"Азаматтық қоғам" түсінігінің генезисі

Кіріспе 3.4 б

Негізгі бөлімі:
Ⅰ. «Азаматтық қоғам» ұғымының пайда болуы мен даму идеялары. 5.17 б
Ⅱ.Азаматтық қоғамның қалыптасуының мәні мен модельдері. 18.26 б

Қорытынды 27.28 б
(әдебиеттер тізімі)
Азаматтық қоғамның пайда болуы жөнінде ғалымдар арасында екі түрлі көзқарас бар. Біреулері оны буржуазиялық қоғамның жемісі дей келіп, нарықтық қатынастармен байланыстырады. Екіншілері ондай қоғам белгілі бір шамада болмасын тарихта болған дейді.
Азаматтық қоғам идеясы өте ертеде пайда болған. Аристотель еңбектерінің өзінде біз азаматтық қоғамдағы меншіктің рөлі туралы пікірлерін кездестіреміз. Ол кім меншікке ие болса, сол ізгіліктің, адамгершіліктің де иесі болады деп жазды.
Өткен жүзжылдықта саяси ойлардың классиктерімен қаралған «Азаматтық қоғам» ұғымы антикалық полистердің феноменімен шықты. Полис гректер үшін ерікті азаматтардың құқықтары мен бостандықтарына кепіл болатын қоғамдық өмірдің саласы. Полис-ең алдымен азаматтарды оған біріктіретін қоғам, сонымен бірге осы қоғамды қалыптастыратын материалдық және рухани құндылықтардың жиынтығы. «Полис» термині әдетте адамдарды топтастырушы аудармада «қала мемлекет» ретінде беріледі, бірақ ол сол сияқты «азаматтық қоғам» терминінің семантикасын да береді.
Сондықтан полис ұғымы «азаматтық қоғам» және «мемлекет» дегенді білдіретін антикалық терминді біріктіреді.
1.Скворцов В.В. «Демократический процесс становления основных структур гражданского общества, теория и практика»
Алматы. КазГУ .2001год.
2.Кин Джон. «Демократия и гражданское общество»/перевод с англ Абрамова М А/ Москва Прогресс-Традиция 2001год.
3.Утченко С.Л. «Политические учения Древнего Рима»(III-Iв.д.н.э.)Москва.:Наука. 1977год.
4.Нугманова К «Политическое понятие гражданского общества» Алматы 2005год.
5.Гегель. «Философия права.» Москва., 1990.
6.Хабермас Ю. «Демократия. Разум. Нравственность.»(интервью,лекции) Москва.,1992год.
7.Маркс К.,Ф Энгельс. Сочинения Т.1.

Мерзімді басылымдар тізімі:
1.ҚазҰУ хабаршысы./Фил. Мәд. Саяс. Сериясы/2002 №1.// «Саяси ілімдегі азаматтық қоғам мәселесі.»
2.Евразия. 2005№5//БалгимбаевА.С. «Гражданское общество: модель и реальность.»
3.Саясат. 2003№12//МұсатаевС.Ш «Батыстық азаматтық қоғам концепцияларындағы адам құқығы мен бостандығының кейбір мәселелері.»
4.Қоғам және дәуір. 2004.№3//Белгібаев С.« Қазақстандағы азаматтық қоғамның қалыптасуының кейбір аспектілері.»
5.Мировая экономика и международные отношения. 1995№11//Хорос В «Гражданское общество: общие подходы»
6.Саясат. 2004№4//ИскаковаГ «Гражданское общество как условие реализации прав человека»
7.Полис: полит. исслед. 1995№3//РезникЮ.М. «Гражданское общество как понятие»
8.Жас алаш. 2002.1.6.//Нысанбаев Ә. «Азаматтық қоғамның мҚазақстандық үлгісін қалай қалыптастырамыз.»
9.Социально-политические науки. 1991.№6. // Лобер В.И. «Проблема демократии в политической философии Норберто Боббио»
        
        Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі
Абай атындағы Қазақ ... ... ... ... факультеті
Теориялық және қолданбалы саясаттану кафедрасы
Тақырыбы: «Азаматтық қоғам» түсінігінің генезисі
Алматы 2006
Жоспары:
Кіріспе 3-4 ... ... ... ... ... ... ... мен даму идеялары.
5-17 б
Ⅱ.Азаматтық қоғамның ... мәні мен ... ... 27-28 ... ... ... ... ... ... ... арасында екі түрлі
көзқарас бар. Біреулері оны буржуазиялық ... ... дей ... ... ... ... ондай қоғам белгілі бір
шамада болмасын ... ... ... ... идеясы өте ертеде ... ... ... өзінде біз азаматтық ... ... рөлі ... ... Ол кім ... ие ... сол ізгіліктің,
адамгершіліктің де иесі болады деп жазды.
Өткен жүзжылдықта саяси ойлардың классиктерімен қаралған «Азаматтық ... ... ... ... ... Полис гректер үшін ерікті
азаматтардың құқықтары мен ... ... ... ... өмірдің
саласы. Полис-ең алдымен азаматтарды оған біріктіретін қоғам, сонымен бірге
осы қоғамды ... ... және ... ... ... ... ... адамдарды топтастырушы аудармада «қала
мемлекет» ... ... ... ол сол ... ... ... ... да береді.
Сондықтан полис ұғымы «азаматтық қоғам» және «мемлекет» ... ... ... ... ... дейін Еуропалық әлеуметтік-саяси трактаттарда,оның
ішінде Ж.Ж.Руссо және И.Кант еңбектерінде «азаматтық қоғам» және ... ... ... ... ретінде қолданылып келген.
Стратификацияның саяси және ... ... жеке ... мемлекеттік-
саяси бақылау саласының эмансипацияға өте ... ерте ... ... ... ... жаңа ... ... бекітілуі кейінірек қабылданады.
Жаңа дәуірдің ойшылары азаматтық қоғам мен саяси қоғамды анығырақ
ажыратты. Антикалық ... ... ... ... ... еңбектерінде
жаңа мәнге ие болды. Мемлекет пен ... ... ... ... пен
еркіндіктің тарихи белгілері қойылды. ... ... және т.б.) ... ... ... деп ... көңілге бөле, этатистік ... ала ... ... болашағын мемлекетпен байланыстырды.
Азаматтық қоғам концепциясын, оның мемлекетпен өзара тәуелділігін
зерттеуде Г.Гегель еңбектері зор мәнге ие. ... ... ... ... - ... ойшылдарының барлық шығармаларын жүйелеу негізінде
Г.Гегель азаматтық қоғамның орта ғасырдан жаңа кезеңге ... ұзақ ... ... ... процесінде отбасыдан мемлекетке дейінгі
диалектикалық қозғалыстың ерекше даму сатысын білдіреді[1],-деген ... ... ... мен ... арасында болатын
дифференциация, әйтсе де азаматтық қоғамның дамуы мемлекет дамуынан ... ... ... ... ұғымына өзін-өзі басқаратын
мемлекеттік емес ... ... адам ... ... ... ... азаматтардың мүдделерін жүзеге асырушы және
бақылаушы негізгі ... ... ... ... XIX ... ... жартысында еуропалық және
американдық қоғамтанушылар арасында «азаматтық қоғам мемлекетке қарсы»
тақырыбы қызықтыра бастады.
Азаматтық ... ... ... ... ... ... қатарлы
елдерінде және АҚШ-та XVIII-XIX ғасырдың басында қалыптаса ... ... ... ... сарқыншақтардың жойылып,
билік бұтақтарының бөлінуі, сөз, ождан, ұйымдар бостандығының құқықтық
кепілінің құрылып, заң ... ... ... ... ... ... азаматтардың жеке өміріне мемлекеттің араласпауына, олардың
ар - ... ... ... ... және тағы басқаларға
кепілдік конституциямен бекітіледі.
Азаматтық қоғамның классикалық моделі ... ... ... ... және АҚШ - та ... ... ... қалыптаса бастады.
Буржуазиялық төңкеріс нәтижесінде сословиелік ... ... ... ... сөз, ождан, ұйымдар ... ... ... заң ... азаматтардың теңдігі қамтамасыз етіледі.
Батыс елдерінде азаматтардың жеке өміріне ... ... ... - ... сыйлауға, экономикалық еркіндікке және тағы басқаларға
кепілдік конституциямен бекітіледі.
I. «Азаматтық ... ... ... болуы мен даму идеялары.
Азаматтық қоғам мәселесі көптеген ғасырлар бойы адамзатты толған-
дырып келе ... ... ... ... Ол мемлекеттің пайда болған
кезеңінен, қоғамдағы адамдардың өмірлік іс-әрекетінің, ... ... және ... емес болып бөлінген кезеңінен бастау бастау ала-ды.
Сол кезеңнен бастап мемлекет пен қоғамның өзара ... ... ... ... ие ... ол көп ... ... әлеуметтік алауыз-дықтарға,
саяси төңкерістер мен дағдарыстарға себепкер болды. Қазіргі күн-де де ... ... ... ... ... тұр және ол ... ... қоғамдастықтың даму барысын анықтап отыр.
Енді азаматтық қоғамның жалпы әлеуметтік-саяси ой тарихындағы пайда
болу, қалыптасу және даму барысына көз ... ... ... ... ұғымы өзінің негізі жағынан антикалық полистің
құбылысы болып табылады. Гректер үшін ... ... ... өмір ... ең жетілген түрі ғана емес, сонымен қатар лайықты қоғамдық ... ... ... мен ... жүзеге асыратын бірден-бір орта.
Полис- біріншіден соған жиналған азаматтардың қауымдастығы және ... сол ... ... ... және ... ... «Полис» термині түсініктемелік аудармаларда «қала-мемлекет»
ұғымымен түсіндіріледі, бірақ ол ... ... ... ... ... ... де қамтиды. Сондықтан да «по-лис» ұғымы
«азаматтық қоғам» ... koinxia ... ... ... және «мемлекет» (polis, civitas) ұғымдарын біл-діретін
антикалық терминдерді ... ... ... ... ... ... ... «әлеуметтік мемлекет» және «құқықтық мемлекет» терминдерімен ас-тарлас
келеді. «Әділдік ұғымы мемлекет туралы ... ... ... ... өлшемі ретіндегі құқық саяси ... ... ... ... ... ... басқару инсти-туты
ретіндегі биліктің сайланбалы органдарының болуын, оның қажет-тілігін
көрсетеді, мәселен афиндік ... ... ... ... ... полисте адамзат тарихындағы ең ұлы азамат идея-сы-ның классикалық
түсінігі пайда болды: өзін ... ... ... және ... ... құқық пен борыштың субъектісі ретінде түсіну; азаматтық
борышқа, ... ... ... тиесілі екенін сезіну;
тұлға үшін маңызды оны басқа азаматтар тарапынан оның ... ... ... ... азаматтық игілікті жоғарғы өмірлік
мәнге ие құндылық пен тұлғаның мақсаты ... ... Осы ... ... ... әлеуметтік ойдың негізгі моральдық саяси
категориясы ғана ... ол ... ... ... ... құндылық..
Дегенмен де ұғым өзінің мәнін Европадағы басталған Жаңа Заманның
рухани, ... ... соң ала ... Ол осы ... XⅦ ... Т.Гобсс, Дж.Локк еңбектерінде көрініс ... ... ... ... ... ... И.Кант, Г.Гегель, К.Маркс пен
Ф.Энгельс еңбектерінде жалғасын тапты. Олар сол кездің ... ... өмір ... ... ... ... ... мемлекеттік бас-қару
формаларымен сәйкестендірмей одан бөлек қарады. Осы ретте олар ... ... ... алды және бұл ... бойынша азаматтардың өз
еріктерімен көнген және тағайындалған өкімет қана әділ заңды ... ... ... ... ... жақтаушылар аза-
маттық қоғам мен мемлекетті егер ол қоғамдық келісімге негізделген мем-
лекет азаматтардың мүддесін ... ғана ... ... ... бәрібір азаматтық қоғамды өзіне бағындыруға барлық кезде мүд-делі
болатынын жақсы түсінді. «Абсолютті монархияны ... ... ... жалғыз басқару түрі деп түсінеді, бірақ ол шынтуайтқа келгенде
азаматтық қоғаммен бір бола алмайды, сондықтан да ол ... ... бола ... ... ... және ол кепілдік беретін қоғамдық
өмірдегі іс-әрекеттің саяси-құқықтық нормасы биліктің құдайдан ... ... бере ... ... жеке ... ... дербестікке ие
екендігін дәлелдеді. Осы ретте қоғамдық келісім теориясы кез-келген емес,
тек қана азаматтық қоғамды ... ... ... ... ... ... болуының шарты ретінде көрінеді.
Қоғамдық келісім теориясы нормативті қажеттілік мінезге ие және ол
күнделікті саяси іс-әрекет міндетіне бағытталған. ... ... осы ... ... дейді «адамдар өздерінің жеке, тәуелсіз құ-қықтарына
сай үкімет орнату үшін өзара бір-бірімен келісімге түседі және бұл ... ... ... ... және олар өмір сүре ала-тын бірден-бір
негіз.»[4] Осы ретте ескертер бір жайт қоғамдық келісім ... ... ... ... ... өз ... ... келісімдегі тең серіктес емес және серіктес ре-тін-дегі ... ие ... ... ... ... ретінде назарға тұлғаның
табиғи құығы ғана алынады, ал ... ... ... ету, көндіру
құралы ретіндегі арбитраждық міндет қана қалды.
Табиғи ... ... ой ... ... ... ... ... еңбектерінен көре аламыз. Оның табиғи-құықтық ой-пікі-рі-нің
бастамасы өмірге еркіндік және ... ... ... ... ... ... ... Әр адам табиғаттан еркін және өзінің келісімінсіз
оны жердегі билікке ешкім ... ... қоя ... ... табиғи
жағдайы «табиғат заңы аясындағы өзінің тұлғалығы мен мүлкіне қа-тынастағы
оның толық еркіндік жағдайы»[5]
Еркіндік принципін түсінуде және ... Локк ... ... ... ... ... орталық назарға қояды. Табиғат
жасаған мүліктерді адам өз ... ... ... оны ... ... ... ... қатынастың негізін адамның өзін еркін тұлға ре-
тінде жасайтын іс-әрекеті мен қызметінен ... ... ... заңдары
бәріне ортақ, бірдей берілсе де адам өз ... иесі ... ... ұлы негізін қалады. Осы тұрғыда ... ... ... ... ... құқық жекеменшіктің субстанциясы мен шегі ретінде жеке
еңбекті орталық негізге қояды. Тек осындай ... ... ... бөлінбес құқығы болып табылады және ол ... ... ... ... ... керек.
2.Табиғи құқық тұлғалардың бірімен-бірі қатынасқа тең және
экономикалық ... ... ... ... ... ... алға қояды.
Локктың табиғи құқық түсіндірмесі бойынша тұлға мен еңбек ... ... ... ... бола ... Егер ... ұйым ... жағдайларға орын берсе, мұндай қоғам ақылды, табиғи ... ... онда ... ... құқықтық негізі өмір сүре
алмайды яғни ол ... ... ... ғана ... ол ... ... да ... еңбектен, ал еңбекті адамның өзінің
субъектілігінен алшақтату –экономикалық ... ... ... ... ... құқық нормасының өрескел бұзылғандығы болып табылады.
3.Қоғамның саяси - заңдық нормалары мен азаматтық-құқықтық
заңдарының ... жеке ... ... ... кепілдігі ретінде кө-
рініп осы ретте мемлекеттік –саяси юрисдикцияның шекарасы болуы керек, яғни
ол ... ... ... ... ... қорғаулары ке-рек.
«Басқарушы азаматтық тыныштықты ... ету және ... ... үшін ... ету керек және осыған қауіп төн-діретін кез-
келген оқиғаға, жағдайға килігуі керек»[6].
Локктың табиғи ... ... ... ... үрдісі
заңның, құқықты мемлекеттің, билік өкілеттілігінің келісімдік ... ... ... ... ... құқығы мен еркіндігінің саяси-заң-дық
кепілдігіне балама жоқтығына келіп тіреледі. ... ... ... ... ... ... демократиялық құқықтық
сананың ажырымас бөлігіне айналды.
Әрбір адам басқалармен бірлесе отыра,өз еркіндігін сақтап ... ... ... ... ... формадағы бір-
лестігінің мүмкін екендігін философиялық тұрғыды негіздеуді Ж..Ж. Руссо
алдына қойды.
Бұл ретте ... ... ... мен ... ... ... ... енгізу қажет болды: бұл келісімінің негізгі азаматтардың
өмірі мен мүлкін ... ... ... ... ... да ... ... айырбасталмауы керек. Осы алдына қойған мақсатты
жүзеге асыруды Руссо әділ қоғамдық құрылыстың басты ... ... ... ... ... оның барлық құқығымен тұтас
қауымының пайдасына ... ... ... ал егер ... ... ... бас тартса оны күш арқылы еркін болуға мәжбүр етеді»[7]. Тұлғаның
абсолютті еркіндігін айта отыра ... оны ... ... ... Руссо бойынша әлеуметтік-саяси тұрғыдан еркіндік құқықты өзіне-өзі
беретін немесе заң шығарушылықтың ... ... ... ... ... ... бір ... көнуге келісім бергенде халық суверен
ретінде жоғалады, яғни ол халық болудан қалады. Сондықтан да өз ... пен ... ... ... ... адамның бастапқы табиғи
жағдайдағы еркіндігі меен табиғатпен, өз-өзімен жасаған ... ... ... ... ... Жекеменшік қатынасқа
негізделген,яғни өзінің ... ... мен ... өзінің меншігіне
айналдыруға ұмтылған азаматтық қоғамда еркін адам жоқ:еркін болып туылған
адам барлық жерде құрсауда, ... ол ... ... Осы қалыптасып
отырған жағдайдан шығу жолын ол теңдік пен еркіндіктің жаңа саяси түрін
ендіру деп ... Оның ... ... пен ... келісімі емес, шын
мағынадағы халықтың өз-өзімен келісімі іспетті қоғамдық келісім және осының
нәтижесінде ... ... ... ... жан» ... ... ... билік өкілет-тілігі бар басқарушыны емес, сол өкілеттілігі беретін
халықты атайды ... ... ... ... ... диалектикалық-
логикалық және семантикалық негіздегі халық-суверен және «ортақ тұтас ерік»
ұғым-дарына негізделген.
Руссо ... ... ... пен ... ... жоғарғы
билікке қатынасын азамат пен мемлекет заңына бағынатын бодан- өзінің негізі
жағынан егіз ұғымдар. Азаматтық қоғам мен ... ... ... өзара
қатынасының Руссоның ойының парадоксы мемлекеттің пай-да болуының тарихи
негізі ретіндегі қоғамдық келісім идеясына және таби-ғи ... ... ... ... ... келтіруге алып
келеді. И.Бентам табиғи құқықты идеал ретінде санауға ... ... ... ... ... негізі мен позитивті құ-қық ретінде ... ... ... ... ... ... ... негізден келіп
шығатын позитвті заңдардың легитимділігінің адамгершілік ... ... ... ... ... мен өзін-өзі ұйымдастырудың тәсәлі ... ... ... ... қатынасының нәтижесі
болып табылады.
Неміс ағартушылығының көрнекті өкілі Вильгельм ... ... ... ... ... ... ... азаматтық қоғам мен
мемлекеттердің арасындағы үш айырмашылықты көрсетеді:
Біріншіден, индивидтерді өздері арқылы «төменнен» ... ... ... ... ... ұлттық қоғамдық мекемелер жүйесіне
мемлекеттік институттар жүйесі қарсы тұра алады;
Екіншіден, азаматтық қоғам «табиғи және ... ... ал ... ... ... ... әрқайсысының субъектісі сәйкесінше «адам» және «азамат»
болып табылады. В.Гумбольдт, Дж.Локк, Ж.Ж.Руссо сияқты ойшылдар пікірінше
азаматтық ... ...... ... мен қажеттілігіне
қанағаттандыруына құрал болу керек.
Ол осы ретте былай ой ... ... ... ... ол адамныңдамуы үшін
құрал ғана ізінің қанатын кең ... өсіп ... ... ... ... өз ... ... асыруына бөгет болатынына байланысты ... ... деп ... «Мемлекет неғұрлым көп әсер еткен ... ... ... де, қабылдаушылар да біріне-бірі ... ... ... ... ... азаматтық қоғам мен мемлекеттің бөлектігі туралы
ойлар өріс алып әлеуметтік теңдікті, азаматтық еркіндікті қамтамасыз ... ... ... ... идеялар бой көтере бастады.
Азаматтық қоғамның тым радикалды концепциясын американ буржуазиялық
революциясының өкілі Т.Пейн жасады. ... ... ... ... «Адам құқықтары» памфлетінде, егер табиғи құқықтар адамдарға
табиғатынан ... ... ал ... құқық ру-тайпалық қоғамнан
мемлекетке өту процесінде жасалды. Бұл адамның өзінің ... ... жоқ ... Пейн ... деп, ... қабылданған конституция
негізінде қалыптасқан мемлекетті ғана есептеді. Мұндай мемлекеттік басқару
жүйесін ол ... ... деп ... Оның ... ... ... азаматтық қоғам мәселесі орталық мәнге ие
болды. Ол ... ... ... ... : ол ... аз, ... болған
сайын қоғам үшін ол соншалықты пайдалы. Сондықтан да мемлекет билігі
азаматтық қоғамның ... ... ... керек, өйткені кез-келген адамға,
қоғамға қатынастағы іш тартушылық тән. Азаматтық қоғам қаншалықты дамыған
жетілген ... ол ... ... ... көп мән ... ... етпейді. Өздеріне тән құқыққа ие еркін және тең ... ... ... ... де, осы кезде де, болашақта да ... ... ... және ... деп барлық азаматтардың қолдауымен
құралған және осы ... ... ... негізделіп, парламенттік,
өкілеттілік тетікпен белгіленгенде ғана ... ... Яғни ... ... ... ... өкіметтің конституциялық
басқару жүйесі. Мұндай ... ... ... ... тек ... алдында міндеті ғана бар.
Азаматтық қоғам концепциясын жасауда, толықтыруда және ... ... ... ... көп еңбек сіңірді. Гегель бойынша
азаматтық қоғам жеке адамдардан келіп ... ... ... ... әрекетіне негізделген бірлестіктер жүйесі болса,
мемлекет-қоғамдық мақсатты жүзеге асырушы жүйе ... ... ... ... ... барлық шығармаларын жүйелеу
негізінде Г.Гегель азаматтық қоғамның орта ғасырдан жаңа ... ... та, ... ... ... процесінде отбасыдан мемлекетке
дейінгі диалектикалық қозғалыстың ерекше даму сатысын білдіреді,-деген
шешімге ... ... ... мен ... ... ... ... де азаматтық қоғамның дамуы мемлекет дамуынан кейін
жүреді.
Мемлекет пен азаматтық қоғам екі ... ... ... ... бөліктер және әрқайсысы адам қатынасының жеке ... ... ... ... ету, ... ... ... жатыр. Егер мемлекет бірлікке ұмтылса, ... ... ... ... ... ... сыртқы қысымның жоғын
білдіреді және өз қалауымен әрекет етуді ... ... ... ... еркіндік құқық дәлелі бола алмайды. Еркіндік құқыққа азаматтық
тәртіпте заң үстемдік құрған аезде ғана ... яғни ие бола ... ... өзі ... ... заң ... өзара шектеу болып
табылады. Азаматтық қоғамның қалыптасуы, Гегель ... ... және өзін ... ... ... ... құқық пен еркіндікке
ие, сонымен қатар қоғам алдындағы моральдық тағы басқа да жауапкершілікті
түсінетін азаматтың ... ... ... ... ұғымының негізінде
еркіндік принципі бар, өйткені тек еркін адам ғана азамат ретінде ... ... ала ... құрай отыра және мемлекет құрамына ... ... кіре ... ... өзара көптүрлі ... тағы ... ... ... жеке, дербес индивидтер
ретінде қала береді. Осы қатынастардың бірлігі мемлекеттен ... ... ... Егер мемлекет-тұтастықтан келіп шықса, азаматтық қоғам
жеке адамдардың арасындағы өзара әрекеттен келіп шығады. Бұл ... ... ... ... ... тұтастық ретіндегі мемлекетке
бағына отыра адам бір мезгілде өзінің жеке өмірін өзі анықтайтын еркін адам
теріндегі құқығынан ... Осы ... ол ... ... ... және осының негізінде ортақ байланыс пайда болады. Ортақ саяси
билікке бағынатын және жеке ... ... ... осы ... бірлігі азаматтық қоғамды құрайды.
Жалпы Гегельдің халық туралы пікірі жоғары болмағанын айта кету ... ... ол ... ... ... ... ... Өзіне ненің қажет екенін білу
–терең пайымдау мен ақылдылықтың жемісі, ал ол ... тән іс ... бұл ... дұрыс еместігін бүгінгі нақтылық көрсетіп отыр,
өйткені үкіметке бақылау жасау үшін халықтың белгілі бір ... ... ... ... білімділік азаматтардың саясатқа қатынасуын
кеңейтеді және үкіметтің іс-әрекетін объективті бағалауға, оны ... ... ... ... ... азаматтардың саяси іс-
әрекетінің аясын кеңейтіп, сайлауға қатынасу мен жергілікті ... ... ... ... ... қатынасуға мүмкіндік береді.
Гегель бойынша әлеуметтік өмір-отбасының этикалық дүниесінен және
мемлекеттің көпшілік өмірінен ... ... ... ... ... экономиканы, әлеуметтік топтарды, корпорацияларды, ... ... ... ... ... ... қажеттілігі мен
азаматтық құқықтың жүзеге асырылуын ... ету ... ... ... ... және ... ... тәуелді емес жеке тұлғалар, таптар, топтар ... ... ... ... ... және саяси мүдделер ғана емес,сонымен бірге
жеке, нақтырақ, жеке меншікті мүдделер саласы да бар ... ... ... ... ол ... ... ... ретінде анықтады.
Ол азаматтық қоғамның төмендегі үш компонентін көрсетеді:
1)индивидтің қажеттіліктері мен оның еңбегі арқылы қамтамасыз ету ... ... ... болуы және заң арқылы меншіктің қорғалуы;
3)полиция және корпорация көмегімен бір мүддеге жалпы мүдде ... ... ... ... мүшесі сотқа баруға және сот алдында
міндетті болуға, сондай-ақ тек сот арқылы оған ... ... ... ... үшін ... ... ... білуі қажет, ал басқа жағдайда бұл
құқықтар оған көмек бола ... ... ... қамқор болу керек, әйтсе де азаматтық
қоғамда ол-бағынышты, керісінше азаматтық, қоғам-адамды өзіне ... өзі ... ... ғана ... етуді талап ететін алып күш иесі. ... ... ... ... ... болса, онда ол отбасында не
болатындай құқықтар мен міндеттерін ... ... ... өз ... ... жүзеге асу тиіс, ал индивид өз кезегінде азаматтық
қоғамның құқықтарын сақтауға міндетті.
Гегель көрсеткендей отбасына қарағанда, азаматтық қоғамды ... ... және ... ... ... Олар жеке ... басқа
бір жеке мүдделермен қақтығысатын күрестің тынымсыз алаңын еске түсіреді.
Азаматтық қоғамның бір ... ... тыс ... оның ... ... ... мүмкін. Сондықтан азаматтық ... ... ... ... ... ... қала ... жоғарғы көпшілік билігі – конституциялық мемлекет қана әмбебап саяси
қауымдастықта оның ... ... ... ... мүдделерін
жинақтай алады. Осы позицияда Гегель азаматтық қоғам мен ... үшін ... ... ... теориясын сынға алады.
Азаматтық қоғам Гегель бойынша жеке мүдделер әлемі және сол сияқты,
әлеуметтік дифференциацияның жоғары ... ... ... ... және әлеуметтік институттардың дамыған жүйесі.
Жоғарыда айтып өткендей тарихи буржуазиялық қоғамда көрініс ... ... ... ... түсінігі де осы ойды
білдіреді.
Азаматтық қоғам мәселесіне К.Маркс еңбектерінде де ерекше мән берілді.
К.Маркс ... ... ... ... ... ... Ол ... азаматтық қоғам жеке меншікке негізделген
буржуазиялық мемлекет қалыптасатын және қызмет ... ... ... ... адам ... жеке ... ... емес, қоғамдық тұрғыдан
қаралу керек, мұнда әрбір адам азаматтық қоғамның белсенді мүшесі, оның
талап-тілектері ... тыс ... ... ... қызығушылығы мен
құндылықтары қоғамның мүддесімен сәйкес келуге тиіс.
Маркс мемлекетті зерттеуде азаматтық қоғамды ... ... ... ... Ол бойынша мемлекет қоғамды тудырмайды, керісінше
«жанұя мен азаматтық қоғам мемлекеттің алғышарттарын құрайды.»[13] ... ... ... маңызды орынды алатын азаматтық қоғам мемлекетті
тудырады, ал ... ... мен ... қоғамның тарихи дамуының
нәтижесі, олардың қызмет етуінің негізі болып табылады. ... ... ... ... тек қана ... ғана емес, сонымен қатар
мәдениет, идеология және осылардан туындайтын қоғамдық ... ... ... ... ... мен ... ... табиғатын ары қарай тереңдете түсті. Егер Гегельде бұл қарама-
қарсылық ... ... ... Маркс оны азаматтық
қоғамның ішкі қарама-қайшылығы арқылы түсіндіреді. Бұл қатардағы ең басты
қайшылық таптық негізден ... ... ... пен ... таптардың
арасындағы қарама-қайшылық одан да күрделі мемлекет пен азаматтық қоғамның
қарама-қарсылығынан келіп шығады.
Азаматтық қоғамның мемлекеттен қарама-қарсылығы ... ... ... ... ... де көрінеді. «азаматтық қоғам ... ... ... ... да мемлекеттің
азаматы азаматтық қоғамның толық мүшесі ... ... ... ... ... ол өзін екі ... көреді: бюрократиялық ұйымда
және азаматтық қоғам ұйымында»[14]
Осылай, адам екіұдай өмір сүруге мәжбүр болады. Азаматтық қоғамда ол
дербес адам ... ... ... ол ... басқа адамдарды өзінің іс-
әрекетіндегі ... ... ... ... жан ... көрінеді, және ол
мұнда эмпирикалық шынайылықта өзінің сезімдік, индивидуалдық болмысында
өмір сүреді. Таза шын ... ... болу үшін адам ... ... ... ортақ деңгейге көтерілуі керек, және мұның бірден-бір жолы
әлеуметтік және саяси революция. Мемлекетте адам шынайы индивидуалдықтан
тәуелсіз және ол ... ... ... ие. ... ... адам
«қиялдағы суверенитеттің мүшесі». Бірақ мемлекет өміріне қатынаспай ол
қоғамдық жан бола ... Тек осы ... ғана ол ... ... түсінуге
жақындайды.
Азаматтық қоғам мен мемлекеттің қарама-қайшылығы қоғамдық өмірдің
және оның әртүрлі сфераларының бөлінуінің процесі ... ... ... мемлекет ерекше саяси сфераға көтерілгенде ... ... ... ... артықшылықтармен қатар азаматтық
қоғамнан саяси құрсауды да алып тастады және оны ... ... ... ... ... ... ... бір жағынан оның мемлекет
әсерінін және езгісінен босауына және ... ... ... қоғам
тарапынан әртүрлі құқықтық және басқа да әлеуметтік ... ... ... ... алып ... ... азаматтық қоғам Маркс
түсінігінде мемлекеттің үстем билігінен босанған және оны ... ... ... ... ... табылады.
XX ғасырдың 70-жылдары азаматтық қоғам концепциясы социалистік авторитаризм
атап айтсақ поляк А.Михник, итальяндық ... ... ... ... ... ... ... қоғамды «мемлекет-қоғам»
дихотомиясы түрінде қараған Гегель, Маркс, ... ... ... ... ... XIX ... кең ... қаралғанымен XX
ғасырдағы саяси жәнеәлеуметтік ғылымдарда, философияда ... ... ... ... жаңа ... ... мықты Маркстік
теоретиктердің бірі-Антонио Грамши болды. Оның 70-жылдардағы ... ... ... мәселесіне қызығушылық тудырды. Капиталистік
қоғамдағы буржуазияның үстем ету механизмін зерттеп зерделей ... ... 3 ... бөлігін яғни 3 қоғамды, атап айтсақ: «экономикалық қоғам»
немесе «базис» (буржуазияның экономикалық негіздегі үстемдігі, оған ... ... ... екен) , «саяси қоғам» (мемлекеттік аппарат көмегімен
мәжбүрлеу ... ... ... ... ... және соңғысы «азаматтық
қоғам» (олар түрлі одақтар, көбіне «жеке» мағынада - партия, кәсіподақтар,
шіркеу, т.б.) ... және ... ... бір - ... ... байланыста
себебі екі ұғым бірігуінің нәтижесінде үстем етуші кластардың билігі ... ... ... 3 ... бірігіп «төменнен» (түрлі одақтардың
құрылуынан) және «жорғарыдан» ( ... ... ... деңгейге
өтуінен) бір деңгейде мемлекеттік ... құру іске ... Осы ... ... ... ... «тарихи одақ»[16] деп көрсетті.
Азаматтық қоғамның маңызды ұйымы-саяси партия билікке пар-ла-ментке
көп орынмен немесе басқа да жолдармен келе ... ... ... бейбіт
түрде үкіметті қадағалап, мемлекетті басқарады екен. «Саяси және азаматтық
қоғам түсінігі арасындағы тығыз шиеленісті байланыс ... кең ... ... болады,-дей келе , Грамши ,-«мемлекет(саяси қоғам+азаматтық
қоғам» ... ғана ... жол ... ... пайымдауынша , азаматтық қоғам орнату үшін сол елдің ұлттық
ерекшеліктеріне негіздей отырып азаматтық қоғам ... жан - ... ... ... іс - ... еш ... ... –гегемонияға
әкеліп тірейді екен.
Оңтүстік-Шығыс Европа елдерінің соңғы 10 жылын азаматтық қоғам үшін
күрес ретінде тарихта көрсетуге ... ... ірі ... бірі -
Норберто Боббио көрсетеді: «Біз саясатты тек мемлекет ... ... ... Ал ... біз ... ... ... қараудамыз. Осылай, біз көзқарастарымыздың бағытын
өзгерттік. Мемлекеттің ұлттық теориясында қоғамға мүлде орын ... ... жүйе ғана ... еді. ... ... демократиялық
структурамыз дамып, біз мемлекеттен гөрі қоғамға баса назар аудара
бастадық. ... ... ... жүйе ... тек ... ... ... - бір тармағы ретінде қараймыз»[18].
Боббионың көрсетуінше жоғарыдағы қаралған мәселе ... ... ... ... ... дау ... еді. Ал қазір
мәселе мына сұрақта болып отыр: «мықты мемлекет ... ... ... ... ... ... кезде демократияның қасжауы деп азаматтық қоғам
мүлде жоқ және азамат тәуелді болған тоталитарлы мемлекет екен. ... ... ... қызмет ету арнасы кеңейе береді, ал мемлекеттің
қызмет ету арнасы тарыла беретін»[19] саяси жүйе ретінде ... ... кең ... тек индивидуалды либералдық
тенденциядан тұрмайды екен, сонымен қатар ол ... және ... ... де ... Осы ... жете ... ... тарихшысы және
саясаттанушысы Э.Блэк көрсеткендей Еуропада ... ... ... ... - еркін қалалар, қолөнер гильдиялары, коммуналар ... ... ... Олар ... ... ... ... «төменнен», яғни түп-тамыры деңгейінен қалыптастырды.
Блэк пікірі бойынша азаматтық қоғам құндылықтары мен ... XIII ... ... және оған ... ... кіреді:
1) жеке қауіпсіздікті талап ету;
2) кез-келген жақ доминиондығынан еркін болу;
3) заң алдында түгелінің теңдігі ... жеке ... ие болу ... жеке ... ... ... ... мен топ арасында тең дәрежеде сонымен бірге индивидтер арасындағы
келісілген қатынастар ... ... ... ... мойындау, өзге адамға құрметпен
қарау[20] .
«Идеялар тарихы нақты ... ... ... ... ... саяси дәстүрдің тек жарты бөлігі ғана, ... олар ... және ... ... ... түрде
қатар дамып, көркейді»[21]
Франкфурт мектебінің белгілі өкілі Юрген ... ... ... «саяси мемлекет тәртібінен нарықпен басқарылатын шаруашылық жүйесін
бөлу» ретінде қараса, ... ... ... ... ... ... бірі ... табылатын экономикалық тәуелсіздік»[22] деп
қарады. ... ... ... ... ... ... бұл меншік
қатынастарынан өрістейтін қоғамдық-саяси бағдарлар мен нормалар жүйесі.
Жоғарыда ... ... ... ... ... ... құрылымдарға (сословие,әлеуметтік топ ,тап) бөлінетін азамат
қауымы ... ... ... ... азаматтық қоғамды өз мүдделерін қорғай
алатын еркін және жауапкершілікті адамдармен құрылған ... ... мен ... ... ... ... қатынастар жиынтығы
ретінде қарауды ұсынады.
Ю.Хабермас модернизацияны саяси мемлекет ... ... ... ... жіктеу десе, еуінші жағынан пайдасыз ... ... құру деп ... ... Бұл ... ... ... факторлардың бірі долып табылады, яғни экономикалық тәуелсіздік
мемлекетті оны бақылап отыратын ... ... Бұл ... ... ие ... ... ... Азаматтық қоғам –горизонтальды байланыс,
қоғамдық –саяси бағыт және нормалар жүйесі, олар ... ... ... ... қоғамның тарихи дамуын қарастыра
отырып, ... ... ... ... жойылуы мен қазіргі заманғы
қоғамның қалыптасуына нарықтық экономиканың әсерін тигізгенін ... ... ... ... ... жариялылық сияқты
факторлардың мемлекет пен жекелікті бір жүйеге ... ... ... төмендегі барлық қоғамдық құрылымдарды ... ... ... ... оны ... заңдар» күшімен заңдастырып отыруы
тиіс, яғни ... ... ... мен ... ... ... күшімен.
Хабермас билікті екі түрге бөлді: коммуникация үрдісінде ... және ... ... билік. Соған сәйкес бір-біріне
қарама-қайшы екі ... ... бір ... ... ... ... ... коммуникативті қалыптасатын заңды билік, ... ... ... ... жүйе ... саяси коммуникациялармен
басқаруға тырысуы.
Жоғарыда азаматтық қоғамға берілген әр түрлі ... ... ... төмендегіше тұжырым жасалады:
Біріншіден, азаматтық қоғам-жеке меншік, жұмысшы күшінің және еркін
кәсіпкерлік нарқының енуі негізінде ... ... ... ... ... да азаматтар сияқты заңды құқықтары тең азаматқа айналған ерте
буржуазиялық құрылыс өкілі.
Басқаша ... ... тең ... ... және ... ... ... қаралған жаңа индивид-азаматтар болмайынша азаматтық
қоғам болуы мүмкін емес.
Екіншіден, азаматтық қоғам-отбасы, ... беру ... ... ... ... ... әйелдер, жастардың қоғамдық ұйымдары, әр түрлі
кәсіптердің (студенттер, ... , ... және ... ... ... ... емес институттар арқылы жүзеге асырылатын
жеке мүдделер мен ... ... ... ... ... ... қоғам- мемлекеттік институттармен үнемі қарама-
қайшылықта болатын саяси емес ұйымдар ... ... ... ... бұйрығымен қалыптаспайды, ол ішкі себептерге ... ... ... әлеуметтік салаға кіретін субъектілер бір-біріне
тәуелсіз, еркін және тең бәсекелестер сияқты өзара ... ... ХХ ... ... ... Батыстың көптеген елдерінде
халықты билікке араластырудың қосымша механизмі ретінде азаматтық ... түрі ... ... ... ... формасы, заңды
кезең. Ол елдердің экономикалық, саяси дамуының,халықтың ... және ... ... өсуі ... ... ... ... өнімі ретінде азаматтық қоғам сословиелі-феодалдық
құрылыстың ... ... ... ... қалыптаса бастаған
кезеңінде пайда болады. Азаматтық қоғамның ... ... ... ... ... жеке ... базасында экономикалық жекелік мүмкіндігінің
болуы қажет.
Ⅱ.Азаматтық қоғамның қалыптасуының мәні мен модельдері.
Азаматтық қоғам мен азаматтық ... ... ... XVIII ... мен XIX ... I-ші ... Батыс Еуропа мен Америка елдерінде
пайда болды. Бұл ... ... және ... ... ... теңсіздікті туғызған нарықтық қатынастардың ... ... ... ... ... ... билік тарапынан қызме-тінің
шектелуі және т.б. процестер орын ... ... бәрі ... ұйымдасқан саласының пайда болуына алып келді. ... ... ... ... ... ... ... мен ұйымдар
жүйесіне айналды, олардың ... ... ... тарапынан болатын күш
көрсету, зорлық, бағындыру функцияларын шектеу, ... ... пен ... ... ... ... отырып, жеке мен қоғамдық мүдделерді
біріктіру болып табылады.
Азаматтық қоғамның шын мәнінде жұмыс ... ... және ... құқы туралы биллдің және Франциядағы адам және ... ... ... ... ... орай, қалыптасқан азаматтық
қоғамның негізгі ... ... мен ... қорғауға
негізделген адамдардың теңдігінің заңды түрде бекітілуі ... ... ... ... ... адам және ... құқығының
жүзеге асырылып,оған кепіл болу деңгейі болып табылады.[23]
Тарихқа көз жүгіртсек, буржуазиялық ... ... ... ... құқығы мен бостандығы кең ... ... ... ... ... бөлігі экономикалық байлықтан және
қоғамның саяси өмірімен шеттетілді. ... ... XIX ... ортасында
Еуропада солшыл қоғамдық-саяси қозғалыстар, ең алдымен ... ... және ... ... ... ... мақсаты етіп қойған
социал-демократиялық бағыттар ... ... ... ... бекітулер ғана емес, сонымен қатар шынайы түрде негізгі
жалпыазаматтық ... ... ... қоғам құру идеясын алға
тартты. Олардың пікірінше, бұл қоғам ... ... ... ... және ұжымдастыру принциптеріне негізделуі тиіс. Социал-
демократтардың көзқарастары бойынша, жеке меншік, ... ... ... ... ... қызмет ету қажет.
Алғаш қолөнерлік гильдиялар Европада 1100жылдар шамасында ... ... ... қол ұшын ... шеберлер топтарының ар-ұят ... ... тану ... ... себеп болған еді. Сол ғасырлар
шамасында Европада –Балтықтан Провансқа дейін ... ... ... ... ... ... ... басқарудың
күрделілігінде, яғни магистраттар, милиция, сот, салық салу, өз ... ... Ал ... ... атап ... Флоренция, Падуя және Т.б.
қала-гильдия ... ... Қала мен ... ... түсініктері
өзін-өзі басқару, өзара көмек принципі, қоғам мүшелерін біріктіруші ант,
құқықтарын анықтаушы кепілдік болды.
Осы жерде сұрақ ... ... өмір сүру ... ... ... ... ... Европалық емес дәстүрлі
қоғамдарда(Қытай, Үндістан, Ислам ... да ... ... Неге ... ... ... ... қоғам ареалында түрлі тарихи ... мен ... ... ... ... ... процесі мықты орын алды.
Біріншіден, орта ғасырда Қайта өрлеу дәуірінде көрініс ... ... ... ... пен рим құқығы тәжірибесіндегі жеке меншік
түсінігі азаматтық қоғам структурасының қалыптасуына ... ... ... ... қалаларда қолданылған consuls, senatus, universitas
терминдері Рим дәуірінен қалған еді.
Екіншіден, хрестиан дінінің әсері. Бұл ... ... ... қарағанда
адам және тұлға еркіндігі идеясы кең мағынада қарастырылды. Адам ... ... ... ... ... ол өзін танытуда еркін құқыққа
ие.(Хрестиан дінінде құдай сыйы)
Соңғысы герман тайпаларының кейбір дәстүрлерінің әсер етуі ... ... ... ... ... Осы ... ... азаматтық қоғам қалыптасуының бастапқы ... ... ... ... өрлеу дәуіріде, Реформация да
ықпал ... ... ... ... ... ... үшін еш кедергі болмады
деу қате пікір, себебі гильдиялар өркендеу монополиялық ... ... ... олигархтардың басқаруында болды. Дей тұрғанмен европалық
қоғамдағы «азаматтық» ... ... ... ... ... ... жеке ... қайта жанданып, жаңадан пәрменді
дамыды. Мысалға, Реформация төменгі топтық ... атап ... ... ... ... ... тұтты. Реформация идеялары неміс
қалаларында таралып дамуы кездейсоқ емес еді. Ерте ... ... ... күші қала ... болды. Бұл
революцияларда (әсіресе ағылшын) азаматтардың құқықтары ... ... заң ... ... азаматтардың меңдігі негізделді. Дәл осылай
протестанттық қауымдастықтардың бастауымен іске ... ... ... басқару буржуазиялық бемократияның орнауына қыжмет етті.
Осы саяси-құқықтық және мәдени дәстүрлердің батыс Европалық аймақта
араласуы азаматтық ... ... ... ... қазіргі батыс әдебиеттерінде азаматтық қоғам мәселесіне
пессимистік көзқарас қалыптасқан. Оның мәнін қысқаша шолып ... ... ... ... ... тек ерте ... ... болған. Кейін
жеке көзқарастар қоғамдық көзқарастармен қарама-қарсы дамып, қолданылу ... ... ... ... арасындағы байланыс тек формальді түрге
енген бұқара қоғамға жол берген. Сол себептен азаматтық қоғам ... ... ... ... ... жанаспайды екен. Осындай көзқарас венгр
әлеуметтанушысы Адам Селигменнің еңбегінде айқын көрініс ... ... ... ... ... қарау XVII-XVIII ғасырларда батыс
қоғамдық ойында қарастырылған. Бұл идея ... ... ... ... және жеке және қоғамдық ... ... үшін ... ... ... пен қоғамды байланыстырушы үшінші жақты 5 түрлі
нұсқамен ерекшелейді:
1)адамға ақыл мен ... ... ... ... ... біріктіретін моральдық сезімдер(шотландтық
ағартушылар Ф. Хатчесон, А.Фергюсон);
3)жеке бастың қамы қоғамнық қызығушылық орын ... деп ... ... ... ... ... іс-әрекеттері бүкіл қоғамға оң
ықпал етеді деп ... ... қол» ... ... ... ... іс-әрекеттерін бақылайтын
құқық.(И.Кант).[25]
Азаматтық қоғамның жоғарыдағыдай концепцияларын екі түрлі ... ... еді. ... ... ... ... либералдық тенденция(Д.Юм) Либерализм теоретиктерінің
пайымдауынша сана ... ... ... ... ... ... Адам
алдымен өз құлқынын тойдырып, сонан соң бірлескен іс-әрекетке көшеді екен.
Келесі жағынан ... ... ... типін сынайтын социализм
әсіресе марксизм.
Селигмен бойынша, мәселе азаматтық қоғамның ... ... тар ... ... ... society» екендігінде. Бұл қоғамдағы
азаматтар түгел дерлік бір-бірімен қатынаста, сенім білдіре алады ... те ... ... ... ... келмеске кеткен. Бүгінде азаматтық
қоғам түрлі ... ... мен ... ... ... ... , ... идеал болғанымен Жаңа заманғы тұйықтардың шешілуіне
қауқарсыз екен,-дей келе ... ... ... мен ... ... жас демократияның орнауына ондағы түрлі этникалық ... ... ... ... ... үлкен маңызды
пәрменді ықпалы бар»[26],-деп келтіреді.
Бұл әдіс ... не ... ... ... ... не ... ... көзқарас тұрғысынан еш қисынға келмейді. Батыстық азаматтық
қоғам концепциясының дамуын тек XⅦ-XⅦⅠ ғасырларға тіреп қою қате пікір.
Себебі ... ... ... ... бойы және осы кезеңде де
талқыланып келеді.
Сонымен қатар Селигмен азаматтық қоғамды ... ... ... т.б. ... ерекшеленетін индивидтердің өзара іс-әрекеттері
қалыптасқан идеалды модель ретінде қарастырады.
Мемлекеттің ... ... және ... ... ... қатынасын өзінің еңбегінде тыс ... Оның ... ... еді. ... ... қарастырған батыста азаматтық қоғамның
демократиялық ... ... ... ... ... Тек XⅦI ғасырда
емес, осы кезеңге дейін ... қате ... ... ... ... мемлекеттерде азаматтық қоғам
түсінігі батыста ерте кезде орнаған демократиядан әлдеқайда өзгерген ... ... ... ... те, азаматтық қоғам жойылып кетті деу ағаттық
болар. Қазіргі таңда батыста ... ... ... және кәсіподақтар
мемлекеттік масштабта дамып, қоғамға ... әсер ... ... ... ... ... ... емес қоғамда қолданылуы туралы түрлі
және қайшылықты пікірлер қалыптасқан.
Біріншіден, азаматтық ... ... ... ... ... ... ... азаматтық қоғам туралы батыстық емес
мемлекеттің әңгіме қозғауы қажет емес. Себебі азаматтық ... ... ... өркениеттің жемісі ретінде екен.
Тұлғаның құқығын қорғау және жеке меншік сынды институттар азаматтық
қоғамның Европоцентристік ... ... ... Ал батыстық емес
қоғамдағы азаматтық қоғамды зерттеушінің де осы ... ... де ... ... отбасы, қауымдастық, конфессионалды
бірлестіктер, формальді емес топтар, және с.с ... ... ... ... қалыптасты. Шығыс қоғамы да өзіндік топтық және
қаүымдық мүдделерін ... ... ... ... коммуналар сияқты
қорғады. Десек те бірнеше айырмашылықты көрсетуге болады. ... ... ... ... ... ... болса, екіншіден,
батыста және батыстық емес қоғамдардағы ... ... ... ... ... ... ... тұрақсыз еді. Оны біз
«екінші Рим» құруға (Ұлы ... ... ... кризиске
соқтырғандығынан тарихтан білеміз. Батыстық емес ... аса ... ... еді. Мемлекет қоғамның өзіндік қызметін
шектеп, аса маңызды рөл ... ... орта ... және жаңа замандағы
шығыста империялар тек «идея» күйінде емес, сонымен бірге шын ... ... ... шығыста да батыстық қоғамнық структураға тән ұйымдар-қалалар,
корпорациялар, ... және ... ... еді. Бірақ та бұл
қоғамда өзіндік басқару және тұлғаның автономдығы сынды тенденциялар әлсіз
қалыптасты. Және ол ... ... ... ... өз кедергісін
тигізді.
Батыстық емес аймақтағы азаматтық қоғамның даму тенденциясы Европа
қоғамына тән азаматтық қоғам үлгісімен қатар ... ... ... ... алсақ. Жеке меншік бұл елде ортағасырларда-ақ қалыптасқан еді.
Кейінгі ортағасырлық қоғамда мануфактура мен сауданың ... ... ... нәтижесінде ұсталар мен көпестердің ... ... еді. ... ең бастысы Токугава ... ... ... ... немесе «иэ»- негізінен бұл отбасыдан
құралатын кең ауқымдағы келісілген индивидтер жиынтығы ... те ... ... жартысындағы Жапониядағы жоғарыдағы эволюция
батыстық идеяның ықпалына ұласты. ... ... ... ... мен азаматтық қоғамның қалыптасуына батыстық идеямен жапон
дәстүрлі топтарының әсерлесуі игі ықпалын тигізді.
Батыстық емес ... ... ... батыстық формаға
қарағанда өзіндік спецификалық ерекшелігі болды. Мысал үшін Қытайды алсақ
(сонымен бірга Африка мемлекеттері) Онда ... ... ... ... кең өріс ... Таяу ... және Үндістан аймағында кіші топтар
«оқытушы-оқушы» үлгісінде қалыптасты. Сонымен ... діни ... ... ... ... монастырлары) Осының бәрі батыстық ... ... ... ... ... ... ... азаматтық қоғамның бұл елдерде мықты қанат жаюына батыстық
азаматтық қоғам ... және оның ... ... жемісті қызмет
атқарды. Үндістан мемлекетін алсақ. Үшінші әлем елдерінің ішінде ... ... ... және бұл елде ... ... мықты
қалыптасқандығын мойындамауға болмайды. Мұнда ... ... ... ... ... ассоциациясы және т.б.
саяси партиялар туралы айтпағанда. Кіреді ... Бұл ... ... ... және біршама ықпал ете алатын дәрежеде жеке-
дара дамыды. Үндістанда бүкіл ... ... ... және әлеуметтік
мәселелерін қарастыратын «төменнен» қалыптасатын демократия кең қанат
жайды. Көбіне ... ... ... ... democracy) ретінде
түсіндіріледі.
Азаматтық қоғам қалыптасуының Ресейлік ... ... ... және ... ... тән күрделілік бұл елге де тән. Ресейде
көбіне шығысқа тән мемлекеттік әсер ... еді. ... ... ... ... ... ... шаруашылық, әлеуметтік,
мәдени, әрине саяси қатынастарға араласып отырды. Төменнен жеке қалыптасу
шектеліп отырды. Қоғам ... ... ... ... қыспағында болды.
Осыдан келіп, қалалардың сауданың, кәсіпкерліктің баяу ... ... ... ... ... қоғам, дәстүрлі мәдениет
«төменнен»,табиғи эволюция жолымен ... ... Бұл ... кезекте
шіркеуге қатысты еді. Орыс православ діні өзіне Византиядан мемлекеттік
билікті қолда ... мұра ... еді. ... ... ... ... ... еді(Иван Грозный кезіндегі митрополит Филипп, патриарх Никон).
Протестантизм, католицизм және ... ... ... орыс православ
діні саяси және әлеуметтік тұрғыда рухани төмен еді. Орыс ... ... ... ... ... аса ... ... Ресейде
шіркеулік-приходтық мектеп тек1839 жылы ғана, европалық елдерге ... кеш ... ... ... ... қауымдастықтар помещиктердің ықпалында болды.
Европалық «үшінші сословие» Ресейде мүлде орнамады ... те ... ... ... ... ... еді. Бір ... салық салса, өтімді
тауарларда монополия орын алды, ал үшіншіден тікелей мемлекеттік билікке-
жеке өндірісті басқару, тиын соғу ... ... ... ... ... ... ... және саудагерліктің дамуына өз
кедергісін тигізді. ... және ... ... ғана ... ... тек ... түрде алды.[29]
Мемлекет тарапынан автономды болған тек ... еді. (1762 ... те ... азаматтық қоғам құруға өз құқығын пайдаланбады.
Себебі олардың көбі мемлекетке түрлі себептен бағынышты едң. ... ... ... ... ... ... ... деңгейдегі дворяндар бұл бағытты қолдамады. Самодержавие кезінде саяси
оппозиция «жабық» түрде ... ... ... Ресейдегі реформаға дейінгі кезеңде қалыптасуына
Земство яғни жергілікті ... ... ... әсер ... ... те оның
астарынан гөрі көбіне әлеуметтік әсерлер көрініс тапты.
ⅩⅨғасырдың екінші жартысынан бастап азаматтық ... ... ... ... ... ғылыми және қоғамдық ойлардың өкілдері
еңбектерінде қарала бастады. (Е.Н Трубецкий, ... П.И ... ... ... алғанда революцияға дейінгі ойшылдар азаматтық
қоғам түсінігін европалық идеялар негізінде құқықтық аспектіге баса назар
аударып, шебер де адекватты ... ... ... ... ... тек 1905 жылы ғана ... еді. ... тек саяси партиялар емес, ... ... ... ... ... ... ... ұйымдар, корпоративті
қозғалыстар т.с.с қалыптасты. Алайда бұл кезең ұзаққа созылмады. Себеп тек
тарихи қолайсыздық (дүниежүзілік соғыс, ... ... ... ... ... ... күштерді біріктіруші консенсустың жоқтығы еді.
Бұқара халықтың ... және ... ... ... ... мән ... жылдан кейін Ресейдегі азаматтық қоғамның өркендеуіне
бірпартиялылыққа ... ... ... тамырына балта шапты.
Кеңестік жүйеде азаматтық қоғам, яғни жеке қатынастар саласы мемлекетке
қарама-қарсы қойылды. Нәтижесінде біріншіден, ... ... ... ... екіншіден, оның элементтерінің заңсыз жағдайға ұшырауы жиі кездесіп
отырды.
Идеологиялық прессинг мемлекетке ... ... ... ... ... ... ... ал кейбір
деңгейлерде-сол кезеңдегі тәртіпке мардымсыз ... ... пен жеке ... арасындағы шиеленіс айқын
көрінді,мемлекетпен бақыланбайтын ... ... ... ... орын ... ... жоғарыда көрсетілген мысалдар себебінен жүйенің құлауына
әкелді. Ешбір мемлекеттік құрылым жеке салаға қарама-қарсы ... ... өмір сүре ... КСРО-да осы кезеңнің өзінде-ақ мемлекетікке
жатпайтын өзінің жеке мүддесі мен қажеттіліктері бар ... ... ... Бұл ... ... ... жұмыс жасаған жоқ,
яғни оны ешкім қабылдамады. Азаматтарды мобилизациялауға ... ... бет ... ... ... ... алды, ал бюрократия
материалды құндылыққа жету үшін өз жағдайын пайдаланды. Идеологиялық күрес
жеңіліс тауып, мемлекет бұрынғы ... ... тұра ... ... ... сәт ... ... ол мемлекеттің ыдырауына
алып келді. Бұл ... ... ... ... бір мақсатты
көздеп,бір-бірімен байланысты болды. Нәтижесінде мемлекет тез ... ... мен ... құрылымдағы қоғамдық бұқара сақталды.
Идеологиялық жетіспеушілік қоғамдық қозғалыстармен ... ... ... ... олардың мақсаттары ортақ болды және
ең алдымен, саяси бостандық, адам құқығы сияқты мәселелермен анықталды.
Белсенді ... ... ... түпкілікті құлағанына дейін жүрді,
одан кейін жаңа кезең туындады. Енді жаңа ... ... күш ... ... ... олар әлі ... дайын емес еді. Қоғам
бұл жағдайда саяси күш ала алған ... ... ... ... ... ... тудыру және орнату
мәселелері қолға алына ... еді. ... ... ... ... ... ... өз функциясын орындай алмауы және
қоғамдық қатынастарды ... бола ... ... ... нәтижесінде ойлау парадигмасының өзі өзгеріп, ақырында ... алып ... ... ... болды.
Бүгінгі тәжірибе азаматтық қоғамсыз нарықтық ... өту ... ... ... ... ... көрсетеді. Сонымен бірге
мемлекеттік биліктің «жоғарыдан» емес, «төменнен» яғни азаматтық қоғам
орнауымен ... ... ... ... Ал ... ТМД ... ол енді ... келеді.
Әр елдердің тәжірибесі өте түрліше және күрделі. Біз ойлағандай ... ... ... ... ... өтіп әп сәтте
орнай қойған жоқ, яғни уақыт ағымына ... ... ... ... ... ... сол ... ішкі және сыртқы ерекшеліктері
есепке алына отырып, пісіп жетілген сәтінде ... ... ... ... ... ... ... қате
пікірлер де орын алып жүр. Мысалы:Азияның экономикалық «барыстары»-
Сингапур; ... ... ... азаматтық қоғам позициясы әлсіз.
Сонымен қатар, экономикалық өсу әрқашан азаматтық қоғамнан өрістейді
деген пікірлерге келсек, бұл да қате ... бірі ... ... орын ... ... ... елдерінде азаматтық қоғам мықтап
орын алған.
Әйтсе де жоғарғы экономикалы ... ... ... ... ... Фаулердің көрсетуі бойынша азаматтық қоғамға үш ... ... ... және ... ... саяси)көзқарас-динамикасы, яғни пікірлер-
мәжбүрлік-қарсыластық-революция;
3.Азаматтық қоғамға «арена»ретінде қарау ... ... ... қол ... ... төртінші сектор-отбасы.
Бұлардың ішіндегі ең танымалы-біріншісі. Көрсетілген ұйымдар әр түрлі
пропорцияда немесе саяси және әлеуметтік ... ... ... тығыз
әрекет ететін әр түрлі қоғамның түрлі позицияларында өмір сүреді.
Әріптестікті Дамыту институтының ... ... ... қоғамның дамуына бірнеше ... ... ... ... жасап өтетін болсақ,Азаматтық қоғам және ... ... ... және ... ... Фаулер:Азаматтық қоғам-бірдей рөлді
емес және ол бір жағдайда қалыптаспайды. ... яғни оның ... ... ... ... қажеттіліктерін қанағаттандыратын
және өз құқықтарын қорғайтын бұл жол -әр елде түрліше қалыптасады. ... елде ... ішкі ... және ... ... ... және даму
эволюциясы бар. Міне, сондықтан азаматтық қоғам ... ... ... себептері мен даму мүмкіндіктері де түрліше орын
алады.
Қорытынды
Сонымен қорытындылай келе, азаматтық қоғам ... ... ... және ... ... ... Бұл ... мен
қатынастар бірнеше деңгейлер мен ... ... ... ... ... тіршілік әрекетін қамтамасыз етуші қатынастар
қалыптастырады. Қазіргі жағдайда азаматтық ... ... адам ... және
қоғам мүддесін толыққанды сақтайтын меншіктің ... ... ... ... ... ... адамдардың өндіріс
құралды жатсынуын туындатпау үшін қажетті алғышарттарды жасайды. Меншікті
иелену жеке немесе ұжымдық негізде болуы ... ... ... ... ... адам бостандығының негізін қалаушы шарт болып табылады.
Заңмен сенімді түрде қорғалған меншіктің болуы адамның белгілі бір ... ... ... ... ... Субъектінің жеке мүддесі,
меншігі-оның іс-әрекетінің күшті стимулы болып табылады.
Келесі деңгей-отбасылы-туыстық, этникалық, діни және басқа да ... ... ... ... ... ... ... топтар мен қабаттардың, олардың өкілдерінің әр түрлі мүдделерін
бейнелейтін түрліше әлеуметтік құрылымға негізделеді.
Азаматтық ... ... ... жеке ... саяси және
мәдени таңдаулармен рухани ... ... ... Бұл ... мүдделі топтар, саяси партиялар(басқарушы емес), қозғалыстар,
клубтар, қысым көрсетуші топтар және т.б. ... ... ... ... ... ... ететін, идеологиялық стереотиптерді ... ... ... ... ... осы ... ... саяси жүйемен тығыз
байланысты, ең әлеуметтік белсенді институттарды өзіне біріктіреді .
Осылайша, азаматтық қоғам –қоғамдық өмірдің ... және ... ... тіршілік әрекетін, олардың ұдайы
өндірісін және ұрпақтан-ұрпаққа жеткізілуін қамтамасыз ететін жүйе.
Жоғарыда көрсетілгендер негізінде ... ... ... ... қоғам-мемлекеттің ешбір араласуынсыз қоғамда ерікті негізінде
дамитын индивидтер мен ұйымдардың қажеттілігін қанағаттандыратын ... ... ... ... ... экономикалық, мәдени,
діни қатынастар және құрылымдардың жиынтығы, қоғамдық өмірдің мемлекеттік
емес саласы.
Азаматтық феномен мықты ... ... ие. ... ... ... ... болып табылатын азаматтық мемлекетте ... ... ... ... ... және т.б. ... ... Оныхалық деп атайды. Ха-лық бұл ... ... ... ... ... халықты және жалпы
мемлекеттік билік қатынастарының қатысушыларына айналдырады. Индивид пен
мемлекеттік биліктік қатынастар ... ... ... ... ... ... ... интегративті қызметі индивидті қоғамдық өмірге
араласудың толық және әділетті ... ... ... ... ... қажеттіліктерін тек жалпы азаматтық процесс барысында өтей алады.
Азаматтық қоғамда бостандық қоғамның кез-келген ... ... ... ... ... ... дамуына қажетті
қоғамдық ресурстарды пайдалануға мүмкіндік беру деп түсіндіріледі. Мұны, I-
ден, заң ... ... тең ... ... жеке және әлеуметтік
бостандықтың негізі болып табылатын меншікке қол жеткізу ... ... ... ... ... Жеке ... автономдылығы мен бостандығы, заң
алдындағы теңдігі-азаматтық қоғамның негізгі принциптері болып ... ... ... ұғымы өзіне:адам құқығын қорғауды,
демократиялық, құқықтық, ... ... ... қалыптастыруды біріктіреді.
Азаматтық қоғамның даму субъектісі адам болып табылады. Мемлекеттік
мүдденің ... ... жеке ... қойылады. Аталған жүйеге өту тек
экономикалық саланы (коммерциялық емес ұйымдар, ... емес ... ... және жеке шаруашылық сектор) мемлекеттік аппарат
негізінен бөліп алу ... ғана ... ... ... ... ... ... тізімі:
1.Скворцов В.В. «Демократический процесс становления основных структур
гражданского общества, теория и практика»
Алматы. КазГУ .2001год.
2.Кин Джон. ... и ... ... с англ ... ... ... ... 2001год.
3.Утченко С.Л. ... ... ... ... ... К «Политическое понятие гражданского общества» Алматы 2005год.
5.Гегель. «Философия права.» Москва., ... Ю. ... ... ... К.,Ф ... ... ... басылымдар тізімі:
1.ҚазҰУ хабаршысы./Фил. Мәд. Саяс. ... №1.// ... ... ... ... 2005№5//БалгимбаевА.С. «Гражданское общество: модель ... ... ... ... қоғам концепцияларындағы
адам құқығы мен бостандығының кейбір мәселелері.»
4.Қоғам және дәуір. 2004.№3//Белгібаев С.« Қазақстандағы ... ... ... аспектілері.»
5.Мировая экономика и международные ... ... ... ... ... подходы»
6.Саясат. 2004№4//ИскаковаГ «Гражданское общество как ... ... ... ... исслед. 1995№3//РезникЮ.М. «Гражданское общество как
понятие»
8.Жас алаш. ... Ә. ... ... ... ... ... науки. 1991.№6. // Лобер В.И. «Проблема ... ... ... Норберто Боббио»
-----------------------
[1] Гегель. Философия права.-М., 1990.-С.211
[2] Аристотель. Политика.С-380.
[3] Утченко С.Л. Политические учения Древнаго Рима (Ⅲ-Iв. д.н.э.).М.:Наука.
1977.С.27.
[4] Пейн Т.Права человека/Пейн ... соч. М., ... ... Дж.Локк. Опыт о веротерпимости/Локк Дж. Сочинения в3-х томах Т.3. С.67.
[7] Руссо Ж.Ж. Об общественном договоре или принципы политического
права/Трактаты. М., 1998. ... Цит по: ... ... и прававых учении XⅦ-XVⅢвв., М, 1989.
С.188-189.
[9] Т.Пейн. Корс. Шығ.С.208.
[10] Гегель Г.В.Ф. Философия права. М., 1990. С.341.
[11] Сонда. С.341.
[12] ... ... ... К.,Ф ... ... Т.1. ... Сонда. Т.3. С.307.
[15] Ash TG The uses of Adversity. Essays on the Fate of Central Europe. ... 1989. ... ... А. ... ... ... ... А. Избранные произведения в3-х томах.-М., 1987-1989.-Т.3.-
С.200.
[18] Нугманова К. Политическое понятие гражданского общества.,
Алматы.2005.С.17
[19] Лобер В.И. ... ... в ... ... Норберто
Боббио /Социально-политические науки. 1991.№6. С.90.
[20] Black A.Guilds and Civil Society in European Political thought from
the 12 th Century of the Present. Ithaca. №4. 1984. ... ... ... Ю. ... ... Нравственность. (Лекции и интервью).
М.,1992,С.134.
[23] Ю.М.Резник. Гражданское общество как понятие/Полис:полит. Исслед.1995
№3С.145
[24] Джон Кин Демократия и ... ... ... с ... МА / М.Прогресс-Традиция 2001
[25] A.Seligman The Idea of Civil society. New York ... ... ... The Idea of Civil society. New York ... P.187,199.
[27] Я.Мураками.,С.Кумон,С.Сато.Буммей Ото сите-но иэ сякай. Токио,1979
Р.12-14
[28] В.Хорос. Гражданское общество:общие подходы.\Мировая экономика и
международные ... 1995 ... ... ... and ... in Imperial Russia. ... ... Деократический процесс становления основных структур
гражданского общества, теория и практика. Алматы. КазГУ.2001г.С.20.

Пән: Социология, Демография
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 33 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Көшпенділік қоғамның генезисі мен эвалюциясы22 бет
Монополистік бәсеке түсінігінің шығуы28 бет
Монополия түсінігінің негіздері25 бет
Ортағасырлар дәуірі кезеңіндегі Арыс өзені бойындағы қалалық мәдениеттердің дамуы мен генезисі73 бет
Туризм түсінігінің қалыптасуы мен туристік саланың дамуы8 бет
"резерфорд тәжірибелері. ритцтің комбинациялық принципі. бор-зоммерфольдтің квантталу ережелері. "12 бет
Абайдың әділеттілік туралы іліміне шолу6 бет
Аймақтың әлеуметтік-экономикалық дамуын басқару76 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь