл |Сәуір |Мам-ыр |Мау-сым |Шіл-
де |Тамыз |Қыр күйек |Қазан |Қыс ай-лары | | | | | | | | | | | | ... жеке ... ... ... ... календарлық
шарбақтың тиісті графаларына шартты белгілер ... ... ... ... немесе басқа жерлерден ... ... ... ... ... қалай таситынын бақылаңдар. Құмырсқаның
қандай пайда келтіретінін анықтаңдар;
5. Шұбалшаңның топырақты құнарландырудағы әрекетін бақы-лаңдар. Ол үшін
шыны ыдыстың 2/3 ... қара ... оның ... құм және қара ... ... ыдысқа 2—3 шұ-балшаң жіберіңдер. Тәжірибе анық болу үшін
тақташаланған екі шыны немесе органикалық шынының аралығына топырақ ... ... ... араластырудағы әрекеті өте айқын керінеді.
Топырақтың үстіне ... ... ... ұмытпаңдар. Бұдан соң
шұбалшаңдар әрекеттерін бақылап, күн-делікке құрттар жасаған іннің суретін
салыңдар. Бақылау ... ... ... ... ... ... ... қай құстар ұшып келетінін, қайсысының жыл бойы
тіршілік ... ... Жыл ... ... ... ... атын атап, олардың өздерің тұрған жерге қашан ұшып ... ... ... ... ... ... арасында айтылатын мақал-мәтелдерді
жинастырыңдар, олардың мәнін ашыңдар;
3. Мекенжайды төңіректейтін құстардың ... ... ... ... ... ... ... шығатынын және жұмыртқадан шыққан
балапанның алғашқы күй-сипатын анықтап, оны ... ... ... ... ... ... Өздерің бақылап жүрген ұядағы балапандарға олардың ата-енесі күніне
неше рет жем таситынын анықтаңдар;
5. ... ... ... ... ... жасап, қыста
жемшашарлар ұйымдастырыңдар. Құстардың ұясын бұзуға, ... ... ... жол бермеңдер!
6. Өздерің тұратын жердегі құстардың атын біліп алыңдар, күнделікке әр
құстың суретін ... ... ... ... Мал мен үй ... ... бақылау
Қазақ халқы қолда өсірілетін жануарларды екі топқа ... мал және ... ... ... деп те ... ал үй ... ... (түйе, жылқы, сиыр, қой-ешкі) басқасы жатады. Мұны дұрыс ажырата
білу керек. Демек, есек, шошқа, ... ... ... және ... ... ... бар-лығы үй хайуанаттары болып табылады.
1. Төрт түліктің жасына қарай қалай ... ... ... ... ... Төрт ... төлдері қалай ата-латыңын біліңдер.
2. Төрт түліктің қай түрі өздерің тұрған жерде өсірілетінін анық-

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 40 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Буылтық құрттар типіне жататын жәндіктердің негізгі ерекшеліктері4 бет
Буынаяқтылар, Шаянтәрізділер,Өрмекшітәрізділер19 бет
Құрттар типіне жалпы сипаттама7 бет
Зоология сабағында жергілікті жердегі кейбір төменгі сатыдағы жануарларды оқушыларға таныстыру70 бет
"Оқытуды ұйымдастыру формалары және әдістемесі16 бет
SQL тілінде деректерді өңдеудің негізгі операторлары. Деректер базасын құру13 бет
Жануарлар әлемі5 бет
Жануарлар әлемі туралы6 бет
Жер ресурстарын пайдалану мәселесі30 бет
Delphi тілінде деректер модулін құрастыру және оны пайдалану20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь