Фразеологизмнің сөз тіркесіне ену тәсілі

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4

1 .Сөз тіркесінің байланысу тәсілдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6

1.1 Сөз тіркесінің ситетикалық тәсіл арқылы байланысуы ... ... ... ... ... ... 9

1.2 Сөз тіркесінің аналитикалық тәсіл арқылы байланысуы ... ... ... ... ...12

2. Фразеологизмнің байланысу тәсілдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...20

2.1 Аналитикалық тәсіл арқылы байланысқа түсетін
фразеологизмдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 25

2.2 Синтетикалық тәсіл арқылы бйланысқа түсетін
фразеологизмдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .30

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .32
Фразеология деген термин негізінен екі түрлі мағынада қолданылады. Бірінші мағынасы тілдегі тұрақты тіркестерді зерттейтін тіл білімінің саласы деген ұғымда қолданылады. Екіншісі – бір тілдегі фразеологизмдердің тұтас жиынтығы дегенді білдіреді.Фразеология жеріне жеткізе зерттеліп біткен ғылым деп айтуға болмайды.
Фразеологизмдердің тек өзіне ғана тән өзгеше белгілері бар. Осы белгілер тілдің бұл категориясын өз алдына жеке сала ретінде қарастыруға итермелейді. Әрі тілдің басқа единицалардан айырмасын айқындайтын негізгі ерекшелік болып табылады. Бұл белгілердің түрі мына төменгідей:
а) лексикалық мәні.
ә) копаненттік құрамы.
б) грамматикалық категориялардың түрі.
Бұл белгілердің тек фразеологизмдерге қатысты екенін дәлелдеу үшін сол фразеологизмдерді тілдік единица сөзбен жәй сөз тіркесімен салыстыру қажет. Екеуінің де фразеологизмдермен ортақтасып кететін белгілері бар.
Зерттеу жұмысының өзектілігі: Тіліміздегі фразеологизмдерді тіл білімінің синтаксис саласында зерттеу де оның ашылмаған сан қырының бірі.Фразеологизмдерді зерттеу арқылы тек тілдің өткенін,түп-тамырын ғана емес,сол тілді қолданушы мәдениетін терең білуге болады.Осыдан келіп фразеологизмдерді зерттеушілер синтаксисте оның ішкі байланысына ғана тоқталады.Сөз тіркесі негізінде іштей берік жымдасқан фразеологизмдердің сөйлем ішінде қалай байланысқа түсетіні жайлы зерттеу-тақырыптың өзектілігі болып танылады. Сөйлемде белгілі бір сөз табының орнына қолданылатын фразеологизмдер сөз таптарымен сөз тіркесін құрап барып сөйлемге енеді.
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Филология факультеті
Қазақ филологиясы кафедрасы
БІТІРУ ЖҰМЫСЫ
ФРАЗЕОЛОГИЗМНІҢ СӨЗ ТІРКЕСІНЕ ЕНУ ТӘСІЛІ
Орындаған:
Ж.Құрмантаева
4 курс студенті
Ғылыми жетекшісі:
Ф.ғ.кандидаты
М.Қ.Мамаева
Норма бақылаушы:
Ф.ғ.к, ... ... ... ... ... 2006ж.
РЕФЕРАТ
Жұмыстың тақырыбы: Фразеологизмнің сөз тіркесіне алу тәсілі.
Жұмыстың көлемі: 35 беттен тұрады.
Жұмыстың құрылымы: кіріспе, 2 ... ... ... ... ... ... ... 29 оқулық пен диссертациялық
жұмыстардан, авторефераттар мен мақалалардан алынған сілтемелер мен
мәліметтер ... ... ... мысалдар пайдаланды.
Тірек сөздер:
- Фразиологизм, фразеологизм сөз тіркесінжасауы;
- Аналитикалық тәсілмен байланысқан фразеологизмдер;
- ... ... ... ... Заттық мағыналы фразеологизм;
- Сындық мағыналы фразеологизм;
Жұмыстың мақсаты мен міндеті:
1) Фразеологизмнің сөз тіркесіне ену тәсілінің сырын ... сөз ... ... аналитикалық және синтетикалық
тәсіліне түсінік беру.
МАЗМҰНЫ
Кіріспе
............................................................................
................................4
1 .Сөз ... ... Сөз ... ... ... ... Сөз ... ... ... ... ... ... ... тәсіл арқылы байланысқа түсетін
фразеологизмдер........................................................
....................................25
2.2 Синтетикалық тәсіл арқылы бйланысқа түсетін
фразеологизмдер........................................................
....................................27
Қорытынды..............................................................
.......................................30
Пайдаланылған ... ... ... ... екі түрлі мағынада қолданылады.
Бірінші мағынасы тілдегі тұрақты тіркестерді зерттейтін тіл ... ... ... ... Екіншісі – бір тілдегі фразеологизмдердің
тұтас жиынтығы дегенді білдіреді.Фразеология жеріне ... ... ... деп айтуға болмайды.
Фразеологизмдердің тек өзіне ғана тән өзгеше ... бар. ... ... бұл ... өз алдына жеке сала ретінде қарастыруға
итермелейді. Әрі тілдің басқа единицалардан айырмасын ... ... ... ... Бұл белгілердің түрі мына төменгідей:
а) лексикалық мәні.
ә) копаненттік құрамы.
б) грамматикалық категориялардың түрі.
Бұл белгілердің тек ... ... ... ... үшін
сол фразеологизмдерді тілдік единица сөзбен жәй сөз тіркесімен ... ... де ... ... ... ... ... жұмысының өзектілігі: Тіліміздегі фразеологизмдерді тіл
білімінің синтаксис саласында ... де оның ... сан ... зерттеу арқылы тек тілдің өткенін,түп-тамырын ғана
емес,сол ... ... ... ... білуге болады.Осыдан келіп
фразеологизмдерді ... ... оның ішкі ... ... ... ... іштей берік жымдасқан фразеологизмдердің
сөйлем ішінде ... ... ... ... ... ... танылады. Сөйлемде белгілі бір сөз табының ... ... сөз ... сөз ... ... ... енеді.
Зерттеудің мақсаты мен міндеті: Фразеологизмдердің сөз тіркесінің
бағыныңқы,басыңқы сыңарында ... ... ... ... ... ... ... тіркесін
құраудағы басқа да ерекшеліктерін ашу.Осыдан төмендегі ... ... ... ... ... үшін ... мағынасын анықтау;
-қандай мағыналы фразеологизмдер аналитикалық тәсілмен
байланысатынын нақтылау;
Зерттеу жұмысының ... мен ... ... ... ... ... әдісі,зерттеу жұмысына қажетті нақты
мәліметтерді жинақтау әдісі қолданылды.Қажетті теориялық материалдар ... ... ... ... Н.М.Шанский,
В.Н.Телия; түркітануда:
Н.К.Баскаков, А.Н.Кононов, Е.И.Убрятова,А.З.Гаджиева т.б. ... ... ... ... ... ... тілінің фразеологиялық сөздігінен»(1977ж.),сондай-ақ көркем әдебиет
пен баспасөз материалдарынан жиналды.
Зерттеудің жаңалығы мен нәтижелері:Қазақ тіліндегі фразеологизмдер
сөз тіркесін ... ... ... ... ... ... мәлімет бойынша топталды,нәтижелері төмендегідей:
-аналитикалық тәсілмен байланысқан фразеологизмдер айқындалды;
- синтетикалық ... ... ... ... ... ... сөз тіркесін құрауына қатысатын ... ... ... ... ... ... ... тәсілдерін зерттеу барысында сөз
тіркесіне қатысты тұжырымдар нақтыланды;
Фразеологизмдерді сөз ... бір ... ... ... сөз
тіркесі синтаксисіндегі әлі күнге басы ашылмай келе ... ... үлес ... ... ... ... фразеология,синтаксис
салалары бойынша оқылатын дәрістерде білім беруде ... ... ... ... ... Сөз тіркесінің байланысу тәсілдері.
Сөз тіркесінің жасалуы үшін оның құрамындағы сөздер мағыналық және
грамматикалық жақтан ... ... ... Сөз ... әдетте,
тілдің грамматикалық құрылысындағы заңдар, атап ... ... ... ... ... ... жасалады да, әрбір тілде сөз тіркестерінің
үлгілері (модельдері) пайда болады. Бұл ... ... ... және олардың модельдерінің жасалуында ұйытқы сөздің қай сөз
табынан болуының үлкен мәні бар. Сөз ... ... ... ... ... ... грамматикалық табиғатына, атап айтқанда, қай сөз
табына ... ... ... айқындалады. Сөз тіркесін құрастырушы
сөздердің өзара қарым-қатысы мен байланысының ... ... ... ... категориялық мағынасының тікелей қатысы бар» - ... ... ... ... ... ... тобы (зат есімдер)
ұйытқы (басыңқы) сөз ретінде қолданылғанда, атрибутивтілік (сын, сапа, түр-
түс және т.б. ... ... ... ... (сын ... және ... ... жұмсалатын сан есімдер, есімшелер және
есімдіктермен тіркесуге икем келеді де, атрибутивті сөз тіркестері және
олардың ... ... ... мен ... өлең ... ... – бытыраңқы
сөздер. Бұл сөздер біршама аяқталған ойды ... ... ... – Мен ... өлеңді ермек үшін ... дегендей синтаксистің
байланысқа еніп, ... ... ... ... ... мен ... сөз жазбаймын
деген сөзбен байланысып, екінші тіркес болады, ермек үшін деген сөзбен
жазбаймын ... ... ... ... ... ... Сын ... сапасын ,белгісін білдіріп, сөз ... ... ... ... ... ... (мысалы:ақылды адам,бай колхоз)өзінің
алдындағы есімдердің атау мен іліктен басқа ... ... ... етіп,сөз тіркесінің басыңқы сыңары ... ... ... бай,сөзге шебер,қаладан алыс,тастан қатты және т.б.)
Етістіктер тіл-тілде тіркесу мүмкіндігі өте –мөте мол сөз табы
ретінде ... іс ... ... ашу үшін ... шығу тегінің,қалай болғандығының көрсетілуі
қажет.Осыған орай,етістіктер ұйытқы сөздер ... ... ... зат
есімдермен де,үстеулермен де,көсемшелермен де,еліктеу сөздермен ... ... ... мүмкіндігінің молдығы немесе аздығы ол
сөздердің сөз табы ... ... ... ... ... ... алуан түрлі белгілерін білдіруіне орай,
әдетте, зат есімдермен емес,көбінесе етістіктермен тіркессе ,сын ... ... ... алуан түрлі белгілерін білдіруіне орай, ... ... ... ... ... қызмет атқарады[ ].
Сөз тіркесінің синтаксисі туралы мәселе түркологияда,оның ішінде
қазақ тіл ... ... ... ... ... ... П.К.Дмитриев, А.Н.Кононов
т.б. ғалымдардың зерттеулерінде түркі тілдерінің негіздерінде сөз тіркесі
туралы айтылған тұжырымдар мол.
Қазақ тіл ... сөз ... ... ... ... ... негіздеген М.Балақаев. Сөз тіркесінің дамуы, құрылысы, түрлері,
формасы жан-жақты зерттеле бастады.Ал олардың бір-бірімен ... ... ... ... осы ... ... арнайы зерттелінбей
келеді.Алайда көптеген ғалымдардың сөз тіркесінің ... ... ... ... баршылық.
Байланысу тәсілдері әзірше түркологияда да,қазақ тіл білімінде де
тек оқулықкөлемінде ғана айтылып ... ... ... ... ... ... Мысалы: Е.И.Убрятова,Н.З.Ғаджиева мен
Б.А.Серебренниковтар сөздердің бйланысу формаларын байланысу ... ... ... ... сөз ... байланысуы туралы айтқанда оларға
тек дәнекерлердің ізімен ғана тоқтай келіп,сөз тіркесінің бағыныңқы сыңары
мен ... ... орын ... ... дейді [4;164 ].
Енді бір ғалымдар сөз бен сөз төрт ... ... айта ... ... ... әрі ... деп ... беріп отырады[5;14]. Сөз тіркесінің
байланысу тәсілдерін бір дегеннен аналитикалық және синтетикалық деп ... ... ... ... ... сөз ... байланысу тәсілдеріне қарай
аналитикалық,синтетикалық деп бөле келіп,оған үшінші етіп ... ... де ... ... ... ... ... жайлы бұлайша әртүрлі болуының
өзі бұл ... ... ... ... тәсілдері жайлы осы
пікірді ескере келіп сөз тіркестерінің байланысу ... үшке ... жөн ... ... тәсілі.
2.Аналитикалық байланысу тәсілі.
3.Аналитико-синтетикалық байланысу тәсілі[ 8;60].
Сөз тіркесінің синтаксистік қызметін ... ... ... ... ... ... Яғни сөздер тіркесу арқылы сөйлем
құрай алады. Сөздердің байланысуы үшін синтаксистік тәсілдер қолданылады.
Көбіне ... ... ... ... ... еңбектерінде 1.
«Жалғаулар (септік, көптік, тәуелдік, жіктік). Мысалы:жастардың міндеті
деген сөз тіркесіндегі екі ... ... ілік ... соңғысы тәуелдік
жалғауда айтылу арқылы байланысқан. 2. Шылаулар (демеулер, жалғаулықтар).
Отаным үшін ... ... ... сұрайды дегендер шылаулар ... ... Бұл ... ... ... ... ... 9;38]
Сөз тіркесін зерттеп жүрген ғалымдар сөз ... ... ... ... ... ... ... пікірлер
білдірді.Мәселен,М.Балақаев сөз бен сөзді байланыстыруда дәнекер болатын
синтаксистік ... ... орын ... ... ... ... ... құрамындағы сөздердің қосымша арқылы
байланысуын синтетикалық ... ... ... ... ... ... ... деп
қарайды.
Профессор Р.Әміров сөз бен ... ... ... ... және ... ... синтетикалық,ал қалғандарын аналитикалық тәсілге
жатқызады.М.Балақаев жоғарғы оқу ... ... ... /1977/ сөзді
байланыстыруға шылаулармен қатар көмекші есімдерді қосады.
Ал,проф.Т.Сайрамбаев сөз тіркесі ... ... ... ... ... ... ... етістіктер де
және модаль сөздер де ... дей ... бір ... ... ... ... ... қуаттайды[10;60 ].
Ал енді сөз тіркесіндегі синтетикалық байланысу тәсіліне тоқталайық.
1. Сөз тіркесінің синтетикалық ... ... ... өзі ... ... ... тәсіл осы уақытқа дейінгі еңбектерде тек төрт ... ... ... ... делінеді. Олар: 1/ септік, 2/ көптік, 3/ жіктік,
4/ тәуелдік. Септік жалғау мен көптік ... сөз ... ... ... ... екі ... дәнекер болса, ал жіктік жалғау мен
тәуелдік жалғау сөз тіркесінің ... ... ... ... ... Осының ішінде септік жалғауының басқа жалғауларға қарағанда сөз бен
сөзді байланыстырудағы маңызы ерекше.
Септік жалғауы басқа сөздермен, біріншіден, сабақтаса ... сол ... ... ... ... ... ие ... Наримнды ымдап шақырып еді –деген сөйлемдегі сөз ... ... ... ... синтаксистік қатынасты білдіреді. Мысалы, барыс
септігіндегі сөз беталысты, бағытты, мақсатты, мезгілді ... ... ... ... мағынаның үйлесімі бар етістіктермен ғана сөз
тіркесін құрай алады. Мысалы, машинаның деген сөз бұз, ... ... ... ал, бер т.б. ... ... етеді.Ал машинаны оқы деп еш уақытта
айтпаймыз.
Жалғаулар өз орнымен ауытқымай жалғануы тиіс.Ілік жалғаулы ... ... ... сөз ... ... ... ... арқылы әрі
есімді,әрі етістікті сөз тіркестері жасалады.Ілік жалғауы міндетті түрде
тәуелдік жалғауын қажет ... ... зат есім мен ... кейінгі орында сын есім,сан есім.есімше ... ... де ... жалғаулы сөздер үнемі өзі басыңқы сөзімен сөз
тіркесін құрауға қатыса бермейді.Мысалы:Бір елдің ... ... ... ... ... ... көріп тұрып елге келсе,әрбірден соң
қайта қашқандай қылатұғыны қалай деген сөйлемдегі ілік ... ел ... ішкі ... есіммен байланысып сөз тіркесін құрай ... ... ... ... ілік ... үнемі сөз бен сөздің
арасын байланыстыруғақатысты бола ... ... Осы ... әр септік
жалғанған сөз тіркестері белгілі мағына беретін ... ... ... ... ... ... көмектес жалғаулары жалғанған ... ... ... тұрады. Есімдермен тіркесуі ... ... ... жалғаулы сөз тіркесі.Бұл жалғау қимыл ... ... ... ... заттың немесе субстантивтеніп тұрған сөз
табының етістікке ... ... ... ... ... сөз ... ... керек етеді.
1.қимылдың бағдарын/үйге кету,алға ұмтылу/
2.мекенін/төсекке жату,атқа міну/
3.кісінің іске әрекетін/әңгімеге араласу,жиналысқа қатысу/ ... ... ... не ... ... ... ... зер салу/.
Табыс септігінің жалғауы міндетті түрде адамның қимыл- әрекетін, ісін
білдіретін ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі
қосымша мағына пайда болады. ... Екі ... екі ... ... күйі ... ... бар ... қасыңда жүргенде ешкімнен қорқушы болма. Шығыс ... ... мына ... ... етеді: шығу, шығару, қайтару, қайту,
қарау, қарату, тастау, тастату, алу, тою, ... т.б[ ... ... да ... ... ... және аралас тәсіл арқылы жасалады. Бұл жалғаулар ... ... ... сыңары болып (басыңқы) ол сөзді ілік
жалғаулы сөзбен ұштастырады, бірақ ол жалғанған сөзін екінші ... ... бола ... ... ... ... ... септік
жалғауы жалғанып, сол арқылы ол сөздерді басқа етістіктер кейде есімдер
жетектеп тұрады[12;18 ... ... ... ... ... сөз ... құрауда
үш түрлі жағдайда кездеседі.
1.ондай тіркесте тәуелдік жалғауы үнемі айтылатын болса,
2.бағыныңқы сыңары біз,сіз есімдіктері ... ... ... ... ... де ... ... ішінде өзінен кейін тағы да септік жалғаулары да келе
береді,ондай кездерде тәуелдік ... сөз бен ... ... ... ... сөз ғана ондай қызметке ие болады.
Тәуелдік жалғаулы сөз матаса байланысады:Байжанның баласы Апақ ... ... ... тас ... ... байланысады:Ағаш көркі-жапырақ,адам көркі-шүберек.
Мұндай құбылыс негізгі сөз бен көмекші сөздер келгенде соның ... ... та ... ... қиыса, меңгеріле, қабыса байланысқан сөз
тіркестерінің басыңқы ... ... ... ... ... әрі ... баяндауыш қызметінде жұмсалады. Сөйлемнің баяндауышы
қызметінде бірнеше жалғау соңынан жалғанады. Мысалы, Біз ... ... ... ... ... келеді.Мысалы: Оқа емес
сендер өз ... ... ... да ... ... ... ... немесе баяндауышкатегориясының
тұлғасы деп атайды.Жіктік жалғауы Н.К.Дмитриевтің көрсетуі ... ... ... ... ... ... деп саналса да, өзінің
мәні ... ... ... жіктелу таза синтаксистік қызмет
атқарады. «Жіктік жалғау өзінің жалғанған сөзіне тек қана ... ... яғни ... реңк ... ... жалғау сөз қатынасына қатысады, баяндауыш ... ... ... ... соң ... ... жатыр, тұр, жүр етістіктерінен кейін жұмсалады.
3. Етістіктің өзіне жіктік жалғуы біркелкі жалғанбайды.
4. Есімдердің бәріне емес, адамға қатысты ... ... ... сөз бен ... ... сөздің ішінде келмей
өзі сол сөзге жеке ... ... ... асса ... ... ... тоқымсыз ба? Мұнда әрі басқалар сөзі тоқымсыз сөзімен ... сөз ... ... тұр. ... байланысу формаларының ішінде
көптік ... ... ... ... сөз ... бірінші, екінші,
сыңарларына да жалғанады. Бірақ бастауыш ... ... ... ... ... емес есім ... оған ... жалғауы
жалғанады.Көптік жалғауы сөз бен сөзді байланыстырудағы ... сай ... ... ... ... ... –лар,-лер
сөздерді өзара байланыстыруға қатысады,бірақ ол ... ... кіре ... ... ... сөз тіркесіндегі
–лар көптік жалғауын алып тастаса,жұмысшы кіре бастаса-ақ болды деп ... ... ... ... ... ол сөз ... көптік жалғауда тұруын талап етеді.Мысалы:Сіздер кіріңіздер
Көптік,жіктік жалғаулары сөз бен ... ... ... сөз ... құрай алмайды.Сонымен сөз ... ... ... ... зор деп ... 14; ... Сөз ... аналитикалық байланысу тәсілдері
Аналитикалық деген сөздің өзі грек тілінің «Ажыратушың» деген
сөзінен ... ... сөз. Сөз ... ... ... ... орын тәртібі, көмекші сөздер, интонация кіретіні белгілі. Алайда
сөз тіркесіне қатысты еңбектерде түрліше көзқарастар бар.Мәселен, профессор
М.Балақаев ... ... ... ... ... орын
тәртібі мен интонацияны жатқызады.Ал профессор Т.Сайрамбаев сөз ... ... ... ... ... ... есімдер
де,көмекші етістіктер де және модаль сөздер де қатысады дей ... ... ... ... ... атпен атауды қуаттайды.Біз де бұл пікірге
қосыла отырып,байланысу тәсілінің бір түрін жалпы ... ... деп ... ... ... ... болады, яғни көмекші сөздер,
сөздердің орын тәртібі және интонация тәсілдерін қамтиды.
Сөздердің орын ... Бұл ... ... - бір ... бар. ... ... қалай болса солай тіркесе салмайды. Біздіңше,
жалғаусыз, тұрған ... ... ... ... ... ... Сөз тіркесінің құрамындағы сыңарларының орны ауысса, онда бүтіндей
сөз тіркесінің білдіретін ... ... ... ... Көз ... ... сөз тіркесінде нақты қатынасты білдірсе, екінші сөз тіркесінде
предикаттық ... ... ... орны ... сөз ... ... ... айқындауда жетекші қызмет атқарады.
Қосымшалардың тиісті орында бірде қолданылып,бірде қолданылмауы
тілдің ... даму ... ... бірлі-жарым құбылыстарға жатпайтыны
ақиқат.Қосымшалардың контексте түсіп қалуының ... ... кез ... ... ... айта беруге келмейді.Сондықтан
қандай конструкцияда,қандай тіркесте,қандай ... ... ... ... ... ... болмайтынын ашу қажет-ақ[15;24].
Орын тәртібінің жасалуы қазақ тілінде мыналар:
- септелмей ... сын ... сан ... ... ... ... ... жалғауларының түсіріліп қолданылуы.
- грамматикалық байланысқа түспейтін оқшау сөздер.
- бірыңғай мүшелер.
- шылау, модель сөздер.
- атаулы сөйлемдер.
Мысал келтірейік..
Тоғыз ... қос ... ... бір ... ... ... ... анықтауыштық қатынас, сын есім мен зат
есімнің тіркесінен жасалған. Бір шүмек ... де ... ... ... қос ... тіркес, анықтауыштық қатынаста тұр. Сын есім мен
зат есім сөз ... ... орын ... есім мен зат есім және зат есім
сөз таптарынан ... ... ... ... ... ... сөз тіркесіндегі мағыналық топтарына тоқталайық.
Анатомиялық атау:асық жілік,тоқпан ... ... ... ... ... құйрық.
Географиялық атау:қара топырақ,сары топырақ.
Математикалық атау:жай бөлшек,тік бұрыш,бұрыс бөлшек.
Физикалық атау:жай зат, дөңгелес линза.
Тұрмысқа қатысты атау:көз ақы,тіл ақы,өкіл әке.
Философиялық атау:әлеуболмыс,рухани ... ... ... ... ... қатынастағы сөз тіркестерінің интонацияның
қатысы ... ... ... сөз ... ... болады.
Мысалы:ағаш отын=Ағаш – отын;бұл бала-Бұл-бала.
Бұған қарағанда интонациялық ... сөз ... бір ... сөз ... екінші бір байланысу ... ... ... қолданылады.
Интонация. Интонация синтаксистік мағынаны білдіруші тәсілдердің
бірі. Орыс тілінің синтаксисіне байланысты көптеген ... ... ... ... ... ... ... А.И.Пешковский интонация мен
синтаксистің байланысына олардың ара-қатынасына арнайы еңбек жазған. Сондай-
ақ ... ... ... т.б. ... ... тіл ... ... Базарбаева еңбектерінде
интонация зерттелген.Ең шағын синтаксистік мазмұнды сөз ... ... ... ... ... ... да дауыс ырғағына,әуеніне ерекше
көңіл бөлінеді[16;89 ]. ... ... ... ... ... дұрыс
қойылмаған жағдайда қай ... қай ... ... ... ... ... ... интонацияның көрінісі бар,ондағы сөздердің
екпіні ,әуені,темпі,ұзақтылығы,интенсивтілігіқарқыны,паузасы ... ... сөз ... ... ... байланыстыратын
амал деп қараушылар интонация ... ... ... ... ... ... ... алады.Мысалы, Дина- мұғалім, Абай-ақын. Егер
сөйлемдегі сөз тіркестерінің синтаксистік мазмұны жеткілікті болса, ол-
синтагма болады. Яғни ... ... ... ... көрінісі
мол. Мысалы, Біз бәріміз // ертең сағат сегізде // өзіміздің ауылға// жаяу
кетеміз. Бұл сөйлемнің әртүрлі ... сөз ... ... ... әр ... жеке синтагма болып, олардың алдынғылары
тәуелділікті; аяқталмағандықты білдіретін, ... аяқ ... ... ... ... бәсеңдейтін интонациямен айтылады.
Сондай-ақ,Ол бүгін келер ме екен деген күмәнді сұрақтың интонациясын
сөз тіркесіне қарай қарастырсақ :Ол келер ме ... ... ме ... ... ... сәл ... ... соңына қарай интонация
баяндауыш тұлғаларда бәсеңдейді.Ол ... ме-е екен деп ... ... мағынасында,ал бірқалыпты айтылса,күмәнді болу ... әсер ... ... ... ... әкеледі,//күлін шығарады,
//тамағын істейді ,//үйін жиады ,//қорасын тазалайды.
Мұнда әрқайсысы сөз тіркестерінен ... ... тән ... ... ... бірыңғай мүшелердің
әуенінің контуры да біркелкі көтеріңкі ... ... ... ... ... ... сөз тіркестері –етістікті сөз тіркестері,толықтауыштық
қатынаста тұр,меңгеріле ... ... Орыс ... ... Д.С.Маслов көмекші сөздердің
маңызын айта келіп, ... ... ... ... ... словосочетание»[17;219 ]. Сөз тікестерінің аясының кеңеюіне сол
толық мағыналы сөздермен бірге ... ... ... барлығы тек
орыс,түркі тілдерінде ғана ... ... ... ... ... сөз ... подсистемасын
құрайды. Бұл подсистема тілде үнемі өзгеріске ... ... және ... ... ... деп ... ... көмекші сөздер сөз тіркестеріне де қызмет етеді.
Сөз тіркестерінің аясының кеңейтілуі көмекші сөздердің ... ... ... байланысты.
1. Белгілі мағынасы жоқ, сөз таптарына қатысы.
2. Өзіндік синтаксистік қызметі жоқ, бірақ басқа сөзбен тіркескенде
ондай қызмет ... ... ... ... ... кейде болмайды.
4. Бағыныңқы-басыңқы қызметте жұмсалмайды.
5. Басқа сөздерге тіркескен кезде оны гармматикалық жағынан ... ... ... ... ... ... ... басты-басты
тұлғаға айналады.
Кейбір зерттеулерде аналитикалық байланысу тәсілінің бір түрі
ретінде ... ... оның ... ... ... ... ... да бұл дұрыс та. Бірақ сөз тіркестеріндегі сөз бен сөз тек ... ... ма? Осы ... ... де ... тіл ... осы саласын
зерттеуші ғалымдардың пікірлерінде әртүрлі көзқарас пайда болады. Қазақ тіл
біліміндегі сөз тіркесін ... ... ... ... ... ... шылау мен қатар сөз тіркесінің аясына ... ... ... Ал ... ... ... қатарына көмекші етістік,
модель сөздерді де жатқызады[ ]. ... сөз бен ... ... ... де ... бар. ... ... көбіне сөз тіркесінің бірінші
сыңарына тіркеседі де, ... ... ... ... ол ... ... ... сонан басқа сөзге, сұқтануға бұл сияқты оның
да шамасы ... ... бұл ... ... ... деген сөздерді өзара
байланыстырып тұр дейміз. Себебі мұндағы сияқты сөзін алып ... ... ... ... болып сөз тіркесінің мағынасы тіпті өзгеріп кеткен болар
еді.
Тәрізді, сияқты, сықылды, секілді модель сөздерін кейбір ғалымдар
шылаулар қатарына ... енді бір ... ... ... сөздер деп таниды.
Біздің пікірімізше модель сөздерге жатады. Бұл сөздер екі түрлі мағынаны
білдіреді: ... ... ... болжамдылықты,
долбарлықты білдіру мағынасы. Аталған сөздер ... ... ... ... ... ... ... модель сөздің қызметін атқарады.
Мысалы, ... ... ... енді ғана қолы ... тәрізді.
Пысықтауыштық қатынаста тұратын зат есім мен ... ... ... ... да ... ... ... сөзді бағыныңқы сыңарлар.Модаль
сөздер зат ... ... ... ... ... ... әдебиеттеде жүр- ау (М.Сүндетов).
Модаль сөздер кейде жеке сөздермен тіркесіп қоймай,бірыңғай зат
есімдермен де ортақтасады.Мысалы:Үйде ... ... ... ... ... ілік ... ... бағыныңқы сыңар анықтауыш
болады.Мысалы:Үш күнде жарты млн.оборот жасап әр ... ,әр ... ... ... алу ... ... сияқтының ғана қолынан келетін іс
.
Көмекші етістік .Тілімізде көмекші ... ... ... саны аз болса да,олардың сөз бен сөзді байланыстыруда өзіндік
орны бар.Әрине, сөз бен сөздібайланыстыруда көмекші ... ... ... ... ... жоқ арнайы көмекші /е,де/ етістіктер мен
ауыспалы ... ... ... ... ... ... ... көмекші етістіктер өзі қатысты сөздерді пысықтауыш
қызметінде жұмсап,қабыса ... ... сөз ... ... ит ... ... шаршап-шалдығып шөп тасып
жүрсе,ол Мақсатпен мәз ... ... ... ... қалағандарынша
лимонад пен минерал суы берілді.дең-нің есімше ... ... ... ... ... ... қатынастағы етістікті сөз
тіркесі.
Профессор А.Ысқақов еңбегінде көмекші етістіктер ... ... ... топтар ескерілмейді.Ысқақов еңбегінде көмекші етістіктер
арқылы сөйлем ішінде жасалған топтар ... ... ... ... ... ... та ... етістіктердің тек сөйлем соңында
келуін сөз ... ... ... ... айтылғандай
есімшелердің күрделенуін,оның яғни ... ... ... ... ... ... алмай,сол бірлікте жұмсалуын
ғана оның күрделенуі деп біледі.Бірақ автор таза ... ... ... алғаш көрсетуші деп білуіміз керек [21;52].
Пофессор М.Балақаев көсемшелердің сөз ... ... ... ... алғаш зерттеуші ғалымымыз.Автор мына
мысалды ... ... ... қайт деп әмір еттің.»Одан басқа
көмекші етістіктер туралы сөз ... ... ... тіліндегі төл сөз бен ... ... ... ... мен қызметі»атты еңбегінде де етістіктің төл сөзден
басқа да сөйлемдегі сөз тіркесіндегі қолданылуынан ... ... ... ... айтылған.Атап айтқанда, автор бұл ... ... ... ... басты-басты ерекшеліктерін кейбір күрделі
формаларының ... ... ... ... сөз ... ... де етістігінің морфологиялық
жағымен ... ... ,сөз ... ... ... ... ... көптеген сөздермен тіркесіп,ондай ... ... мен ... ... ... ... отырады.Олар
өзі тіркескен сөздермен есімді,етістікті сөз ... ... ... ... бағыныңқы сыңар
ретінде жұмсалады.
Көмекші сөздердің сөз тіркесінің ... ... ... бен ... ... қатысы бар .Ондай кезде бұл көмекші сөздер кез-
келген сөздермен түйдекті тіркес құрай ... ... ... ... ... ғана ... ... шылау сөздер көбіне атау
тұлғасында келіп қана жұмсалатын болса,ал қалған тобы әрі нольдік,әрі ... ... ... ... те ... ... 20% ... көмекші сөздер бар.
Негізгі сөз бен көмекші ... ... ... ... негізінде көп ... ... ... ... ... ... жатады.Бірақ сан жағынан аз
болғанымен ,бұл сөздердің қолдану өрісі кең.Көмекші есімдер ... ... ... ... ... байланысады,сөйтіп сөз тіркесінің бірінші
сыңарын құрайды.Мысалы: стол басы тына қашты.
Шылаулар. Осы уақытқа дейін сөз тіркестері туралы ... ... ... ... ... алу,алмау жайлы әртүрлі көзқарас бар.
Н.К.Дмитриев негізгі сөз бен шылаулы топтарды өз алдына сөз тіркесі
дегені белгілі.Осы пікір бойынша сөз тіркесі ... ... ... ... ... мен жай сөйлемнің аясыныңкеңею жолдарын айта
келіп,А.Т.Адмони әсіресе шылаудың сөз ... ... ... зат ... ... сөз ... тіркесі деген ұғымды тек толық мағыналы сөздердің
тіркесі бере алады.В.Т.Адмони шылаулардың сөз ... ... ... ... ... ] ... ... сөз тіркесін
құрап, меңгеру формасында байланысады. Мысалы, Оған дейін Баршын мен Бөбек
қолшанада буылып, түйіні жолға әзір тұрған ... ... ... ... ... деп аталатын топқа мыналар жатады: дейін, шейін, қарай,
әрі, бері, төмен, шамалы, мен, гөрі, ... ... ... ... сияқты,
сайын, себепті, қаралы, да, немесе, я, болмаса, бірақ, өйткені, сондықтан,
ол, әлде, мейлі, біресе, шақты. Сөйлемде атқаратын ... ... ... 2. ... 3. ... болып бөлінеді.
Профессор М.Балақаев шылауларға көмекші есімдерді де жатқызады.
Демеуліктер мен жалғаулықтар сөйлемде мүшелік ... ... әсер ... ... өзі ... сөздің мағынасын толықтыра,
дәлелдей түседі. Мысалы, Сәмет арқылы қанықтым сөз тіркесінен ... алып ... ... ... тобы ... Сондықтан шылаудың
мағынаға әсері мол екен.
Ә.Аблақов, С.Исаев, Е.Ағманов «Қазақ ... сөз ... мен ... ... ... ... бірыңғай мүшелер
мен құрамалс сөйлемдерді өзара байланыстыра түсетінін, олардың сөз тіркесін
құрай алмайтындығын айтқан.
Септеулік ... ... ... ... ... сияқты, туралы,
арқылы, бойы, бойымен, шамалы, қаралы, дейін, шейін, қарай, таман, тарта,
жуық, таяу, гөрі, әрі, ... ... соң, ... бетер, қатар, бірге т.б.
Бұлар үстеме мағына қосуға, ... ... ... ... ... ... сөз ... келсе, сөз тіркесін құрауға қатыса
алмайды.Мысалы, Бағымызға қарай.
Негізг сөз және ... ... ... ... ... ... дейін келдім.
Қиысу: Иранның тоқыма өнер-кәсібінің жартысына жуығы да осында.
Қабысу:Екі ... ... ... ... ... ... қол қойылды.
Бұдан байқайтынымыз шылау арқылы тіркескен сөз тіркесін байланысу
тәсілінің белгілі ... ... ... ... көмекшілік
рольде кіреді де байланыстырушының қасиеті ... ... ... ... ... ... байланыстырып тұрған
шылау емес,барыс септігінің жалғауы.Бұл жағдайда синтетикалық тәсіл арқылы
байланысып тұр.Үшінші ... (Екі ... ... ... орнату туралы хаттамаға қол қойылды)шылау таза байланыстырушылық
рольге шыққан.Ол бағыныңқы сөзбен басыңқы ... ... ... тұрғандықтан аналитикалық тәсілмен байланысына жатқызамыз.
2 Фразеологизмдердің байланысу тәсілдері
Қазақ тіл білімінде фразеология ... ХХ ... 40 ... ... назарына ілігіп, тілдік тұрғыдан ... ... ... сөз өнеріне осылай таңданған ұлы ғалым
В.В.Радлов ХІХ ... ... –ақ сөз ... жинап бастырып
шығарған В.В.Радловтың «Түркі сөздігінде» ... аса ... ... ... ... ... ... арнайы зерттеу
жүргізген, сол жайында еңбек ... ... ... ... ... ... ... қатысы жайлы, Н.Сауранбаев
фразеологияға не жатады дегенге көңіл аударады.
Ал ... ... ден ... бастырған
В.В.Катаринский мен П.М.Мелиоранскийеді.Қазақ мақалдарын қағаз ... ... ... пен ... тіл ... фразеологияны арнайы,теориялық тұрғыдан
зерттеу жайына келсек,біз мынадай 4 кезеңге бөлер едік.
1.ХХ ғасырдың ортасы -40-50жылдар –қазақ фразеологиясын ... ... ... ... ... ... ... аторлар
еңбектеріндегі фразеологизмдер жайы.
3.80-жылдар-фразеологизмдерді ... ... өзге ... ... мен басқа тілдегі
фразеологизмдердің қазақ тілінде ... ... ... соңғы он жылы-1990-2000-жылдар фразеологизмдерді
этнолингвистикалық тұрғыдан зерттеу және ... ... сөз ... бір ... ... зерттеу сөз
тіркесі синтаксисіндегі әлі күнге басы ... келе ... ... үлес қосады, сондай-ақ фразеологизмдерді сол қалпында зерттеуден
сөйлем ішінде зерттеуге ұмтылған қадам ... түп ... ... ... тіреледі, сол еркін
тіркестің ауспалы, бейнелі мағынада ... ... ... ... ... ... оның ішкі байланысына ғана
тоқталады.
Фразеологизмді ... шығу ... ... ... ең ... оның ішкі ... ... бөлу керек, сонда ғана
фразеологиялық ... ... ... және даму жолдарын
түсіндіруге болады. Сөздің ішкі ... ... ... тіл ... ... ... жүр.Мысалы: А.Мелерович «Ішкі форма дегеніміз – ... ... ... ең ... ... – этимологиялық мағына», - дейді .
Сөздер сөйлем құрамында бір-бірімен қалай болса солай
тіркесе салмайды.Олардың ... ... бір ... ... сөздердің грамматикалық сипаты негізіндегі сәйкестігі арқылы,
екіншіден, мағына жақындықтарына, мағына ... орай ... ... ... ... сәйкестіктері мен мағынасы
жағынан орайлас жатқан сөздердің белгілі-бір дәнекерлер, тәсілдер ... ену ... еді [6;19]. ... де сөз ... осы ... сүйенеді. Тіркесетін сөздердің байланысы
мағыналық әрі ... ... ... тиіс. Олар синтаксистік бірлікте
болу үшін белгілі ... ... ... ... тілінің сөз
тіркесі синтаксисінде ондай амалдардың ... ... ... және ... ... ... арқылы байланыс-
синтетикалық тәсіл,көмекші сөздер,интонация және ... орын ... ... ... ... ... ... пікір.
Сөз тіркесіне қатысты еңбектерде байланысу тәсіліне жататын
жалғаулардың ... ... ... ... ... жатқызылып жүр.
Сөздерді байланыстыруда септік тәуелдік жалғауларының орны ерекше, ол
ешқандай күмән ... ... ... байланысқан сөз тіркестері
тек осы екі ... ... ... ... ... тіркестердің
басыңқы сыңарлары мен бағыныңқы сыңарлары тек ... ... (да) ... ... жағынан да бірі екіншісіне тәуелді, қысқасы бірі екіншісіз
өмір сүре алмайды. Бұл әсіресе фразеологизмнің ... ... ... Жай сөз ... ... ілік ... түсіп қалуы
кездеседі, әрі ол матасуға ... ... ... ... бар. ... ... ілік ... түсіп қалуы кездеспейді. Басқа
(барыс, табыс, жатыс, шығыс, көмектес) септік жалғаулары сөз тіркесінің
меңгеріле ... ... ... ... ... ... қызмет
атқарады:
1. Сөз бен сөзді байланысқа түсіреді.
2. Өзі жалғаған сөздеріне грамматикалық мағына үстейді де, ... ... ... атқаруын айқындап тұрады.
3. Жалғанған сөзін басыңқы сөзге бағындырады, ... да ... ... деп ... жалғауының негізгі грамматикалық мағынасы – заттың көптігін
білдіру. Қазақ тілінде көптік жалғау екі жақта жіктік жалғаумен ... ғана сөз ... ... ... жалғаудың сөз
байланыстырушылық қызметі бірінші және екінші ... ... ... сөздерде ғана байқалады. Бұл жағынан келгенде көптік ... ... ... жалғаулармен қатар тұра алмайды.
Соны мен, көптік жалғау ... пен ... сан ... жалғауының да сөз байланыстыруда өзіндік орны бар.
Сөйлемнің дінгегі, ойдың негізі болып тұратын баяндауыш ... ... ... ... иесі ... қиыса байланысып тұрады,
екіншіден, ойды тұжырымдап, тиянақтап сөйлемді ... ... ... синтаксисінде ондай амалдардың қатарына жалғаулар,
сөздің орын тәртібі, интонация және ... ... ... ... ... ... жалғаулар арқылы байланыс
синтетикалық байланыс ... ... ... ... ... сөздердің қосымшасыз, орын
тәртібі, интонация, шылаулар арқылы байланысы ... ... ... жүр.
Орын тәртібі арқылы, жалғусыз байланыс қабыса байланысқан сөз
тіркестеріне тән деп ... ... ... орын ... ... ... байланысқа
енген тіркестер байланысы жағынан бекем, орны тұрақты, бір ... ... Осы ... де ... ... ... мәнді
тіркестерге, тұрақты тіркестерге, күрделі терминдерге ұласуға бейім тұрады.
Жалғаусыз ... ... ... ... ... орын
тәртібі арқылы қатар тұрып байланысады деп айта алмаймыз. Себебі ... ... ... ... ... мен қатар тұрып та,
алшақ тұрып та байланысады. Бұл ... орын ... деп ... ... ... ... айтпасақ, олардың (бағыныңқы мен
басыңқы) араларына сөз салып байланысуын ... орын ... ... ... аламыз? Егер анықтауыш пен анықталушы немесе пысықтауыш пен пысықтауышы
сөз әр ... өз ... яғни ... ... үнемі алдында,
анықталушы –басыңқы кейін келуін орны тәртібі ... ... ... да анықтауыштық қатынастағы сөз тіркесінде (мысалы, ағамның
баласы) анықтауыш үнемі алдында, ... сөз ... ... ... сонда
мұндай тіркесті ілік септігі мен тәуелдік жалғауы арқылы әрі орын тәртібі
арқылы байланыс деп неге ... ... ... сөз ... жайлы зерттеуші
ғалымдарымыздың жанасуға берген мына анықтамасы негіз болады: «... ... бір ... ... ... ... орын ... ... бір-бірінен алшақ тұрып та байланысады»[24;46 ].
Сонда авторлардың алшақ тұрып та орын ... ... ... түсініксіз. Бұдан орын тәртібі дегенді қалай түсінеміз деген сұрақ
туындап, жоғарыдағы біз келтірген анықтауыш пен ... орны ма ... ... десек те, біздің пікіріміз ше, қабысу орын тәртібі арқылы
байланыс формасы емес, тек жалғаусыз ... ... ... ... ... бірі деп ... ... қарастырылып жүр.Фразеологизмдердің сөз тіркесін құрау процесінде
интонация арқылы байланысты кездестірмедік. ... есім ... есім ... ... қиыса байланысу ... ... Есім ... фразеологизмнен болған бастауыш есім мәнді
фразеологизм-баяндауышпен қиысуы сирек болса да кездесетін құбылыс. (Біздің
үйдегі ақ саусақ ... сүт ... деп ... арқылы байланысты да аналитикалық тәсілдердің бірі ... ... ... сыңармен тіркесті алатын септеулік шылаулардың
бір қатары ғана. Олар аналитикалық байланыс ... ... ... ... ... бір тобы тек ... үстейді, демеуліктерде
мағына үстейді.
Фразеологизмнің басыңқы сыңарымен тіркес жасауына ... ... бір топ ... ... мен ... ... Көмекші есімдер
әртүрлі септік жалғауымен келіп фразеологизмдерді басыңқы ... ... ... ... ... көмекші есіммен
басыңқы сыңарда тұрып бағыныңқымен байланысады. Мысалы, ... алды осы ... ... ... сөз ... құрауға қатысқаны мен
байланысу тәсілі міндетін атқара алмайды»-деген кейбір ... ... ... алмаймыз[ 24;52]. Мысалы, тоқал үйлердің ортасымен келе ... ... ... ... түн ... ... ... деген мысалдарда
фразеологизмді етістік басыңқымен байланыстырып тұрған әртүрлі жалғаумен
келген көмекші есімдер. Бұл мысалдарды қырын ... ... түн ... деп ... ... ... ... үйлермен келе жатыр деп
байланыстыра ... Және де ... ... да ... ... дәл сол ... ... басыңқымен қалай ,не арқылы байланысып
тұрғанында. Жоғарыда келтірілген фразеологизмнің басыңқымен ... ... ... ... формадағы көмекші есім.
Көмекші сөздер байланысу тәсілі міндетін атқара алмайды
деушілердің бір ... ... есім ... тәуелдік жалғауынсыз сол түбір
қалпында тұрып байланысқа түсіре алмайды. Біз бұл ... ... ... ... ... тәуелдік және септік жалғауын қабылдап барып,
фразеологизмді байланысқа түсіріп тұр. ... есім ... ... ... бірақ олардың басыңқымен байланысын септік не тәуелдік
жалғауын қабылдап барып жасайды.
Фразеологизмді байланыстырып ... ... ... ... ... синтетикалық байланысқа жатқызамыз.
Сонымен, көмекші есім арқылы байланыс-синтетикалық байланысу тәсілі.
Көмекші етістіктер де ... ... ... ... ... ... ... етістіктер екі түрлі қызмет атқарады.
Олар бірде тұрақты тіркеске түйдектеліп ... ... ... ... ... енді ... есімше немесе көсемше тұлғасында келіп ... ... ... ... ... ... ... еді; аяқ асты
етіппін, жатып атар екенің мәлім, түйе үстінен ит ... ... ... ... ... ... екі ... көмекші етістік
түйдекті тіркес жасап ойды ... ... ... екеуінде тұрақты тіркесті
басыңқы компонентпен байланыстырып тұр. Ендігі мәселе көмекші етістіктердің
байланыстыру тәсілі ... және ... ... ... бола алады? Байланыс жасаушы дәнекер болып жеке ... жоқ е, де ... де, ... ... де, ... мағыналы, бірақ
көмекшілік қызметте де жүретін етістіктер жұсалады.Ал байланыстыру тәсіліне
келсек, көмекші етістіктер фразеологизмдерді басыңқымен аналитикалық ... ... ... де байланыстырады.Мысалы,тайға таңба басқандай етіп
көрсетті,маңдайы тасқа тиіп отырған ... ... ... ... деп түсінетін.
Бұл мысалдардан байқайтынымыз көмекші етістік есімше және көсемше
тұлғасында ешқандай жалғаусыз тіркес ... ... ... ... ... мысалдарды талдайық:ескінің көзі екенін әйгілеп тұр,бір ұрты
май,бір ұрты қан дегенді айтып тұр,қырыс сөйлесіп ... жуа ... ... ... ... ... ... етістік әртүрлі
септік жалғауымен келіп,фразеологизмді басыңқы сыңармен байланыстырып
тұр.Мұндай байланыстыру тәсілін ... ... ... ... ... тек ... ... байланыстырса,
көмекші етістіктер аналитикалық та, синтетикалық тәсіл ... ... де ... ... ... сөз тіркесін құрай
алмайды, олар фразеологизмдермен түйдектеліп келіп, бір мүше қызметінде
жұмсалады. Бірақ байланыстырушы болатынын ... ... ... ... ... бола алмайды, яғни, байланыс тәсілін
жасай алмайды.
Қорыта келе айтарымыз-фразеологизмдер бағыныңқы сыңарда ... екі ... ... ... және ... тәсілмен
фразеологизмдерді байланыстыратын аналитикалық тәсілдер, жалғаусыз ... ... ... ... ... шылаулар арқылы байланысу, интонация
арқылы байланысу, көмекші етістіктердің есімше, ... ... ... ... байланыстыратын синтетикалық тәсілдер:
тәуелдік, көптік, жіктік жалғаулары, септіік жалғауларымен ... ... мен ... ... ... ... көмекші етістіктер.
2.1 Аналитикалық тәсіл арқылы байланысқа түсетін
фразеологизмдер
Фразеологизмдер контекстің әуеніне қарай өзгеруі я ... ... ... ... ... ... контекстің аясында ешқандай
өзгеріске ұшырамай,өзінің ... ... ... ... (контекстің әуеніне қарай өзге сөздермен қатынасқа
түсіп)форма жағынан ... сөз ... ... ... дейді қазақ фразеологиясының ... ... ... ... ... қарамастан сөйлем ішінде дара
сөздер сияқты байланысқа түседі,түрленеді.Ол дара сөз ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасқа
түсіп,өз мәнін нақтыландырады,сөйлемнің бір мүшесі болып келеді.Ал сөйлем
мүшесі ... бір сөз ... ... І.Кеңесбаев «Қазақ ... ... бір сөз ... ... деп үзілді-кесілді пікір айту
қиын.Бұларды тек сөз таптарының орнына жүреді деп ... ... ғана ... ... еді. Шартты түрде болса да, белгілі бір сөз ... ... ... ... ... ... ... білу үшін өте қажет. Өйткені аналитикалық тәсіл ... сөз табы ... ... тәсіл түрлі жалғаулар
қабылдай алатын сөз табы негізінде жасалады.
Сонымен фразеологизмдер морфологиялық құрылымдық ... ... ... ... топтастырылады?
Академик Ә.Қайдаров пен Р.Жайсақовалар қазақ ... ... ... ... ... ... ... сөйлеу
штампы түріндегі фразеологизмдер[27;2-3 ] деп топтаса, Ә.Болғанбаев етістік
мағыналы, сындық мағыналы, заттық ... ... ... ... деп ... ... ... тәсілін табуда оның шартты түрде
қай сөз табы ... ... ... ... ... ... Ә.Болғанбаев
классификациясы бойынша қарастыру көмектесері анық.
Бірінші, сөз таптары тұрғысынан қарастырсақ, түрленбейтінін сөз
таптары ... ... ... үстеу мағыналы фразеологизмдер. Олар
ешқандай жалғаусыз, аналитикалық жолмен байланысады.Мысал келтіре отырып,
төмендегідей топтадық:
1. ... ... ... фразеологизмдер:
а) зат есім мен зат есімнің байланысуы: сері ... ... тас ... орақ ауыз ... сын есім мен зат ... фразеологизмдер: ала аяқ ұры, қызыл шеке
төбелес, көк айыл ... сан есім мен зат ... ... бір бет адам, екі талай
күн, бір жапырақ қағаз;
в) сын есім мен сын есімнен болған фразеологизмдер: ақ сары қыз, ... ... сары ала ... ... ... –дай жұрнақты фразеологизмдер:
а) дай жұрнақты қатыстық сын есім мен негізгі сын ... ... ... түн, ... ақ, судай таза адам;
ә) зат есім мен дай жұрнақты қатыстық сын есімнің байланысуы: ауыз
тұшырлықтай ... жан ... ... ... ұл, ... жігіттер;
б) зат есім мен өткен шақ есімшелі фразеологизмдердің байланысуы:қол
бастаған батыр,жүрек жұтқан ерлік;
в) зат есім мен ... шақ ... ... ... ... ... ... мағыналы фразеолгизмдер:
Есімшелі фразеологизмдер:
–зат есім мен есімше және дай ... ... ... пышақ кескендей тиылды,сақадай сай,атқан оқтай, бұйдалаған
тайлақтай жетеледі,
-зат есім мен есімше , ша ... ... ... ... ... ымырт жабылғанша жетті, қас қарайғанша оралады;
Көсемшелі тұрақты тіркестер:
–зат есім мен - ып жұрнақты көсемшелі ... ... ... ит құса боп күн ... ... жабысы қалар емес;
–зат есім мен а,е,й, жұрнақты көсемшелі фразеологизмдер: жүз
көрсетпей кетті, есінен тана ... жік қоя ... есім мен ... жұрнақты көсемшелі фразеологизмдер:
ес біліп, етек жапқалы біледі, ат жалын тартып мінгелі көрді;
Екінші, ... ... ... ... ... ... ... негізінен қабыса байланысу формасы жататын
болғандықтан,есімше қабыса байланысқан анықтауыштар мен етістікпен қабыса
байланысқан ... ... ... ... ... ... зат есім мен сын есімнен, зат есім мен есімшеден, зат есім ... ... да, ... ... ... ... немесе үстеу
мағыналы болып, басыңқы сыңармен ... ... ... ... ... ... ... түсетін
фразеологизмдер
Біз жоғарыда синтетикалық тәсіл арқылы байланысу дегеніміз септік,
тәуелдік, ... ... ... ... ... деп атап ... ... негізінен, зат есімге тән болғандықтан ... ... ... ... арқылы байланысады. Етістіктер де
жіктеледі және көптеледі, сондықтан ... ... ... ... тәсілмен байланысады.
1. Зат мағыналау фразеологизмнің синтетикалық тәсіл арқылы
байланысуы.
а) зат есім мен зат есім және ... ... ... ... ... жел сөзге құмар, күн қабағын ұнатпау, кісі есігінде жүру.
ә) сын есім мен зат есім және ... ... ... ... айналу, қара сөзге дес бермеу, жылы құшаққа ену.
б) зат есім мен сын ... ... ... ... ... мін ... игі жақсымен кездесу, жылы-жұмсағын тасу.
в) зат есім мен есімше және септік жалғаулы фразеологизмдер: бетіне
келгенін ұнатпады, ... ... ... құрақ ұшатынында сөз жоқ.
г) зат есім мен қимыл есімді септік ... ... ... ... ... ... ... екі қолын жылы суға малумен
өткізді.
ғ) фразеологизм мен көмекші есім және ... ... ... ... ... ... жиналды, қара түнектің ішінен үміт етті.
д) зат есім + септік жалғаулы + ... есім ... ... ... жеті ... жер астында жатыр, қас пен көздің арасында жоқ
болды.
ж) тұрақты тіркес пен - ған ... ... ... және ... ... байланысуы: бір ұрты май, бір ұрты қан дегенді айтады, қырыс
сөйлесіп жүргенін сеземіз, ... атар ... ... ... ... сөз табынан болып, соңғы сөзі сын
есім, етістіктің есімше, қимыл есімі түрінде заттанып келсе, ... ... ... ... ... ... көмекші есім болса,
олда септік жалғауында байланысады, бірақ үстеу мағынасында жұмсалынады.
Фразеологизм басыңқымен синтетикалық ... ... ... ... ... сөзі ... Яғни байланысқа түсетін соңғы
сөз заттанған есім не етістік ... ... ... ... етістік мағыналы фразеологизм септік жалғаулы көмекші етістік: түйе
үстінен ит қабады дегенді түсіндім, ... ... ... сенбеді, сау
басымызға сақина тілейік деген ниетіміз жоқ.
ә) жіктік жалғаулы ... ... ... ... ... ... бағын байлады (ол), бел будым (мен), хат таныдық
(біз).
Етістік мағыналы фразеологизмдер басыңқымен екі түрлі тәсіл ... ... ... ... ... ... септік жалғауы
арқылы, екінші –сөйлем соңында, етістік мағыналы фразеологизм бастауыш пен
жіктік ... ... ... ... ... ... және етістік мағыналы
фразеологизмдер синтетикалық тәсілі арқылы байланысады.
Қорытынды.
Жұмысты жазу барысында мынадай ... ... ... ... бір ... болғанда оның байланысу тәсілін ... ... ... ... қай сөз ... ... жұмсалып тұрғанына
назар аудару керек.Фразеологизмнің ішкі құрамы әртүрлі сөз табынан құралса
да тұтасымен зат есім ... сын ... ... ... ... орай оың ... ... айқындауға болады:
-Фразеологизмдер сындық мағыналы,үстеу мағыналы болса, аналитикалық
тәсілмен байланысады;
-синтетикалық тәсілмен байланысатын фразеологизмдер ... ... және ... ... ... сөздермен түйдектеліп барып сөз тіркесін
жасағанда белгілі бір тәсілмен ғана жасалады деуге болмайды;
-фразеологизмдер ... ... ... ... ... байланысады;
-шылаулармен түйдектелген фразеологизмдер бірде аналитикалық
тәсілмен,бірде синтетикалық тәсілмен байланысады;
-синтетикалық тәсіл арқылы ... ... тек ... ... дәлелденді;
-фразеологизмнің сөз тіркесін құрауға тікелей қатыса алатындығы
мысалдар арқылы келтірілді;
-фразеологизмнің байланысу тәсілдерін зерттеу ... ... ... тұжырымдар нақтыланды; Фразеологизмді зерттеуші біздің
ғалымдарымыздың назарынан тыс ... келе ... ... ... ... қолдану ерекшеліктері. Болашақта біз секілді жас ізденушілердің
назарынан тыс қалмай,зерттелетініне күмәнім жоқ.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тұрақты сөз тіркестерінің маржанды өрнектері15 бет
Жазушы Жүсіпбек Аймауытовтың ‟Ақбілек” романы тіліндегі фразеологиялық ерекшелігі6 бет
1. Вирустардың организмге енуі, таралуы, орналасуы. Инфекция түрлері және оларға сипаттама. 2. Иммунитеттің механизмдері. Иммунитеттің гуморальдық, клеткалық, жалпы физиологиялық фактролары11 бет
«Қазақстандағы ұжымдастыру: тәсілі мен зардаптары»4 бет
Бухгалтерлік есеп тәсілі24 бет
Бүгінгі қазақ телеарналарындағы жаңалықтардың берілу тәсілі (31 телеарна негізінде)51 бет
Вирустардың организмге енуі, таралуы, орналасуы9 бет
Вирустардың организмге енуі,таралуы,орналасуы15 бет
Вирустардың организмге енуі,таралуы,орналасуы жайлы9 бет
Вирустардың организмге енуі,таралуы,орналасуы. инфекция түрлері және оларға сипаттама. Иммунитеттің механизмдері.Иммунитеттің гуморальдық,клеткалық,жалпы физиологиялық факторлары (температура, гормондар, ингибиторлар, интерферондар)16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь