Монополияның жалпы мәні мен түрлері

КІРІСПЕ
1. МОНОПОЛИЯНЫҢ ЖАЛПЫ МӘНІ МЕН ТҮРЛЕРІ
Монополия туралы жалпы түсінік
Монополияның түрлері
2. МОНОПОЛИЯНЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ЖӘНЕ ӘЛЕУМЕТТІК САЛДАРЫ
2.1 Монополияның нарыққа тигізетін жалпы әсері
2.2 Баға дискриминациясы, оның қоғамға әсері
2.3 3. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ МОНОПОЛИЯЛАР
ҚОРЫТЫНДЫ
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Бұл жұмыстың тақырыбы – нарықтық экономикадағы монополиялардың экономикалық және әлеуметтік салдары. Яғни, зерттеу барысында олардың мәні мен мағынасы ашылып, экономикалық табиғаты мен жалпы қоғамдық ролі көрсетіледі. Бұл жұмыс бізге монополияның экономикаға, соның ішінде, жеке тұтынушыға тигізетін әсерін танып білуге жәрдемдеседі.
Бұл тақырып өте актуальді болғандықтан, оны көптеген экономисттер қарастырып, ол жайлы еңбектерін қалдырған. Олар монополия мәселесін жан-жақты зерттеп кеткен. Монополия әр елдің экономикасына тән болғандықтан, көптеген шетел ғалымдары осы мәселенің оптималді шешімін табуға тырысқан. Шетел ғалымдарынан С. Фишер, Д. Пиндайк, Н. Мэнкью, Р. Пиндайк сияқты экономика ғылымының дамуына атсалысқан көрнекі тұлғалар монополия мен монополизм мәселесін ерекше зерттеп, өздерінің ғылыми еңбектерінде талдап, сол талдауларға сәйкес сипаттамалар беріп кеткен.
Қазақстанда, өзектілігіне қарамастан, бұл мәселе соншалық жеткілікті деңгейде зерттелінбеген. Ол еліміздегі монополисттердің өз әрекеттері жайлы толық және дәл ақпарат бермеуіне де байланысты болуы мүмкін. Соған қарамастан, бұл тақырыпты біраз болсын зерттеп, шағын еңбектер жазған ғалымдар бар. Бұл жұмысты дайындауда қолданылған сондай еңбектердің бірі – И. Бибатырованың «Монополизм и антимонопольная деятельность в Республике Казахстан» атты жұмысы. Бұл еңбекте ол еліміздегі монополизмнің дамуына сипаттама беріп, онымен күресу шаралары мен әдістерін көрсетіп кеткен.
1. Пиндайк Р., Рубинфельд Д. Микроэкономика. – М.: Экономика, Дело, 1992.
2. Хайман Д.Н. Современная микроэкономика: анализ и применение. В 2-х т. Т. II. – М: Финансы и статистика, 1992. – 384 с.
3. Фишер С., Дорнбуш Р., Шмалензи Р. Экономика. – М. 2000.
4. Макконелл К., Брю С. Экономикс. – М. 1992.
5. Мұхамедиев Б.М. Микроэкономика: Оқу құралы. – Алматы: Қазақ университетi, 2003. – 219 б.
6. Бибатырова И. А. Монополизм и антимонопольная деятельность в Республике Казахстан.– Алматы, Қазақ университеті, 2001. –72 б.
7. Удьярова Р. Влияние монопольных субъектов на электроэнергетический рынок //АльПари. – 1999. №6. – 38-42 бб.
8. Иконников А. Зима без «Трактебеля» //Континент. – 2000. №26. – 17-19 бб.
9. Ерёмин А. Коммунальное бремя //Мысль. – 2002.№5.– 44-51 бб.
        
        ЖОСПАР
КІРІСПЕ
1. МОНОПОЛИЯНЫҢ ЖАЛПЫ МӘНІ МЕН ТҮРЛЕРІ
1. Монополия туралы жалпы түсінік
2. Монополияның түрлері
2. МОНОПОЛИЯНЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ЖӘНЕ ... ... ... ... ... ... әсері
2. Баға дискриминациясы, оның қоғамға әсері
3. 3. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ МОНОПОЛИЯЛАР
ҚОРЫТЫНДЫ
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
КІРІСПЕ
Бұл жұмыстың тақырыбы – ... ... ... және ... салдары. Яғни, зерттеу барысында олардың мәні
мен мағынасы ашылып, экономикалық ... мен ... ... ролі
көрсетіледі. Бұл жұмыс бізге монополияның ... ... ... ... ... әсерін танып білуге жәрдемдеседі.
Бұл тақырып өте актуальді болғандықтан, оны ... ... ол ... еңбектерін қалдырған. Олар монополия мәселесін жан-
жақты ... ... ... әр ... экономикасына тән болғандықтан,
көптеген шетел ғалымдары осы мәселенің оптималді шешімін табуға ... ... С. ... Д. ... Н. ... Р. ... ... ғылымының дамуына атсалысқан көрнекі тұлғалар монополия мен
монополизм мәселесін ерекше зерттеп, ... ... ... ... ... ... сипаттамалар беріп кеткен.
Қазақстанда, өзектілігіне қарамастан, бұл мәселе соншалық жеткілікті
деңгейде зерттелінбеген. Ол еліміздегі монополисттердің өз әрекеттері жайлы
толық және дәл ... ... де ... ... ... Соған
қарамастан, бұл тақырыпты біраз ... ... ... еңбектер жазған
ғалымдар бар. Бұл жұмысты дайындауда қолданылған ... ... бірі ... ... ... и антимонопольная деятельность в ... атты ... Бұл ... ол ... ... ... беріп, онымен күресу шаралары мен әдістерін көрсетіп кеткен.
Жалпы алғанда, ... ... ... нарықта өзекті
мәселелердің бірі болып табылады. Себебі, ... ... ... ... ... ... әр түрлі деңгейдегі
монополиялар өте жиі ... Және де олар ... және ... ... ... ... әр түрлі сипатта әсер етеді. Сондай-ақ, бұл әсерлер өте
елеулі орын алады. Сондықтан да, ... ... ... ... және ... ... ... маңызы өте зор.
Жоғарыда айтылған тұжырымдарға сүйене отырып, курстық жұмыстың алдына
келесі мақсаттар қоямыз:
Біріншіден, монополияның ... ... ашу. Осы ... ... ... ... ... тоқталып, оны сипаттайтын
белгілерін анықтап, монополия құбылысының жалпы экономикалық бағасын беруге
тырысамыз. Сондай-ақ, бұл ... ... ... ... ... экономикалық табиғатын анықтау.
Екіншіден, монополияның экономикалық тиімділікке, сондай-ақ, жалпы
қоғамға тигізетін әсеріне талдау жасау. Басты ... бұл ... ... әрбір түріне байланысты орын алатын жалпы ... баға беру ... ... ... әрқайсының тұтынушыға
тигізетін ықпалын айқындау. Яғни, монополияның экономикалық және ... ... ... және анық сипаттау. Бұл мақсатқа жету ... ... ... ... ... дискриминациядан туындайтын
салдарына да сипаттама беріп кетеміз.
Және соңында, осы талдау ... ... ... ... Бұл ... ... ... Республикасындағы
монополияларға мүмкінше сипаттама беріп, олардың ел ... және ... ... тигізетін әсерін бағалау.
Осы мақсаттарға қол ... ... әр ... ... ... Осы ... ... сандық және графиктік талдау жатыр.
Әр түрлі тақырыптағы кестелер мен графиктерді ... ... ... ... ... ЖАЛПЫ МӘНІ МЕН ТҮРЛЕРІ
1. Монополия туралы жалпы түсінік
Нарықтық экономика жағдайында тауарлар мен ... ... ... әр ... ... орын алуы ... Осы жағдайлар сан
алуан ... ... ... Олар экономиканың ұйымдастырылу
қағидаларына, оның даму деңгейіне, өндірістік факторларға және тағы ... ... ... ... ... ... белгілі бір тауарға ұсыныс осы тауарды
сатушылар саны мен ... ... ... ... ... ... Осыған байланысты, нарықта екі түрлі жағдай орын алуы ... ... және ... билік жағдайы. Яғни, нарықтың құрылымының екі түрі
бар.
Таза бәсеке кезінде нарықта сатушылар мен ... саны ... ... ... ... бағасы мен оның көлеміне ықпал етуіне кез-
келген мүмкіндікті болдырмауға жеткілікті мөлшерде ... ... ... ... мен ... тең ... ... ие болады.
Сонымен бірге, нарықта белгілі бір жағдайларға байланысты не сатушы, не
сатып алушы белгілі бір артықшылықтарға ие бола ... Осы ... ... ... сипатталады. Нарықтық билік екі қарама-қарсы жағдайда
жүзеге асырылуы мүмкін: монопсония және ... ... өз ... ... ... – бұл ... ... және тек бір ғана сатып алушысы
бар нарық, ... – бір ғана ... және ... ... ... ... /1, ... та, бұл анықтама ... ... ... ашу ... ... Сондықтан да, осы мәселені зерттеген басқа ғалымдардың
еңбектеріне зер салғанымыз жөн. ... ... ... атты
кәтабында монополияға келесі анықтама береді: “Таза монополия – бұл ... жоқ ... тек бір ғана ... ... орын ... Монополиялық фирманың тауарын тұтынатын сатып алушыларда тек бір
ұсынушы бар. Таза ... ... ... түсетін қарсылас фирмалар
болмайды.” Осы жерде автор нарықта дәл ... ... орын ... ... ... айта кетеді: “Таза монополия ... ... ... ... жоқ тауарлар өте сирек кездеседі” / 2,
2-том, 3-б/.
Бұл шарттарды ескеріп, С. Фишер “Экономика” атты кітабында монополияға
анықтама ... ... оған ... ... ... ... өмірде
монополия, әрқашан да, өлшем мәселесімен байланысты болады. Біз ... ... ... деп атаумызға болушы еді. Себебі: тауарлық
ассортименті толығымен ... ... ең ... екі ... табылуы
мүмкін емес. Бірақ та бакалеялық бизнесті осы ... ... ... ... Өйткені, бір дүкен тауарларына белгіленген бағалар
жақын жерде орналасқан дүкендер тауарларына сұранысқа ... ... ... ... ... ... ... жоқ”/ 3, 192-бет/.
Байқағанымыздай, бұл мысал арқылы жай ғана ... ... ... толық ашу мүмкін емес екенін көруге болады.
Монополияның мәнін ... үшін оның ... ... әр ... ... ... қарастырғанымыз жөн. Оған көшпес бұрын,
монополияның ... ... ... ... фирма өндіріс көлемін азайту арқылы өзінің өніміне бағаны өсіре
алса, онда бұл фирманың монополиялық билігі ... ... ... бар
деген сөз /2, 193-б/.
Яғни, монополиялық билігі бар фирма өз өнімінің шығару көлемі ... ... ... осы нарықтағы жалпы бағаға ықпал ете алады.
Монополиялық ... ие болу үшін ... ... болуы міндет емес.
Осындай билік белгілі ... ... ... болуы мүмкін. Ол
нарықтағы тауарлардың дифференциалдануына байланысты болады. Яғни, бұл ... ... ... өзге ... ... ең ... бір белгісінде
ерекшеленетінімен түсіндіріледі.
Жалпы монополияны сипаттағанда нарықтық билік ... ... өте ... жеке ... ... ... ... бағалағай алғаннан
соң, осы фирма ... ... ... секторындағы монополиялық
жағдайға сипаттама беруге болады. Мысалы: егер нарықтағы барлық фирмалардың
монополиялық билігі елеусіз аз ... ... жоқ ... онда экономиканың
бұл саласындағы бәсеке таза бәсеке кезіндегі жағдайына жақын болады немесе
монополияның болуына ... ... жоқ ... егер бір ... ... толығымен ықпал ете алатын болса, онда бұл фирма осы
нарықтың монополисті, ... жеке дара ... ... ... тұрғыдан қарағанда, нарықтық билік ұғымына тереңірек түсіндірме
бергеніміз жөн көрінеді. ... ... ... түсіну үшін, оны
сипаттайтын көрсеткіштері мен оған әсер ... ... ... ... ... ... ... – фирманың өз
тауар бағасын бұл тауарды өндіруге ... ... ... ... қоя алу ... ... ... Яғни шекті шығындар мен тауар
бағасының ... ... ... көп ... ... ... билігі де көп болады. Бұл мәселені ... ... ... ... іс ... есептеу тәсілін 1934 ж. Абба
Лернер ұсынған. Ол өз ... ... ... ... ... барысында
тауар бағасының шекті шығындардан асып түсу коэффициентін «L»
негізге алады /1, 305- ... ( P – MC )/P ...... бағасы;
MC – шекті шығындар;
Бұл коэффициент Лернердің монополиялық ... ... ... ... Оның ... мәні әрқашанда 0 мен 1дің арасында ... ... мәні ... 1ге ... ... ... ... билік те
көп болады.
Осы коэффициентті сұраныс икемділігі арқылы сипаттауға ... ... ... мәнін түсінуді жеңілдетеді. Яғни, жоғарыда келтірілген
формулаға ... ... ... ... онда келесідей
нәтижеге жетеміз /1, ... ( P - MC )/P = ...... ... – шекті шығындар;
Ed – сұраныс икемділігі;
Бұл теңдіктен ... ... ... ... ... болу
мүмкіндігі, сондай-ақ, монополиялық биліктің деңгейі бұл фирманың сұраныс
икемділігіне ... ... ... Ол кері ... ... ... ... деген сұраныс икемділігі мейлінше аз шамаға тең ... бұл ... ... билігі жоғары деңгейде болады. Бұл
тәуелділікті келесі графиктерден көре ... ... ... ... бір шарт – икемділікті қарастырғанда ... ... ... ... ... әр фирмаға сәйкес келетін сұраныс
икемділігін аламыз.
Дегенмен, монополиялық биліктің жоғары ... жеке ... ... ... ... ... айта ... жөн. Бұл тұжырым монополиялық
билігі зор фирманың орта шыңындарың да зор ... оның ... көп бола ... ... енді монополиялық билікке әсер ететін факторларға зер салсақ. Бұл
факторлар фирманың нарықтағы бағаларға әсер ете алу мүмкіндігін ... ... осы ... яғни ... ... ... оның ... келетін сұраныс икемділігіне тәуелді болатынын
ескерсек, осы факторлардың жан-жақты ықпалдарының жиынтығы фирманың үлесіне
келетін икемділігін анықтайтынын ... ... ... ... ... үш ... ... әсер
етеді. Біріншісі – жалпы нарықтық сұраныс икемділігі. ... ... ... ... ... ... ... икемділігінен төмен бола
алмайды. Жалпы бұл шартты былай түсіндіруге болады: ... ... ... ... ... әсер ету ... ... Келесі
әсер етуші фактор – нарықтағы фирмалар саны. Нарықта тек бір ғана ... оның ... зор ... ие ... ... Ал, егер нарықтағы фирмалар
саны көп болса, онда олардың біреуінің ... ... әсер ете ... аз болатыны түсінікті. Үшінші фактор фирмалар арасындағы өзара
әрекет етуімен анықталады. ... ... саны аз бола ... ... бәсекелестік жоғары деңгейде болса, бұл фирмалардың біреуінің өз
тауарына бағаны бірнеше есе өсіре алуы екі талай / 1, ... ... ... ... өте ... екенін
байқадық. Біріншіден, монополист болу үшін нарықтағы жеке дара ... ... емес ... ... ... Ол үшін ... ... деңгейдегі нарықтық
билікке ие болуы тиіс. Яғни, ... болу ... ... нарықтағы
бағаларға билік жүргізе алуы ... де бұл ... ... ... келетін сұраныс икемділігіне тікелей байланысты болады.
Екіншіден, монополист әрқашанда жоғары пайда алады деп айта алмаймыз.
Фирманың ... оның орта ... ... болады. Фирманың шығындары
неғұрлым аз болса, соғұрлым оның түсірген пайдасы да жоғары ... ... ... фирмалар саны, олардың өзара әрекеті
және тағы да басқа факторлардың ықпалына ... ... ... ... ... ... ... байланысты монополияның үш түрі
белгілі: таза монополия, олигополия және ... ... ... ... ... ... ... билікке байланысты.
Жалпы жетілген бәсеке мен жетілмеген ... ... ... ... ... көре аламыз /3, 192- бет/.
Кесте 1 – Нарықтың негізгі түрлері
|Құрылымдық |Жетілген бәсеке|Жетілмеген бәсеке ... | | |
| | ... ... |Таза |
| | ... | ... ... саны |Көп |Көп |Аз ... ... кедергілері |Жоқ |Жоқ ... бар |Иә ... |
| | | | |жоқ) ... |Жоқ |Бар ... |Жоқ (бір ... | | | ... ... ... |Ауыл ... |
| ... |мен ... ... |
| ... ... | ... |
| ... | | | |
| ... ... | | ... бірінші түрі – таза монополия. Бұл жағдайда нарықтағы бір
фирма шексіз монополиялық билікке ие болады. Ол ... ... ... ... ... өсіретін бағаны бекітеді. Яғни таза монополист нарықтық
бағаға зор ықпалын тигізіп, ... ... ... ... ... ... ... алмастырушысы жоқ тауардың жеке дара өндірушісі болып
табылған жағдайда орын алады”/4, 2-том, 92-бет/.
С. Брю өз ... таза ... тән ... ... ... ол, ... ... жеке дара болуы. Белгілі бір салада
тек бір ғана фирма жұмыс істейді.
Екінші белгі– ол монополист ... ... ... ... ... ... шығаратын өнімнің ешбір жақын алмастырушысы жоқ. Және ... ... тек осы ... ... ... ... ... онсыз өмір сүруге
мәжбүр болады.
Таза монополистке тән үшінші белгі– оның ... ... әсер ... ... айтқанымыздай, фирмада монополиялық биліктің болуы. Яғни,
монополист өнімді шығару ... ... ... ... ... ... ... белгісі– монополиялық салаға жаңа ... ... ... ... ... жоқ. ... жағдайдың
себептері әр түрлі экономикалық, техникалық, құқықтық немесе тағы да басқа
сипаттағы кедергілерге байланысты болуы мүмкін /4, 92-93 ... өз ... ... ... ... бола ... келесі
кедергілерді көрсетеді:
1.Үкіметтен алған ерекше құқықтар. Кейбір кедергілер мемлекет
тарапынан жасалуы ... Олар ... бір ... монополиялық
билікке ие болуына жағдай жасауына байланысты. Әдетте осындай
жағдайлар коммуналды ... ... ... және байланыс салаларында
жасалу мүмкін.
2. Патенттер мен ... ... ... мен ... құқықтар
жаңа әдебиет, өнер және музыка ... ... ... да ... ... Бұл ... бұзылған жағдайда, оны
арнайы органдар реттеуі тиіс.
3. Нарық монополизациясына байланысты болатын өндірістің ірі ауқымында
орын алатын орта шығындарының ... ... Аса ірі ... ... ... ... ... қамтамасыз ететін жеке
фирмаға өз өндірісін нарықта сатушылар көп ... ... ... ... жүргізуге мүмкіндік береді. Сонда бұл
фирма ... ... ... ... өз ... ... қоя ... Нәтижесінде, өндірістің төмен деңгейінде шығындары
жоғары болатын өзге фирмаларға нарыққа кіру ... ... Оны біз ... ... көре ... / 5, 173 б /.
Шығындар
АС2
АС1 Орташа жиынтық
шығын ... Q1 Өнiм ...... ... ... ... Белгілі бір өнімге келетін барлық ұсынысқа толық жеке иелік ету.
Монополия тауар өндірісіне ... ... ... ... қайнар
көздеріне жеке иелік ету арқылы қамтамасыз етілуі мүмкін /2, 5-7 бб/.
Монополияның бәсекелік ... ... ... түрі – олигополия.
Олигополиялық нарықта тек бірнеше ... ғана ... ... Бұл ... ... ... қиынға соғады. Өндірілетін тауар дифференциалданған
да (автомобильдер) дифференциалданбаған (болат) болып келуі мүмкін.
Бұл нарықта әр фирманың ... ... ... билік таза
монополия кезіндегі биліктен ... ... да, ... ... болады.
Сонымен қатар олигополиялық нарықта фирмалар арасында баға тағайындау жайлы
жасырын келісімнің жасалу мүмкіндігі өте жоғары болады. Сондықтан, ... үшін ... ... ... ... ... ... олигополиялық нарықта да жаңа ... ... ... ... ... ... ... мен
бірге, фирмалар өз тарапынан да біраз бөгеттер жасауы мүмкін. ... ... ... ... ... Мысалы, белгілі бір
олигополиялық нарықтағы фирмалар жаңа өндірушіні салаға ... ... ... ... өз ... ... қорқытады.
Соның есесіне, өзінің өндірістік қуаттарын өсіреді. Жалпы, нарыққа ену
тосқауылдары кез-келген уақытта ... бола ... айта ... жөн /1, ... ... құрылымының соңғы түрі – монополиялық бәсеке.
Монополиялық бәсеке – ... ... ең кең ... құрылымы.
Монополиялық бәскекені келесі белгілермен ажыратамыз:
1. Нарықтағы фирмалар саны көп.
2. Өнім ... Бұл ... әр ... ... болады:
• Өнім сапасы.
• Қосымша қызметтер.
• Өнімнің ... ... ... және ... ... емес ... ... еркін ену мүмкіндігі /4, 112-113 бб/.
Бұл монополияның нарықтық құрылымына байланысты сыныптамасы. ... ... өзге де ... бойынша жіктелуі мүмкін. Нарықты
монополиялаудың негiзгi ... ... ... айтқанда
монополияның төмендегiдей түрлерi бар:
1. Жабық монополия.
2. Табиғи монополия.
3. Ашық монополия.
Жабық монополия кезінде фирма бәскелестен заңды ... ... ... ... ... бұл нарыққа кіру мүмкіндігі әр түрлі
құқықтық шаралармен шектеледі.
Табиғи монополия орын ... ... ... бiр ... ... ... ... оны екi немесе одан да көп фирмаларда өндiргеннен арзанға
түседі. Жалпы айтқанда, бұл жерде ауқым нәтижесі ... ... ... ... ... ... соғұрлым оның шығындары да аз деңгейде
болады.
Ашық ...... ... ... тек қана бiр ... ... олардың бәсекелестiктен ешқандай арнайы қорғаныс жоқ болатын ... бұл ... ... ... ... ... жоқ ... / 5,
305 бет /.
2. МОНОПОЛИЯНЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ЖӘНЕ ... ... ... ... нарыққа тигізетін әсері
Монополияның нарыққа, сондай-ақ, бүкіл экономика мен ... ... ... ... монополист фирманың өндіріс көлемін ... ... ... жөн. ... ... ... ... фирманың
өнімінің нарықтағы бағасы анықталады.
Монополист өз өндірісінің көлемін анықтағанда ең алдымен өз ... ... ... ... ... ... ... Бұл тұрғыдан қарағанда, келесі графикке көңіл аударғанымыз жөн
/1, 296 б/:
Баға (Р) MC
Рm В ... ... ... Q max Q2 ... ...... ... ... ... графиктен біз монополисттің баға белгілеу принципін көре аламыз.
Монополист өз бағасын «үлкен басбармақ» атты ... ... ... ... ... ... үшін өзінің өндірісінде орын алатын шекті
шығындарын шекті табыспен теңестіруге тырысады. Себебі, бұл ... ... ... ... ала ... ... ... өндіріс көлемін МС=MR
болатын жағдайға сәйкестендіріп ... Ол ... ... ... ... баға Pm ге тең ... Монополиялық бағаны табу формуласы
келесiдей болады / 5, 195 /.
Рm = МС/ ... Рm - ... ...... ... – сұраныстың бағалық икемдiлiгi.
Бұл жағдай орын алған ... ... ... ABPmP2 ... тең болады. Бұл жердегі Pm – монополиялық баға, ал Pmin ... ... сата ... ең ... ... ... анықтағаннан соң, енді біз үшін ... ... ... ... ... соқпас. Ол үшін мүлтіксіз бәсеке
кезіндегі сатушылар мен тұтынушылар ұтыстарын мен ... ... ... Мүлтіксіз бәсеке кезіндегі жағдайды біз ... көре ... /5, 33 ... ...... ... ... ... мен ... кезде сатушылар (А) да тұтынушылар (В) да тең дәрежедегі ұтысқа ие
болады. Ол нарықтық ... ... ... ... ... қоғам мүмкін болатын ең жоғары деңгейдегі ұтысқа (А+В) ... /5, 33 ... ... ... олай ... ... ... жағдай
келесі суретте көрсетілген /2, 25б/.
Р
А
Pm ... ... L Е ... Qe ...... және ... ... график арқылы біз монополиядан туындайтын салдарына сипаттама бере
аламыз. Ең ... ... мен ... ... тоқталайық.
Өндірушінің ұтысы (В), мүлтіксіз бәсеке кезіндегі жағдаймен салыстырғанда,
көбірек болады (мүлтіксіз бәсеке кезінде баға Ре = МС = S’, S’ – ... ... ол ... ... бір ... қамтиды. Бұл бөлік ... ... ... ... өнім ... ... Qe – Qm өнім ... Ре бағасымен сата алмай қалғандығынан
өндіруші КLЕ ... ... ... ... ... ... жалпы ұтысы мүлтіксіз бәсеке кезіндегі ұтысынан PmMLPe - ... ... ... ... ... осы PmMLPe тік төртбұрышына тең ұтысының
бір бөлігінен айрылып, сонымен қатар, LEM ... тең ... ... LEM ... ... ... ... деңгейде болуымен байланысты
тұтынудың қысқаруымен түсіндіріледі. ( Ол тауарды Pe мен ... ала ... Pm мен ... ала ... ... ... ... тиісті ұтылыс). Нәтижесінде, монополия кезінде тұтынушылар
ұтысы, мүлтіксіз бәсеке кезіндегі ... ... ... баға ... ... ... PmMLPe + LEM көлеміндегі бөлігіне аз
болады.
Жоғарыда айтылғанды ескере ... ... ... ... таза ... есептеуге болады. Олар LEM + КLЕ көлемінде ... ... ... ... ... ол ... ... тұрса да, тиімділікке қол жеткізу екі талай болып келеді. ... ... ... бәсеке жағдайынан төмен деңгейде болады. Жалпы
таза шығындар – осындай ... ... ... ... ... жүзінде, қоғамдық шығындар PmMLPe + LEM көлемінен ... ... ... монополист өзінің нарықтағы тиімді жағдайын ... ... зор ... ... ... ... ... өз «лоббизмін»
құруға және мемлекет реттеуінен құтылу мақсатында құқықтық ... ... /1, ... қоғам монополияның нәтижесінде күрделі шығындарға ұшырайтынын
анықтадық. Және де, бұл шығындарды есептеу қиынға соғатыны белгілі ... олар ... және ... ұтылысымен ғана шектелмейді.
2. Баға дикриминациясы, оның әсері
Монополисттер баға ... ... әр ... ... қолданады.
Солардың ішінде ең күрделілердің бірі – бағалық ... Осы ... ... олар ... ... ... өз
қарамағына аудара алады. Бұл тарауда қойылатын мақсаты – ... ... ... сол ... ... қоғамға тигізетін әсерін
бағалау болып табылады.
Ең алдымен, бағалық диверсификация дегеніміз не екенін көрсеткен жөн.
Бағалық ... бір өнім әр ... ... бағамен сатылғанда, және де
бұл айырмашылықтар шығындардағы айырмашылықтармен ... ... ... ... егер бірдей шығындармен шығарылған өнім әр түрлі тұтынушыларға
әр түрлі бағамен сатылса, онда бағалық дискриминация орын ... /4, 106 ... ... үш ... бар: сатып алушының табысына,
тұтыну көлеміне және тауар категориясына ... ... ... ... алушы табысына байланысты бағалық дискриминация. Бұл кезде фирма
әр тұтынушыға оның табысына қарай әр түрлі бағаны тағайындайды. Бірақ
бұл ... ... ... ... емес ... ... фирма
тұтынушыларды топтастырып, ол топтардың әр қайсына әр түрлі баға
тағайындайды. Оны мына ... көре ... / 1, 325 б ... ...... ... ... бағалық дискриминация
2. Тұтыну көлеміне байланысты бағалық дискриминация. Дискриминацияның бұл
түрінде бір тауардың бағасы оның сатылып алыну көлеміне байланысты ... ... ... ... ... неғүрлым тұтынушы тауарды
көбірек алса, соғұрлым ол тауардың бағасы да төмен болуы мүмкін.
3. Тауардың категориясына ... ... ... Бұл ... ... нарықтағы тұтынушылардың сұранысына байланысты
жүреді. Яғни, бұл кезде фирма өз тұтынушыларын сұраныс ... ... ... ... ... Бұл кездегі
тұтынушылардың ... ... ... ... ... болады /1,
321-327 бб /.
Жалпы алғанда, идеалды бағалық ... ... ... ... ... толығымен өзінің қарамағына аударады.
Енді бағалық дискриминацияның экономикалық салдарын қарастырайық. Ол
салдар екі жақты болады: бір ... ... ... ... ұтысын өзінің ұтысына айналдыруы, екінші жағынан, тауардың
монополиялық ... ... ... де ... байланысты өндіріс көлемі
артып, сәйкесінше, тұтынуның да өсуі.
Өндірушінің ... ... ... ... ... келесі суреттен
көре аламыз /1, 322 б/:
Р
Рmax
МС
Рm ... Qe ...... ... ... ... ... ұтысы
Бұл графиктен, көріп тұрғанымыздай, монополист баға саясатын тиімді
пайдалану арқылы тұтынушы ұтысын (РmaxEPm ... ... ... ... елеулі деңгейге дейін еселейді. Нәтижесінде, фирма табысы сұраныс
қисығы мен шекті ... ... ... ... тең ... ... өнімге бере алатын ең ... ... ... ... ... ала ... да, ... қоғам шығынға
ұшырамайды.
Бірақ бұл жағдай, қоғам үшін мүлтіксіз ... ... ... ... ... енді, бағалық дискриминациясының жағымды жағына тоқталайық.
Бағалық дискриминация тұтынушылардан ... ... ... ... олар үшін ... барынша үлкен көлемде тұтынуға мүмкіндік береді.
Себебі, біз 5- суреттен ... ... ... өз өнімін
монополиялық бағадан төмен бағамен де сата алады. Ал, бұл ... ... ... ... бұл ... ... жаңа сатып алушылар
тартылады. Монополист өз өнім көлемін оның шекті ... ... ... ... ... өнім ... Qm-нан Qe-ге дейін
өседі. Яғни, ... ... ... ... ... сонда да, бұл жағдай бағалық дискриминацияны мүлтіксіз бәсеке
әкелетін қоғамдық пайдасымен салыстыруға келмейтінін айта ... ... ... ... ... ... да ... да тең дәрежедегі
ұтысқа ие болады. Ал, бағалық дискриминация ... ... ... ... Ол кезде монополист өзіне тұтынушы ұтысын қосып алады.
Бірақ, іс ... ... ... дискриминацияның орын алуы екі
талай. Себебі, фирма әр тұтынушы ... бір ... үшін ... ... ... ... біле ... /1, 323 б/ .
3. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ МОНОПОЛИЯЛАР
Қазiргi таңда, Қазақстан өтпелi экономика сатысында дамып келедi. 1991-
жылға дейiн елiмiздiң ... ... ... ... ... ... ... нарықтағы қатынастар әкiмшiл-әмiршiл жүйенiң
қағидаларын негiзделiп, мемлекет тағайындаған тәртіпте ... ... ... бұл ... ... алдын ала бекiтiлген жоспарға
сәйкес жасалатын.
Жоспарланған экономика кезiнде нарықта мемелкет ... ... ... Себебi тоталитарлық жүйе жағдайында ондай монополизм белгiлi
бiр артықшылықтарды берген. Сондықтан, ол мемлекет тарапынан ... ... ... монополия негiзiнде үш монополиялық құқық көрініс тапты:
мүлiкке монополизм, кәсiпкерлiк iс-әрекет монополиясы, және де сыртқы сауда
монополиясы. Бұл ... ... ... арнайы органдар арқылы
қорғалынып, олардың орындалуы қатал түрде қадағаланып тұрды.
Тәуелсiздiк алғаннан соң, елiмiз шаруашылығын ... ... ... ... ... ... ... еркiн бәсеке
нарығына өту, әрине, көптеген қиыншылықтарды ... Ол ұзақ ...... Бұл ... ... ... көп ... күш-жiгер мен
күрделі қаржы талап етіледi. /6, 53 б/.
Қазақстандағы монополияларға сипаттама бергенде, ... ... ... қарастырғанды жөн көрдім. Себебі, ... ... ... оның қоғамға тигізетін әсерін қарастыра
аламыз.
«Алматы Пауэр Консолидейтед» (АПК) компаниясы Алматының ... 1996 жылы ... ... иесі – ... ... ... Ол 1996 жылы «Алматыэнерго» компаниясын ауыстырды. Сол
кезде, «Трактебельге» бұл ... ... ... ... ... ... Нәтижесiнде, АПК, өз энергожелiлерiне ешбiр бәсекелестердi
жiбермей, нарықта монополияны орнатты. /7, 42 б./
Ал, бұның үстiне ... бұл ... ... ... ... келуін айта кеткен жөн. Ол мынадан көрінеді. Ең ... ... ... ... өте ... ... Оның ... соңғы
жылдары төлемдерінің алыну көлемі 60 пайыздан 95 ... ... ... бұл ... ... ... жоқ. Ал, бұл шарт оның баға
тағайындау саясатын жүргізуде зор артықшылық береді.
Есесіне, АПК өз ... ... ... ... ... ... өзінің шығындарын саналы түрде жоғары деңгейде сақталуын көздейді. Бұл
жағдай мынадан көрініс ... ... ... ... қамтамасыз ету
үшін, бірнеше жылу электр станциялары салынған. Олар негізінен Екібастұз
көмірін апйдалану арқылы ... ... Ал, бұл ... ... аса ... ... алу өте зор шығын әкелетіні сөзсіз. Оның орнына, КЕГОК-
тың қазіргі тарифтерімен, сол ... ... ... ... ... электр энергиясын тасымалдаған арзан түседі. /7, 40
б/.
Сонымен ... АПК ... ... ... ... ... кеткен
қаражатпен түсіндіреді. Бірақ, іс жүзінде жөндеу жұмыстарың жүргізу тиісті
деңгейде қолға алынған жоқ. Алматы ... ... өте ... ... ... ... ... /8, 18 б/.
Бұл жағынан басқа аумақтармен ... зор ... ... ... ... ... ... тарифтері
мен шығындары шамамен Алматымен бірдей. Бірақ, соған қарамастан, ... ... ... өз ... және ... көлемде жүргізіліп
тұрады. Бұл ол облыста электр энергиясын жеткізудің көтерме бөлігінде қатал
бәсекелестік орын алғандықтан, ... ... үшін ... /7, 39 ... айтылып кеткен артықшылықтар, әрине, АПК-ның баға ... ... ... зор мүмкiндiктер туғызды.
Соның есесіне, АПК монополияға қарсы комитетіне шағымдарды жиі жазып
тұрды. Нәтижесінде, ... ... ... ... ... ... ... төлейтiн тарифтiк ставкалары көптеген есе өстi: 94 ... ... 98 ... ... ... ақыларды салыстырсақ. Электр
энергиясы үшiн төлем 5-тен 515 теңгеге дейiн өстi, 100 еседен аса, ал жалпы
коммуналдық ... үшiн ... 8,6 ... 4583 ... ... 533 ... әрине, бұл кезеңде орын алған мемлекеттiк дотацияларды шегеру
процесiн ... жөн. Ол ... ... 75 ... деңгейден 0
пайызға дейiн азайды. Жалпы алғанда, дотациялар мүлде шегеріліп тасталынды.
Бiрақ, оның ... ... 49 есе ғана өсуi ... болатын.
Сондықтан, тарифтердің жүздеген есе өсуi ақталмаған көрiнедi. /9, ... ... ... ... ... ... тұтынушылар, сондай-ақ жалпы қоғам, тиімсіздікке тап ... бұл ... ... ... ... Және де, бұл ... электр
энергиясының тарифтерінің жоғары деңгейімен тікелей байланысты екені анық.
Бұл тұрғыдан еліміздегі монополияларды реттеу қажеттілігі ... ... Бұл ... ... Қазақстан экономикасы алдында
тұрған ... ... бірі ... ... Біздің елімізде бұл
мәселемен айналысатын орган 1999 жылы 22 қаңтарда ... ... ... құрылымы туралы» Президент жарлығы ... ... және ... ... ... ... ... реттеу және еркін бәсекені қорғау Агенттігі ... ... ... ... табиғи монополияларды реттеу
және еркін бәсекені қорғау Агенттігі өз алдына ... ... ... алды:
1. Монополияға қарсы заңдардың, баға құру және тұтынушы құқығын қорғау
туралы ... ... ... Ол заңдарды бұзушылыққа қарсы
шаралар қолдану.
2. Табиғи монополиялар мен ... ... ... ... ... ... бойынша нормативтік және әдістемелік жобалар және сонымен
бірге жиналынған тәжірибе болса да, осы ... ... ... және ... ... жетілдіру қажеттілігі бар.
ҚОРЫТЫНДЫ
Бұл жұмыстың барысында біз монополияны қоғамдық тұрғыдан бағалап, оның
нарыққа, экономикаға, сондай-ақ, жалпы қоғамға тигізетін әсерін ... ... ... ... шығындарға ұшырайды. Ол шығындар
негізінен тұтынушылардың өнімнің аз көлемін жоғары бағамен сатып алуымен
байланысты.
Ал, бұл ... ... өз ... барынша арттыруға бағытталған
әрекеттерінен туындайды. Осы әрекеттер, ... ... ... және осы ... оның ... өсірумен бейнеленеді. Нәтижесінде
ол мүлтіксіз бәсеке кезінде болатын ... ... бір ... өзіне
қосып алады. Есесіне, қанағаттандырылмай қалған тұтынушылардың шеккен
зардаптары есебінен ... ... ... ... Бұл ... бағалық
дискриминация арқылы жағдайды өзгертуге болатынын айта ... жөн. ... да, бұл ... ... ... ... ... әкелетін
қоғамдық пайдасымен теңесе алмайды.
Жалпы мүлтіксіз бәсекені монополия мен салыстырғанда, әрине, мүлтіксіз
бәсеке қоғам үшін ... ... ... Бұл ... ... экономикалық артықшылықтарын көрсетіп кеткенді жөн көрдім. И.
Бибатырова өз еңбегінде келесі артықшылықтарды көрсетеді:
1. Қоғам тұрғысынан мүлтіксіз ... ... ғана ... ... ... ... ... тек сұранысы бар тауар ғана
өдіріледі. Және сонымен бірге бұл ... ... ... ... ... де ... Әр ... ресурстардың шектеулігінен өз өндірісін өнемі жетілдіріп
тұрады. Ол өз ... өнім ... әсер ... ... Ал бұл, ... ... пайдалы болады.
3. Өз шығындарын төмендету жолдарын іздестіру барысында өндіруші жаңа
технологиялар мен ... ... ... пайдалануға тырысады.
Ал, бұл тек ғылыми техникалық инновация арқылы ғана ... ... ... үшін де, ... үшін де ... Бәсекелестіктің қоғам үшін тиімді жақтарының бірі – өндірушінің өз
имиджін сақтауға тырысуы. Имиджін ... ... ... ... мен ... ... ... болуын қадағалап тұрады.
Сонымен бірге, фирмалар әр түрлі қайырымдылық акцияларын өткізіп, ... ... ... ... Ал, бұл ... үшін жаңымды
болып табылады /6, 8-10 бб/.
Монополия болса, өзінің нарықтағы жалғыздығына байланысты ... ... да ... ... ... ол фирмаға шығын
әкеледі. Ол қайта, керісінше, өзінің осы нарықтағы тиімді жағдайын ... ... зор ... ... жұмсап тұрады. Мысалы, өз ... және ... ... құтылу мақсатында құқықтық іс-шараларға
кеткен шығындар болуы мүмкін. Бұл болса, қоғам үшін ешқандай ... ... ... ... ... айта ... жөн. Ол ... монополиядан
басқа ешқандай жағдайдың болуы мүмкін болмаса да, бұл монополиялар, сонда
да, қоғамға тиімсіздік әкеледі. Сондықтан олар реттеуді қажет ... ... ... Р., ... Д. ... – М.: ... Дело,
1992.
2. Хайман Д.Н. Современная микроэкономика: анализ и применение. В 2-х т.
Т. II. – М: Финансы и ... 1992. – 384 ... ... С., Дорнбуш Р., Шмалензи Р. Экономика. – М. 2000.
4. Макконелл К., Брю С. Экономикс. – М. ... ... Б.М. ... Оқу ...... ... 2003. – 219 б.
6. Бибатырова И. А. ... и ... ... ... Казахстан.– Алматы, Қазақ университеті, 2001. –72 б.
7. Удьярова Р. ... ... ... на ... ... – 1999. №6. – 38-42 ... ... А. Зима без «Трактебеля» //Континент. – 2000. №26. – 17-19
бб.
9. Ерёмин А. ... ... ...... 44-51 бб.
-----------------------
Пайда
А
В
В

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Монополияның мәнi, түсiнiгi және оның түрлерi15 бет
Монополияның экономикалық және әлеуметтік салдары22 бет
АҚШ-тың әлемнің ең қуатты еліне айналуы30 бет
Бәсекелік ортаны қалыптастыру және монополияны реттеу6 бет
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі АҚШ экономикасының дамуы42 бет
Мемлекеттің монополияға қарсы саясатының мақсаттары мен әдістері26 бет
Микроэкономика пәнін зерделеу186 бет
Монополия және монополиялық билік23 бет
Монополия мен табиғи монополия12 бет
Монополия табиғаты және монополияға қарсы саясаттың маңызы20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь