Абай шығармашылығының зерттелуі

I Тарау. Кіріспе бөлім

Абай шығармашылығының зерттелуі

II Тарау . Негізгі бөлім

Ақын шығармашылығының лексикалык қабаттары

Абай тіліндегі араб.парсы сөздерінің қазіргі әдеби тілдегі

қолданысы

III Тарау. Қорытынды бөлім

Пайдаланылған әдебиеттер
Жұмыстың жалпы сипаттамасы:. Абай тілін зерттеу- бүгінде қазақ филология ғылымының ауқымды саласы болып қалыптасып отырған абайтанудың өз алдына маңызды, зор тармағы.Абай тілін танып-таныту саласы өзінің зерттеу нысаналары мен әдістерін, сондай- ақ жеке және жалпы мәселелерін біршама анықтап, бір алуан еңбектер ұсынғанымен, арнайы жүргізілетін зерттеулердің қажеттігі даусыз. Абай тілі- кең, ауқымды тіл. Оның көркемдік тұрғысы, тілдік- стильдік арнасы да сан салалы. Бұл жұмысымызда Абай шығармашылығының лексикалық қабатын қамтуды басты нысан етіп отырмыз. Ақын поэзиясында, прозасында лексикалық қабаттардың әрқалай, әртұрғыда қолданғанын зерттеушілердің
жұмыстары дәлелдеп отыр .Мемлекеттік ұлттық әдеби жазба тілдің негізін салушы Абай тәрізді қаламгердің тілін бірнеше аспектіден қарастырғанымыз жөн .
1. Жұмалиев Қ. Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері және Абай поэзиясының тілі . Алматы , 1960
2. Жұмалиев Қ. Абайға дейінгі қазақ поэзиясы және Абай поэзиясының тілі. Алматы , 1948
3. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер
Алматы , 1966
4. Юнусалиев Б . Киргизская лексикология. 1 бөлім
5. Әуезов М. Әр жылдар ойлары. Алматы, 1959
6. Рустемов Л. Қазақ тіліндегі араб- иран кірме сөздерінің лексика-семантикалық ерекшеліктері. Алматы, 1962
7. Сыздықова Р. Абайдың сөз өрнегі. Алматы , 2004
8. Сыздықова Р. Абай шығармашылығының тілі. Алматы, 1968
9. Дайырова Ә.,.Құрманалиева Г. Абайдың тәлімгерлік тағлымы. Алматы , 1996
10.Нұрқатов А. Абайдың ақындық дәстүрі. Алматы ,1978
11. Есеналиева Ж. . Абайдың шығармашылығындағы араб-парсы сөздерінің қолданысы . Дессертациялық жұмыс.
12.Әбен Е , Дүйсенбайұлы Е, Тасмағамбетов И. Дала даналары
        
        Жоспар:
I Тарау. Кіріспе бөлім
Абай шығармашылығының зерттелуі
II Тарау . Негізгі бөлім
Ақын ... ... ... ... араб-парсы сөздерінің қазіргі әдеби тілдегі
қолданысы
III ... ... ... ... ... ... Абай тілін зерттеу- бүгінде қазақ филология
ғылымының ауқымды саласы ... ... ... ... өз ... зор ... тілін танып-таныту саласы ... ... мен ... ... ақ жеке және ... ... ... бір алуан еңбектер ұсынғанымен, арнайы жүргізілетін
зерттеулердің қажеттігі даусыз. Абай ... кең, ... тіл. ... ... ... ... арнасы да сан салалы. Бұл жұмысымызда
Абай шығармашылығының лексикалық қабатын ... ... ... ... Ақын поэзиясында, прозасында лексикалық ... ... ... ... ... отыр ... ... әдеби жазба тілдің негізін
салушы Абай тәрізді қаламгердің ... ... ... ... . Абай ... ... ... талдағанда негізінен үш
қабаттан ... деп ... Абай ... кездесетін араб-парсы
қабытының үлкен тобы ... ақын ... ... ... ... ... ... сөздер. Абай шығармашылығы арқылы қазақ
әдебиетінің тарихына еніп, лексикалық ... ... те ... ... ... де ... атап өткен жөн.
Жұмыстың өзектілігі:.Қазіргі кезеңде Абайшығармашылығының тілі біршама
зерттелген сала. ... ... шолу ... ... ... ... сөздерінің де кестенің ... ... ... сөз ... ... ... ... Абай
қолданысына енген шетел сөздері ақын ... ... ... ... ... ... да
өзектілігі осымен байланысты.
Зерттеу жұмысының ... Абай ... ... парсы
сөздерінің қолдану аясын зерттеу және лексикалық қабаттарына ... ... ... ... ... тоқталу.
-Абай тілінің ... ... ... шығармашылығындағы араб- парсы сөздерінің қолданылу ... ... ... әдебиетіндегі ұлы тұлға, маңдай алды ... ... ... дүниежүзі поэзиясының озық
үлгілерімен деңгейлес тұрғаны- ... ... ... ... ... ... ел ... жоқтаған жүздеген өрен жүйрік жырау, ... бар ... ... Абай орнының ерекше болуы тегін ... ... ... ... ... Бұл ап-айқын үйреншікті ... зер ... ... ... ... ... ... шығармашылығының
өмірлік тірегі, негізі, түп тамыры.
Абай қазақтың жаңа реалистік жазбаша әдебиетінің негізін ... ... ... аса ... және сан ... Ол-кермет суреткер
ақын және сыршыл лириканың сирек кездесетін шебері, ... ... ... ... стильдің түп тірегі. Ақын стилін, сурет
мәнерін, қолтаңбасын, сөз ... ... ... ... ... ... ... зерделі ойы мен қоғам өмірінің шын мәніндегі
энциклопедиясы – ұлы Абай ... ... ... ... бұл ... Өзі мына пәни дүниеден көшкеннен кейінгі ... ... ... ... ... ... кезеңдер ақын мұрасына да
бірде сәуле,бірде көлеңке түсіріп сан ... ... ... кезінен бастап отыз жетінің ... ... ... ... азат ... ... ... алып, алаштың
аяулы азаматтарын ... ... ... Абай ... ... ... елеусіз қалып,әділетсіз қараланады. Бұл әрине ... ... ... ... ... ... ... алтын сөзін кір шалмайды. Отызыншы жылдардың ... Абай ... ... ... ... ... ... арнаға түсе бастады.
Ақын мұрасының жас ұрпаққа жеткізілуі жолында еңбек етіп, тер төккен
әдебиетшілер , ... аз ... ... ... ең ... ірі тұлға – Мұхтар Әуезов еді. Ол Абай ... ... ... ... ... ... жүйелеген
бір жазбасында 1940жылы 95 жылдық мерей тойынан бастап Абайды тану бағыты
бел алып ... ... ... ... ... айта ... бұл ... түрлі монография, бірнеше
десертациялық ... ... С . ... Қ.Жұмалиев,
Е. Ысмаилов және А. Солобьев, М. Силбченко, Н ... ... және ... аудармашыларды атайды.
Абайды қалай зерттеп, қалай танимыз деген ... ... ... деп жауап беріпті: ’’Біз ұсынатын, қолданатын ... ... ... зерттеудегі дағдылы әдіс:өмірмен,өсу, даму жылдарын
ақындық эволюциясымен жыл-жылдап ... ... бір ... ... жоқ. .Өсе жүре, еңбек ете, іздене таба жүріп ... ... ... ... ... өрісті, іргелі, орынды зерттеулер
осы арнаға түспей болмайды,”-деді
Абай тілін ... ... ... ... Абай ... орны ... Оның “Абай поэзиясының тілі” ... ... өзі ... Абай ... тілі ... ... ... поэзиясындағы әдеби – көркемдеу тәсілдерінің ... ... және ... ... ... регистрация
тұрғысында алмай, Абайдың қазақ әдебиеті мен әдеби тіліндегі орнын
айқындап, оның ... мен ... ... ... Абай ... жан- ... зерттеген профессор ғалым Рәбиға
Сыздықова өз еңбектерінде ақын ... ... ... ... ... ... тілмен салудың құдіретін танытқан
Абайдың сөз ... сөз ... ... сөз ... ... ... мен ... ерекшеліктерін айқындап
көрсетеді. Жалпы әдеби тіл мен ... тілі ... ... мен поэзиясындағы ... ... ... мен Абай ... ... танытады. ”Абай
шығармаларының ... ... ақын ... ерекше
тұстары мен лексикалық қабаттарына талдау жасалынған.
Абайдың поэтикалық тіл ... сөз ... ... , М .
Базарбаевтың зерттеулерін атау қажет. Мысалы, М. ... ... ... ... ... сөз ету ... Абай шығармаларына да
соғады. ... ... ... ұлы ... ... ... пен
дәстүрді бір- біріне қарсы қою арқылы ... ... ... ... топырағында туып қалыптасқан деп тану арқылы көрсету керек,- “
дейді.
Абай ... ... ... ... ... , үш
қабаттан тұрады деп табамыз.Олар:қазақтың төл ... ... орыс ... ... ... ... ... құрамын тілдік тегі ... ... ... ...
монғол сөздерін атайды. Бертінгі ... жеке ... ... ... бұл ... ... ... шығармаса да
болатын тәрізді.Өйткені бұл тілдердегі монғол ... ... ... ... және осы ... ... түркі тілінің
өз алдына жеке бөлініп кеткен дәуірлерінде енген деп ... олар ... ... ... ... ... ... Абай дәуірі тәрізді күні кешегі ХX ... ... ... тілі құрамындағы, оның ішінде жеке ақын-
жазушылар тіліндегі монғол сөздері тілге әбден сіңісіп ... ... ... ... сөздері тәрізді, монғол сөздерінің де ... не ... не ... ... ... ... ... жеткен.
Жазушының тілі бар да, мәнері немесе стилі бар.Мәнер немесе стиль-
жазушының ... тән ... ... ол- ... ... ... ... алған тәсілдері, яғни ... ... ... тұлғасы,өзі,өз басы. Жазушының тілі ... ... ... ... тіл ... алып ... ... жазушыға тән сөздік байлық пен грамматикалық тұлға
– тәсілдер, орысша ... ... яғни ... ... жазба әдеби ... ірге тасы ... ... ... ... ең алдымен көрінетін басты сипат-
ол қазақтың жаңа жазба әдеби тілінің негізгі ... Яғни сан ... ... жағын да ... ... ... ... ... ... төл ... бірінші , басты қабат болып ... ... мен оның ... ... ... тілі лексикасының өзге
қабаттардан араб-парсы сөздері мен орыс сөздері назар ... ... Абай үшін ... ... құрал да емес.Ғасырлық мол мәдениеті
бар шығыс елдерінің қазақ тіліне ,қазақ мәдениетіне ... ... ... Абай ... жат ... ... ... бірқатар
араб- парсы элементтерін активтендіріп, олардың қолданылу жиілігі
күшейе түсті.Бұл тұста Абай ... ... ... ... ... ... Сүлеймен Бақырғани,Сопы Аллаяр тәрізді суфизм сарынындағы
ірі ақындармен ... ... ... ұлы ... ... ... ... ғұлама ғалымдарды тесіле оқып, іштей түлеп,толысып келе жатқан
ойшыл ақын ... ... ... ... Абай шығармаларынан да орын тапты.
Абай өлеңдері мен қ ара ... қоса ... ... 374 сөз ... ... 162 –сі ... ... 212 –сі
әңгімелерінде кездеседі . ... ... ... ғылымдық,
әдебиет, философиялық және діни ұғымдармен байланысты.
Абай тілінде орын алған ... ... ... ... ... ... ... біз:
1. жалпы халықтық тілге енген уақытына қарай,
2. қамтитын ... ... ... жанрына қарай,
4.қолданылу мақсатына қарай,
5. фонетикалық –грамматикалық тұлғалануына қарай,
6. жалпы халықтық және жазба әдеби тілге енуіне қарай,
7. лексика-грамматикалық ... ... ... ... ... прсы ... түгелімен неологизмлер емесекені
аян. Олардың едәуір бөлігі ... ... ... ... ... қолданылып келеді.Н.К.Дмитриевич ... ... және ... деп ... ... ... , біздіңше қазақ тілі бірінші топқа жатады. Өйткені ислам
діні етек ... 19 ... ғана ... одан да көп ... ... ... ... қыруар шығыс сөздері ... аян. ... ... ... белгілі бір тобының , әсіресе тұрмыс-
шаруашылығына ... ... ... қазірде болмауы да
бұлардың өте ... ... өзге ... ... ... ... ... араб-парсы сөздерінің сол кездегі
халықтың сөйлеу ... көп ... ... ... жазба
әдебиет арқылы жалпы халықтық тілде қолданыла ... ... де ... ... сұқбат,мехнат,уәзін ,ғиззат, ғақлия, hәмишә, тағриф сөздері
жатады.
XVIII ғасыр мен XIX ғасырдың орта ... ... ... ... ... және ауыз ... ... дінге қатысты
бірқатар араб сөздерін табамыз. Мысалы, Бұхар жырауда: ... ... ... ... фани, ақырет, алла, молда, мешіт; Тақырыбы діннен
мүлде ... ... ... ... ... Оның ... жалғастырушы Шерниязда : молда, ... ... ... ... ... бай шығармаларынан да ... ... ... Бұл ... ... және ... ...
көп жұмсалған. Соған орай ... ... ... ... ең
алдымен бұрын енгендерін қолданады. Мысалы бейіс, ... ... аят, ... ... ... алла, молда, сопы тәрізді арабизм-
фарсизмдерді кездестіруге болады. Абай ... ... ... ... : ... ... ... жалпы түріктік тәңрі-
сі, парсының құдайы-ы, арабтың алла-сы, ... ... ... ма – ... да бұл ... ... сөздер . Абай да оларды
жатсынбай синонимдік қатар түзеп ... Бір ... ... жар едің сен деп ... ... ... Оған құдай тағала
айтып па, пәленшеден тәуір ... ... деп ... Үшінші жерде :Алла
деген сөз жеңіл ,Аллаға ауыз жол емес деп ... ... жиі ... ... жырлайтын кітаби қиссалар арқылы ... ... ... ... перизат, дүлдүл тәрізді сөздері Абай
қиссаларындағыда тура ... ... ... ... ... Діни әдебиетте кездесетін ... ... ... Абай ... ... мағынада қолданады да, қалған басым
көпшілігін тіліне әдейі жуытпайды. Өзі айтқандай «Әзірет Әлі ... діни ... ... да, ... де, ... тануға болады. Қисса дастандардағы қырықшілтен, ғайып ерен,
Баба түкті шашты Әзіз, ... ... ... тәрізді «жүрдек» сөздер
Абайда жоқ, өте сирек немесе көбіне ... ... ... тілінен енген сөздерді Абай жалпы халықтық тілден ... және ... тек дін ... ғана сөз ... ... ... орайы
келгенде өзге азаматтық тақырыптар ... де ... ... аудармашыларда хрисиан дінідегі монах дегенді сопы деп
алады. Абай қазақ ... үшін ... ... орыс сөздері қатарын
келтіруден қашып, мүмкіндігінше мағынасы жуық сөзді пайдаланған.Бірақ
мұндай факт көп ... Абай ... жоқ орыс ... ... ... ... ... арабша-парсышалап беруге тырыспаған.
Абайдағы абстракт ұғымдар ... ... ... бұрынан қалыптасқан шығыс сөздері: ар, абырой, мейір,
нала, парыз, нәпсі, қаһар, қиял, құдірет, дәурен т.б ... ... ... тәрізді , Абайда да –лық, -шылық, жұрнақтары арқылы
тілге ... ... ... жасалған: зұлымдық,
, қапалық,, тәкаппаршылық, ... ... ... ... тіліндегі жалпы халықтық қолданыстан алынған шығыс
сөздерінің 2-3 ... ... ... Ең ... , ... Абайға дейін қалыптасып, орын тенкен араб-парсы түбірлері Абайдан
бұрын да, ... ... де ... тілі ... ... ... ... Мысалы, бұрыннан бар ... ... ... ... зорлық, тәрізді есімдер де,
Абай текстерінде ... ... ... ... асықтық-
ғашықтық, ... ... ... ... т.б ... ... жоғарыда көрсетілген
сіңісті, түсінікті
Тілге ертеректен енген шығыс сөздерінің г р а м м а ти к а л ы қ ... ұ р а қ т ы т і р к е с ж а с а у ... Абай ... Баға ... бәсеке кесу, ары төгу , пейілі ... ... ... жығылу, кәр қылу, насихат сөзі, қаза ... ... т.б . Абай ... ... араб-парсы сөздерін қатыстырып
бірнеше жаңа фразеологиялық және ... ... ... ... ... ... оқу, ... қайрат табу, ғылым бағу, хаққа
мүлгу ғылым іздеу ... ... ... ... ... ... Ғылым таппай мақтанба;Ғылымды іздеп, Дүниені көздеп
т.б
Қазақ лексикасына орныққан кейбір шығыс ... к ө п м а ғ ы н а л ы ... ие. Бұл ... Абайда күшті сезіледі. Абай бір ... ... ... үстеме мағына немесе семантикалық реңк ... ... ... ... ... ... дейін –ақ 2-3 мағына білдіре бастаған.
Біреулере ілтипат көрсетіп, ... бір ... ... ... ... ... ... болу, қызмет қылу, қызмет шегу тәрізді
тіркстермен білдірген. Абай қызмет ... ... ... :ол ... ... және ... орын» деген ұғымы,
орысша ... ... ... медресеге біл деп бердім, Қызмет
қылсын шен алсын деп бермедім( Абай) . ... : ... ... ... ... ... ... ... әкімшілік органы.Кей жерлерде
жазушы оязға қызмет ету,немесе военный қызмет деп осы ... ... ... қызмет іздеме Оқалы киім киюге; Қызмет ... ... ... ... ... ... арабизмді Абай бірнеше ... Ал ... ең ... бұл сөз ... , ... қызмет»
ұғымын білдіреді: ... шыға ... ата ... . ... күннен-күнге тәңірі оңғарған деген жол бар. Бұл жердегі
өнер-«кәсіп». Арабша ... сөзі де осы ... ... ... Атаның харекетін ұстай алды. Хош , ... ... ... Өнерің қайсы айтып бер дегендегі өнер- «іс-әрекет, қызмет». Қылып
жүрген өнері Харекеті -әрекет деген ... ... ... ... үш ... өте бір ... келтірілген ... ... де бір- ... ... ... ... осы жерде өнер мен
харекет ... ... ... іс- ... дегенді білдіріп
тұр. Абай өнер ... ... , ... өнер ... ... ... ұғымында емес, тіпті ... ... ... ... ... ... сән де екен ... де «кәсіп, қызмет ету» мағынасындағы сөз.
Араб-парсы сөздерін пайдаланудағы лексико-семантиканың ... ... дара ... ... ... Абай қаламына тән
араб- парсы сөздерінің басым көпшілігі ... ... ... дара ... таза ... ... ... шығармаларындағы араб және парсылық сөздердің тура және
ауыспалы ... ... ... 3 ... ... тура ... сөз бойында сақталып қалуы 2) ... сөз 1- ... мән- ... ... , ... ... 3) негізгі, о бастағы мағыналары
күңірентіп, қазақтың төл ... ... ... жаңа мағынада
қолданылуы.
Абай шығармалары бойынша жиналған лексикалық ... ... ... ... сол тілдердегі мағыналарын сақтағанын
көрсетті. Оларға әсіресе моносемантикалық,, яғни бір ... ... ... Мысалы, ағза, ... ... ... ... ... ... әр, ... әулие, әшкере, бақ, басар, ғажап, ғауым,
неке, гүл, батыр,дана, дария, дәру, ... дін т.б ... ... ... ... Яғни шығыс сөздерінің көбін қолданып ... ... ... ... ... ... сай ... сөздерінің бір ерекшелігі сөздер көп ... ... ... ... он шақты мағынасы ... Абай ... ... ... парсы
сөздерінің келесі тобы осындай көп мағыналы сөздер.Мысалы , ... ... ... » ... 1.база ... 4. дно ... ... 7. ... 8. ... ... ... бұл сөздің алты мағынасын қолданған:
Замана, шаруа, мінез күнде өзгерді,
Оларға кез-кезімен нәби келді
Қағида шариғаты өзгерсе де
Тағриф алла еш жерде өзгермеді
Бұл ... Абай ... ... ... ... ... де жұмсаған
...заман өзгеруімен қағидалар өзгерілмегенін білдіргені мағлұм болады.
Абай тіліндегі түбір ... көп ... дара ... ... ... тарылып , ол сөздің кейінгі бір немесе
екі ... ... ... да бар. ... ... ... ... пікірлесу» мағынасында берілсе, араб тілінде ол ... ... ... ... 4. ... ... , ал ... тілінде 1. беседа,2. разговор деген екі мағынанда
кездеседі.
Парсы тіліндегі «бәһра» сөзі де ... ... ... ... ... 3. прибыль. Абай бұл ... ... ... ... мағынасын қолданған:
Білгенге маржан,
Білмеске арзан
Надандар бәһра ала алмас.
«Абай тілі сөздігінде» ол сөзді ... ... деп ... ... ... семантикалық структурасының кеңеюі ... ... ... ... мағынасын жоғалтуы,ол сөздердің өте
ертеден бастап енгенін көрсетеді.
Абай ... ... мен ... ... бір тобы өзінің
мағыналарын мүлдем жойып, тіпті бөтен, жаңа ... ие ... ... «құмар» сөзі «ынтық, ынтызар» мағынасын берсе ,
араб ... 1. ... ... ... ғана ... . Ал
«нәпсі» Абайда « құлқын, ... ... ... араб
тілінде 1.жан, 2. қан, 3.адам, 4.мақтаншақ т.с.с мағынада қолданылады.
Көріп отырғанымыздай араб-парсы ... бұл тобы ... ... ... Мұның өзі-бір тілден екінші ... ... ... ... ... ... ... Уақыт өткен сайын ,қоғамның
өзгеруімен байланысты сөздің мағынасы ... ... ... яғни өз ... ... ... Абай ... біршама
кездеседі. Яғни ақын ... мен ... ... ... мен ... ... тыңдаушының
тіліндегі мағынасын ... Бұл ... ... ... ... ... халық тілінен ... ... мен ... ... ... бар. ... «кепіл» сөзі қазіргі
қазақ тілімізде «дәлел, айғақ» ... ... Абай ол ... ... өз ... ... 1. поручитель, 2.попечитель,
опекун, ... тілі ... » ол ... ... сүйер таяныш», деп, дұрыс
анықтама берілген.
Өз хатыма өз ... ... баға ... ... –бір өзің,
Бөтен жан тесік таба ... ... ... ... ... ... ... мағына береді.Абай бұл ... де араб ... ... Оның ұлықтығына іңкәрім жоқ.. ... ... ... , « ... ... жоқ» деген ... ... ... сөзі қазіргі тілімізде «қайғы-қасірет» , «мұң-
шер», ... ... жүр .Ал осы ... араб тілінде 1.
плачущий,рыдающий, 2.тощий 3. слабый, ничтожный ... ... ... осы ... де ... ... мағынасын емес,
араб тіліндегі мағынасын қолданған. ... ... ... ... ... керек:
Ет жүрек өртенді,
От боп жанып,
Жалын шалып ішіме
Іштей қормын, зармын
Сен үздің ғой ... ... ... сөзі де ... ... орын алады.
Ол сөзге ... ... ... 10 ... ... ... емес, қайсар, ержүрек, еркін» деген анықтама берілген . Алайда,
бұл сөздің араб ... ... ... 2. ... нечего не стоящий. «Абай тілі
сөздігінде» ... ... ... ... ... Абай бұл арабизмді де , ... ... ... ... Оған дәлел ретінде Абай «батыл» сөзін, арабтың
«хақ», яғни ... ... ... ... жұмсағанын айтуға
болады.
Абай кейбір арабизмдердің барлық мағыналарын ... ... бар. ... сөзі 1. ... ... ... ... деген мағыналарды ... бұл ... 1-ші ... ... бола ... ... бахас көңіліңді пысықтандырмақ үшін
залалды емес, көбірек бахас адамды түземек ... ... , ... ... - өзі ... бір ... бірақ оған храслану
жарамайды , - дегендегі « ... » ... « ... көре
алмаушылық» емес, бұл ... ақын ... ... ... » ... қолданған. «Абай тілінің
сөздігінде » ... бұл ... ... таппаған. Ал бұл ... ... ... ... ... мәнінде
қолданылатынына қазақ тілінің түсіндірме сөздігі куә.
Сондай-ақ ... ... ... сөзі ... ... » ... мағына береді. Бұл сөз араб ... ... сөз. ... сөзінің араб тіліндегі ... ... 2) ... 3) ... Абай ол ... бірінші мағынасы
да емес, келесі ... яғни ... ... ... ... келтірілмегені бір өз ... ... ... ... ... өзіндей, қадім, һәм әзәли, ... ... ... ... босанбаса, бір сипаты бір ... ... я ... жарамайды.
Абай бұл «әдеби» сөзін өз ... өн ... ... ... Абай ... моносемантикалық ... өз ... , ... ... ... ... сөздердің ... ... ... ... өн ... ... отырған.
Абайдың сөз саптауында шеберлік арабтың ... » ... ... ... Ол ... 1. поземельный налог,
расход, дань деген мағыналарға ие. Ал қазіргі ... ол ... ... айы. Абай бұл ... екі ... ... ... 1.
Күз айы ... ... , ... сол бір-екі ай,
Қыстың басы бірі ерте, біреуі жай.
Ерте барсам жерімді жеп қоям деп,
Ықтырмамен күзеуде отырар ... Ақын бұл ... , ... суық айын адам өмірінің күзін, ... ... де , өте ... ... өмір ... тоқсан көнер ме?
Арттағы майда көңіл жүр ,
Жалынсаң қайтып келер ме?
Абай араб-парсы сөздерінің қолданысындағы тағы ... ... ... мен ... қолданыс сипаты, деңгейінің
бірдей ... Абай ... ... араб-парсы сөздері
сан, семантика, морфология, фонетиаклық жағынан ... ... ... ерекшеленеді.
Мәселен, Абай қара сөздерінде өз мағынасын мейлінше сақтауға ... ... ... ... ... көбіне өлеңдерінде
пайдаланған.
Мысалы, «әмәнту арабша толық сөйлем.Абай шығармаларының өн ... рет ... Ол ... ... «мен ... ... ... Абай сөйлемнің осы мағынасын өте ... ... ... ... ... қолданған:
... Сіз әмәнту биллаһи ... би уаси ... ... ... ... ... ол алла ... фиғыл ғазимләрінің ... ... ... ... осы ... ... , жалғыз өзін ... ... кісі ... ... дегенмен ісі бар ма ?
Алла өзгермес , ... ... ... ол сіздерге , сіз де оларға.
Аманту сөйлем бұл өлеңде «мен ... ... » ... ... емес,
«жалпы аллаға сену», «иман келтіру»
мағынасын беріп отыр.
Сондай-ақ Абайда «ақыр заман» деген араб ... ... ... ... заман » діни ұғым бойынша «тіршіліктің ең соңы». ... ... ... » ... осы ... ... салаллаһу ғалейһи уәссалам- «ақыр заман » бір
жылдық, бір күн ... ... ... ... ... » сөз ... ... ауыстырып, «заман ақыр» басқа ұғымға ие болған:
Заман ақыр жастары ,
Қосылмас ешбір бастары
Біріне бірі қастыққа,
Қойнына тыққан ... ... Абай ... ... ... ... ең соңы ... кезеңін », «заман өзгеруін » айтады.
Абайда кездесетін ... ... ... де ... ... «ақырет » «о ... » ... , ал ... ... ... , яғни өлген ... ... ... ... ... ... егін і жоқ, шығармаған жемісі ... ... жері жоқ. ... ... ... ... ақыреттігін , терінің ... сол ... Әке ... қимайтұғын малыңды кірелеп, сол айтып кетіп тұрды ғой.
Дүниеге дос ... ... ... тап ... боп ... ... ынтық, махшарға амалсыздың,
Иманын түгел деуге аузым бармас.
Абай араб-парсы сөздерінің сол тілдегі мағынасын ғақияларында ... ... ... ... ... қара сөздері мен өлеңдерінде
ортақ ерекшелік- Абайдың тыңдаушымен ... Реті ... Абай ... сөздеріне аударма жасап отырады.
Ирада :1. намерение, желание,охота.
Әлбетте, ғылым құдыреті бар болды, хаяты- мағлұм, бірі ... ... ... доказательство.
Әуелі не нәрсеге иман ... ... ... ... ... ... ақылы дәлел- испат қыларға жараса, мұны ... ... ... 1. ... ... ... ... ғылымның бір сипаты, бір кәлем, яғни сөйлеуші ... ... ... ма ... ... 2. ... сөзі- қарыпсыз, даусыз. Енді олай ... ... ... құдіреті және басар, самиғ, яғни көруші, естуші деген сөз.
Шәмшсі:1. солнце.
Жиһан:1. мир. вселенная.
Сол Мағсұт қыдыр шалдан бата ... ... ... ... «бұл ... күні » деген
Жетіліп бізге ғибрат сөз қалыпты.
Абай кейде тек жеке сөздерді ғана ... сөз ... ғана ... ... ... де ... ... тұстары да бар. Мұның
өзі ақынның тыңдаушымен ... ... ... ... сөздерін қолдану деңгейі ... ... емес деп айта ... ... , Абайдың қазақы өмірді
суреттейтін , табиғат құбылыстарын ... жыл ... ... ... ... ... ... жоқ,бар бола қалған
жағдайда бірен-саран , оның өзі халық тың тілінде ... ... ... ... «Шоқпардай кекілі бар қамыс құлақ » өлеңінде ... ... ... ... «Желсіз түнде жарық ай» өлеңінде
жалғыз-ақ «сәуле» сөзі, «Мәз ... ... ... «ықыл»
сөздері, «Сен мені не етесіңде» бір ғана ... ... ... ... ... да» ... «арыз» , сөзі, «арсыз адам» ... ... ... ... ... ... деген сөз
кездессе, сондай-ақ жыл мезгілін суреттейтін ... ... ... «байқұс », сөздері, «Күз» ... ... ... өлеңінде «әуес», «қайрат » ... ... ... ... қара ... ... ең көп қолданғаны қатарына «Иузи раушан, көз гауһар », ... ... ... ... ... ... ... өлеңінде 74 араб- парсы сөздері кездеседі. Бұл өлең ... ... ... ... ... байланысты жазылған. Араб
әліпбиін үйрету қажеттілігінен ... ... ... Абай ... ... ... өнер ... мінез танытады. Науаи
кейбір араб әрпін сұлу ... ... ... Абай араб ... ... қыз ... ... көркіне түгел жегіп, өзінше
ақындық өнер, соны тапқырлық көрсеткендей болады.
Жалпы, Абай араб- парсы сөздерін ... ... ... ... ақын ... деп ... ой ;
2. жырланып отырған тақырып;
3. өлеңнің , ... ... ... ;
4. ... ... ... осы төрт ... байланысты араб-парсы сөздерін саналы түрде,
орнымен қолданған. ... , ақын ... өз ... ... ... ой түю, ... ... қоя отырып, қоғамдағы топтар мен
таптарды ... ... ... ... ... ... ... білімді сөз ету, еңбек, шаруашылық жайларын баяндау, адамгершілік,
мінез- құлық,мораль тақырыбын жырлау, дін, ... ... ... әр ... сипаттағы өлеңдер мен қара сөздері бар. Абай
араб-парсы сөздерін осы мәселелерге байланысты тыңдаушымен санаса ... ... ой, ... ... ... ойға ... болған
мәселеге байланысты қолданған.
Абай қолданған араб-парсы сөздері- ақын шығармашылығының өзіндік
ерекше ... Бала ... Абай ... ... ... ... әсері
оның шығармаларының тілінен де орын тепкен. Қазақ өлеңіне Абай ендірген
жаңалықтар : ... түп- ... мен ... ... қарасақ ,
бүкіл дүние әдебиетіндегі өлең сөздің ... ... ... оқымайтын қазақ жоқ.,бәріміздің де бала кезімізден оның
өлеңдерін ... ... ... тәлім- тәрбиесі , ақыл-ойы
тыңдаушының ... ... ... ... ... ... жазушылардың Абайға ... ... Осы ... ... ... тілде, ақын-жазушылар тілінде Абай
қолданған араб- парсы ... ... ... ... ... тілінде актив ... ... ... ... әдеби тілімізде архаизмдер тобына кірген қатары да
кездеседі. Мысалы, оқып ... өте қиын ... ... руқуқ, ядкар,.Сондай-ақ , тұтас сөйлемдер де ... ... ... ... ... ... уә ... ну хиббул т.б. Абай текстерінде ... ... ... тобы ... ... ... өміршеңділігін
сақтап, ... ... ... ... . ... ... тілі-
тілсіз тіл, Көзбен көрде, ішпен біл» ... өлең ... ... ... ... ... Мұқақали өлеңдерінде де ... ... ... «Ғашықпын!Шын ғашықпын сол адамға!
Мен болмасам,болмайын.Сол аман ба?»
Арабтың ... ... өлең сөзі Абай ... де, ... ... де ... қолданыста. Абайдан «Өлең –сөздің патшасы, сөз сарасы»,
«Туғанда дүние есігін ... ... ... жолдарды кездестірсек,
Тұманбай Молдағалиев шығармашылығынан «Оңашада ой ... өлең ... кеп ... ... ...... өлең сөзінің
қолданысын көреміз.
Абай қолданысындағы әділ, ... ... ... неке, бақ, әзіл,
базар,ғажап, әдет, апат, дана, дария, зар, ... ... ... ... арзан- қымбат, пайда т.б ... ... ... ... ... төл ... бірдей деңгейде
қолданылып жүр.
Мағжан ... де Абай ... ... ... ... ... 1917 ... өлеңдерінің :
«Өзім-Тәңірі, табынамын өзіме,
Өзім-Құран, бағынамын сөзіме.
Бұзушы да, түзеуші де ... ... ... өлер ... жолдарында
тәңірі, құран сөздері кездессе, «Жазғы жолда» ... ... Көк бір ... ... әлі ... жоқ,
Іште- жалын, жүрек- шоқ,
Дариға , ... ... » ... ... ... ... аға ... нәр алған араб-парсы тілдерінің
әсері күшті ... ... ... ақын-
жазушылар мұрасының тілі және де қазіргі қазақ тіліміздің ... ... ... арабизмдер мен фарсизмдер айғақтай ... ... ... ... мүлде жаңа құбылыс , жаңа кезең
болғанын айта отырып, ... ... ... негізгі тірегі ,
сарқылмас қайнар көзі ... ... ... жырау, жыршы,
ақындарды туғызған сан ғасырлық бай ... ... ... ... сөзі мен ... ... жаңа ... бастаушы, оларды жаңа
ұсынушы деп, әдеби ... ... ... ... да ... бар. Оның ... дәстүрінің, рухани
қазынасының, көркем тілінің жалғастық ... ... ... ... ... оның ... ... ... ... ... ... ... келген поэтикалық тіл
дәстүрінің өзіне тән ... ... ол ... ... ... таралды, ауызша сақталды, ... ... баяу ... ... ... ұзақ ... дәстүр
жалғастығы мықты болды.Мұның барлығы , бір жағынан, поэтикалық ... ... ... ... етсе, екінші жағынан , жаңалыққа көп
жібермеді. ... ... ... оның заңы ... ... ... ... туғызбай тұра алмайтын еді. Бұл ұлы
тарихи ... ... ... ... ... үлесіне тиді.
Абай қазақтың поэтикалық тілінің бұрынғы дәстүр-нормаларын жетілдіру,
түрлендіру, кеңейту, ... ... ... ... мойнына артты, сонымен ... ... ... ... мен соны құралдарын ұсыну,өлең архитектоникасын ... ... ... ... , қазақ аузы айтпаған ... ... ... ... ... де Абай ... ... бірі болды. Сөйтіп, Абай қазақтың ауызша тараған көркем сөзін
ұлттық жазба дүние ... ... ... ... әрі классик
қаламгер деп танытты.
Оның шығармаларының тілі мен ... сан ... ... ... ... жан ... ... толғанысын,
жүрек, жүрек лүпілін, ... сан ... ... ... , ... метофора және басқа бейнелі
сөздер көп ... ... ... ... ... сөздер де
поэтикалық тілінің аясын кеңейтіп ақынның жан- жақты тұлғасын аша түседі.
Абайдың тілі ... ... ... оның ... , ... ... ... айтпай кету ... ... ең, ... ұлы ақын, ақындардың ... ... ... ... бас ... оның ... осыдан 90
жыл бұрын баға берген ... ... ... ... ... ... жүрегінен құйылған ... ... ... ... ... ашық тұратын» ақын!
Абай- қазіргі кезеңімізде алдымен ... ... ... ... ... қазақтың ұлттық ... ... ... ... сананың озық үрдістерінің
насихатшысы, сол үшін ... ... ... ... ... ... білуіміз керек.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Жұмалиев Қ. Қазақ әдебиеті ... ... және ... тілі . ... , 1960
2. Жұмалиев Қ. Абайға дейінгі ... ... және ... ... ... , ... ... Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер
Алматы , ... ... Б . ... ... 1 ... ... М. Әр жылдар ойлары. Алматы, 1959
6. Рустемов Л. ... ... ... иран кірме сөздерінің лексика-
семантикалық ерекшеліктері. Алматы, ... ... Р. ... сөз ... Алматы , 2004
8. Сыздықова Р. Абай шығармашылығының тілі. ... ... ... ... Г. Абайдың тәлімгерлік тағлымы. Алматы ,
1996
10.Нұрқатов А. Абайдың ақындық ... ... ... ... Ж. . ... ... араб-парсы сөздерінің
қолданысы . Дессертациялық жұмыс.
12.Әбен Е , Дүйсенбайұлы Е, Тасмағамбетов И. Дала ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"абай шығармашылығына әсер еткен үш арна"6 бет
Абай және Ахмет шығармашылық үндестігі37 бет
Абай мен Акиф шығармаларындағы дін мәселесінің сипатталуы28 бет
Абай мен Пушкин шығармаларындағы үндестік77 бет
Абай шығармалары18 бет
Абай шығармаларын мектепте оқыту11 бет
Абай шығармаларындағы кірме сөздердің қолдану ерекшеліктері:37 бет
Абай шығармаларындағы назирагөйлік дәстүрдің зерттелу жайы8 бет
Абай шығармаларының тәрбиелік мәні30 бет
Абай шығармашылығы18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь