Қарқаралы петициясы

КIРIСПЕ

Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Бұл еңбекте Қазақстанның саяси-құқықтық тарихында тұңғыш рет Қарқаралы петициясының конституциялық-демократиялық идеялары мен жобаларына кеңінен, жан-жақты талдау жасалынған. Жұмыста Бірінші Орыс революциясы және Қарқаралы петициясының қабылдануы, оның тарих және конституционализм туралы әдебиетте бағалануы тұңғыш рет ашылып көрсетіледі. Зерттеу барысында қол жеткізген қорытындылардың көптеген нәтижелерінің бүгінгі тәуелсіз Қазақстанның Конституциясынан өзінің шешімдерін тапқаны нақтылы фактілермен ғылыми негізде расталды. Бұл үрдіс Қазақстанның конституционализмінің тарихы негізінде XX ғасырдың бас кезеңінде қалыптасқанын растай түседі.
Зерттеу тақырыбының өзектiлiгi. Адамзат тарихының барлық кезеңдерiне зер салсақ, оның өмiр сүруi тыныс-тiршiлiгi, мемлекет құруы сол бостандық пен тәуелсiздiк жолындағы күрес болғанын аңғарамыз. Тәуелсiздiктi армандамаған халықтың рухы құлдық санасының шырмауына маталған немесе күрес жолында мүлдем әлсiреп, үстемдiк еткен ұлттың, державаның дiлiн, тiлiн, мәдениетiн, дiнiн қабылдап, өз этностарының барлық ұлттық ерекшелiктерiнен айрылған. Белгiлi ғалым, академик С.З.Зиманов осы мәселе туралы былай деп жазды: ,,Нет народа, который бы не хотел стать свободным, не лелеял бы мечты о свободе и не стремился бы к ней. Любой народ, на какой бы стадии развития и в каком бы тяжелом положении он не находился, в его сознании всегда живет дух свободы. Ее объем, содержание, форма и характер в каждом случае зависит от конкретных исторических условий и уровня самосознания социальных групп, от того, какой класс ее требует и какие цели преследуется” 1, с72.
Қазақ халқының бостандық пен тәуелсiздiк тең құқылық пен демократия жолындағы күресi бiрнеше ғасыр аралықты қамтиды. Тарихтың әр кезеңiнде қазақ халқы осы жолда жан аямай күресiп, қасық қаны қалғанша күресiп бақты, қаншама қайсар, батыр ұлдары мен қыздарынан айрылды. Н.Назарбаев: ,,Егер бiз мемлекет болғымыз келсе, өзiмiздiң мемлекеттiлiгiмiздi ұзақ уақытқа меңзеп құрғымыз келсе, онда халық руханиятының бастауларын түсiнгенiмiз жөн”, 2, 273б деп атап көрсеттi өзiнiң ,,Тарих толқынында” деп аталатын еңбегiнде.
Бұл күрес Ресей империясының құрамына кiргеннен кейiн де еш уақытта тоқтаған жоқ. Тарихтың әрбiр сатыларында қазақтың дана қайраткерлерi мен батырлары найзаның ұшымен, бiлектiң күшiмен алып орыс империясына қарсылық бiлдiру, күресу арқылы мiнез көрсетсе, XIX ғасырдың соңы XX ғасырдың бас кезеңiнде қалыптасып келе жатқан қазақтың ұлттық зиялылары күрес жолын ағартушылықпен реформаға бұру және конституциялық жолмен даму арқылы ұлттық сана дәрежесiн көтерудi отарлық езгiге қарсы тұрудың ең күштi құралы деп таныды. Сәкен Өзбекұлының дұрыс тұжырымдары бойынша: ,,Ресей мемлекетiнiң отарлық қыспағы мен орыстандыру саясатын дер кезiнде байқаған қазақ зиялылары ислам дiнiне, әлi шаманизм көзқарасынан ажырамаған қазақ халқын жаппай тартып, жаңа үлгiдегi мектеп, медреселер арқылы дiн насихатын күшейтумен енжар көшпелi халықты бiр ту астына
Пайдаланылған әдбиеттер тiзiмi


1. Зиманов С.З. От освободительных идей к советской государственности в Бухаре и Хиве. - Алматы: Наука, 1976.- 220с
2. Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында. - Алматы: Атамұра, 1999 - 296б.
3. Өзбекұлы Сәкен. XVII ғасырдың соңы – XX ғасырдың бас кезiнде Қазақстандағы саяси-құқықтық ой-пiкiрдiң тарихы және қайраткерлерi. Докторлық диссертацияның авторефераты. - Алматы, 1999 ж.
4. Записи Западно-Сибирского отдела императорского русско- геогафического общества / – Омск, 1885-Кн. VII. вып.1.
5. Записи ИРГО по отделению этнографии / - СПб., 1891, Вып.II. Т.17.
6. Қойгелдиев Мәмбет. Алаш қозғалысы. – Алматы: Санат,1995.-368б.
Нұрпейсов Кеңес. Алаш һәм Алашорда.Алматы: Ататек, 1995.-256б
Қозыбаев М.Қ. 1916 жылғы ұлт-азаттық революция тарихнамасының кейбiр мәселелерi. // Қазақ әдбиетi 3 сәуiр, 1992.
Қасымбаев Ж.Қ., Ермұқанов Ғ.1916 ж: айтылмай келген ақиқат. // Ақиқат.-1991.- №11.-78-85бб.
7. Созақбаев С. Петербургский университет в истории политической и правовой мысли Казахстана (вторая половина XIX начало XX вв.) . Автореферат кандидатской диссертации. Алма-Ата, 1985.-22с
8.Өзбекұлы С. Барлыбек Сыртанов: {Тұңғыш қазақ Конституциясының авторы Сыртанов (1866-1914) туралы}.- Алматы: Жетi Жарғы, 1996.-212б. Арыстары алаштың.-Алматы: Жеті жарғы, 1998.-192б. Көшпелi қазақ өркениетiндегi құқық.- Алматы: Мектеп, 2002.-224б.
9. Өзбекұлы С. Арыстары алаштың. –Алматы: Жетi Жарғы, 1998.- 192б.
10. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы.- Алматы: Санат, 1995.-368б.
11. Нұрпейiсов Кеңес. Алаш һәм Алашорда. –Алматы: Ататек, 1995-256 б.
12.Қазақ ССР тарихы. Т.3.-Алматы: Ғылым, 1982.-560б.
13.История государства и права Казахской ССР. Часть 1- Алма-Ата, 1982 – 182с.
14. Зиманов С.З. В.И.Ленин и советская национальная государственность в Казахстане.- Алма-Ата: Наука, 1970.-303с.
15.Пахмурный П.М. Большевики Казахстана в революции 1905-1907 годов. -Алма-Ата: Казахстан, 1976.-232с.
16. Амандыкова С.К. Становление доктрины конституционализма в Казахстане. Караганда: Издательство КарГУ, 2002.-439с.
17.Өзбекұлы С. Барлыбек Сыртанов: {Тұңғыш қазақ Конституциясының авторы Сыртанов (1866-1914) туралы}.- Алматы: Жетi Жарғы, 1996.-212б.
Шартар Қарасат баласы. Қазақ дауы, си hәм билік // Айқап, 1964. №7
18.Статистический сборник за 1913-1917 г. // Труды ЦСУ, 1992 г., Т.7, вып.II.
19.Большевик Казахстана, 1948 г., №3.
20. Зиманов С.З. Общественный строй казахов в первой половины XIX века.-Алма-Ата: Ан.Каз.ССР., 1958.-296с.
21.Ядринцев Н. Надежды и условия жизни рабочего населения Сибири. // Отчественные записи, 1867 г., №12
22.Добросмыслов А.И.. Тургайская область. Исторический очерк. Т.1, 1902 – 524с.
23.Вестник Европы, 1981 г., №8.
24.КР ОМА, 14 қор, 1тізім, 12371 іс.
25.ҚР ОМА, 44 қор, 1 тiзiм, 15303; 5658 iс.
26.Материалы по истории политического строя Казахстана. Т.1-Алма-Ата: АН КазССР,1960-442с.
27. Жиреншин К.А. Политическая развитие Казахстана в ХIХ – начале ХХ веков / Отв.ред.: С.З.Зиманов.- Алматы: Жеті жарғы, 1996.-152с.
28. Аллаберген Қ. Отарлау саясатының ойрандары- Алматы: Рауан, 1993-88б.
29. Царская колонизация в Казахстане. (по материалам русской периодической печати ХIХ века) / Сост. Ф.М.Оразаев.- Алматы:Рауан, 1995.-368с.
30.А.Васильев. О киргизском языке и его транскрипции //Тургайская газета. 1896, №55-56
31.Сапаргалиев Г. Корательная политика царизма в Казахстане. (1905-1917 г.г.)- Алматы: Наука, 1966-376с.
32. Алату баласы. Партия һәм низамсыз жиналған алым. // Дала уалаятының газетi, 1897, №50
32.В.Остафьев. Колонизация степных областей в связи с вопросом о кочевом хозяйстве. // Записи Западно-Сибирского отделения. ИРГО, -Омск, 1895, кн.XVIII.
34.Сұлтан Бақытжан Қаратай, Ж.Ш.Сейдалин, С.Лапин, Д.Аманшин, А.Нарымбаев. Қазақтардың дiни-құқықтық һәм жер хақындағы өзара кеңестерiнiң қорытындысы // Айқап, 1914, №14.
35.Өзбекұлы С., Исмаилов А. Ғұмар Қарашевтiң қоғамдық саяси, құқықтық көзқарастары. -Алматы, 2005
36.Ш.Я.Шафиро. Верный в годы первой русской революции. «Революция в Средней Азии» Сб.1, -Ташкент, 1929
37. ҚР ОМА, 64 қор, 1 тiзiм, 125 iс.
38. Баймаханов М.Т. Избранные труды по теории государства и права.-Алматы: АЮ-ВШП «Әділет», 2003г.-710с.
39. М.Бекмұхамедов. Быт и нужды киргиз-казахов. // Астраханская ведомость, 1894, №4
40. Құнанбаев Абай. Шығармалар.- Алматы: Жазушы, 1968.-320б.
41. Зиманов С.З., Акишев А.А. Политические взгляды Чокана Валиханова. -Алма-Ата: Наука, 1965-248с.
Усейнова Г.Р. Государственно-правовые взгляды Ч.Валиханова. Автореферат кандидатской диссертации.-Алматы, 1996
Өзбекұлы Сәкен. Қазақстанның саяси-құқықтық ой-пiкiр тарихының өзектi мәселелерi. –Алматы: Білім, 2004.-128б.
Ж.С.Алдибеков. Ибрай Алтынсарин: Политико-правовые и социологические взгляды. / Каз.гуманитарно-юридич.ун-т.-Алматы: КазГЮУ, 2003.-133с.
Өзбекұлы Сәкен. Абай және адам құқы.- Алматы: Жеті жарғы, 1995.-112б
        
        КIРIСПЕ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Бұл еңбекте Қазақстанның саяси-құқықтық
тарихында тұңғыш рет Қарқаралы петициясының ... мен ... ... ... талдау жасалынған. Жұмыста
Бірінші Орыс революциясы және Қарқаралы петициясының ... оның ... ... туралы әдебиетте бағалануы тұңғыш рет ... ... ... қол ... ... ... бүгінгі тәуелсіз Қазақстанның Конституциясынан өзінің
шешімдерін тапқаны нақтылы фактілермен ғылыми ... ... Бұл ... ... ... ... XX ... бас
кезеңінде қалыптасқанын растай түседі.
Зерттеу тақырыбының өзектiлiгi. Адамзат тарихының барлық кезеңдерiне ... оның өмiр ... ... ... ... сол бостандық пен
тәуелсiздiк жолындағы күрес болғанын аңғарамыз. Тәуелсiздiктi армандамаған
халықтың рухы құлдық санасының шырмауына ... ... ... ... әлсiреп, үстемдiк еткен ұлттың, державаның дiлiн, тiлiн, мәдениетiн,
дiнiн қабылдап, өз ... ... ... ... ... ғалым, академик С.З.Зиманов осы мәселе ... ... деп ... народа, который бы не хотел стать свободным, не ... бы ... ... и не ... бы к ней. Любой народ, на какой бы стадии развития и
в каком бы тяжелом положении он не находился, в его ... ... ... свободы. Ее объем, содержание, форма и характер в каждом случае зависит
от конкретных исторических условий и уровня самосознания ... ... ... какой класс ее требует и какие цели преследуется” (1, с72(.
Қазақ халқының бостандық пен ... тең ... пен ... ... ... ... аралықты қамтиды. Тарихтың әр кезеңiнде
қазақ халқы осы жолда жан аямай күресiп, ... қаны ... ... бақты,
қаншама қайсар, батыр ұлдары мен қыздарынан айрылды. Н.Назарбаев: ,,Егер
бiз мемлекет болғымыз ... ... ... ұзақ ... құрғымыз келсе, онда халық руханиятының бастауларын түсiнгенiмiз
жөн”, (2, 273б( деп атап ... ... ... толқынында” деп аталатын
еңбегiнде.
Бұл күрес Ресей империясының құрамына кiргеннен кейiн де еш ... жоқ. ... ... ... ... дана қайраткерлерi мен
батырлары найзаның ұшымен, бiлектiң күшiмен алып орыс империясына ... ... ... мiнез көрсетсе, XIX ғасырдың соңы XX ғасырдың бас
кезеңiнде қалыптасып келе жатқан қазақтың ... ... ... жолын
ағартушылықпен реформаға бұру және конституциялық жолмен даму арқылы ... ... ... ... ... ... тұрудың ең күштi құралы деп
таныды. Сәкен Өзбекұлының дұрыс тұжырымдары бойынша: ... ... ... мен орыстандыру саясатын дер кезiнде байқаған ... ... ... әлi шаманизм көзқарасынан ажырамаған қазақ халқын
жаппай тартып, жаңа ... ... ... ... дiн ... ... көшпелi халықты бiр ту астына бiрiктiрудi өздерiнiң
патриоттық борышы ретiнде таныды... ... бiлiм ... ... ... ... ... пайдаланып, дiндi саясатпен,
ағартушылықпен және құқықтық жүйенi өзгертумен ұштастыру арқылы ... ... ... ең ... көкейтестi мәселелердiң санатына
жатқызу заңдылығын айқын байқатты” (3, 28б(.
Мiне, осыған байланысты XX ... бас ... ... дамыған
реформаторлық идеялар мен қозғалыстарды және конституциялық дамуды зерттеу,
ұлт ... ... үшiн ... ... ... ... бiлу және ... тұту халқымызды тәрбиелеудегi рөлi өлшеусiз.
Себебi, ,,Тәрбиенiң басы – ... сол ... ... ... – бүгiнгi
күн мұраты. Патриотизмi жоқ ұлттың ұлт ... өте ... ... ... тақырыптың өзектiлiгi Батыс және орыс зерттеушiлерiнiң
қазақтарда ,,ғылым, мәдениет, философия болмаған”, ... ... ... ,,мал ... ... еш ... бейiмделмеген” сияқты
евроцентристiк шовинизмiн жоққа шығару үшiн өте қажет. Себебi, ... ... ... орыс ... ... ... рухани
дәрежесiн, қабiлетiн, сауаттылығын, ойлау жүйесiн кемсiтiп, төмендетiп
көрсету кеңiнен үрдiс алған. Бiр ... ,,К ... ... ... ... и ... к ... Как все номады, киргизы очень
ленивы, и все домашние работы возложены на женщин. Мужчины разъезжают из
аула в аул, пьют ... и ... и ... по ... ... с ... (4, с82( - деп ... жазса, тағы бiр автор: ,,Причинам и
постепенного обеднения ... по моим ... ... ... ... ... их дикость, невежество, феноменальная лень ... ... ... ... ... пищеварительных”, (5, с53( - деп жазып қазақ
халқын ... ада, ... ... деп суреттеуге дейiн барған.
Мiне, осындай көзқарастарға тойтарыс беру, ... ... ... ... ақиқат деңгейде, жаңа көзқарастармен бағалап, ... ... ... ... ... күн ... ... мәселелердiң бiрi болып саналатыны даусыз.
Мәселенi зерттеудiң деңгейi. Қазақстанның жалпы тарихында ұлттық-азаттық
жолындағы күрес, конституциялық-реформалық ... ... ... ... және ... ... ... Соның нәтижесiнде құнды
еңбектер жарық көрдi (6(. ... ... осы ... ... ... жаңа методология негiзiнде қазақ зиялыларының XX ... ... ... ... реформаторлық қызметтерi мен
конституциялық-демократиялық көзқарстары, өте мардымсыз, ... ... ғана ... ... бұл iске ... ... ... Өзбекұлы көп үлес қосты. Өзiнiң кандидаттық, (7( ... ... ... XVII ғасырдың соңы XX ғ. бас кезеңiне
дейiнгi аралықта Қазақстанның ... және ... ой ... Тәуке хан,
Абылай хан, Бұқар жырау, Төле, ... ... ... ... Уәлиханов,
Салық Бабажанов, Абай, Д.Сұлтанғазин, А.Байтұрсынов, Ғ.Қарашев, Б.Қаратаев,
Ж.Сейдалин, Б.Сыртанов, Ғ.Мусағалиев, Р.Мәсреков, Б.Құлманов, Ш.Қосшығұлов
сияқты ... ... ... ... ... заң ... бұл саласында үлкен бағыт ашты (8(. Бiрақ, бұл
еңбектерде бiздiң зерттеп отырған ... ... ... ... мүлдем қарастырылмаған. Тек ,,Арыстары алаштың”
атты монографиясының 28 ... ғана ... ... ... ... ... айының 26 жұлдызында Ахмет Байтұрсынов, Жақып Ақбаев сияқты
оқыған қазақ зиялыларымен бiрге патша ... ... ... отарлық,
орыстандыру саясатынан зардап шеккен қазақ ... ... ... ... ... ... ... қазақ жерiнде
адам құқы аяққа тапталып, заңсыздық пен бассыздық ... ... ... ... ... ... болашақта келiсiмге келу
арқылы қазақ даласындағы саяси және ұлт мәселелерiн шиеленiстiрмей ... ... едi. Атап ... ... мына ... ... ... жасамау, қазақша мектептер ашу, Орталық Ресейден қоныс
аударушыларды ... ... ... ... ... ... iс-қағаздарын қазақ тiлiнде жүргiзу, қазақ депутаттарының
сайлануы сияқты т.б. ... ... (9, 28б( - ... ... ... жылы М.Қойгелдиев өзiнiң ,,Алаш қозғалысы” деп аталатын еңбегiнде
97-98 беттерiнде ... ... ... ... ғана ... екi-үш
сөйлеммен ғана берген, оның барлық талаптарын талдаудан тыс қалдырған (10(.
Осы жылы жарық ... ... ... зерттеуiнде Қарқаралы
петициясының мазмұны зерттелмей жарты бет көлемiнде ақпарат ... (11, ... ... кезiнде жарық көрген көптеген зерттеулерде Қарқаралы
петициясының мазмұны бай-феодалдардың тiлек-талаптары деп бағаланып, ... ... ... ... оның ... ... зерттеуге тосқауылдар қойды. 1982 жылы жарық көрген ... и ... ... ... ... оқулықта Қарқаралы оқиғасы туралы:
,,Многолюдный митинг и демонстрации ... в ... в ... ... большое количество русских и казахских трудящихся, ... ... в ... против общего врага – царского самодержавия”,
(13, с154( - деп ... ... ... Тек ... ... 1970
жылы Қарқаралы петициясына қысқа баға берiп, сол заманның таптық талаптары
шектерiнде былай деп жазды: ... это не ... ... ... ... основы в казахском обществе. Оно не ... ... и ... было ... в ... ... Не имея сколько-нибудь
серьезной поддержки в народе и ... ... и ... ... ... ... со ... наиболее влиятельной местной
интеллигенции, для которой было ... ... ... ... ... ... ,,за ... автономию” скоро зачахло и
сошло с исторической арены”(14, с51(. Бұл ... ... ... ... ... ... ... байқалады. Ал, шын мәнiнде ,,Айқап”
журналының төңiрегiнде топтасқан ... ... ... ... қазақ зиялылары шариғат заңын дәрiптеумен белсендi шұғылданып, тiптi
,,Қазақ” газетi насихаттаған әдеттiк құқық жүйенi мұсылман құқы ... ... ... етiп ... (9, 88б(. ... өзiнiң
еңбегiнде басқа проблемаларды шешуiне байланысты Қарқаралы петициясының
идеяларының терең мағынадағы ... ... ... ... ... өзiнiң жазған еңбегiнде қазақ зиялылары халық ... ... ,,Это ... ... ... петиции, собраний с громкими речами ... не пошло. Его
представители ... ... ... ... культуры, равноправия родного языка что, ... ... ... было не ... ... ... ... интеллигенции шли из Казалинского, Ауле-
Атинского, Тургайского, Уральского и других уездов”, (15, с155-156( - ... баға ... жылы ... ... ... ... ... деген монографиясында да Қарқаралы петициясы туралы мардымсыз,
жарты бет көлемiнде ғана мәлiмет берiп, ... ... ... ... XX ... ... ... қоғамының барлық мәнді
мәселелерін қамтыды... кең ... ... жеке ... басқаруды құру
қажеттігін айтады...Қазақ мектептерінде қазақ тілінде оқыту ... ... ... ... студенттерінің стипендияларының мөлшерін
ұлғайту талап етілді. Петицияның ... ... ... және
бесінші бөліктерінде бекітілген. Онда, нәтижесінде қазақтардың бос ... ... ... ... ... ... ... құрастырушылары іс өндірісінің және соттың қазақ тілінде
жүргізілуіне қарсы бағытталған, «Дала ... ... ... ... ... қазақтардың арасында орыс сауаттылар аз болғандықтан,
әкімшілікке және сотқа жүгінгенде ... ... ... ал ... мен аудармашылар пайдаланып отырды» (16, 211б(. ... ... ... ... ... ... бүгiнгi күнге дейiнгi әдебиетте тақырыптың зерттелуi осындай ғана
дәрежеде.
Зерттеудiң мақсаты мен мiндеттерi. ... ... ... – 1905 жылы 9 ... ... жексенбi оқиғасынан кейiн басталған
Бiрiншi орыс ... ... ... ... ... iшiнде ерекше орын алатын Қарқаралы петициясының мазмұнына,
саяси –құқықтық идеяларына талдау жасау және қазiргi ... ... ... баға ... ... ... шешу үшiн ... мынандай мiндеттер қойды:
- тақырыптың өзектiлiгiн және оның iшкi мәндiк мазмұнын ашып көрсету арқылы
тәуелсiз мемлекет құру ... тар жол, ... ... ... ... идеялары арқылы ашып көрсету.
- XIX ғасырдың соңы – XX ... бас ... ... ... және ... ... терең мағынада сипаттама
беру және сол қатынастарды тану арқылы қалыптасқан саяси-құқықтық ... ... ... ... ... ... ... орыс революциясы және Қарқаралы петициясының қабылдануы тiкелей
демократияны iс жүзiне асыру екенiн саяси-құқықтық ... ... ... ... ... адам ... ... пен тәуелсiздiктi, теңдiк пен гумманизмдi
бүкiл халық атынан жариялаған конституциялық талаптар екенiн жан-жақты
талдау ... ... ... ... тiлдi ... орыс ... қарсы тұрудың құқықтық
тетiктерiн петиция мазмұнын зерделеу арқылы халықтың ащы даусына ... баға беру және оны ... ... ... ... ... және ғана ... объектiсi және пәнi. Зерттеудiң объектiсi болып, 1905 жылы ... 16000 адам қол ... ... ... ... мәнi ... ... талдау жасау арқылы тарихи жалғастықты ... ... ... ... пәнiне Қарқаралы петициясының қабылдану
тарихы, оны жасаған қайраткерлердiң саяси қызметi және ... ... ... ... мазмұнынан шешiмiн табуы жатады.
Зерттеудiң методологиялық негiздерiн анализ және синтез, ... ... ... ... және ... ғылыми ұғымдар құрады.
Диссертациялық еңбекте автор Қазақстанның тарихи және тарихи-құқықтық
ғылымда өшпес iз ... ... Ғ.С. ... Сәкен Өзбекұлы,
С.С.Сартаев, З.Ж.Кенжалиев, М.Құл-Мұхаммед, Н.Ө. Өсеров, Қ.А.Жиреншин,
К.З.Ыдырысов, С.К.Амандыкова, М.Қ.Қозыбаев, ... ... ... ... ... еңбектерi кеңiнен пайдаланды.
Диссертацияның теориялық негiзiн Қазақстан ғалымдарының тарихи және
тарихи-құқықтық тақырыпқа жазылған монографиялар мен ... және ... ... ... ... тұжырымдар мен қортындылар:
1. Қарқаралы петициясын қабылдау – Бiрiншi орыс революциясының тiкелей
ықпалынан туындаған азаттық пен теңдiктiң алғашқы хартиясы, ... ... ... ... қөрiнiсi, демократиялық үлгiсi.
2. Петицияның конституциялық-демократиялық талаптары ,,қазақтар ғылым
мен мәдениеттен ада болған” ... ... ... ... мен ... ... ... қазақтың
жаңа қалыптасып келе жатқан ұлттық интеллигенциясының отарлық саясат
пен ұлттық ... ... ... бұхара халықты жұмылдыра алатын
мүмкiндiгi болды.
3. Адам құқы мен саяси ... ... туа ... ... құқы ... оны ... ... әрекеттер болып табылуы тиiс екенi
тiкелей дәлелдендi. Тәуелсiз Қазақстан бұл идеяларды ... ... ... ... ... заң ... ... келген жердi қауымның
меншiгiне қайтарып беру – Ресей экспанциясын шектеу ... Дiн, дiл, тiлдi ... үшiн ... ... ... ... идея ... талаптар қойды, соларды iс жүзiне
асыру арқылы қазақ ... ... және ... тәуелсiздiкке шығару
болды.
Жұмыстың тәжiрибелiк маңызы. Еңбектiң мазмұны мен ... ... ... ... жету ... болған ұлт-азаттық
күресiн тарихын бiлiп, даланың дарынды перзенттерiнiң ұлт жанды ... ... ... ... ... рухани күш жiгерiн санаға
ұялатады. Зерттеудiң нәтижелерi Қазақстан Республикасының жоғары, орта оқу
орындарында тарихтан, саяси құқықтық ... ... ... беруде кеңiнен
пайдаланды.
Диссертацияның сыннан өтуi. Зертеудiң ... ... мен ... ... ... ... және конференцияларда жасаған мынандай
баяндамаларынан көрiнiс тапты:
1 Каркаралинская петиция о правовых ... ... ... (113) ... 1905 ... ... ... жер мәселесi. 2005 жылғы ... ... ... Қазақстан Республикасы Конституциясының 10-
жылдығына арналған «Қазақстан ... ... ... ... және даму мәселелерi» атты ... ... ... -203-210 ... Бiрiншi Орыс революциясы және Қарқаралы петициясының қабылдануы
және тарихы, тарихи-құқықтық әдебиетте бағалануы.
Д.А. Қонаев атындағы университеттiң хабаршысы. №2(15)-2005ж.-7-11бб.
4 Қарқаралы петициясы.
Заң және ... № 9 ... 2005ж. ... ... ... және ... жерiнiң құқықтық мәселелерi
туралы. «Қазақстан Республикасының ...... ... ... ... : теория және тәжірибе мәселелері»
атты халықаралық ғылыми–теориялық конференция (Алматы к., ... ... ... петициясы әкiмшiлiк билiк және сот мәселелерi туралы.
КазГЗУ. Мемлекет және құқық институты.
«Қазақстан Республикасы ... ... және ... ... асыру мәселелері» атты республикалық ... ... қ., ... ... Дiн, тiл және бiлiм ... ... ... саяси-құқықтық
ой-пiкiрдiң негiзгi идеялары.
«Қазақстанның демократиялық-құқықтық ... ... ... ... атты ... ... ... (Алматы: ҚазГЗА.,
2005ж.); -78-89бб.
8 Адам құқы және ... ... ... атындағы
университеттiң хабаршысы № (18)-2006 ж., -17-23
9 Қарқаралы петициясының саяси-құқықтық идеялары және ... ... іс ... ... ... ... путь:
вопросы политического, правового и экономического обеспечения». Сборник
материалов. ... ... ... 15 ... университет им.Д.А.Кунаева, 2005г., -33-37
Диссертацияның құрылымы. Диссертациялық еңбек кiрiспеден, екi тараудан,
қорытындыдан және пайдалынылған әдебиеттер тiзiмiнен тұрады.
I тарау
XIX ғасырдың соңы – XX ... бас ... ... ... ... демократиялық идеяларының қалыптасып, дамуының
әлеуметтiк экономикалық және саяси жағдайлары
§1. Қазақстанның әлеуметтiк-экономикалық және саяси-құқықтық жағдайы.
Қазақстанның барлық территориясы Ресей империясының құрамына енуi, ... ... ... айналуы қазақ қоғамының ... ... ... ... өмiр ... ... отырған қазақ халқына
күйзелiстер мен экономикалық жағынан ауыр әлеуметтiк жағдайларды тудырды.
Отарлық режим және одан туындайтын тiкелей ... ... ... ... ... ... ... талан-таражға салу – патша
өкiметiнiң үлкен ... бiр ғана ... едi. 1867-68 жылы ... ереже” Қазақстанның барлық территориясын ... ... ... құрамына бес әкiмшiлiк-аумақ болып енгiзiлдi. Атап айтқанда
Сырдария мен Жетiсу ... ... ... ... ... ... ... генерал-губернаторына, Торғай облысы
Орынбор ... ... ... ... губерниясының құрамына
енгiзiлдi. Орал облысы тiкелей Ресейдiң ... ... ... ... 7 миллионға жеткен [17, 84б; 100, 191б;64] қазақ халқы
ұлттық езгiсiнiң нағыз қанауын өзiнiң басынан кешiрiп ... ... ... ... ... ... ... мәжбүр болды. Патша өкiметi орыс капитализмiн шет аймақтарда
жедел дамыту мақсатында темiр жолды ... ... ... ... деп ... ... ... Орынбор-Ташкент магистральдарын салып,
iске қосу орыс капитализмiнiң Қазақстанда дамуына, оның ... ... ... ... ... ... ... Қазақстаннан өте арзан
бағаға мал, терi, май сияқты өнiмдердi Ресейдiң орталық қалаларына жеткiзiп
отырды. Сонымен ... ... ... ... ... астық та әкетiлiп
жатты. Мысалы, деректерге сүйенетiн болсақ, Ақмола, ... ... ... Орал облыстарынан 1900-1913 жылдар аралығында 19,487 мың астық
жөнелтiлген [18, ... ... ... ... ... ғана ... ... қатар
ауыл, көшпелi өмiр салтында да ... ... ... жоқ. ... және ... саудаға үйренген қазақ халқы капитализмiнiң
нарықтық талаптарын ... ... ... ... ... қоғамда
онша дамымаған, қалыптаспаған алыпсатарлар, яғни саудагерлер топтары ... ... ... жүгiнсек тек 1897 жылы ... ... 40 ... адам тек ғана ... ... айналысқан [19, с42].
Жәрмеңке мен базарлар Қазақстаннның барлық қалаларында пайда ... ... ... ... ... ... санасына, өмiр-салтына, тыныс-
тiршiлiгiне енгiзуге жағдайлар жасады. Атап айтқанда сауданың ... ... ... пен қарызға белшесiнен батырды. Ресейде шығарылатын
тауарлар Қазақстанда өз ... ... ... ... ... академик С.З. Зимановтың келтiрлген ... ... ... қазақтардан мал, терi, жүн сияқты өнiмдердi өте төмен ... ... ... ... сапасы төмен тауарларды өте жоғары бағаға сатып,
шексiз пайдаға батып отырған [20, 24б].
Қазақ қоғамының саяси, ... және ... ... ... орыс ... ... және ... жанашыры болған
Н.Ядринцев осы мәселе туралы өз зерттеулерiнде ... деп атап ... ... ... мен көпестердiң iсi алға басқан сайын бiрте-бiрте
халықтың кедейленуi ... отыр ... ал ... жол ... Олар ... ... өрмекшi торындай шырмап тастаған ...
Сауданың осы бiр монополиясы мен қулық-сұмдыққа толы ... ... және ... ... кеңiнен жайылды. Қу құлқынның аранын ... ... ... ... басталды. Сондықтан бiздiң көпестер аузын
ендi ... да сала ... Олар ... ... жағдайларға байланысты
артта қалған, даму жағынан ... елдi бiр ... ... ... ... тiлiмен айтсақ, алдымен жаулап алды, содан соң бас ... ... ... ... ... ... ... саясаттың бiр
ұшы саудаға да әсерiн тигiзбей қойған жоқ ... ... ... .. ... ... ... талпынбауынан баукеспе, ұры-қары, алаяқтардың
қолына түсiп, тек ғана қанаудың орнына айналу қаупi бар. Олар орыс ... ... ... ... ... алмайды”[21;
28, 27,28бб].
Мiне, сол кезеңде өмiр сүрiп, қазақ қоғамының ... ... ... қайраткерлердiң бағасы.
Ресей империясының қазақ жерiн ... жер ... ... ... ... ... ... ереженiң” баптарына арнайы нормалар енгiзу
арқылы бүкiл Қазақстанның жерiн мемлекеттiң меншiгi деп жариялады. 210 бап:
,,Земли, занимаемые ... ... ... государственными и
представляются в общественное пользование киргизов”, [22, с427] - деп ... ... ... ... ... ... тiкелей құқықтық
негiз болды. Ақ патшаның жарлығымен, генерал-губернатордың қостауымен қазақ
жерi орыс чиновниктерi мен қазақтарға, қоныс аударушылар мен ... ... ... ... ... өмiр салтын басынан кешiп
жүрген қазақ халқы өз отанында ... ... ... ... ... мәжбүр болды. Өз жерлерiнен, қоныстарынан, елдi мекендерiнен қуылған
қазақтар құмды, шөлей жерлерге ығыстырылды. ... ... ... ауыр ... ... сол ... ... тұрған ,,Вестник Европы”
басылымы былай деп бағалады: ,,Кочевое население с ... и ... до того ... в ... ... что ... ... заходить
в район Тобольской и Томской губерний и ... ... и ... ... ... ... еще тем, что если ... и
могли выбрать кое-где удобные участки, то они должны были отняты у ... ... ... участков у кочевников, где находятся их зимовки, не мог
быть терпим. Как ... ... ... что и в ... ... ... ... не везде может рассчитывать на успех, а где она ... и ... там она ... в столкновение с кочевниками
лишает последних необходимых пастбищ и средства к существованию” [23, с806-
807]. ... ... ... ... ... анық ... 1914
жылы Лепсi уезiнiң қазақтары өздерiнiң жер ... ... ... былай деп ащы дауыстарын бiлдiредi: ,,Мы еще не ... ли мы ... или ... и где будем жить через два-три года, не
знаем; переходит к оседлости едва ли ... да и ... для всех ... в ... ... на здешних местах тоже непрочно, так как
сенокосов мало, да и земли для всех нет. ... в ... ... ... ... тоже ... так как сенокосов мало, да и то не нынче, так
на следующий год ... со ... ... ... Вам ... что ... весь скот пасем зиму в Китае, платим за это, платим и здесь за ... ... ... с нас за ... ... берут крестьяне, берут все
кому не лень ..., а скот ... ... ну и ... ... ... ... Если и ... то в малодоступных местах, без дорог” [24, 114-
118б].
Тiптi патша өкiметiнiң чиновниктерi осындай өрескел жағдайларды ... ... ... ... ... әскери губернаторы өзiнiң ... ... ... ... ,,Сильно удручает кочевников также не
дружелюбное отношения к ним новоселев ... не ... не ... но и ... ... ... с ... добрососедских отношении, подобно
тем, которые издавна и за малыми исключениями по всюду в области ... ... и ... и киргизами и крестьянами. Новоселы не редко,
например, останавливают целые киргизские ... ... под ... за ... за ... по ... ... К устранению таких явлении
меры принимаются по впечатление ... и ... в ... ... так легко изгладить” [25, 82б]- деп мойындауға мәжбүр болған ... ... ... ... ... ... ... саясатынан да анық байқалғанын аңғарамыз. 1867-68 ... ... ... әрбiр түтiн патша өкiметiне 3 рубль ақша салығын
төлеген болса, 1886 және 1891 жылғы реформалар қазақтардың барлық үй ... ... ... ... ... ... қатар басқа көптеген алымдар генерал-
губернаторлардың бұйрықтарымен белгiленетiн болған. Бұл салықтан басқа
жергiлiктi халық ,,Қара ... ... ... ... болған алымдарды төлеуге
мiндеттi болған. Жол жөндеуге, патша ... ... мен ... ат және көлiкпен қамтамасыз ету, сияқты iстердi орындауға да
төлем алынған. ... ... ... ... ... ... ... және танап сияқты салықтар төлеуге мәжбүр болған. Харадж жиналған
өнiмнiң 10 ... ... ... ... өлке ... ... және сорттарына байланысты жер өнiмдерiнен алынып отырған. [26, 279-
282п] Белгiлi ... ... ... ... қысымының күшеюi
негiзiнде әскери бөлiмшелер мен саны көп чиновниктердiң ... ... ... ... ... Қазақстан сияқты бай өлкенi империяның
ажырамас бөлiгiне айналдыру мақсатына қазақ халқының ... ... ... ... саясат дәрежесiне көтердi. Қазақ жерiне арнайы миссиямен
жiберiлген ... мен ... ... ... ... ... халықты шоқындыру iсiне де кiрiстi. Патша өкiметi
тарапынан шоқынған қазақтарға арнайы жеңiлдiктер берiлiп ... ... ... ... тұруда және т.б. жағдайларда. Қазақстанның
солтүстiк аймақтарында ... ... ... ... ... сипатын зерттеушi Қ.Аллаберген былай деп ... ... ... күн ... ... ... ... енiп, христиан дiнiнiң үстемдiгi үшiн XX ғасырдың ... ... ... ... ... ... .. ... дiнiн қабылдаған әрбiр
қазақ өзiн орыспын деп сезiнген. ... ... ... деп атап ... ... келе ендi олар өз бойына орыстың бар ... ... ... алуға тырысқан. Жаңадан шоқынған қазақтар қала
өмiрiнiң ... ... ... тез ... бұрын-соңды ешқашан
көрмеген және туған ауылдарында тиым салынатын қарта ... тез ... [28, ... саясатпен ұлттық езгiнiң тiкелей салдарынан күйзелiске
ұшыраған қазақ халқы орны ... ... және ... дағдарысқа ұшырады.
Жеке меншiк құқы арқылы иелiк етiп, билiк жүргiзетiн қазақтар мен орыс жер
аударушылары қазақ даласында ... ... ... ... ... отырды. Соның ең сорақысы, тiптi сананың қабылдануына жат әрекеттердi
күнделiктi өмiрдiң ажырамас ... ...... асырып отырды. Атап
айтқанда қазақ балаларын сатып, саудаға салу ... Сол ... ... орыс ... ... деп ... ашып ... ,,..русские
подданные свободных состояний получают от ... ... ... и ... ... детей, однако по достижении ... ... ... они ... ... Это было еще либеральный закон,
так как до его издания казаки, стрельцы ... ... люди ... у
киргиз силою жен, детей и ... ... ... из ... ... ... потом выгодно распродавали. Цены на живых
людей стояли сравнительно низкие: ... ... ... ... 20 ... – 25 коп., цена на ... ... от 10 до 20 руб” [29, с6].
Бұл көрiнiстiң ... ... ... ұлтының өкiлдерiн заттан да
төмен бағалағанын, отарлаудың халықты қайда итермелегенiн ... Адам ... ... оның ... ... тiптi ... да төмен
бағаланғанын көргенде адам құқы, азамат ... ... ... ... ... Атап ... ... С.З.Зимановтың келтiрген мәлiметтерi
бойынша мынандай эквивалентсiз ... ... ... чаю или сахара стоимостью 25 коп. серебром купец продавал
в степи за половину барана (т.е. 1 руб. серебром). 6-7 ... ... по ... за ... ... на ... ... барана. Самовар, стоивший
в России 7 руб. серебром, ... ... ... за 20 ... (40 руб.
серебром) ... заход прииртышские купцы увеличивали свои оборотные капиталы
не менее чем в 4 раза за ... всех ... и ... [20, ... кедей халде өмiр сүрген топтары, ал олардың саны
қазақ қоғамында басым болған, өте ауыр ... ... ... өндiрiс
тауарлары болмаған қазақтар орыс көпестерiнен тауарлар мен ... ... ... ... ... ... қарызға алатын болған.
Соның нәтижесiнде қарыз мерзiмi аяқталып, ... ... ... ... қазақтар бар малын сатып, ... ... орны ... ... ... ... батқан қарыздарды өтеу үшiн
қазақтардың малай болуы күннен ... арта ... ... ... ... ... жасап, ғылыми қорытынды жасаған академик С.З.Зиманов мынандай
құнды ... ... ... отношения прочно окутывали кочевника,
постепенно подчиняя его своим законам. Серьезный подрыв ... ... ... ... родовых и родственных связей между членами
общества, ... ... ... ... – во всем этом ... ... в первую очередь долговых отношений” [20, с98].
Қазақ халқының әлеуметтiк өмiрiмен тығыз байланыста дамыған рухани ... ... ... ... ... ... ... өкiметi орыстандыру
саясатын нық орнықтырудың бiр ... ... ... ... ... ... ... ал болашақта мүлдем жоюды көздедi. Осы мақсатта
А.Васильев, Н.Ильминский сияқты көптеген орыс ... ... ... орыс әлiппесiн пайдалануды жан-жақты насихаттады,
ғылыми, қоғамдық пiкiрдi сол арнаға бұру ... ... Олар ... өздерiнiң рухани, дiни жағынан толық мұсылман емес, шала мұсылмандар,
сондықтан оларды орыстандыру оңай деген пiкiрдi алға ... ... ... патша чиновнигi осы мәселе туралы өз ойларын ... деп ... ... ... ... ... қажетi жоқ.
Қайта олардың әлi де жаман мұсылман екендiгiне көз жеткiзуге болады. ... ... ... емес (бай мен ... ал ... ... ой-
өрiсiн айтып отырмын. Жекеленген ... ... ... ... ... өздерiнiң ұлттық ерекшелiктерiн жоғалтып, татарлардың
өмiр салты мен дiнiн толық қабылдап ... ... ... ... көзқарастар бiрте-бiрте Ресей астанасында жиi
айтылып, араб транскрипциясын жоюды күн ... қою ... ... ... да жиi-жиi көтерiлiп мынандай қорытынды жасалған: ... ... ... халықтары қолданып ... араб ... ... ... сипатына сәйкес келетiн болғандықтан
түрiк-татар тiлдерiндегi ... дәл ... ... және 2) Орыс
әлiппесi ... және ... ... ... ең бай тiлдердiң
бiрi болғандықтан, араб тiлiне ... ... ... ... ... жарамды, сондықтан, жергiлiктi халықтың ... ... ... да бiр кiтап болмасын орыс әлiппесiнiң үлгiсiнде
басылуы керек” [30].
Отарлық саясатты жүргiзу, көшпелi қазақ халқына ... ... ... ... ... ... ... жасауды күн тәртiбiне қойды.
Соның нәтижесiнде 1863 жылы Ерекше комитет құрылып, Қазақстандағы басқаруды
бiр ... ... ... ... ... ... нәтижесiнде 1867-68
жылдары, тарихта ,,Уақытша ереже” деген атпен белгiлi болған әкiмшiлiк
басқару жүйесi ... ... ... Жаңа ... ... ... мерзiмдi болжап жасалынып, патша өкiметiнiң құйтырқы және отарлық
саясатын ... ... ... ... бойынша қазақ жерi патша өкiметiнiң тиiмдi басқаруын жүзеге
асыру үшiн әкiмшiлiк-аймақтарға бөлiндi. Орал және ... ... ... ... және Семей облыстары Батыс-Сiбiр генерал-
губернаторлығының құрамына енгiзiлдi. ... ... ... ... бөлiну арқылы жүргiзiлiп, барлық ... ... ... ... ... [26, с282-283]. Облыстардың басында
әскери ... ... және олар ... ... ... бөлiмдердiң қолбасшылары болды. Орал облысында әскери ... ... ... ... ... болып есептелдi.
Уездердi басқару уезд бастықтарына ... Олар ... ... ... ... патша өкiметiнiң барлық саясатын жүргiзiп қана
қоймай, сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... ұстады. Уезд бастықтарына уезд территориясында
орналасқан әскери мекемелер мен бекiнiстер ... ... ... уезд ... ... ... мәртебесiне мынандай баға
бередi: ,,Установление единоличной власти уездного ... ... ... тем, что, ... ... ... на ... следовательно, и действия полицейской власти должны отличаться
особенной энергией и ... .. ... даже не ... ... организации колониальной власти, ее цели и задачи, причем царизм был
чрезвычайно заинтересован в том, чтобы внушать казахам уважение к ... Вся ... в ... ... была сосредоточена в руках
уездных начальников, которые ... беспощадно ... ... ... ... бойынша жергiлiктi басқарудың тiзгiнi болыстар мен ауыл
старшиналарының қолында болды. Бұл ... ... ... ... ... ... Бұл қызметке ,,Ереже” талаптары бойынша жасы 25-тен асқан,
сотталмаған және халық ... ауыл ... ... ... болды.
Сайлау екi сатыдан қалыптасып, барлық ... ... ... ... өтiп ... ... ... бойынша 50 түтiннен (үй
басынан) бiр сайланушы сайланып, ... елу ... ... ... ... және ... үш жыл ... сайлайды. Ал, ауылдарда 10
түтiннен бiр сайланушы сайланып, сайланғандар ауыл ... ... ... 3 жыл мерзiмге сайлайтын болған. Болыстар мiндеттi түрде
әскери губернатордың ... ... уезд ... ... ... Ал уезд ... ауыл ... бекiту, қажет болған
жағдайда орындарынан босату құзырына ие ... ... ... атқарушы және полициялық функцияларды iс
жүзiне асырып, тәртiп сақтау мен ... ... ... ... ... олар ... сотының шешiмдерi мен қаулыларын iс жүзiне
асырып ғана қоймай, өз тараптарынан төбелес ... үш ... ... және 3 руб. дейiн айып салуға құқығы болған. Ауыл старшиналары
тiкелей болыстарға бағынып, болыстар атқарған ... өз ... ... асырды [26, 58-91п].
,,Уақытша ереже” енгiзген жаңа басқару жүйесi қазақ қоғамын одан ... мен ... ... ғана ... ұлт ... ... әкiмшiлiгiне тырп етпей бағыну тәртiбiн де енгiздi. Патша ... ... ... ... ... ... ... партия, ру-руға
бөлiп билiкке таластыру арқылы «бөлiп ал да билей бер» саясатын тиiмдi
түрде iс ... ... ... ауыл ... ... ... санасына
дерт болып жабысып, ел iшiне iрiткi салды. XIX ғасырдың соңы – XX ... ... ... қоғамдық-саяси, құқықтық ой-пiкiр осы мәселеге ерекше
көңiл аударды. Ы.Алтынсарин, Абай, Р.Мәсреков, Б.Сыртанов, А.Байтұрсынов,
Әлихан Бөкейханов ... ... iрi ... орыс билiгi енгiзген
басқару жүйесiн ... ... ... XX ... ... ... кешкен iрi
қоғам қайраткерi және реформатор, демократ Барлыбек ... ... ... ... ... ... сынға алып былай деп
жазған едi: «Жақ, жақ болып, шарт-шұрт қамшыласып ... ... ... өзiне тиiстi адамды қойғысы келедi. Қазақтың ... аса ... ... келедi. Әншейiнде болыстан күнде ... ... ... сайлауда құтырып кетiп, алым алады, бiрақ болыс ... ... һәм сол ... ақша ... ... өздерi соңынан
болыстан көредi қорлықты, төрт есе ... ... ... ... ... қорлығы сондай, алады бiр күн де болса алып қалайын деп. Қайсыбiр
елубасылар бiреуiнен алып ... ... ... ... алады, тасын салады,
қай көп бергенге не бәрiне де салады.. болыстары ертегiдегi ... ... дүре ... дүре ... бiлгенiн қылып жүредi, қарсы
тұратын ешкiм жоқ. Ұлықтық һәм болыстықты ... ... ... ... ... бұлардың бәрi қазақты болыстыққа таластырады». [32]
Аталмыш көрiнiстер сайлау сайын, оның соңынан да әрбiр елдi ... ... ... ... ... қайталану арқылы заңдылығының бiр
көрiнiсi ретiнде танылды. Жiк-жiк, партия болып таласу ... ... және ... ... ... ... ... қарсы емес, керiсiнше
өздерiнiң өздерiмен таласуына, қырылысуына итермеледi. Тiптi ... ... мен жеке ... ... ... ... қолдан
келген барлық жамандықтарды iстеудi дағдыға айналдырған. Қазақстанның саяси
жүйесiн молынан зерттеген Қ.Жиреншин былай деп жазды: ... ... ... ... ... борьбой. До и после
выборов высшие власти ... ... были ... ... ... ... лиц, ... те или иные выборные должности ... ... ... ... в своих корыстных, чистолюбивых устремлениях.. новое
административно-территориальное деление, ... по ... ... в ... мере не ... ... ... делению
казахского общества. Теперь мелкие роды были вынуждены ... в ... ... а ... т.к. юрты свыше 2000
выделялись в другие волости... в ... ... ... не одно ... не один род, а ... ... в результате чего перед выборами всегда
обострялось групповая борьба за власть”[27, с126].
1867-68 жылдарға қабылданған ... ... ... жаңа сот ... Жаңа ... ... бойынша ендiгi кезде қазақтар өздерiнiң
iстеген қылмыстары үшiн әскери, ... ... ... және ... ... ... тартылатын болды. Әскери сот алдында қазақтар сатқындық,
билiкке қарсылық бiлдiру және ... ... ... ... ... ... ... жасау, телеграф жүйесiн iстен шығару, лауазымды
адамдарды өлтiру сияқты қылмыстар үшiн жауаптарға тартылды.
Империяның жалпы қылмыстық заңдарымен кiсi ... ... ... керуендерiне шабуыл жасау, басқа елге қашып кету, өртеу, ... ... және ... ... саласында қызмет атқаратын
чиновниктер жауапқа тартылды. Ал, ... ... ... ... ... ... Сот билiгiнiң органдары болып Басқарушы ... ... ... ... және уезд ... ... судьялары мировой судьялардың мiндеттерiн атқарды. Олардың
қылмыстық iстер бойынша сөгiс, ескерту, үш күн ... ... алу ... ... ... айып ... ... қайта қарауды талап етпедi.
Азаматтық iстердi қарауда сот 2 мың ... ... ... шектеледi.
Облыстық басқарма Ресейдiң заңдарын басшылыққа алып, қылмыстық ... ... ... ... шеңберiне қызмет атқарды және
барлық уезд судьяларының қызметтерiн бақылады. Әскери ... ... ... ... қарсы шығу, почта және әскери көлiктерге шабуыл
жасау, християндар мен лауазымды адамдарды өлтiру сияқты ... ... ... ... ...... ... тiкелей халық сотына
жүктелдi. Халық сотына сайланатын билер 25 ... ... ... ... ... ие ... ... билер губернатормен бекiтiлдi.
Билер қараған iстiң талаптары қанағаттандырылған мөлшердiң бiрден ... ... ... алу ... ие ... ... ... структурасы үш
инстанциядан қалыптасты: 1. 300 рубльге дейiнгi (15 ат, немесе 150 ... жеке би ... ... ... 2. ... ... билерi 500
рубльге дейiнгi (25 ат, немесе 250 қой) iс бойынша. 3. ... ... уезд ... орналасқан бiрнеше болыстар арасындағы болған дауларды
қараулары. Төтенше ... уезд ... ... ... ... ... қайта қарауды талап етпейтiн болған.
Патша өкiметi билер сотының құқықтары мен құзырларын барлық ... ... күш ... мағынасы зор азаматық және қылмыстық iстердi
орыс сотына бердi. Халық соты хандық ... ... ... және ... ... ... айырылып, патша өкiметiнiң
чиновниктерiмен, болыстарымен ауыз жаласып, ... ... ... пен ... ... пен ... ... соты орыс әдiл
сотының Қазақстандағы ұсқынсыз, әдiлеттен жұрдай, тек ақша ... ... ... қазақ қоғамын, iшкi жағдайларын шиеленiстерге ұшыратып
ғана қоймай, халықтың ... ... ... ... мен ... итермеледi. Тiптi, әдiлетсiздiктен ушыққан топ, рулар бiр
бiрiне ... ... ... ... ... ... Бұл ... тек қана қайраткерлерi ғана жан дауыстарымен жазып
ғана қоймай, сонымен бiрге орыс ... мен ... де ... ... ... ... ... өмiрiн жақсы бiлген сол ... ... ... ... ... ... В.Остафьев деген
былай деп атап көрсеттi: ,,Каждый богатый киргиз добивается ... при этом ... ... ... и ... в ход все
воможные подкупы, общения и угрозы. На все должности .. лица не выбираются,
а скорее ... ... ... [33, ... сотындағы жаппай орын алған әдiлетсiздiкпен парақорлық туралы
,,Айқап”, ,,Қазақ”, ,,Қазақстан” сияқты ... көп ... ... ... Сол ... iрi ... тұнғыш университеттiк бiлiм алған
заңгерлерiмiздiң бiрi Бақытжан Қаратаев патша ... ... ... ... ... ... ... iс қаралатын сот құру қажеттiлiгiн
үлкен мәселе етiп, ... ... ... ... ... ... халық
әдет деп жүргiзiлген сот закондарының әлде қашан мезгiлi өтiп кеткен..
Бұкiл қазақ халқы әлдеқашан ... ... осы ... ... ... ... Ол ... осы күндерде нақ шын әдiлет жоқ. Әдет орнын әлде ... ... ... қапалы жүрген адамдардың қалғанын iстеу қалған .. қазақ халқына
осы қалыптан құтылу үшiн ... ... ... ұстау керек болып тұр һәм
тiршiлiк ағымы сол жолды ұсынып ... ... ... барлық нормаларына қазақ халқын қанауға және адам
құқықтарын ... ... ... атап ... жөн. ... ... қазақтардың құқықтары ,,шектеулi” деп жазылмағанымен империялық
орталық саясат әлеуметтiк тәжiрибеде ... ... ... Орыс ... ... аударылып келгендер әрқашан жергiлiктi халықтан жоғары, «мәртебелi»
болып ... ... ... ... ... осы ... туралы
мынандай пiкiр айтты: ,,Убежденные в полной безнаказанности колониальные
чиновники чуствовали себя ... ... и не ... ... ... еще более жесткие, чем законом признанные, обеспечивавшие ... и ... Так, ... ... ... ... ... рапоряжение о том, чтобы казахи слезали с лошадей и снимали
шапки при встерече со всеми ... и ... Хотя это ... царскому законодательству, оно было узаконено администрацией
и действаволо вплоть до падения ... ... с ... не ... ... на действия местных чиновников было установлено, что жалобы ... в ... ... ... ... ... [31, с20].
Былайша айтқанда әрбiр уезд бастықтары өздерi билiк жүргiзген әкiмшiлiк
територияларында ,,мемлекет деген мен” ... ... ... ...... ... ... Тiптi, Жетiсу облысының
орталығы ... ... ... қаласында орналасқан ресторандар ... ... ... ... ... ... ,,иттер мен
қазақтарға кiруге тыйым салынады” [35, 11б] ... ... ... ... едi. Мемлекеттiлiктен барлық саяси-құықтық ауыртпашылықты басынан
кешiрiп жатқан қазақ халқының жағдайы өте ауыр ... ... ... ... ... және ... ... бостандықтан айрылған жергiлiктi
халықтың болашағы тiптi жойылып кету қаупiн төндiрдi. Осыған орай зерттеушi
Шафироның мына пiкiрiне ... ... ... ,,Не греша против
действительности можно ... что ... ... ... ... трудящихся судьбу американских индейцев” [36, с50]. Ал, дала
генерал-губернаторының бiр баяндама ... ,,бұл ... ... ... мүлдем ада жартылай жабайы көшпендiлер өмiр ... 22б] , - деп ... ... адам ұғымына жат, сана мүлдем
қабылдамайтын пiкiрдi ашықтан-ашық бiлдiрген.
Қорыта айтқанда ... XIX ... соңы XX ... ... ... ... және саяси-құқықтық жағдайлары өте
мүшкiл халде болды. Орыс бюрократиясының шексiз билiк ... ... ... зардаптарынан тiкелей туындаған ... пен ... ... ... ... мен жан ... ... езгi қазақ қоғамын
өрмекшiше торлап, қанды шеңгелiнде ұстады. Бiрақ, қоғамдық-саяси, құқықтық
ой-пiкiр ой-пiкiр қандай болған жағдайда да ... пен ... ... ... ... идеялары ащы дауыспен көтерiп жатты.
Бірақ, қаншама отарлық саясат қазақ халқына зардаптар мен ұлттық езгі
енгізгенмен Ресейдің демократиялық ... ... ... қоғамына әсерін ... ... жоқ. Атап ... Н.Добролюбовтың, А.Герценнің және басқа да көптеген
азаттық идеяның жаршылары болған орыс ойшылдарының саяси-құқықтық ... ... келе ... ... ... ... жағынан қалыптасуына
үлкен әсер еткені хақ. Осы мәселе туралы көрнекті ... ... ... тұжырым жасайды: «Патша әкімшілігінің отаршылдық
езгісі, қазақтардың шұрайлы жерлерін тартып ... ... ... ... жоюы және Қазақстанды отаршылдық басқару объектісіне
айналдыруы – осының барлығы ешқандай ... таба ... ... Ресей
тарапынан Қазақстанға әсерін тигізген, жоғары экономикалық және мәдени даму
деңгейінен өтіп кете ... ... ... ... ... ... орыс ... жетістігімен, экономикалық қызметпен қарым
қатынаста болды. Басқаша сөзбен айтқанда Қазақстанның ... ... ... бағалауға болмайды, оның жақсы және жаман жақтарын тұтастай алып
қарау керек»[38, 215б].
XIX ғасырда өмір сүрген ... ... ... ... белгілі
қайраткер Мақаш Бекмұхамедов орыс мәдениетінің ... ... ... және ... ... ... ролі туралы 1894 жылы
«Астраханская ведомость» деген басылымда былай деп ... ... ... ... ... ...... юношества,
следует помнить, что на этом поприще бесспорно занимает первое место знание
русского языка в такой ... ... им ... ... ... ... мое в этом и не ... никакого пояснения, как неоспоримая
истина, но для ... ... в ... моих собратьев я должен
напомнить, что на ... ... ... ... ... мы ... счастье числиться членами. Законы государственные писаны
исключительно по-русски и, наконец, он – язык ... ... а ... всего, как это доступность для нас этого богатейшего языка. Не
требуется глубокого ума сказать с ... ... что ... есть знание,
а закон-правило жизни,-следовательно изучение русского языка есть средство
жизни и ... ... ... ... ... мен ... оның
ғалымдарының Қазақстанды зерттеуде жазған құнды еңбектері осы ... ... ... ... көздері ретінде танылады Қазан төңкерісіне дейінгі
қазақ тарихын, ... ... ... ... ... зерттеушілерінің жазған ... ... кете ... ... ... П.П.Румянцев, П.И.Рычков,
Н.П.Рычков, В.В.Вельяминов-Зернов, И.Казанцев, И.С.Иванов, ... ... ... ... ... ... А.И.Мякутин, Д.Я.Самоквасов сыяқты көптеген орыс саяхатшылары мен
зерттеушілері қазақ халқының тарихын, әзет-ғурлын зерттеуде құнды еңбектер
қалдырды. Орыс ... ... ... ... ... олардың
қазақтар туралы жазып, қалдырып кеткен еңбектері. Тіпті Шоқан Уәлиханов,
Абай ... ... ... ... орыс ... ... саяси-құқықтық көзқарастары биік дәрежеге көтерілді. Біз ... езгі мен ... ... ... ... ... ... өзінің ықпалын тигізбей қойған жоқ. Қазірде Ресейдің ... ... ... ... ... ... Қазақстан
Ресеймен мәңгілік озақ туралы шарт жасасты.
§2. ... ... ... орыс ... қарсаңындағы
Қазақстандағы саяси-құқықтық ой-пiкiрдiң мазмұны және негiзгi идеялары
Қайсы бiр халықтың қоғамдық саяси және құқықтық ой-пiкiрiнiң ... ... ... және субъективтiк факторларға байланысты ... ... ... ... барып халықтың санасымен не қабылданады,
не қабылданбайды. Идеяның пайда болуы негiзiнде экономикалық ... ... даму ... ... ... ... ... заманның таланттарынан туындағанмен қоғамның, ... даму ... ... ... ... жаңа ... жобаларына сәуле түсiредi. Н.Макиавеллидiң саяси-құқықтық
идеялары ... орта ... ... ... ... ... жүйесiнiң жемiсi ретiнде пайда болған көрегендiк
идеялары қазiр де мемлекеттi нығайтуда қажеттi. Абай да сол сияқты. ... ... ... ... қай жан ... ... күйлемек,
Замана оны илемек [40, 287б],
Қазақстандағы XIX ғасырдың соңы – XX ғасырдың бас кезеңiндегi ... және ... ... қоғамдық-саяси ой-пiкiрден де өзiнiң шынайы
көрiнiс идеялық тұжырым, көзқарас, сын мағанасында ... ... ... ... кәусар бұлағынан нәр алып, тәуелсiздiк үшiн жан аямай,
қасық қаны қалғанша күрескен қазақ халқы өзiнiң тарихының жаңа ... ... алып және ... ... қару алып ... ... керiсiнше
ағартушылық пен бiлiм арқылы қазақ қоғамын дамытып, халықтың рухани
санасына ... егу ... ... ... ... тұру ... ... ретiнде қабылдады.
Жалпы қарағанда XIX ғасырда қалыптасқан саяси-құқықтық ой-пiкiрдiң
негiзгi мазмұны, идеялық ... ... ... ... ... ... Алтынсарин, Абай сияқты ойшылдардың реформаторлық
көзқарастарымен айшықталып, ... ... ... ие ... Бұл
қайраткерлердiң саяси-құқықтық көзқарастары тарихи-құқықтық әдебиеттер мен
зерттеулерде молынан және жан-жақты зерттелдi [41].
XIX ... ... ... ... ... ... баға бередi: ,, ... Ресейдiң қазақ жерiн отарлау мен ... ... ... бағытталған идеялар болса, екiншiсi – керiсiнше, орыс
мемлекетiнiң оның озық-ойлы тiкелей ... ... ... және ... ... қалыптасып, өзiнiң
прогрессивтiк мағынада жемiсiн ... едi , [42, 12б] Шын ... ... ... ... деп қабылдаймыз.
XIX ғасырдың соңы 1905 ... ... орыс ... ... саяси-құқықтық ой-пiкiрдiң мазмұны мен негiзгi идеяларына зер
салып қарайтын болсақ, екi бағыт қалыптасқанын аңғарамыз. Бiрiншi идеялық
ағым Шортанбай, ... ... ... ойшылдар көтерген отаршылдық саясатының
зардаптары және оған қарсы тұруға шақыру арқылы ... ... ... ұрығын себу. Орыс мәдениетiн жас кезiнен санаға
сiңiрiп өскен Шоқан Уалиханов патша ... ... ... ... мүлдем қарсы жасалған реформаларын ... ... ... ... және сот ... ... қорғай бiлдi. ,,Өзiне етене таныс,
сонымен тәрбиеленiп, өсiп-өнген заң ғана халық үшiн ... ... Бұл ... ... болғанымен, сырттан телiген немесе жоғарыдан ұсынылған
заңнан гөрi оған етене жақын, түсiнiктi де айқын екенiне ешқандай да ... [43, 87б] - деп атап ... ... Шоқан Уалиханов. Ойшылдың бұл
идеясы ... ... 1867-68 ... ... ... енгiзген
әкiмшiлiк басқару жүйесiне қарсы бағытталды. Бiрақ, Шоқан Уалихановтың бұл
тұжырымдары мен идеялары ... ... ... ... ... сiңiп,
қоғамдық пiкiрде теория ретiнде орныққан жоқ. Себебi ойшылдың ... ... ... ... ... ... ... қойды. К.Маркс айтқандай,
идея тек бұқара халықтың санасына сiңгенде ғана ... ... ... байланысты 1905-1907 жылғы орыс ... ... ... ... ... идея ... ұлттық езгiге қарсы қалыптасты, структурасының мәнi ханды
дәуiр кезiнде қалыптасқан ұлттық мемлекеттiк пен құқықтық ... ... ... ... ... ояту ... Осы ... Шортанбай Қанаев (1818-1881),
Дулат Бабатаев (1802-1874), Мұрат Мөңкеұлы (1843-1906) сияқты ойшыл-ақындар
орыс империясының қазақ даласындағы экспанциясын ... ... ... ... ... пен ... көкседi. Бiрақ, коммунистiк-
тоталитарлық жүйе ... ... ... ... ... ... тыйым
салынады, ал басылған кейбiр философиялық әдебиеттер мен ... ... ... ... мен ... ... прогреске сенiмсiздiкпен қарады деп бағалады. Атап айтқанда
кеңес дәуiрiнiң философтарының бiрi ... ... деп ... сохранить в неприкосновенности дедовские обычаи и порядки, они
усматривали во всем ... ... ... ... ,,над ... ... ... Но они были бессильны
помешать объективному ходу ... Свое ... и ... ... эта часть казахских феодалов выражала лишь в ... [44, с87] ... ... ... ... Дулат және Мұрат
сияқты ойшыл ақындардың саяси-құқықтық көзқарастарын тек ... ... ... олардың терең ойларын, бостандық пен теңдiктi аңсаған
идеяларын жоққа шығарып бақты, ... ... қол ... отар ... ... ... ең ... шарты деп таныды.
Шортанбай, Дулат және Мұрат өз заманының, ... ... ... ... ... ... саясат дәрежесiнде талан-таражға салып жатқан сұрқия
әрекеттерiн көрегендiлiк ... сезе ... Орыс ... ... ... ... жасап отырған iстерiнiң, қызметтерiнiң зардаптарын
көрiп iс жүзiне ... ... ... ... бiр ... ... жау ... жаман табынды.
Көдесi қалың Арқаңыз
Ақ шөбiн қимай бағынды,
Бағынғанның ... ... ... ... ... үмiт ... құда, досыңнан.
Мұнан қатты не болсын,
Өмiр менен осыдан[45, 14-15бб].
Сонымен қатар Шортанбай патша ... ... ... ... енгiзген ,,Уақытша ... ... ... ... ... ... нормаларын қатаң сынға алып өлең мағынасымен
мынандай пiкiр бiлдiредi:
Жандарал болды ұлығың,
Майыр болды сыйынғаның
Айрылмайтұғын дерт болды,
Кедейге ... ... ... ... ... ... ... үйiңдей.
Абақты тұр қасыңда
Қазылған қара көрiңдей![45, 18б].
Отарлық саясат пен басып-жаншулық ... ... сан ... бойы
қалыптасқан әдет-ғұрпы мен ұлы Даланың ... ... ... ... ... хан заманынан құқық норма ретiнде қабылданған
қонақжайлылылық, асар, ... ... ... [46, 72-75бб] сияқты
гуманистiк-қауымдық қағидаларының ... ... ... ... ... ... ... өзiнiң жан күйзелiсiн бiлдiредi. Себебi,
,,көшпелi қазақ ... ... ... нормалары көшпелi
қоғамның өндiрiстiк тәсiлдерiнiң жемiсi, әлеуметтiк және мүдде арақатынасын
орнықты дәрежеде қаматамасыз ету ... ” [46, 71б] - деп ... ... Мiне, ... осы ... өте жақсы түсiнгендiктен қауымдық
демократияның ... ... ... кең етек ... ... ... былай деп жазды:
Уәлiден кеттi керемет,
Патшадан кеттi ғадiлет,
Ауыр заман таянды.
Бұл ... ... ... ... ... егесiп,
Қыз туады анаменен теңдесiп,
Баласы кеттi тыюдан.
Масқаралар таймайды
Жас сыйласып тұрудан
Адал зада ... ... ... [45, ... мемлекеттiлiгiнiң тәуелсiздiгiнiң жойылуынан ұлт ... ... ... ... мен сот ... ... ... енуiн Шортанбай орыс мемлекетiнiң ... ... ... оның ... ... және әлеуметтiк зардаптары
ретiнде бағалайды. Осыған орай ол ,,ендi не iстеу ... ... ... ... ... ... байлардың әдет-ғұрып
заңдарына берiк болуды насихаттайды, талап етедi және дiнге берiк ... оның ... ... ... тәрбиелiк мағынасына мемлекеттi
нығайтудағы ролiне сенiммен қарайды. Оның ойынша дiн отарлық саясатқа қарсы
тұрудың iргетасы. Осыған байланысты дiн ... ... ... ... ... мына ... айқындайды:
Медресi, мешiт салдырып,
Муфтиге берсең балаңды,
Азан, тәкбiр айттырып,
Мешiтке қойсаң молдаңды,
Сираттың желi соққанда,
Ораза-намаз панаң-ды.
------------------------
Құдайдан қорыққан мұсылман
Күнәдан ерте сақтаған
Әр бiр айы пiр ... ... ... ахыр ... [45, 24б].
Философиялық мағынада Шортанбайдың көзқарастары мынандай сипатта
бағаланды: ,,...ақын ер басына күн ... бұта түбi үй ... ... Олай деудiң себебi, қазақ халқы хандығынан, яғни ... ... ... басы ... ... ... ... Егемендiгiнен, елдiгiнен айырылған халқын көре тұра, ақын неге
зарланбайды ?!
Бұл отаршылыққа ... ... ... саяси, рухани наразылық едi.
Сондықтан Шортанбайды бар бiтiм – болмысымен, ұлығымен тану бүгiнгi күндерi
ғана мүмкiн болып отыр” [47, ... ... ... ... ... Дулат Бабатайұлының саяси-
құқықтық идеялары қоғамдық ой-пiкiрдi дамытуға үлкен үлес ... ... өлең ... берiлген идеялары Қазақстанның XIX
ғасырда дамыған саяси-құықтық ой-пiкiрдiң ажырамас бөлiгi. Ойшыл Шортанбай
сияқты қазақ ... ... ... көре ... ... ... тетiктерiн қарастырады. Зерттеушi Қ.Алпысбаевтың пiкiрi ... ... сан ... ... замандардан берi келе жатқан
жыраулық өнерден тамыр тартқан шығармашылылығы ... ... соны ... Абай ... үлгi, ықпал боларлық жаңа поэзия жасады... өзiнiң
шығармаларында ... бұрын – соңды ... тың ... ... ... ... ... ... салып жатқан уақытты өз көзiмен көрген
Дулат – ... ... сол ... ... ... өрнектi көркем сөзбен
кестелеген сол дәуiр туғызған зар ... ... ... өкiлi. Ол
отаршылдыққа қарсы алғаш үн қатқан қазақ ... ... ... рет ... ... ... ақын. Отаршылдықты, жергiлiктi әкiмдердiң халықты қан
қақсатып отырған қылықтарын, ... ... ... ... ... үн ... бойына қуат, ойына қанат бiтiруге күш салды, шерлi-
шерменде болғандарға дем бердi, оларды рухтануға ... ... ... көзқарастарында Ресей империясының қазақ
даласын отарлап, оның тiлiн, дiнiн, ... мен ... ... ... ... ... қимыл-әрекеттерiн реалистiк мағынада, жан
даусымен ... ... ... ... ... ал да, ... бер”
саясатын жақсы түсiнiп ғана қойған жоқ, сонымен қатар бүкiл қазақ ... ... ... ... ... санасының азғындыққа ұшырап бара
жатқанын көрiп, оған қарсы тұрудың шараларын қарастырды. Бiр шумақтарында:
Елiн сатып шен алған,
Өлекседен жем ... ... кең ... ... ... кем ... қылығы.
Елге iстеген былығы,
Парақор би мен ұлығы
Ұйықтасам кiрiп түсiме,
Азғын елдiң iшiнде
Дулат сынды сорлыда
Ұйқы, ... ... ма? [49] - деп ... реформалардың
нәтижесiн қатаң сынға алады және халқын күреске, қарсылық көрсетуге
шақырады. Дулаттың қазақ ағартушыларынан айырмашылығы да ... ... деп ... ұран ... мен ... сәнi ... ... алмаса,
Тура жолға күймесе,
Ыстығына күймесе,
Суығына тоңбаса.
Батырлықтың сәнi жоқ
Елiрген тұлпар ерттелiп,
Толғауыл найза қолға алып
Тұйғын құстай толғанып
Сары садақ асынып,
Егескен ... ... ... ... егер дауынан
Тұтамдап оқ тонбаса [49].
Байқап қарасақ, мұндай ,,жауды қашырып” деген тұжырымдарда ... ... ... ... болмайды. Бұл жерде ,,жау” орыс империясы және оның
қазақ халқына қарсы жүргiзiп отырған отарлық ... ... ... да
күмән туғызбайды. Дулаттың саяси-құқықтық көзқарастарындағы барлық ... ... орыс ... ... ... ... тартып алуынан туындайды.
Оның ойынша жерден айырылу ... ... ... ... ... ... ... өзiнiң 1880 жылы ,,өсиетнама” деген
атпен басылып ... ... ... ... орыс ... жердi
меншiгiне айналдырудың салдарынан рулық, қауымдастық ... және ... ... ... ... әдеттiк құқық жүйелерде және
билер институтындағы ... ... ... ... ... моральдық құндылықтардың дағдарысқа ұшырап жатқанын ашына айтады:
* ,,Жер кiмдiкi? ”* дегенге
Аға ... ... ... ... өрiс ... ... ... кеттi, бәтуа
Құт-берекең арылды.
Ағайын араз болған соң,
Ел енiге жарылды
Қарайласпай жоғыңа
Көре алмай күндеп барыңды.
------------------------
Биiң болды парақор,
Антты судай сiмiрiп,
Көз қысып, ернiн жымырып,
Бәтуа жоқ, ... ... ылғи ... ... ... ... ұстар ерiң қалмады,
Шерге айналды арманы.
Аш бүйiрiңнен қаралып,
Орыстың салған қармағы.
Бара жер, басар тауың жоқ,
Тайы болдың таңбалы [50].
Осындай саяси мәнi бар ... ... ... қазақ халқының енжар,
орыс мемлекетiнiң барлық саясатын ... оған ... ... ... ... ... ел, халық болып қарсы тұруға шақырады. Олай болмаған
жағдайда болашақта қазақ ... ... ... дiлiнен айырылып, мүлдем
орыстануға бара жатқанын жан айғайымен дәлеледейдi:
Ойланбайсың бiреуiң
Ендi алмаған нең қалды
О, бұл күнiң де күн екен
Ендiгi ... мұң ... арты ... ... жыр ... ... қалып сұм болар.
Жерiңдi алар тiлiктеп,
Мұшеңдi санар жiлiктеп.
Ел қамын жеген ерiңдi
Қойдай сояр ... ... ... ... ... ... енген Қазақстан барлық
ауыртпашылықты, құқықтық эксперименттердi, ұлттық ... ... өз ... ... ... ғана ... сонымен қатар орыс
мемлекетiнiң бюрократиясы мен жағымсыз жақтары мәңгүрттiк мiнез-құлықты,
құлдық сананы ... ... ... ... ... ... мемлекетi тарапынан да iс жүзiне асырылды, орыстандыру
саясаты қарқындап жүргiзiлдi, ұлттық ... ... ... ... ... халге жеттi 700 қазақ мектебi жабылды. Ойшылдың ұлтын орыс
экспанциясына қарсы тұруға шақырған идеялары бүгiнгi күнi де ... ... ... сияқты ұлттың тiлiне, дiлiне, дiнiне
қара түнек түсiретiн, ұлтсыздануға жол ашатын ... ... ... ... күрес құралы сияқты.
Зерттеушi М.Мырзахметов Дулат шығармашылығының саяси ... ... ... ... баға ... ... творчестовосының басты ой
сарыны мен өзектi тақырыптары сол ... ... өмiр ... ... ... жатқан құбылыстар болатын-ды. өйткенi отаршылдық
мүдденi көздей отырып, ерiксiз сырттан танылған ... ел билеу жүйесi ... ... өмiр ... ... ақын ... тақырыптары да осы
шындыққа орай туындап жатты. Өйткенi бұл ... ... ... тарихында
аталып жүргендей Россия патшалығы тарапынан қазақ даласын отарлау соғысы
жүргiзiлiп жатқан ... шақ ... ... ... ... ... сын
нысанасына алынатын қазақ атқа мiнерлерiнiң (ұлттық бюрократия – Н.Б.)
жаңадан пайда болған типтерi де дәл аға ... жүйе ... ... ... құбылыстар екенiн айна-қатесiз танимыз” [51].
1905-1907 ... ... орыс ... дейiнгi кезеңде Дулат
Шортанбай сияқты ойшылдардың сапынан Мұрат Мөңкеұлы да ерекше орын ... ... ... идеялары Шортанбай және Дулат сияқты
ойшылдарға қарағанда өткiрiрек болып, орыс ... ... ... ... ... ... ... яғни XIX ғасырдың соңында өзiнiң ой елегiнен өткiздi, шиелiнiстердiң
зардаптарына қатаң сын айтты. Мұраттың ең негiзгi, орталық идеясы – ... ... ... ... ... қазақ жерiне баса-көктеп кiрiп,
пайдаланып отырған жерлерiн тартып алуы. Осы мәселе Қазақстандағы ... ... ... ... саяси-құқықтық мәселе ретiнде
көтередi. Бiр өлеңiнде ол былай деп ... ... ... ... салғаны.
Жайықты тартып алғаны-
Жағаға қолды салғаны.
Ойылды тартып алғаны-
Ойдағысы болғаны.
Маңғыс таудың үштүбек
Оны дағы алғаны [52, 146б].
Сонымен қатар ойшыл жердi тартып ... ... ... ... жемiсi ретiнде көшпелi қазақ қоғамындағы қара қылды қақ жарған
әдiлеттi және ... ... ... ... ... ... орыстың бюрократиялық мемлекеттiк басқару аппаратының
парақорлық, ... ... ... ... ... ... ... сынға алады. Бидiң әдiлетсiздiктен айырылуын және басқару
жүйеге, әдiлсот iсiн iс ... ... ... ... жергiлiктi
органдарының қалауымен болған шала сауатты адамдардың тартылуын өте қауiптi
екенiн дәлелдедi. Шешен, ел арасынан суырылып шыққан дарынды дара ... ... ... ... ... биледi бiр сымпыс,
Екi бұты таралған
-------------------
Замана қайтiп түзелсiн:
Қоңсыдан туған би болды
Бұ сықылды күй ... ... таң ... кiсi хан ... ... ... ... нар болды, [52, 147-148бб] - деп ... ... ... ... ... ... ... ,,Ресей
құрамына кiргеннен кейiн, әсiресе 1867-68 жылдары қабылданған ,,Уақытша
ережелер” қазақ ... ... ... ... ... ... үш жыл мерзiмге сайлауды ... ... ... соты деп
аталғандардың құрамына ендi шешендiк ... ... ... ... ауыз ... парақор алаяқтар жаңбырдан соң өскен саңырау
құлақтарша көбейiп, шен, ... үшiн ... орыс ... ұлт ... ... Түрмесi, жазалау органдары болмаса да,
бiр ... ... да ... ... ... ... әдiлдiктiң
нағыз парасаттылығын танытқан және тек қана ,,... жеке беделге негiзделген»
туа бiткен шешен билер қазақ қоғамының басқару ... ... ... ... бұл ... тек саяси-құқықтық қатынастарға ғана емес, сонымен
қатар қазақ халқының моральдық, рухани санасына керiтартпалық, ... ... де өз ... ... ... ... этнос мәдениетiнiң
ғасырлар бойы, эволюциялық дамудың нәтижесiнде ... ... ... ... ... ... қоғамның барлық
қатынастарын нақтылы ... хақ. ... ... атап көрсеткендей
,,халқымыздың этностық санасына жасанды бұл процесс ... тосқауыл болды,
рухани, құқықтық өмiрiмiзде орны ... ... ... ... 44б].
Мұрат осындай көрiнiстердi дер кезiнде байқап қана қойған жоқ, ... оның ... ... ... ... Бiр ... ... деп қорытынды пiкiр айтты:
Адамның азған белгiсi:
Екi кiсi дауласса,
Тату бол деп айтпайды.
Арасынан пара алған
Мұсылманның ... ... ... ... ... жараннан
Атқа мiнген жiгiтке
Қалмады нәрсе қарардан,
Қайыр кетiп қазаннан,
Қуат кетiп азаннан [52, ... ... ... ... тiптi ... ... Қазақстанның
саяси-құқықтық дамуының бүгiнгi мәселелерiмен де тығыз ... ... ... ... ... империясының дiни миссионерлерiнiң қазақ
халқын шоқындыру iсiне бел шешiп кiрiскен белсендi әрекеттерiн ... ... ... ... ... аралап
Бiр пәледен мың пәле
Өсiп бiр кеттi балалап [52, 148б].
Мұраттың мұндай көрегендiк жоймағандығын ... ... күнi ... ... байқаймыз. Бұгiнгi күнге дейiн бiздiң ... ... дiни ... ... дiни ағымдарын белсендi түрде халық
арасында насихаттауда [53, 29б]. ... ... ... ... ... атты ... бағдарламасы Қазақстан жерiнде өздерiнiң
мiндеттерiн былай деп ... : ... ... ... ... народов
Казахстана... достич полной Евангелизации страны (Казахстана) к 2010
году... Донести Царство Божие в эко ... ... ... ... ... ... ” [53, 29б]. Мiне, ойшыл Мұраттың XIX ... ... ... ... ... ... ... келiп
отырғанына қайран қаламыз. Асқан көрегендiлiктiң белгiсi.
Жоғарыда көрсетiлгендей, Бiрiншi орыс революциясына дейiнгi мерзiмде
Шортанбай, ... ... ... ... ... саяси-құқықтық
идеяларымен қатар Европа, Орыс ... мен ... ... да ... жоғарғы оқу орындары мен университеттерде бiлiм ... ... ... еңбектерiнен көрiнiс бердi. Олар ... ... ... Абай ... ... ... ... пен реформаторлық қозғалыстардың Ресей мәдениетi арқылы келетiнiн
тiлге тиек еттi. ... ... ... түлегi, көрнектi
реформатор, демократ” [17] Барлыбек Сыртанов осы ... ... ... ... ... көресiң қазақ қараңғы адамдар. Егер ... ... бұл күнi ... ... халықтар қазақтардай Ғылым, бiлiмнен қашып
жүрсе, бұл кезде оларда ... ... ... ... темiр жол,
параход һәм өзге ғылым, бiлiмнен шығарғандар жоқ ... едi. ... ... ... жүн-жұрқамыздан қымбат, жақсы нәрселер-шұға былғары iстеп
өз еркiмен дүние айналып жол ... ... ... өтiп ... ... ... от ... кемесiне мiнiп даладан,
таудан, судан өтiп жүргенде, ақ патшаның күшiмен алғандай, жер ... олар ... ... бiз ... ... ... бiрiн де ұқпаймыз.
Бiрақ, ойлаймын, күшi iлгерi бiлiмге ... ... деп. Бiз ... ... ... деп ... едiк, кереметпен болғандай күнбатыстан
орыс келiп, бiздi өзiнiң қуатты қол ... ... ... ... ... ... орыс мақалы. Ғылымның жарығының ... ... ... күшейдi ақылдың қуатымен, ғылымның табысымен рахатқа батып
жатыр. Оның алдында бәрi ... ... ... ... ... деп
қорықпайды”[17, 70-71бб].
Бұл жерде Барлыбек Сыртанов орысша оқып, алған ... ... ... екiсi ойы бары ... ... ... ... ұлы
Ф.Н.Достоевский, А.С.Пушкин, П.Чадаев, Н.Г.Чернышевский, Н.Добролюбов,
А.И.Герцен, ... ... ... ... көрнектi
өкiлдерiнiң идеяларынан сусынданған Барлыбек Сыртанов, Бақтыгерей Құлманов,
Жансұлтан Сейдалин, ... ... ... ... ... ... керi ... мүмкiн емес едi. Орыстың прогрессивтiк саяси-
құқықтық ой-пiкiрiнiң қағида, талаптарын қазақ ... ... ... Олар қызды сату, көпәйелалушылық, әмеңгерлiк, әйел теңсiздiгi т.б.
сол ... ... ... ... ... ... барлық мүмкiндiктердi пайдаланып уағыздады.
Тұрар Рысқұлов 1926 ,,Советская степь” ... осы ... ... ... ... бiлдiрдi: ,,До революции 1905 г. среди
казахского населения можно было отличать два вида ... ... из ... ... ... в ... ... как Чокан
Валиханов, Ыбырай Алтынсарин и Гази Валиханов... стремиться при содействии
русской власти приблизить ... к ... ... ... же ... ... ... казахский народ путем рапространения
культуры мусульманского востока ” [54].
Байқап қарасақ, ... ... Орыс ... ... ... ... саяси-құқықтық идеяларының насихатталуымен
қатар мұсылман мәдениетi мен шарихат заңдарынан да кең өрiс ... ... ... ... Дулат, Мұраттар орыс империясының отарлық
саясатына қарсы тұрудың ең ... ... ... ... ... ... ... олар жалпылама мағынада ғана мәселе көтердi, ал арнайы
тектерiн концепция ... ... ... ... ... осы ... ... тарихи, тарихи-құқықтық әдебиеттеде жалпы шариғат заңдары
бекiткен исламның саяси-құқықтық идеологиясы қазақ қоғамының ой-пiкiрiнде
орын тептi ме, ... ... роль ... ... ... бiр ... ... айтқанда көрнектi заң ғылымының өкiлi академик С.З.Зиманов жалпы
қазақ қоғамында ислам дiнiнiң дәрменсiз хал кешкенi туралы ... деп ... ... имела весьма незначительное рапространение ... ... ... чем в среднеазиатских ханствах. Это обьяснялось
многими причинами. Отдаленность от центров ислама, кочевой образ ... ... на ... Казахстана крупных городов...
государствующей формы религии в обществе оставался шаманизм ... имел ... ... для ... ... на ... процессе, при
принятии присяги, символические приемы связанные с представлениями ... ... ... ... ... дула ... и т.п.) ... гораздо
большую силу и значимость, нежели присяга на ... ... ... ... ... ... ... тырысып,
Қазақстанда XIX ғасырдың соңында XX ғасырдың басында дiни ... ... ... сияқты төрт қоғамдық-саяси, құқықтық ағымдардың қалыптасқанын
дәлелдеп бағады [55, 203б]. Ал, ғалым Сейдiлда ... XX ... ... ой ... ... ... ... және ағартушы-
демократтық бағыт деп бағалап, Қ.Б.Бейсембиев көрсеткен ... ... ... ... ... ... дiни ағым Қазақстанның саяси-құқықтық ой-пiкiрiнде
арнайы түрде қалыптасып, кең көлемде өрiс жайып, ... ... ой ... алды деп айту ... ... Орыс революциясына дейiнгi қазақ
қоғамында шариғат заңдарынан бейхабар, құранның бiр-екi ... ... ... шала сауатты, дүмше молдалар ,,дiни идеологияны қалыптастырды”
деген пiкiрге сену қиын. Бiрақ, ... ... ... iрi дiн ... болмады деген пiкiрдi жоққа шығармайды. М.Ш.Көпеев, ... ... ... ... ... молдалар қазақ қоғамында
болған. Бiрақ, олардың дiни ... ... ... ... ... әсерi орасан зор болды деп айту қиын. Қазақ халқы ғасырлар бойы
қалыптасқан, дәстүр, әдет-ғұрып болып ... ... ... ... ... кештi. Сәкен Өзбекұлының пiкiрi бойынша ... ... ... ... ... бойы этникалық-нормативтiк
тәртiптердi қалыптастырып, оларды ... күш ... және жаза ... ... ... ... ... орындаумен қамтамасыз етiлiп отырды,
неге десек, жеке адам – ... ... жас ... ... ... ... Басқару мағынасында мұның
мазмұны көшпелi қоғамда моральдық билiк саяси, ... ... ... және ... биiк ... [46, ... ... пiкiрдi академик
С.З.Зимановта өзiнiң еңбектерiнде бiлдiредi: ,,Позиции ... ... и ... жизни, внутренних отношениях казахом были слабы и
ограничены. Религиозные деятели не занимали ведущего положения в ... них ... ... политика и власть, хотя попыток влиять на
них с их стороны было немало. ... ... ... ... ... из непосредственного контакта с явлением природы и
общества, занимали доминирующие ... в ... ... ... ... ... де Ресейдiң отарлық саясытына қарсы тұру идеясы қазақ
зиялыларының ой-пiкiрiнен еш ... тыс ... ... Бұл ... негiзiнде
қазақ қоғамында 1905-1907 жылдарда болған Бiрiншi Орыс революциясынан кейiн
,,Айқап” журналы және оның ... ... ... ... анық ... [9, ... Атап ... ,,Бақытжан
Қаратаев ,,Айқап” журналының төңiрегiнде топталған қайраткерлер мен бiрге
ислам дiнiн, ... ... ... және оны қазақ қоғамының
қатынастарын реттеу процесiне енгiзудi ... ... ... ... саясатына қарсы тұрарлық жалпы ұлттық-идеологиялық қару деп
таныды. Орыс ... ... ... ... ... ... түрде жүзеге асырып жатқан әрекеттердi өз көзiмен көрген ...... ... ... ... ... емес шаманы деген
дiнсiз халық. Оларды православныйға айналдыру биiк оңай” деп өкiметтi осы
сөзiмен ... тура ... Бұл ... елеусiз хал емес. Бұл өте
қорқынышты... мемлекет үшiн зиянды хал”,[9, ... - деп ... ... орыс ... дейiнгi Қазақстанның саяси-құқықтық ой-
пiкiрiнде жадидизм (жаңаша) қозғалысы бiршама дами бастады. ... ... ... ... ... ... ... Бақшасарай
қаласында ,,Тәржiман” газетi арқылы кең көлемде насихатталды. Жадидизм идея
ретiнде мұсылман ... тек дiни ... ғана ... ... ... ... қазақ тiлдерiн және европада оқытылатын ... ... ... ... ... ... заманның талаптарына сай келетiн бiлiм
арқылы халықтың саяси санасын ояту ... ... ... ... саясатына қарсы тұру мақсатын көздедi. Атап айтқанда ... ... ... ... «Орыс мұсылмандығы» (1881
жылы Бақшасарайда жарық көрген) атты еңбегінде түркі халықтарының мұңы мен
жоғын жоқтап, құнды ... ... Оның сол ... көтерген мәселелерін
қазақ зиялылары өте жақсы ... оның ... ... өте ... ... еңбегінде ол былай деп жазды: «Резюмируя высказанные нами
мысли относительно сближения мусульман с русскими и ... их ... мы ... эти ... в ... положениях: 1) незнание, отсюда
недоверие мешают ... ... ... ... с ... 2)
распространение отечествоведения и знания среди ... ... ... ... ... ... ... заведения не привлекают
даже одного из сотни мусульман высшего сословия, не говоря о прочих; ... ... в курс ... ... ... преподавание наук на
татарском языке,-то это облегчит доступ ... в ... ... ... ... для ... и ... поднимет умственный уровень
духовенства, ... ... и ... многие дурные предрассудки; 4)
облегчение условий печатного дела на ... ... ... ... ... ... ... между ними необходимые полезные и
практические ... ... ... ... и ... ... на ... наречиях; 5) было бы ... ... ... и ... в ... с ... населением иметь в судах
толковых штатных переводчиков, ... ... ... от ... потерь и
нередко несчастный, охлаждающих их к отечеству, и необходимые распоряжения
и извещения публиковать в ... ... при ... тексте с
переводчиком на туземный язык; и 6) от этих ... ни ... ... ни ... ... ... ... страдать не могут»
[57].
Мәселені осылай өткір көтере келе ол орыс империясының мұсылмандарына
жақын арада жақсылық әкеле қоймайтынына көзі ... ... ... ... ... ... отырғанын да жан дауысымен, ащына
жазады. ... ... ... ол мына ... баяндайды: «Не грустно
ли в самом деле,что русское господство не ... ... к ... ... ... ... новую жизнь, идей и стремления в область
русско-татарской мертвечины, не говоря уже о ... ... ... ... ... ... что при ... господстве пришли
в некоторый упадок и те средства ... ... ... ... их ... и письменностью» [57, c107].
Ысмаилбек Гаспринскийдің мұндай өткір де, батыр пікірлерін қазақ
зиялылары ту етіп ... ... ... ... ... ... ... журналы бұл іске еренше мән берген, оның
тұлғасын қазақ халқының ... ... ... ... ... Сералин оның өкіміне байланысты жазған мақаласында қайғылы хабар
туралы былайша мұңын білдіреді: ... ... бес ... дүниеден
қайтып, жұма күні он екінші сентябрьде көр несі ... Отыз бес ... ... ... Россия мұсылмандарына жолбасшы болып, ғылым шырағын
қолына алып, жұрттың ... ... ... ... келе ... бір ... ... серкемізден айрылдық... Россия қоластына қараған жырма миллион
мұсылмандар оқымыстыларының барлығына да Гаспринский ұстаз еді. Барлығы ... ... ... еді, ... еді, ... еді... Отыз бес жылдай тынбай,
жалықпай, шаршамай, ... ... ... еді. Бұл ... ... сол ... арқасында оянып, осы күнгі қалыпқа келіп отыр...
біз бұрын жансыз өлі кеуде едік, Гаспринский бізге жан біктірді, өлі ... ... ... үшін оны біз ... заманда ұмытатұғынемеспіз... 1892-
інші жылдарда мен школдан жаңа оқып шыққан шәкірт ... Сол ... ... исламия» есімді кішкентай кітабы қолыма түсті. Шөлдеген
адамша құмарланып кітапты оқып шықтым... көңіл ... ... Сол ... ... мен өзім ... ең ... деп ... [58, 234-
235бб].
Сол «Айқап» журналы 1913 жылы ... ... ... деп ... ... ... Ондағы мақсат патша өкіметінің
татар жерін талан-таржанға салып ... ... ... ... ... ... Жер ұшін күресу қазақ зиялыларының басты міндеттері болу керек
екенін дәлелдең еді. Себебі отарлық саясаттың ... ... ... пайдалануынан ең құнарлы деген жерлер тартылвп алынып жатқаны бүкіл
қазақ зиялыларына қатты ... Сол ... ... деп ... «1783-інші жылда Қырым хандағы мүлдем құрып, Россия не болды.
Қырымда бір миллионға жақып татар, Россия даласындағы осы ... ... ... ... ... ... жеті сан ... һәм басқа
һәртүрлі аталатұғын бір миллион шамасында ноғай бар еді ... ... жоқ ... ақырын, ақырын аяндап арасына рустар көшіп келе ... ... ... ... ... ... рус, ... келіп
орнықты... Сөйте-сөйте жерлердің бәрі сабаншы рус пенен немістерге ... ... ... ... өрісін тарылтты.Өріс тарылған соң, аяқты
мал ... ... Мал ... сайын малменен күн көрген ноғай, татар да
құруға бет алды.
«Топрақсыз дүния да тұра алмас» ... ... ... ... анық бір ... Хила құты да, ... құты да, ... құты да топыраққа тоқтайды ғой.
Қырымның көшпелі халқы сондай болып тозды, бытырады...
Білесіздер, топырақ алла ... ... ... ... ... ... ең қадірлісі, жанға ... ... ... Адам ... ... арнығы дейсіздер. Құдай тағала адамды алтыннан
жаратқан жоқ, ... де ... жоқ, ... ... сая, ... ... ... Алтын да топырақтынқұтыменен болған нәрсе. Жанға құт
беретін, ғұмырға берекет ... ... ... ... ... ... ... айтып келіп, мынаны айтамын, шырақтарым!: бақ
болсын, бақша болсын, қара болсын, тақыр ... тас ... ... ... ... ... парыз осы.
Қырым халқының қара халдері қазақ, ... ... ... ... ... көп демеңіз, төрт қол, бір аузыңменен тістеп жабысыңдар.
Мұнан елу жыл ... ... он ... ... ... ... бүгін үш жүз сом! Енді елу жылдан соң десятинасы мың сом болмағанда
қайтеді?!» [59].
Қандай көрегейдік ой! Қазақ ... ... ... ... ... ... жер мәселесінің күрделі, әлі де дау-дамай туғызып тұрғанын
көрегейділікпен айтып кеткен. ... ... ... ... ... ... ... алып, патша өкіметінін қазақ жерін тартып алуға
бағытталған саясатына ... де, ... ... де ... ... ... елінің ағартушысына айналған Ысмаилбек
Гаспринскийдің көрегендік ... ... ... ... ... Дулатов, Мұхаметжан Сералин сынды қазақ қайраткерлері
XX ғасырдың ... ары ... ... ... ... оның идеяларымен
тәрбиеледі, орыс империясының алпауыт жаулап алу саясатына қарсы ... ... ... ... халықтарының әйел құқы
мәселесін терең мағанада зерттеп, олардың ... ... ... ... ... көтере білді және оның осы идеялары қазақ зиялыларынан
жан-жақты қолдау танты. Кейініректе «Қазақ», «Қазақстан» ... ... ... әйел құқы ... ұлт ... болу ... ... қарады. Ы.Гаспринский былай деп жазды: «Бүкіл Шығыста ең
консеравтор, ең артта ... бір ... бар ... ... Бұл ... мұсылман әйелдерге тән. Дегенмен, бұл надайдық кезеңі, саяу да
болса о ... бұ ... ... ... ... өмір күні ... ... Оның тәтті жылылығы және жарық
сәулесімен ұлтымыз жаңа өмірге ... ... Мұны ... ... ақыл да, аяқ та ... ... ... Егер әйелдерді,
қыздарды білімнен және адамшылықтан мақұрым ету үшін ... мен ... ... ... ... ... сондай алтындар біздерге емес, қытайлықтарға
берілген болар ... ... ... ... идеологиясы Қазақстан
саяси-құқықтық ой-пiкiрiнде Қазан төңкерiсiне дейiн ұлт ... ... ... С.З.Зиманов және Қ.З.Идрисов
жадидизмнiң ролi және орны ... ... деп атап ... в ... XX в. ... ... характер...
пропаганда и стремление приобщить мусульманские народы к ... ... ... к ... ... Желание джадидов ознакомить молодежь с
достижениями русских и других европейских народов в области науки, техники
и образования и их ... ... шаги ... ... отклик у молодежи
... джадидизм подрывал вековые устои и ... ... и ... ... ... и недовольство, а в дальнейшем – яростный гнев ...
мусульманского духовенства... ” [61, с55]. ... ... ... ... предшественниками ,,Алаш-Орды” [62, с12].
Қазақстанның Бiрiншi орыс революциясына дейiнгi мерзiмде дамыған саяси-
құқықтық ой-пiкiрдiң дамуы ... ... ... Ал, ... ... ... ... әсерiнен қазақ қоғамында ұлттық ояну
процесi мен халықтың, әсiресе ... ... ... ... ... ... жая ... Кешегi караңғы халық еркiндiк, бостандық, тендiк,
отарлық ... ... ... ой ... ... тәуелсiздiкке
жетудiң жалпыұлттық проблема екенiн анық сезiндi.
Тұрар Рысқұловтың дұрыс тұжырымдары бойынша: ,,Революция 1905 г.
дает ... ... ... мысли ... Некоторые лидеры тогдашней наиболее
националистической части национальной интелегенции во главе с Букейхановым
(кадетской) партии, как к ... из ... ... ... в России,
через которую они надеялись добиться своих целей. ... ... ... ... были ... ... к социалистическим
партиям, но эти настроения не получили практического выражения.
С 1913 по 1916 г. ... ... ... ... и ... ... оформление путем организации
повсеместно разных ... кружков и т.п. После ... ... ... ... ... уже ... партию
,,Алаш”, а газета ,,Казах” становится главным органом этой партии ” ... ... ... ... ... Орыс ... ... саяси-құқықтық ой-пiкiрдiң мазмұны мен негiзгi
идеялары қазақ қоғамындағы барлық ... ... едi. ... келе ... ... интеллигенция отарлық саясаттың зардаптарынан
қалыптасқан шиеленiстердi шешудiң ... ... ... ... ... ... ұсына бiлдi. Бiрақ, нағыз саяси талаптар
мен бостандық, теңдiк, тәуелсiздiк идеялар негiзiнде Қарқаралы петициясынан
басталады деп ... ... ... бар. ... ... көтерiлген саяси-
құықтық мәселелер алаш қозғалысының программалық құжаттарынан ... ... ... Орыс ... және Қарқаралы петициясының қабылдануы, оның
тарихи, тарихи-құқықтық ... ... ... бағалануы.
Қазақстанның саяси өмiрi Ресейдiң тарихымен тығыз байланыста дамығанын
еш уақытта жасыра алмаймыз. Орыс ... ... ... Қазақстан
ғасырлар бойы оның экономикалық, саяси әкiмшiлiк-құқықтық саясатын және
реформаларын өзiнiң басынан ... ... мен ... ... ... ... ... метрополия мен отарлық өмiрдi басынан кешiрген халықтың
арасындағы байланыстар барлық саланы қамтып, ұлттық езгiге ... ... ... ... ... ... прогрессивтiк, демократиялық
көзқарастарын тез арада қабылдап, өз ... ... ... ... ... ... езгi, отарлық саясат ең алдымен негiзiнде
зиялылардың намысына ... ... ... ... бой ... ... ... тарихқа
үлкен әсер еткен және із қалдырған Бірінші Орыс революциясы болды. ... ... ... әсер ... 1904 жылдың күз айларында Ресейдің
барлық таптары мен сословиелерін революция синдромы жайлай бастады. ... 1902 ... ... забастовкалар мен ереуілдер және Ресейдің 1904
жылы Ресейдің үлкен империя бола тұрып ... ... ... ... ... алып келгені барлық орыс халқының зығырданып
қайнатты.
1903-1904 жылдар ... ... 34 ... ... ... мен ... ... ақ патшадан буржуазиялық-либералдық реформалар
жасауды қатан талап ... ... ... кезеңде патша өкіметі қатан
репрессиялық шараларды ... ... ... ... саясатын қатар
жүргізді.
1905 жылы 9 ... күні поп ... ... ... ақ ... ... айту үшін ... Сарай алаңына бет алады, бірақ
астана халқы ... ... ... ... ... көп ... Сол ... бастап революция басталады. Көтеріліс ... ... ... ... мен әртістердің бәрін
қамтыды. Ереуік мен митингілер ертеден кешке дейін Ресейдің барлық ... өтіп ... ... демократиялық реформаларды енгізуді жан-жақты
талап етуін ... ... ... ... ... ... ... Ресей мемлекетінің тыныс-тіршілігін
байлап тастады. Патша өкіметі репрессиялық шараларды күшейтін, абақтыларды
лық толтырып ... ... ... ... ... қазанның 14-ші жұлдызында өзінің әйгілі мынандай бұйрығын берді:
«Оқсыз атуды қойыңдар, оқты аямандар!» бірақ, қозғалыстарды тоқтату мүмкін
болмады, көптеген ... ... ... ... ... ... ... қазан айының 17-ші жұлдызында Николай II-ші «Мемлекеттік
тәртіптіжетілдіру ... деп ... ... ... мәжбүр болды.
Манифесті кейбір орыс зерттеушілерітіпті Ресейдің тұңғыш конституциясы деп
бағалады. Манифестің нормалары ... сөз, ... одақ ... мен ... жеке ... ... қол сұғылмауы сыяқты
құқықтарды жариялады. Сонымен қатар Думаның бекітуінсіз ешқандай заң ... де ... ... ... ... талаптарына сеніммен
қарап ереулдерін тоқтата ... Ал, ... ... ... ... ... мүмкіндік алды.
Бірақ, Николай II-ші билікті халыққа да Думаға ... ... ... сен ... ... ғана ... ... пролетариаты
күресін жалғастырудан тайынбады. Орынбор қаласында 1907 жылы ... ... ... ... «Урал» газеті 1907 жылғы 6-шы номерінде халықтыңшын
талаптары «төмендегі нәрселерді требует етеді:
1. Руссияның түп законлардан (конституциясын) түзу үшін дін, ... ... ... ... бүтін халық тегізілікпен турадан-
тура әм жасырын тауышпен сайланған кәміл ... ... ... ... ... ... сайлап қоярға әм оларды ... ... ... ... ... ... ... қойған
чиновниктердің халық қаршысында әм халықтын уәкілдерінің қаршысында
болуларын. ... ... ... іштерін өзі қарап мемлекетке өзінің бас
болуын.
3. Қалаладдағы ... ... ... әм ... ... ... бүтін халықтың тигізлікөзерейіне турадан-
тура жасырып тауышпен сайлауын. Олардың қазіргі сияқты байлар ... ... ... ... ... итулерiн.
4. Бүтiн халықтын политический праволарда тегiз болуы: жазаларға әм
сөйлерге, ұжданға, союзлар жасарға жамғиятлар әм ... ... ... ... ... орны түрлi тiнтулерден емiн болып бiр кiмнiң де
сотсыз жазаланылмауын.
5. Халықтың балаларын ... ... үшiн ... ... ... ... армияның) бiтуiн, оның орнына бүтiн халықты құралландыруын
(народный милиция).
6. Россияда әрбiр милләттән болған халықтың өз iстерiн өзi ... ... ... болуын.
Россияның народистылары (орыс милләтiнен басқа халықтар) көп ... ... әр ... өз тiлдерiнде оқытарға, судебный әм
государственный iштердi өз тiлдерiнде ... ... ... ... ... бiр милләт үстiн болып сол милләт екiншi милләтнi
қосқаска тиiш.
7. Қазiрде зор ...... ... әм ... ... жерлерiнiң ұқыпсыз (босқа) халық қолына көшуiн яғни ... ... ... ... ... бүтiн халық сайлаған областной самоуправлениелер қолына
берiлiп ... өзi ... ... ... пайдалануiн.
8. Оқудың (образование) байлар қолында ғана ... ... ... бас ... ... үкiмет әлле неше миллионлап жұмысларны iссiз қалдырды, ауыл
халқын аштан өлу дәрежесiне жеткiздi. Соның үшiн бұл ... ... ... ... ... ... әм ... әлбетте бұл iстердi қарау халықтын қолында болуы шарт.
10. Халық еркiнлiгi үшiн ... әм ... ... ... сiбiрлерге жiберiлген кiсiлердiң құтулыуын.
Соңыра жұмысшылар партиясы жалланып iстейтiн жұмысшылардың тұрмыстарын
жақсарту үшiн ... ... ... ... ... ... требует
ете, профессиональный союзлар жасарға еркiндiк әм бiтуiн жалланып iстейтiн
жұмысшылар үшiн сегiз сағаттан ... ... ... ... ... он екi сағат жал (демалу) ету турасында закон шығару; ... ... ... ... ету әм ... сайлаған
фабричный инспекторлар болуын”[64].
Мұндай талаптар патша шығарған Манифестен ... ... ... едi.
Бiрақ, дегенмен де Қарқаралы петициясың жазған қазақ зиялылары қайткен
күнде де ... ... ... ... ... ... ... жобаларын патша үкiметiне ұсыну арқылы қазақ
халқына бостандық, тең құқылық, дiн ... ... ... еттi. Бұл ... жағдайлардағы ең қажеттi және бар мүмкiндектердiң көрiнiсi ғана
болды.
Осыған орай Ресейдiң ... ... 1905 жылы ... ... ... ... ... тiкелей әсерiнен басталған
Бiрiншi Орыс революциясы қазақ даласында да кең көлемде ... ... ... ... ... күнделiктi күнкөрiс өмiрi шеңберiнен
шығып, белсендiлiктiң нышандарын жан-жақта ... ... ... деп аталатын газет өзiнiң 4-шi қараша күнгi номерiнде Перовскде
(Қызылорда) ... ... ... былай деп жазды: “...По городу прошла
под красным ... ... ... Во ... пути ... речи.
Пройдя все улицы, манифестанты отправлялись на митинг в ... ... ... ... ... был ... ... Собрание открылось речью оратора, который в кратких
чертах нарисовал картину освободительного движения в России в ... ... этом ... была ... ... для ... нуждающимся
рабочим. Тут же было собрано 203 рубля 6 копеек, ... и были ... ... ... ... была ... ... в Петербург и
Ашхабад в бюро ... ... ... ... была ... на
следующий день. Председателем был выбран М. Митинг ... ... ... ... ... ... на несостоятельность
реформы 1861 г, на развитие фабричного производства в России, эксплуатацию
рабочего у нас и на ... ... ... ... на ... ... Собрание прошло очень оживленно, было
много посторонней публики”[65].
Мұндай саяси мәнi бар оқиғалар Қазақстанның барлық түпкiр-түпкiрлерiнде
болып ... ... мен ... ... ... ... ... болып, оқуға тыйым салынған әдебиеттер мен прокламациялар кеңiнен
жасырын түрде ... ... [66]. ... тiптi ақ патшаны сынауды
күнделiктi ... ... ... ... ... ... ... да саяси мәселелер талқыланып,
жиналған жерлерде патша өкiметiнiң қазақ жерiнде жүргiзiп отырған саясаты,
адам құқының ... ... ... ... ... ... кейiн қайтару сияқты мәселелер қызу әңгiмеге ... ... ... ... ... қажеттi рухани сұранысына айналды.
Осындай қайнаған оқиғалардың куәсi болған сол ... ... ... бiр ... ... деп ... ,,Глубоко заблуждаются те, кто
полагают, что туземное население ... края совершенно безучастно относится ... ... в ... и не ... ... этим
движением ближайщих целей. Мы имели возможность ... ... ... что ... к ... ... в России и его проявлениям у нас
... в туземной среде возрастает с каждым днем и что ... ... ... этой ... несмотря на недостойные попытки
дискредитировать в их ... это ... ... ... правильный взгляд
на события последнего времени... далекой о ... ... ... с ... ... безвозвратно исчезнет удушливый кошмар
произвола, гнета и ... ... ... системой
управления”[67].
Николай Агафонов деген корреспондент өзiнiң ,,Рабочий путь” деп ... ... ... қазақтардың революциялық қозғалысқа белсене
араласып, саяси мәселелердi ... ... ... жасап жатқанын
мойындап, былай деп жазды: ,,Считаю долгом доложить, что с незапамятных
времен ... ... ... с ... к ... ... в
рапорте степному генерал-губернатору сообщает ... ... ... до ...... из ... уездный
начальник Оссовский.
Степи было от чего волноваться. Было что требовать. ... ... ... к смуглым кочевникам, эксплуатация их
невежества в целях личных ... ... ... ... ... раскачивали шестимиллионную, раскиданную по кибиткам и ... ... ... ... 1905 года доносилась и до степи. Степь
зашевелилась”[68].
Мiне, ... ... ... Орыс ... қазақ даласын шынында
да ұзақ ... ... ғана ... сонымен қатар халықтың санасын
күнделiктi көшпелi өмiр ... ... ... ... ... бiр
үлкен өзгерiс болатынына сенiмдерiн арттырды. Тiптi В. И. ... өзi ... ... ... ... былай деп қорытынды жасады: ,,Дүние
жүзiлiк ... мен 1905 ... орыс ... ... ... ... ортағасырлық тоқырауда тағыланған жүздеген миллион халық оянып,
жаңа өмiрге, адамның ең қарапайым праволары ... ... ... ... ... ... ... тарихшыларының бiрi Санжар Аспендияров 1935 жылы
жариялаған кiтабында (бұл ... 1994 жылы ... ... ... ... деген атпен қайта басылып шықты 95-96 беттерiнде)
қазақ даласындағы Бiрiншi Орыс революциясының орны мен ... ... ... атап ... ... арасында ұлт-азаттық қозғалыстың өкендеуiне 1905
жылғы ... ... ... ... мен қара ... патша
өкiметiне қарсы тартысуы, отарлау саясатының ... ... ... ... ... ... ... өкiметiнiң қысымы
Ресейдiң отарлық ... гөрi ... ... ... Қазақстанға
келген мемлекеттер бұқарасының жасаған көтерiлiстерi болмайды, ... iшкi ... қара ... қарсы тартыстың Қазақстанда
орыс помещиктерi болған жоқ. Онан соң патша өкiмiтiнiң бiр ... ... ... қоятын саясаты бұқараның революциялық қозғалысына бөгет
болды. Бiрақ ереуiл толқыны Қазақстан жерiндегi Омбы, Орынбор, Орал ... ... осы ... iрi ... ... ... Темiр жолдардың
бойында орыс пролетариаттары өлке мен облыстық ... ... ... ... өкiметi барлық Қазақстанға арнап алдын ала сақтық заңын шығарып,
ел iшiнде революция өртiнiн жайылуна өнемi бөгет жасап отырды. ... ... ... ... ... Өкiметке петициялар берiп
тiлектер қою түрiнде болған ұлт ... ... ... ... азды-
көптi прогрессивтiк мiнездi болып қазақтардың ескi ... ... ... ... Санжар Аспедияров өзiнiң пiкiрiнде Қарқаралы
петициясының ... ... ... талдау
жасамаса да, оның ... ... ... ... сияқты. бiрақ, оның
петиция “Қазақтардың ескi феодалдық-рулық құрылыс ... ... ... ... ... деп ... тиiс. Себебi, петиция көтерген
конституциялық-демократиялық жобалар ... ... ... ... экспанциясына қарсы бағытталған, адам құқықтары мен бостандықтарын
қорғау, жердi жергiлiктi халықтын ... ... ... ... ... пайдасына шещу, дiндi, тiлдi нығайту сияқты мәселерер
болды. Рушылдық туралы нормалар ... ... ... ... ... 1905 жылы ... айының 22-шi
жұлдызында Семей облысының Павлодар, Семей, Қарқаралы уезд тұрғындарының
атынан жазылып, Петербургке жолданған петиция [70, ... ... ... ... ... орын ... ... оның мазмұны
және саяси тарихымыздан алатын орны осы күнге дейiн өзiнiң әдiл бағасын
алмай келедi және ... ... ... мамандар тарапынан ешқандай
талдау жасалынған емес. Кезiнде бұл маңызды құжатқа негiзiнде ... ... баға ... ... iшкi сипаты, қасиетi және ... ... ... ... ... ... ... барушылық” сияқты теңеулермен ғана бағалады. ... ... өз ... ... тарихына тұңғыш рет баға берiп, ... жөн ... рет ... ... ... ,,Сын отечества” газетi мақала
басып, оның мазмұнына баға беруге ... ... едi. Атап ... ... деп ... ... в ... ,,Степного положения,”
созданного бюрократическим путем, без всякого соображения с ... ... ... к ... со ... ... на его ... свое усмотрение, полное пренебрежение к ... и ... ... ... административное насилие,
вторгающиеся во все стороны ... ... к ... и ... ... поддерживаемое невежество народной массы – все это
привело население к обеднению и его культурное развитие – к ... ... ... ... Орыс ... дүбiрлi әсерiнен ,,Рабочий путь”
газетi де ... ... баға ... үлгердi: ,,А на Куяндинско-
Ботовской ... ... 1905 года ... ... ... ... и каркаралинских киргиз. К этому времени была
разработана и уже принята на ... ... ... ... ... в
одном Каркаралинском уезде получила 16.000 ... ... ... ... всех ... собственников.
22 июля из Каркаралинска уже была отправлена в Петербург утвержденная и
подписанная сорока шестью ... ... ... Но ее ... ... ... же обратили внимание чиновников... Бюрократия насторожилась.
Сквозь религиозную вуаль ... ... ... ... ... были даже ... политическими. Канцелярия
степного генерал-губернатора правильно расценила движение, ... дело ... ... ... ... ... ...
петиция на 9/10 говорит о политических и экономических ... ... ... ... с ... ... ... по петиции требование уравнения в правах ... Так, в ней ... ... о ... ... ... ... киргиз на государственную службу, о введении в
окружной суд киргизских заседателей, о посылке депутатов в ... ... на ... ... ... ... ... на издание
киргизской газеты и книг. Некоторые ее места идут ... ... ... к революционным требованиям русских крестьян. Так, она требует
освобождения от воинской повинности, упразднения крестьянских ... ... ... ... без суда и ... ... газет авторлары Петицияның мазмұнына мұқият талдау жасап,
оның саяси жақтарына ерекше мән бергенi байқалады.
Кеңес дәуiрi кезiнде жарық ... ... мен ... ... ... ... iлiп ... идеялар мен тұжырымдар мүлдем
айтылмады және оның мазмұны ғалымдар тарапынан талданылған жоқ. ... ... ... ... ... мүлдем жат талап-тiлектер” деп ғана өзiнiң бағасын ... ... ... 1935 жылы ... шыққан ,,Қазақстанның
тариыхының очерктерi” деген еңбегiнде ,,Қарқаралы петиция” туралы бiр ... ... Ал, ... Орыс ... кезiнде белсендi қызмет
атқарып, қазақ халқының Ахмет Байтұрсынов, Әлихан ... ... ... ... ... ... сияқты iрi тұлғалары
былай деп суреттелiндi: ,,Жаңа өркендеп келе жатқан қазақтың буржуазиясы
мен ... ... ... наразылық жасағандай революция жолына
түспедi. Қазақ ... ... ... пен ... қосылып революция тартысының жолына түсудiң орнына, патша
өкiметiнiң ... ... ... ... Қаратайұлы,
Тынышбайұлы және басқалар)... Ресей буржуазиясы, онымен (патша өкiметiмен)
келiсуге тырысты” [72, ... 1949 жылы ... ... ... ССР тарихында” да петиция туралы
ешқандай мәлiмет кездеспейдi. Тек Мәшһүр Жүсiп ... ... ... ... ... ... 17 октябрь манифесiн келекелеп жазып, онда отар
қорлық-зорлығына ашықтан-ашық қарсы шықты. Ақын мұнда турадан тура: патша
өзiнiң ... ... ... ... ... бойынша Дума сайлануы
туралы заң шыққанда ,,қазақ жадында ешнәрсе қалған жоқ. Қазiр бүкiл ... бiздi ... ... ... ... ... ешкiм айтпайды”[73, 460б]
деп бағаланды. Ал, ... Орыс ... ... ... ... зиялылары туралы ешқандай мәлiмет кездеспейдi.
1979 жылы ,,Ғылым” баспасынан бес томдық ,,Қазақ ССР тарихының” 3-шi томы
жарық көрдi. Өкiнiшке ... бұл ... ... құрамы белгiлi
тарихшылардан құралғанымен бiз зерттеп отырған тақырып, яғни ... ... ... мен ... ... ... Баяғы коммунистiк -
тоталитарлық, таптық ... ... ескi, ... ... ... ... ... шыға алмады. Атап айтқанда еңбекте
петицияға байланысты мынандай ... ... сай ... ... ... во что бы то ни ... увести трудящихся массы от революционной
борьбы, ... ... и ... ... организовали
,,петиционную” компанию. 25 июля 1905 г. на Куяндинской ярмарке (вблизи г.
Каркаралы) состоялся байский съезд, на котором была ... ... ... Ведущее место в ней занимали вопросы организации в крае особого
мусульманского ... ... ... ... в ... сущность, своекорыстие, лицимерие мусульманского духовенства,
феодально-байской верхушки и националистической буржуазии особенно ярко
проявились в ... ... ... ... қолы жеткеннен кейiн жарық көрген бес ... ... 3-шi ... ... ... туралы бiр ғана
сөйлем дәрежесiнде мәлiмет берiлген және оның ең маңызды деген талаптары
мен қорытынды ... ... ... тыс ... ... ... ... барлық мазмұны мынандай ғана ... ,,1905 ... ... ... ... Шымкент және әулиеата
уездерiнде, Торғай облысының ырғыз уезiнде және т.б. жерлерде шаруалардың
бой көрсетулерi болып өттi. ... ... ... ... ... ... жер иелерiне қарсы шықты. Сiбiр казак әскерi мен Алтай кендi округiнiң
жерлерден тиiмсiз жалға алу ... ... ... және т.б. ... ... бой көрсетулер толқынында 1905 жылы 25 шiлдеде ... ... ... ... ... ... ... съезi бастап берген
,,петициялық” науқан бел алды. Патшаның атына ... ... ... ... дiни ... ... мешiттер салу,
дiни мектептер ашу, Меккеге қажылыққа бару үшiн шетелдiк төлқұжаттар беру
және т.б. туралы талаптар да ... ... ... iшiнде жалпы Бiрiншi Орыс революциясының Қазақстанның
саяси-құқықтық ой-пiкiрiне тигiзген ... және ... ... ... ... ... ... ғалымдар С.З. Зиманов, Г. С.
Сапаргалиев, Қ.А. Жиреншин, С. Өзбекұлы сияқты ғалымдар жазды [76]. ... ... де ... петициясының” мазмұны, конституциялық
саяси- құқықтық ... ... ... ... қатар, тарихи және басқа қоғамдық ғылым саласының әдебиеттерiнде
осы күнге дейiн ,,Қарқаралы ... ... кiм ... туралы
нақтылы мәлiмет жоқ, басылымдарда тiптi бiр-бiрiне қарама-қайшы келетiн де
пiкiрлер жоқ емес. Тұңғыш рет ,,Петицияға” баға ... ... ... Ол 1910 жылы ... еңбегiнде ,,В составлении петиции принимала
участие, с одной стороны, интеллигенция, ... на ... ... в ... ... ... счастье Родины в здоровом
претворении плодов заподной культуры, считавщая ... ... С ... стороны выступала и интеллигенция,
воспитывавщаяся в духе ... ... и ... с580]. Қазан төңкерiсiне дейiнгi ... ... ... ... ... ... философ М. С.
Бурабаев ,,Петицияны жазуды Ахмет Байтұрсынов ... ... айта ... деп ... ... ,,Байтурсынов живо откликнулся на просьбу
Казахов написать петицию о своих нуждах, как единственному ... ... ... ... По его инициативе на Кояндинской ярмарке (1905)
состоялось ... ... ... интеллигентов А. Букейханова, М.
Дулатова, Я. Акпаева, М. ... Они ... от ... ... ... ... в Петербург [78].
Белгiлi тарихшы Ғалым Кеңес Нұрпеиiсов өзiнiң ,,Отан ... ... ... ,,Петицияның” авторлары туралы былайша қорытынды пiкiр
айтты: ,,... Қарқаралыдағы 14,5 мың адам қол ... ... ... ... С. Ю. ... ... ... петицияны (арыз-талап) Әлихан
Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Жақып Ақбаев сияқты ұлттық-демократиялық
қазақ зиялылары ... ... ... ... ... ... ... мәселесiнiң әдiл шешуi, қазақ жұртына өзiн-өзi басқару құқын ... ... ... үшiн жеке ... халықтың өшпендiлiгiн
тудыратын патшаның жергiлiктi озбыр чиновниктерiнiң аласталуы, ... ... ... ... ... ... етiлген”[79].
Алаш қозғалысының тарихын молынан зерттеп, құнды еңбек жазған Мәмбет
Қойгелдиев өзiнiң еңбегiнде ,,Петицияның мәнiне ... зор ... ... сол ... қазақ қоғамының шиеленiстерiн шешуге бағытталған
талаптарын ерекше бағалап, авторлар ... Ә. ... А. ... ... ... келе мынандай тұжырымға келедi: ,,... ... ... ... ... ... ол құжат авторларының сапалы
жаңа даму сатысына аяқ басқан қазақ ... ... ең ... ... тұңғыш рет тұжырымдап, қалыпқа салып патшалық билiк алдында
қойып, сол арқылы ... ... өз ... үшiн ... ... ... бiлдiруiнде едi. Бұл әрине, сол тарихи кезеңдегi қазақ ... ... ... ... ... ... ... қарқаралы петициясын
дайындауда Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсынов, Ж. Ақбаев және ... ... ... ... ... жетекшiлiк рөл атқарған”[6, 98-
99бб].
1996 жылы ,,Жетi жарғы” баспасынан Ахмет ... ... ... ... ... ... басылып шықты. Осы кiтаптың ,,Қазақ елiнiң
көсемi” деп аталатын алғы ... ... ... ... ... және оның
авторлары туралы мынандай тұжырым жасады: ,,Атақты ... ... ... ... ... 26-шы жұлдызында Ахмет Байтұрсынұлы, Жақып Ақбаев
сияқты оқыған қазақ зиялыларымен бiрге патша өкiметiнiң атына империяның
отарлық, ... ... ... ... ... ... ... бiлдiру мақсатында Санкт-Петербургке петиция жолдайды. Петиция
қазақ жерiнде адам құқы аяққа ... ... пен ... ... орыс ... ... ... көрсетiлiп, болашақта
келiсiмге келу арқылы қазақ даласында саяси, ұлт мәселелерiн шиеленiстiрмей
шешудiң ... ... ... ... ... ... М. ... те соңғы нүктенi қоя
алмады. Ол Ж. ... ... ... ... ... Петиция авторлары туралы
өз ойларын мына мағынада бiлдiрдi: ,,Ә. Бөкейханов 1905 жылы маусым айында
әйгiлi Қоянды жәрмеңкесiнде 14500 адам қол ... ... ... ... ... ... атап көрсетедi. Оны жасауға Ә. ... ... ... дiни ағым ... де ... едi... Ә. Бөкейханов пен
Ж. Ақбаев 1905 жылғы петицияны жазып, ұйымдастырушылардың бiрi ғана болып
қойған жоқ. Олар ... ... ... ... ... ... және тарихи-құқықтық зерттеулерде Қарқаралы петициясының
мазмұны, оның саяси-құқықтық ой-пiкiрден алатын орны және ... ... ... әлi бiр пiкiр жоқ. Соңғы зерттеуде тiптi ... ... ... ... ... монография авторына сын
айту артық емес деп ... ... ... ... атап ... ... ... Мiржақып Дулатов жатқызылмай, тiптi
есiмi де аталмайды. Ал соңғы кезде иуi ... ... ... ... ... ... ... жарыққа шыққан Мiржақып Дулатовтың шығармалар
жинағының бiрiншi томында профессор ... ... 1905 ... ... ... Байтұрсыновпен бiрге Қарқаралыда болып, шеруге қатысқанын
тiлге тиек етедi [82, 8б]. Мұндай ... ... ... бiрi ... ... ... ... ,,Ақмола” энциклопедиясының 319-шы
бетiнде Мiржақып Дулатовтың Қарқаралы оқиғаларына байланысты әрекеттерi
былай деп бағаланған:,,В дни ... 1905-07 в ... был в ... в ... ... в ... ... казахской
конституционно- демократической партии ...”[83, с319]
Ал, петицияның тiкелей авторларының бiрi Әлихан Бөкейхановтың өзi аталмыш
құжаттың жазылғанынан кейiн 5 жыл ... ... ғана ... ... авторларының аты-жөндерiн атамай, бiрақ мазмұнына мынандай баға бередi:
«В составлении петиции принимало участие, с одной ... ... на ... ... верующая в европейскую культуру,
видящая счастье ... в ... ... ... ... ... религиозные вопросы второстепенными. С другой стороны выступало и
интеллигенция воспитывавшая в духе ... ... и ... исключительности ... если провести некоторые анологии с русской
инттелекции, то первую группу киргизской можно было бы ... ... ...... Панисламизма” [77, с580].
Қарқаралы петициясы туралы тiптi ,,Қазақстан энциклопедиясының” 6-шы
томында да мүлдем мәлiмет жоқ”. 1998 жылы ... ... ,, ... ... ... ... деп аталатын еңбектi зерттеушi Е.Арын
Ә.Бөкейхановтың қоғамдық-саяси қызметiне баға бере келе оның ... ... ролi ... ... ... ғана ... ... политического роста Алихана ... то ... из ... ... в его ... был 1905 год, который, судя по ... ... ... его ... ... в ... одного из
крупных политических деятелей. Неудавщаяся рволюция 1905 г. дала ... ... ... ... к действию, который вылился в
знаменитую встречу на Кояндинской ... 26 июня 1905 ... ... встречи стало появление Каркаралинской петиции, под ... 14500 ... ... ... в ее ... ... ... Букейханов” [84, с182].
Қорыта айтатын болсақ, ,,Қарқаралы петициясы” ... ... ... ... күн кешкен Қазақстан үшiн үлкен тарихи ... ... ... ... пен тәуелсiздiк, теңдiк пен азаттық идеялар ... ... ... ... ... патша
өкiметiнiң қылышынан қан тамып тұрған заманда ұлттық езгiге түскен ... ... ... деп баға ... болады. Петицияның авторлары
қазақ халқының мұңы мен ... ... және ... ... жан ... ... тәуелсiздiктi iшкен
астарын жерге ... ... Оның мәнi ... ... ... орын ... сөзсiз.
Сонымен қатар, Қарқаралы петициясын жазған қазақ ... ... ... осы ... ... ... ... ғылымға
беймәлiм болып отыр. Архив қазыналарында нақтылы деректер сақталмаған.
Ал, ... ... ... мен мәлiметтерге мұқият назар аударып,
логикалық қорытынды жасайтын болсақ, Қарқаралы петициясының авторлары деп
Ахмет Байтұрсыновты, ... ... ... ... ... ... Бекметовты айтуға болады.Зерттеу нәтижесi ... ... ... ... ... идеялары және
талаптары.
§1. Әкiмшiлiк билiк және сот мәселелерi туралы конституциялық талаптар
Ресей империясының қазақ жерiн отарлау ... ұзақ ...... ... заң жүзiнде саяси-әкiмшiлiк билiктiң нық ... ... ... ... ... ... болды. Бұл
,,Уақытша ереже” 1822 жылы қабылданған ,,Сiбiр қазақтары туралы уставқа”
қарағанда реттеу ауқымы кең және орыс ... ... ... ... даласына таратып, отарлық билiк жүргiзудiң құқықтық негiзi
болды. 1822 жылғы ,,Устав” туралы ... ... ,,В ... ... ... ... и осторожности в ... ... ... и в ... ... ... округ освобождался от
несения обязательной подати – ... в ... пяти лет ... ... ... Эти меры были необходимы для того, чтобы не отпугнуть
население от ... Ее ... ... то, что она в ... брала казахское общество таким, каким оно ... ... и ... курс на ... и постепенное изменение
внутреннего строя общества. На первом ... ... ... ... политического подчинения населения общирной территории,”-[85,
с152,193] деп атап ... 1867-68 ... ... ... ... ... ... молынан зерттеген ғалым Қазбек Жиреншин өз
ойларын былайша қорытады: ,,Для всех ... ... был ... ... ... управления, который носил ... ... По ... ... управления во-первых, все высшие даже ... ... ... ... ... и ряда ... национальностей,
за исключением коренной национальности. И лишь в низовых звеньях управления
в так называемых ... ... ... ... были ... национальностей. Во-вторых, характерной чертой режима являлось
огромная централизация власти в руках ... и ... ... ... ... ... ... власти в метрополии и
несли ответсвенность за свои ... ... ... ней. В ... ... ... характер, т.е. в нем найболее важные ... лица ... ... ... этот специальный режим
должен был обеспечивать эффективную колонизацию ... и еще в ... ... ... из нее ... и ... ... он устанавливался специально для ... и его ... ... ярко ... и в том, что он не
предусматривал в ближайшем будущем введение буржуазных реформ, проведенных
в ... ... он ... ... ... ... на территории Казахстана, наиболее революционных норм
его уголовного права и действия на территории таких норм, ... даже ... ... в ... ... а также постепенное
вытеснение казахского обычного права. В-седьмых, он ... на ... ... ... систему судов, причем предусматривалось широкое
применение военных и военно-полевых судов”.[27, с107-108].
1867-68 жылдарда қабылданған ... ... ... ... ... ... халықты тырп еткiзбей басқаруға
бейiмделген барлық құқықтық нормалары қазақ ... ... ... салуға,
қанауға, оның адам құқықтарын аяққа таптауға кең ... ... 40 ... уақыт мерзiмiнде отарлық тепкiге түскен қазақ халқы патша
өкiметi енгiзген реформадан жапа ... Өз ... ... билiктен айрылып
қана қоймай, сонымен қата Ресейдiң ,,бөлiп ал да билей бер” саясаты ... ... ... процесiн енгiздi және бұл саясатта патша өкiметi
алдына қойған мақсаттарына да жеттi. Ру-руға бөлiнiп болыстық, ... ... ... ... ... ... ... iстен ыдыратты, бiрiгiп
күресу үрдiсiн тежеп отырды. Сол заманның ағартушы-реформаторы, iрi ... ... ... Қазақстанның конституциясының жобасын ... ... ... ... ... туындаған жiкшiлдiк пен
рушылдыққа бөлiнген қазақ қоғамына ашына түрде мынандай баға берген едi:
,,Бiр руды бiр ру ... ... ... ... ... әлi ... жеп
қояды тiрiдей. Бәрi бiр халық, өз халқын өзi ... ... ... ... ... болар.
Бiр ру елдiң iшiнде бөтен рудан бiреу болса,оған күн жоқ, теңдiк жоқ.
Осылай бiрiн-бiрi жау ... соң, ... ... қалмай барады. Бiр атаның
баласы бiр атаның баласын талап, әлi келсе қылмағаны ... ... ... анау ... ... ... мiне бiздiң бұзылып баратынымыз”. [17;
48б]
Саяси билiктен, патша өкiметi енгiзген ,,жергiлiктi ... ... мен ... ... жаңа қалыптасып келе жатқан ұлттық
интелегенция Қарқаралы петициясында өзiнiң ... ... ... ... 42-шi бабында мынандай талап қойылды: ,,Не было бы ... ... ... ... ... на должность ... Для ... ... зла ... был бы ... если в
одной волости партия ... ... одна ... другой, то тогда
выборных этой волости лишить право избрания своих новых должностных лиц,
заменить этих ... ... ... Со ... ... ... ... соседних волостей число которых равняемая бы число лишивших
выборных. Выборные ... по ... по ... ... из каждой волости,
на этом съезде из партийной волости быть никто не должен. Расходы вызванных
выборных ... с ... ... по усмотрению начальника.
Дела же касающееся до выборов ... вы ... ... ... того на этом ... не ... являться сторонники
тех добивающихся, устранения таких явлении подлежал бы ... ... и ... при ... ... бы и ... 42б].
Қарқаралы петицияның бұл нормасы қазақ қоғамының барлық шиеленiстерiн
өршiткен және ру, ел қақтығыстарын күшейткен партияға бөлiнiп, ... ... ... ... қақтығыстарын бiршама болса да тиюға,
тоқтатуға бағытталғанын анық байқаймыз. Бұл жерде бiр ... ... ... ... ... ... ... болдырмау үшiн басқа
болыстан адам алып келiп дауысқа түсуге қатыстыруға ниет бiлдiргендерi жаңа
идея ретiнде ... ... ... ... бұл нормасы қазақ
қоғамының жергiлiктi басқару жүйесiн жақсартып, тиiмдiгi мен әдiлеттiлiгiн
арттырып жiбередi деп айту ... ... ... ... бұл ...... өзiнде рулық қатынастардан кiндiгiн үзбеген ... ... сана өзi ... қылып, Барлыбек Сыртанов айтқандай ,,бiр бiрiне
жау болған” рулардан демократия мен ... күту ... емес ... ... пен ... ... тарихы тереңде жатты. Бұл жағымсыз
көрiнiстiн негiзiнде бiрнеше себебтерi ... және оны ... ... ... тыю, жою ... ... емес болғанын ол кезде ғана
емес, тiптi қазiргi құқықтық демократиялық мемлекет құру ... ... ... ... ... ... туындаған лауыздықтың себебтерiн бiздiң
ойымызша 1913 жылы “Айқап ” журналы дәл сүреттеген сияқты. “Қазақ ... ... ... ... ... ... келдi?” деген мақаласында былай
деп жазды: “…қазаққа алалық үш ... ... ... хан ... тұрған
Таукедей дана хандар өлiк, жұрт пайдасын ескермей бiр ғана қара ... ... ... жұрт ... ... соң ... Сол ... Әбiлхаирды кiшi жүздiң балаларымен Россия қойнына ұлы жүздi
Жонғария қойнына ... Сол ... ... ... ... әлi үзiлмей
келе жатыр. Бұл айтылған сөздер iстiн ... ... ... бiр ... ... емес, шаруашылық жағынан да кiрген… шаруашылық туралы қазақ арасында
екi түрлi жөнменен алалық ... ... ... ... ... ... нашар
атаның баласының жайылымын тартып алған. Екiншiсi, Арқадан қоныс алған
жатақ көшпелiнiң жалауын ... ... Осы екi ... зорлықтан туған
алалықтын ақыры әлi күнге шейiн ... келе ... ала ... үшiншi себебi бар. Мұнысы қазақтың ұру-ұруға
бөлiнуiнен туған алалық… Қазақ болған жерде қазақ жiгiтiне өз ... ... ... ... ... ... әдет ... мiндет. Кiсi
өлтiрше құн алмақ, құн бермек, әйелдiн байы өлсе жақын ағайындысыны жесiр
болып өлеске түспек, ... малы ... ... қыз ... ... ... деп ел болып намыстанып атқа мiнбек, жиын-той, асқа ... ... ... сый-құрмет көрмесе ашу-жанжал шығару секiлдi
толып жатқан неше ... ... ... ... ... жiктi ... ... бiрiктiретiң талаптар емес.қазақта “намыс” деген бiр жаман
әдет бар ... ... ... ... ... ... ... болған, бұл күнде бұл әдет ... жоқ. ... ... ... ... ... әр алты миллион қазақты мөлдем жұртшылықтан шығарып бара
жатыр” [86, 172,173,174бб].
Қарқаралы петициясының 6-шы бабында: ,,Волостные управители, народные
Судьи, ... ... и ... выбирались по ныне существующему. Эти
должностные лица должны быть грамотными и при ... в ... ... ... быть ... во избежании злоупотреблении:
удаление от должности не зависело бы по большинству голосов населения”[70].
Қазақ ... бұл ... ... ... ... ... ... болыс, ауыл старшиналары мен халық судьяларының
сауатты және бiлiмдi болуларының ауадай қажеттiгi. Атап ... ... ... ... ... Орыс университеттерiнде бiлiм
алып, Европаның ... ... ... ... Сол ... ... топырағына егу мақсатын көздейдi. Себебi
нақты әлеуметтiк практикада, қазақ кезеңде ... ... ... хандық дәуiрдегi асыл қазыналар мен рухани құндылықтар ... ... ... ... едi. ... ... көрiнiстi дер
кезiнде байқаған қазақ зиялылары Европада ... ... келе ... буржуазия идеологтары ұсынған ,,просвещенное
правление”, ,,ағартушылықпен басқару” принципiн қазақтың ... ... ... қажет деп бiледi. Осыған байланысты ... ... ... ... мән ... Ол ... басқаруда, алға
дамытуда, халықтың мұңын мұңдап, жоғын жоқтауда ел бастаған аса көреген,
бiлiмпаз, ұлтына ... ... жеке ... ... дара
тұлғалардың рөлiне ерекше мән бердi”,[9, 101б] – деп атап ... ... ... ... ... ... жылдарда қабылданған ,,Уақытша
ережеде” болыстық лауазымға: ,,Волостные и аульные выбираются народом … В
названные ... ... быть ... ... кто ... уважением и
доверием народа, не опорочен по суду, не ... под ... и ... роду не ... 25 лет”[26, с290] – сияқты талаптарға сай келетiн ғана
адамдар сайлануға құқылы болды. Билерге де ... ... ... [26, 298б]. Бiлiм ... ... нормада ешқандай талаптар ... ... да ... мен ... ... ... деңгейiнен гөрi,
губернаторға берiлген оның ... ... ... ... ... ... Тiптi Шоқан Уәлихановтың өзiн аға ... ... ... тарихтан жақсы бiлемiз. Осы мәселелердi дәл
байқаған белгiлi ғалым С.З.Зиманов былай деп құнды қорытынды жасайды: ... ... ... ... ... ... ... в лице
,,туземной администрации”, сфера влияния которой распространялось на
волости и ... ... ... ... под ... уездных начальников, которые бдительно следили за тем, ... ... ... ... орудием в исполнении предписании властей. И
надо сказать, что волостные ... и ... ... в ... оказывались прилежными партнерами царской администрации, ... в ней ... ... ... их от ... ... земляков”[14,
с20].
Қарқаралы петициясында қазақ зиялылары көтерген ... ... ... тек ... өзiнiң тәуелсiздiгiн
алғаннан кейiн ғана бiртiндеп iс ... аса ... ... мемлекеттiк
қызмет туралы заңында лауазымға үмiткер адамның бiлiм дәрежесi, бiрнеше тiл
бiлетiндiгi сияқты саналы және ... ... ... ... сонымен қатар орыс чиновниктерiнiң қазақ халқы туралы
басшыларына жазған баяндамалары мен хабарларына ... ... ... кең етек ... қатаң сынға алды. Жергiлiктi орыс чиновниктерi
үкiметке қазақтар туралы, олардың психологиясы, тыныс-тiршiлiгi ... ... ... ... ... ... құбыжық етiп көрсету
заңдылық үрдiсiне айналдырғаны тарихи әдебиеттен жақсы ... ... ... сатысында жүрген осындай халықты цивилизацияға
жеткiзу ұзақ мерзiмдi талап етедi және күш ... ... ... ... деп ... журнал: ,,Прочитайте инструкции и ... в ... ... ... в ... ... там под грудами цифр, статей и ... ... ... и ... ... скрыты бесцеремонный обман, ... грубая
спекуляция с собственностью киргизов. И единственный стимул, двигающий
горой ...... на ... ордена и чины”,[87] – деп ... ... деп ... ... ... ... ... өлкесiнде
жалпы сауаттылыққа жету үшiн 4600 жыл ... деп ... ... [88, ... ... ... және намысқа ... ... ... ... ... мынандай талаптар қойды: ,,Донесение
ближних начальников сделанных высшему начальству о подведомственных им
киргиз содержание таких ... ... ... бы до ... ... ... ... бы возможность представлять свои возрождения, так как ... ... о ... ... ... самые не одобрительные,
т.е. что дескать, киргиз вор, киргиз сутяга, киргиз лгун, ... ... ... ... ... охлаждения между высокопоставленным лицом и
бедным киргизским населением. На самом деле из всех ... царя ... ... самый неприхотливый, терпеливый, всепрощающий, немстительный и
высшей степени простой всегда душою повинующий повелению царя, хотя ... ... их ... и ... ... отношением
противно”[70, 34б].
Қазақ зиялыларының 1905 жылы осы мағынадағы ... ... ... ... да ... етек жайды. Ұлыдержавалық шовинизммен
саналары уланған большевиктер, кейiн Кеңес мемлекетi қазақ және басқа ... ... ... ... ... жаппай қуғын-сүргiнге салуды
тоталитарлық режимнiң ... ... ... ... ... ... ... құра алмайды” деген ұзын сонар пiкiрлер 1986 жылы
Желтоқсан оқиғасында да анық байқалды. Қарқаралы ... ... орыс ... ... аса ... ... ... қалмасқа болмайды.
Қарқаралы петициясында билiк жүргiзу мәселелерiмен қатар сот, ... ... ... шекесiне басқан мәселелерде үлкен iс болып көтерiлдi.
,,Уақытша ереже” ... ... ... әдiлсот iсiн жүргiзу халық сотына,
яғни билерге жүктелдi [26, 298б]. ... ...... барлық жағынан
алып қарағанда уезд бастықтары мен губернаторларға тәуелдi болды. ... 186-шы ... ... в бии ... военным
губернатором деп сот тәуелсiздiгiн шектесе, 199-шы параграфы ,,Для решения
означенных дел, по мере ... в ... ... ... съезды по распоряжению уездного начальника, если дело касается
одного уезда, или по соглашению его с ... ... если ... ... ... уездов. О чрезвычайных съездах доводится до
сведения военного губернатора”,[26, с299] – деп билердiң барлық ... ... ... аңғарамыз. Бұл процесс билер (халық) соттарының
патша үкiметiнiң жергiлiктi әкiмшiлiктерiмен ауыз жанасып, парақорлыққа,
әдiлетсiздiкке ... ... қиын ... ... ... Абай
Құнанбаев, Ахмет Байтұрсынов, Мiржақып Дулатов, Барлыбек Сыртанов, Раймжан
Мәрсеков, Бақытжан Қаратаев, Жанша ... және тағы ... да ... ... ... сотын қатаң сынға алып, кемшiлiктерiн ... ... ... ... ... ... ... тамағына,
Қарар ма ол сенiң әлiңе?
Қорадағы малыңа,
Төре берсе керектi,[89,57б] – деп билердiң кең өрiс жайған парақорлық
әрекеттерiн сын ... ... ХХ ... ... ... зиялыларының бiр,
Алаш Орданың iрi қайраткерi Раймжан ... ... ... ... жүйесiнен бөлiнбеуiнiң себебiнен сотта бассыздық пен ... ... ... деп ... ... ... түзушiлiк әрдайым
хакiм иелерiне жаһұт нәрсе болса да, олар турасынан айтып та ... ... ... ... ... иесi ... әрқашан,
әрдайым өз пайдаларының амалын iстейдi, әдiлеттiлiк қылатын жағына залал
қылып. Тексерушi ... ... үшiн ... қылып тұрмайды, халық билер үшiн
жаратылғандай болып тұрады. Билердiң қалғандары бiр нәрсесiн алуда ... мен ... ... ... ... ... өз көздерiмен көрiп, әдiлетсiздiкке
белшесiнен батып жатқан ... ... ... ... мақсатында
Қарқаралы петициясының 11-шi бабы: ,,Киргизские народные судьи подчинились
бы Министру Юстиции”,[70, 11б] – ... ... ... ... ... Ондағы
мақсат – қазақ қоғамының билер (халық) соты жүйесiн болыстық билiк пен ... және ... ... ... ... да ... қою
болып табылады.
Билер сотының функцияларын жақсартудың тағы бiр қайнар көзi ретiнде
Қарқаралы ... ... ... съездерiнiң нақтылы мерзiмде өтуiн
талап еттi. Себебi ,,Уақытша ... ... ... ... қай ... өтетiнi туралы көрсетiлмеген. Мұндай жағдайлар уезд
бастықтары мен ... сот ... ... ... ... тiптi ұмыттыруға дейiн әкеп соқтырған едi. Осындай ... ... ... ... ... ... ... были бы
созываемы один раз в год, место съезда, время и срок действий такового были
бы определены совещанием ... ... На этом ... присутствовали
бы Начальник и Ахун”[70, 44б]. Бұл жерде ... ... ... ... ... ойынша, бiрiншiден бұл талап ,,шала
мұсылман” қазақтарды дiн басшысының қатысуымен әдiлеттiлiкке шақыру ... ... ... ... дiн ... құран қағидаларын
сiңiру болып табылды.
,,Уақытша ереженiң” 202-шi параграфында: ... ... и ... судом биев по народным обычаям”,[70, 202б] – деп атап ... ... ,,В ... ... ... недовольная решением
народного суда, ... ... с ... к ... начальнику, который
решает дело, а по более ... - ... ... ... на ... 203б]. Байқап қарасақ, патша өкiметi ,,Уақытша ережеде” бiр
жағынан некелiк қатынастардан туындайтын некеге тұру, ... бала ... ... ... сияқты құқықтық мәселелердi Әз-Тәукенiң ,,Жетi
жарғысы” заңдарының негiзiнде әдет-ғұрып ... ... ... 202-шi ... ... ... ... қалыптасқан әдет-ғұрыптар
империяның заңдарының әсерiнен және тауарлық-ақша қатынастарының ... ... ... мазмұндық, қауымдық сипаттарынан бiртiндеп айрыла
бастаған едi. Бұл мәселе ... ХХ ... ... ... оқып, бiлiм алған Б.Сыртанов, Ж.Сейдалин, С.Лапин сияқты
қазақ зиялылары ашына жазған едi. Iрi ... ... 2-шi ... ... болып сайланған бiлiмпаз қазақ зиялыларының бiрi Бақытжан
Қаратаев ,,Айқап” журналының бетiнде осы көрiнiске ерекше ... ... деп ... ... ... ... әдет деп жүргiзiлген сот закондарының
әлде қашан мезгiлi өтiп кеткен... Бүкiл қазақ халқы ... ... осы ... ... соттан ауырлап жүр. Ол сотта осы күндерде нақ шын
әдет жоқ. Әдет орнын әлде қашан зорлық һәм ... ... ... ... ... ... ... халқына осы қалыптан құтылу үшiн жалғыз-ақ
шариғат жолын ұстау керек болып һәм тiршiлiк ағымы сол жолды ұсынып тұр”[9,
88б].
Бақытжан ... бұл ... 1914 жылы ... едi. Ал, Қарқаралы
петициясы аталмыш, көкейтестi мәселенi 1905 жылы ... ... ... өзiнiң 12-шi бабында мына мағынада, былайша түйiндеген едi:
,,Изьять из ведения Биев ... ... ... брачные и наследственные,
которые всецело подчинить ... ... ... по ... 12б].
Бұл талаптардан ғалым Сәкен Өзбекұлының пiкiрi бойынша, мынандай қорытынды
жасауға болады: петиция авторлары батыс, орыс ... ... бола тұра ... ... дiнiн ... ... ... қоғамында енгiзудi ең қажеттi мәселе деп ... Олар ... 1867-68 ... ... ... ... ... халқының
дәстүрлiк, ғасырдан ғасырға санасына сiңген, өзiне етене жақын, әрi көшпелi
өмiр салты мен ... ... ... ... ... ... заңының
мазмұнын, мәнi мен реттеу функциясын тежеп, халық өмiрiнен мүлдем ығыстыруы
деп ... ... да орыс ... ... даласына енгiзу бұрын
жұртшылыққа белгiсiз болған, ... ... ... ... ... қалыптастырған-ды. Әдiл бидiң сөзiнiң орнына ... енiп, ... ... шен, атақ алу, ... ... ... өлшемдердi тудырды. Соның салдарынан қазақтың дәстүрлiк,
әдет-ғұрыптық жүйесi байырғы мағынасынан мүлдем айрылып, әр ... ... едi. ... ... ... ... ... байқаған”[9, 88б] петиция авторлары ,,сот жүйесiн жақсартудың
амалы – тек қана шариғат ... ... ... ... ... ... ... петицияны жазған қазақ зиялылары сот саласына бiртiндеп
шариғат заңдарының нормаларын ... ... ... отаршылдықты
үстемдiк ететiн құқық жүйесiне қарсы тұрудың тиiмдi тетiктерi деп ... ... ... ... ... 203-шi бабы сот ... бастықтары мен губернаторларға тәуелдi еткенiн тiкелей ... ... бұл ... ... отар ... ... ... ұстаудың ең негiзгi тетiктерi болды. Қорқыту, үркiту, сот жүйесiн
тиiмдi ... ... ... пен бостандық, тең құқылық пен заңдылық
сияқты құндылықтарды жөргегiнде ... ... ... Мiне, осындай
саяси-құқықтық пиғылға петиция халық сотын уезд ... ... ... ... шығарып, Ресейдiң әдiлет министрлiгiнiң
құзырына берудi талап еттi.
Қарқаралы петициясында көтерiлген өзектi мәселелердiң бiрi – ... ... ... ... ... болды. ,,Уақытша ережеде”
қазақ қоғамындағы халық сотында ,,присяженныйлар” ... ... ... Ал, ... ... заңдарында бұл мәселе заң деңгейiнде
шешiлген. Мысалы, Ресей ,,Устав уголовного судопроизводстваның” 544 бабында
мынандай ... ... ,,По ... ... не ... как с ... заседателей, судебному производству предшествуют во всяком случае
предварительное следствие и ... ... ... [91, с415]. ... осы ... ... әдiлсот жүйесiне енгiзудi талап етiп,
мынандай талап қойды: ,,При ... Суде были бы ... ... ... петиция мұндай норманы енгiзу арқылы сот процесiнде
дүниежүзiлiк ... ... ... ... және ... iсiне заңдылық қағидаларының үстем болу ... ... ... ... ... ...... асырып, ұлттық
езгiнi ғана мемлекеттiң негiзгi функциясына санаған ... ... ... ... еш уақытта iс жүзiне асырмаған болар едi. ... құру ... ... ... ... ... ... уставында” да
өзiнiң шешiмiн тапты. “Присяжный соты ауыр ... ... ... ... саны 7 адам”[17, 90б] – деп атап көрсеттi ,,Устав”.
Қазақ зиялылары петицияда қазақ халқының ұлттық хартиясына ... 46б] ... ... заңының кейбiр нормаларын қайта жандандыруды талап
еттi. Атап айтқанда кiсi өлтiрiп, ... ... ... ... жаза қолданумен қатар құн төлету қажеттiгiн өздерiнiң ең ... ... ... ... 47-шi бабы мына ... ... ... убийства взыскивался бы кроме законной кары и кун ... при ... ... в ... ... за ... ... бы из казны наследникам убитого. Примечание: ... ... ... русским или другим было бы ... ... 47б]. Бұл ... да ... мазмұны айқын сезiледi.
Жанұяны асырайтын, тамақ, киiммен қамтамасыз ететiн адамды ... ... ал ... ... ... ... ... қалады.
Жоқшылықтан азғындық, ұрлық, тонау, кiсi өлтiру сияқты қылмыстар болатыны
криминология ғылымында ... ... ... ... ... құн төлейдi, мiндеттеудi қосымша жаза ретiнде кiсi ... ... ... ... Бiр айта кететiн мәселе: петицияда құнның
мөлшерi нақтылы ақша, немесе қой, жылқы саны ... ... ... құн ... петиция авторлары соттың құзырына,
айыпталушының тұрмыс жағдайын ескерiп тағайындауды ... ... ... ... кең етек ... ... зығырданын
қайнатқан ұрлық, тонау сияқты қылмыстарды тыюға бағытталған ... ... ат ... ... ... ХIХ ғасырдың соңы – ХХ ғасырдың
басында ... ... ... ... ... сонша, ол тiптi
ұлттық дертке айналған едi. Қазақ зиялылары бұл мәселеге үлкен мән ... ... ... ... ... беттерiнде дабыл қақты, қоғамдық
пiкiрдi аударуға ат салысқан. Мысалы, ХХ ... ... ... жазған
мақалаларымен көзге түскен Жанша Сейдалин ұрлық туралы ... деп ... ... екi ... жаман әдет бар. Түптен ойлап қарасақ, ол екi
әдет ... ... ... Олардан құтылмай қазақ жұрты оңбайды... бұл екi
әдеттiң бiрi - ұрлық, бiрi жесiр дауы – қызын сатып мал алу. ... ... ... бола ма? ... ... ... тойдырған отағасының iшкен-жегенi
адал болар ма? Ойлап қараңыздаршы?... ... ... да ... ... ... ... ... болса жақсы мешiт, жақсы
медресе, жақсы би, жақсы ауылнай қайтып болады”[92].
Ұрлық мәселесiне ,,Қазақ” газетi де ... ... ... едi. ... бiрi ... Сейдалиннiң мақаласы. Ол қазақтан шыққан
тұңғыш құқық магистрi бола тұрып, ұрлықты ... ... өз ... ... едi: ,,Вор ворует, а мир горюет (ұры ұрлайды, халық
қайғы тартады) деп рас айтады. Қорлық барша қазаққа ... ... жоқ ... құтылу керек. Барша қазаққа келетұғын бұл ұяттан құтылып болар едi.
Егер де... Россия ... ... ... хақындағы 1909 жыл ... ... ... Урожение о наказаниясының 931, 1643 һәм 1654-
статьялары бойынша ұрыға салатұғын жазаның қуаты ... ... ... ... ... жылқы ұрлау хақында болған iстер қазақтың ... ... ... ... ... ... едi, һәм ... судья
следствие қылып, окружной сотқа прокурор арқылы кiргiзген едi. Бұл ... ... ... ... каторжный работаға шейiн барады. Мұндай
жаза болатұғынын бiлген соң һәм ... ... ... ... ... ... соң...кәсiп етiп, ұры сақтаушылар да қорқып,
жылқы ... қояр ... ... ... петицияның 43-шi бабы:
,,Пересечение воровства и ... ... дела ... бы
рассмотрению народных судей чрезвычайного съезда, которым и представлено бы
право меньшей меры арест – ... меры ... 392б]. ... қарасақ,
ұрлық сияқты ауыр қылмыстарды қарауды билердiң төтенше съезiне берiп,
жазаны ... ... ... ... қарсы қатаң жаза қолдануды
петицияның авторлары тиiмдi нәтиже бередi деген ... ... Олар ... ... ... ... шектеуге әкеп соқтыратынына сенiммен
қараған. Мұндай пiкiрдi кезiнде ұлы Абай да ... ... ... ... ... ... былай дейдi: ,,Қазақты... қорқытпай...ақылмен
не жерлеп, не сырлап айтқанменен ешнәрсеге ... ... ... ... ... жеткен, атадан мирас алған, ананың сүтiмен емген надандық,
әлдеқашан адамшылдықтан кетiрген. ... ... бар ма, ... бар ... бар ма, дүрiлдегi бар ма, сонысынан дүниеде қызықты нәрсе бар ... ... да ... сөз ... түгел тыңдап тұра алмайды, не
көңiлi, не көзi ... ... Ендi не ... не ... ... қатар, петицияда көрсетiлген жоғарыдағы норма ,,Уақытша
ереженiң” 201-шi параграфы бекiткен ... ... ... ... бабына негiзделгенiн де айта кеткен жөн. Себебi,
төтенше съездердiң үкiмдерi мен ... уезд ... да, ... өзi де ... құқықтары жоқ болған. Бұл жерде бiз петицияның
авторлары iстi, билердiң алқалық құрамында қарап, әдiлеттiлiкке жол ... ... ... ... ... ... ... петициясы Қазақстанда әкiмшiлiк
билiк және сот мәселелерiн ... ... ... құнды пiкiрлер мен
саяси-құқықтық идеяларды ұсынды. ,,Уақытша ережеге” өзгертулер ... ... ... ... өзгерту Қарқаралы петициясын жазған қазақ
зиялыларының арман-ойлары едi. Әкiмшiлiк ... ... мен сот ... ... ең көкейтестi мәселелер санатына жатқызды. Әсiресе
сот жүйесiн Ресейдiң ... ... ... болып, әдiлет
министiрлiгiне ... ... ... ... ... бекiткен сот тәуелсiздiгiн қамтамасыз ету идеясымен бiршама
да үштасады.
§2. Адам ... ... және ... ... ... ... ... құқығы қандай қоғам, немесе қандай заман болмасын саяси-құқықтық
ой- пiкiрдiң тарихында ерекше орын ... ... алып ... адам
құқығының асқақтауы және мемлекет тарапынан тиiмдi қорғалуы ... ... ... буржуазиялық революцияның пайда болуымен тiкелей
байланысты. Тарихтың ... ... ... ... және ... ... ... келе жатқан буржуазия феодалдық, ескi жаңа ... сай ... ... мен ... ... ... ... бақыт сияқты Конституциялар мен бақа ... да аса ... ауыз ... ... Бұл ... себебi тарихи заңдылық сол ... ... ... ең ... ... туа ... құқық ретiнде
бағалады. Құлиеленушi, феодалдық мемлекеттер қалыптастырған ... адам ... ... ... ... ... орнына буржуазиялық қоғам алғаш рет өзiнiң жариялаған
құқықтық ... ... және ... ... ... ,,заңдылық”
,,тең құқылы”, сияқты ұғымдарды сословиелiк, тап үстемдiлiгiне қарсы қоя
бiлдi.
1628 жылы ... ... ... ... ... ... о ... (Құқық туралы петицияда) былай деп атап
көрсетiлдi: ,,Вопреки смыслу... ... ... и ... ... из ваших
подданных в недавнее время были заключены в тюрьму без указания какой-либо
причины и ... для ... их они были ... к ... ... ... вашего величества о Habeas corpus,чтобы послушать с ними ... ... ... на приказ обозначить причину задержания, не
указывали ... ... ... ... лица эти ... под ... ... повелению вашего величества, удостоверенному лордами вашего
Тайного совета,и не смотря на это, они были ... в ... ... них не было ... никакого обвинения,на которое
они могли ответить согласно закону”[95, с152]. Кейiнiректе Европада ... ... ... ... ... ... Ұлы ... революциясы қабылдаған ,,Адам және адамзат
құқықтарының декларациясында” мынандай құндылықтарды дүние жүзiне паш еттi:
,,Представители ... ... ... ... ... что лишь ... ... прав человека и пренебрежение к ним
являются единственными причинами общественных ... и ... ... ... в торжественной декларации
естественные, неотъемлемые исвященные правам ... ... ... ... ... ... ... всех членов общественного
союза, постоянно напоминало их права и обязанности...
1. Люди рождаются и остаются ... в ... ... ... ... лишь на сображениях общей пользы.
2. Цель нашего государственного союза ... ... и ... прав ... Такова свобода
собственность, безопосность и сопротивление ... [95, ... ... ... Ұлы ... ... ... өте жақсы бiлген. Атап айтатын болсақ, оның авторлары болып
саналатын ... ... ... ... ... ... ... Европаның
саяси-құқықтық ой пiкiрiнiң тарихын терең дәрежеде меңгерген. Олардың Санкт-
Петербургте оқып, бiлiм алған жылдары кезiнде оқу бағдарламасы ... ... өз ... да ... ... байланысты Қарқаралы
петициясы адам құқығы мен бостандықтары ... ... ... ... ... ... ... даласына енгiзiлгеннен кейiн патша өкiметi
қазақ халқының,, ұлттық, саяси, әлеуметтiк құқықтарын қатал ... ... ... ... ... күшейтiп бақты. Бостандық теңдiк, адам
құқықтары сияқты мәселелердi айту, немесе күн тәртiбiне қою ... ... ... ... ... Осы мәселелерге терең қолдау жасап,
құнды пiкiрлер айтқан көрнектi ғалым ... ... ... ... что ... ... недовольство действиями
чиновников, объявляется ,,ослужником”царской воли.Аресты и ... из ... ... ... и ... ... ... методами, которыми без стеснения и по ... ... ... чиновники…Непомерная тяжась феодального угнетения и
колонияльного насилия по-разномуотразилась на ... ... ... ... наиболее тягостно-на положении трудящихся масс. Унижение
и произвол, оскорбление ... ... ... являвшися
порождением и непременными спутниками колониализма, серьезно задевали
интересы ... ... ... ... На этой почве возникали,
конфликты, готовые перерасти в открытые выступления”[14, с20, 24-25].
Өте құнды ... ... ... және ... ... ... ... қазақ халқының жағдайлары петиция авторларына жақсы белгiлi
едi. Сондықтан да құжат адам ... ... ... Уалихановтан кейiн ұлт
намысы деңгейiне көтердi. ... ... адам ... ... ... ... ... енгiзген генерал-губернатордың сотсыз, тергеусiз
әрбiр қазақты өзiнiң елдi мекенiнен бес ... ... ... жiберу құқығын
жоюды талап етiп,мына норманы бекiттi: ... бы ... ... высылки киргиз без суда и следствия” [70, 10б]. Қазақ
зиялылрының адам құқығын қорғауда бұл ... ... өте ... едi.
Отарлық тепкiнiң салдарынан есiн жинай алмай жатқан ... ... ... ... аяққа тапталып жатқаны оларға қатты әсер
еткен едi және ... ... ... ... хх ғасырдың басында көптеген қазақ зиялылары мен ... ... ... жiберуге тап болды. Мысалы: қазақ қоғамында
алғашқылардың бiрi ... адам ... ... бел ... ... дiн
өкiлдерiнiң қайраткерлерi Наурызбай Таласов, ... ... ... дiн ... ... ... ... кәдiмгi
орыс тiршiлiгiн таңып, мұжыққандыруға бағытталған арамза саясат салдары
деген ой айтты, сөйтiп, тұрғылықты елiн де, ... де ... ... ... ... ... үндедi.
Әкiмшiлiк прокламацияның саяси идеясы шошытады. Жандармерия шарқ
ұрып, қазақ даласына лезде ... ... ... ... ... ... ... ондаған зиялылар үйлерiне ... ... жеке ... ... сақталған хаттарын тәркiлейдi,
тергеу жүргiзедi. Көпшiлiгiн түрлi әкiмшiлiк ... ... ... ... жер ... Басты айыпкер деп табылған Наурызбай Таласов
пен ... ... ... ... және Якут ... ... ... Өзбекұлының жариялаған тың деректерi
бойынша Шаймерденге мынандай заңсыз айып ... ,,По ... ... я ... в ... область на пять лет, по обвинению
меня по 34-й ... ... о ... ... Не ... ... так как ничего противного законам не сделал и мог сделать, ... тем дело ... по ... обстоятельсту. В городе Кокчетаве
при соборной мечети, существовала высшая духовная школа медресе, в которой
обучались дети ... ... это ... в 1886 году и по ... ... 1903 году, причем были конфискованны 154 духовные
книги, которые до ... ... ... при ... полиции.
Ахуном, муллой, как начальником и наставником высших школ ... по ... ... из ... ... ... ... тоже
сослан в Енисейскую губернию. По закрытию школ, по конфискации ... ... в ... обращении с последними, киргизы усмотрели не справедливое
действие уездной ... и ... меня ... ... властями о восстановлении их прав... вскоре был ... ... 14 дня 1905 ... [9, с175]. 1908 жылы ... ... ... адам қүқықтарын қорғауда еркiн айтқаны үшiн алғаш рет Якутияға бес
жыл ... жер ... ... оны Қапал қаласына жiберу туралы шешiм
қабылдаған [81, 195-196бб].
Сол сияқты 1909 жылы жалған ... ... ... қамауға алынды.
Ол қамауда 8 ай заңсыз отырды, ... 1910 ... ... ... екi жыл ... ... шарамен жер аударуға жiберiлдi [97,
10б]. Осындай ауыр заңсыз, жағдайларды қайраткер, демократ Колбай ... ... ... ... ... А. ... ... Тоғысовқа
мынандай жалған айып тақты: ,,1900 және 1907 жылдар аралығында Зайсан
уезiнiң сот ... ... ... атқарып, оның босатылғанынан
кейiн Көкпектi қаласында заңсыз түрде ... ... ... ... арашашы болды, орыс пен қазақ арасында жер ... ... ... ... ... жағымсыз пiкiрлер айтты, екi ұлт арасында
қақтығыс болатындай жағдайлар туғызды, 1905 жылы ... ... ... ... ... 1907 жылы ... газетiне орыс шаруалары өлкеге ... жол ... ... ... ... ... арасында ,,автономия”
мәселесiн талқылап жүр”[98, 11б]. Ол 3 жылға дейiн бас ... 1912 жылы ... жер ... ... адам құқықтарының аяққа тапталған мүшкiл халiне Ресейдiң
демократиялық бағыттағы баспасөздерi де алаңдаушылық бiлдiрген едi. ... ... ... газетi былай деп жазды: ,,В марте 1910 г. ... из края ... ряд лиц за ... ... в ... не ... ... властей, не платить
податей, покинуть Россию и переселится в Китай. В число ... ... ли не вся ... киргизская интеллигенция, начиная с помощника
присяжного поверенного ... и ... ... ... все ... ... ... по словам дознания, исчерпывались
тем, что он знал наизусть басни Ахмета Байтурсынова”[99].
Қарқаралы петициясы алдын ала тергеу жүргiзу ... ... ... ... ... ... де ... қарастырды. ,,Уақытша
ережеде” бұл мәселе туралы бiр-де бiр бап ... едi. ... ... ... құқықтары бекiтiлген жоқ. Керiсiнше қазақ
халқының Ресей империясының алдында мiндеттерi шаш ... ... Ол ... бiрнеше түрлерiн төлеу, орыс империясының
жергiлiктi басшыларына бағыну, режимге қарсы пiкiр ... ақ ... ... ... ... ... және т.б. мiндеттер.
Петиция өзiнiң 8-шi бабында ... ... ... ... мына
норманы енгiздi: ,,Во время производства следствия со ... ... бы его ... 8б] ... ... ... ... Қазақстаның саяси құқықтық ой-пiкiрiнде сот процесiнде айыпталушының
құқығын қорғау туралы идея тұңғыш рет осы ... ... ... болып көтерiлдi. Бұл әрине, адам құқықтарын қорғауда үлкен жеңiстiк
болды. Атап айтып кететiн болсақ, Қарқаралы петициясының бұл ... ... ... ... ... ... шешiмiн тапқан. Ата заңымыздың 16-шi ... 2-шi ... ... мына мағанада берген: “Ұсталған, тұтқындалған, қылмыс
жасады деп айып тағылған әрбiр адам сол ұсталған, тұтқындалған немесе астып
тағылған ... ... ... ... ... ... Мiне, ... жүз жыл бұрын көрегендiкпен жазылган Қарқаралы
петициясының идеялары мемлекетiмiзде толыққандар дәрежеде iс жүзiне ... ... ... петициясы адам құқығына ... ... ... ... ұлы ... шовинизмге қарсы
батыл түрде үн қатты. Себебi Қазақстанда орыстың шiреншек ұлт үстемдiлiгi
қоғамдық-саяси, әлеуметтiк өмiрдiң ... ... ... ашық түрде
байқалып отырды. Ұлттық теңсiздiктi тарих ... ... деп ... ... ... ... төменгi нәсiл санатына жатқызып, оларды
қанауды жоғарыдан берiлген ... деп ... Мiне, ... ... ... жазған қазақ зиялылары ... ... ... былай,
болашақта кемсiтпеудi, ұлттық намысқа тимеуге шақырып, петицияның
преамбуласында былай деп атап ... ... ... ... ... к ... и ... обязывают свою судьбу и
интересы с судьбами всего государства, ... ... с ... и ... решение Вашего Величества привлекать достойнейших,
доверием ... ... ... от ... людей. В самом деле-
какие-же могут быть ... ... не ... ... ... и ... выделять шести миллионных киргизов в ... в не ... ... Нороды Российской Империи
действительно весьма различны по образованности, культуре и следовательно
пониманию ... ... ... ними ... ... не ... ,
но и не последнее место. Не ... ... ... общественные и
государственные задачи понимание хуже ... ... не ... уже ... оседлых инородцах, призываемых предпочительно перед киргизами ... о ... ... ... ... Государь, что мы,
киргизы, не хуже других ... себя ... к этой ... ... не ... ... ... чем-то низшим, бюрократия смотрит на нас ... и ... за это ... ... нам ... ... Во ... случае мы не повинны в том, что нас не ... кому нам ... ... с17]. Байқап қарасақ, петицияның мұндай
талаптары қазақ зиялыларының бiлiм ... биiк ... ... Себебi ұлы державалық шовинизм, аз ұлттарды басып-жаншу бiздiң
заманымызда да әлi ... ... ... В.В. ... ... В.Н. ... ... неошовинистер қазiргi кездiң өзiнде
петиция авторлары көтерген мәселенi шешудiң ... әрi ... ... ... насихаттауларын тоқтатар емес, керiсiнше бұл процесiне май
құюда. Мысалы, ... ... ... ... ... қаласында жарық
көрген ,,Казачи кулак против экспанции инородцев” деп ... ... ... ... ... құрбақалармен
қоректенгенiн анықтау еш бiр ғылымның ойына да кiрiп шықпас едi. Ал ендi
қарашы, бүгiн ... ... ... және осы сапалық және сандық өлшем
бойында едәуiр тұрарлық ... ... ... аяқ, ... ... ... ... жүредi. Ол әлде бiр ... ... ... ... айтқан болды, еуропалық болып көрiнемiн деп күшенедi,
тiптi кейде аяғының тырнағын да алмайтын болу ... Мiне, ... ... ... ойланбассың ?....
Көрдiң бе, Назарбаевтың фамилиясы да қазақша емес. ... ... ... ... ? ... ... с327-328] -деп көкiсе, бiр
бетiнде : ... цари не ... им ... Н.Б.) черномазым
вождям в настойчиво просим подданстве...Наука, назовите мне хотя бы одного
Мыркымбая, ... ... бы ... ... или ... Где великие
Саксауловы, или Аксакаловы, руководившие фабриками и ... ... ... ... ... которым скотоводство добилось
увилечения поголовья? Что то не ... их в ... ... и
словарях. В лучшем случае заглянуть в дранную юрту, где дрыхнет нажравшийся
жирного бишбармака ... ... с321] -деп ... ... ... пен орыс ... арасында от салуға дейiн ... ... ... ... шовинизм мәселесi бүгiнгi
тәуелсiз Қазақстан мемлекетiнде әлi көкейтесi болып ... ... ... жыл ... ... жасампаздығымен тарихпен бiрге дамып
шиеленiстердi шешуде ... роль ... ... ... да ... ... ... ащы үн деңгейiнде көтерген тағы бiр мәселенiң
бiрi-қазақ өкiлдерiн Земский Соборды қалыптастыруға мүлде қатыстырмауы ... оған ... ... құқықтарынан айыру едi. Шын мәнiнде XX ғасырдың
басында қазақ зиялылары Земский собор мәселесiне ерекше көңiл ... ... ... ... ... жүргiзуде, өзiн өзii басқаруда үлкен
жетiстiк ретiнде бағалады. Земский Собор деген ... ... ... ... ... ... Собор мәселесiне сенiммен қалды?
,,Ресейдiң ,,Большой энциклопедический словарь” деп аталатын еңбекте”
Земства-выборные ... ... ... в ... ... ... ... 1864 г. Распорядительные органы губернские ... ... ... по трем ... ... городской недвижимости, ... ... ... ... ... и ... ... Земство ведало народным
образованиям, здравохранениям, строительством дорог и другими вопросами,
способствовало развитию крестьянского хозяйства. В ... ... ... ... ... из ... переданных им от
правительства с ... ... из ... определенных
законом, в виде земских повинностей (налогов); из ... от ... ... а ... из средств образованных самими земскими
учреждениями. Земской ... ... ... для ... при ... ... повинностей губерниям...”[101, с421].
Атап айтып кететiн болсақ жалпы Қазақстан тарихын және ... ... ... ... ... бұл мәселе мүлдем
зерттелген емес. Тiптi осы күнге дейiн бiр де бiр ... ... ... рет ... ... тұнғыш рет Қазақстанның саяси-құқықтық ой-
пiкiрiнiң тарихында Қарқаралы ... ... едi. ... ... ... ... және жан жақты қолдау тапты. Земство туралы ... ... ... ... ,,Кто будет защищать интересы киргизов?
Кто ... ... ... ... их нужды и способы их
удовлетворения, если не будет участвовать в ... ... ... ... на обще ... ... основаниях представителей? ...просим ...
повелеть признать в ... ... как ... нами в ... от ... ... так как ... выяснение
нашим назревших нужд и способы их удовлетворения, а также и правильное ... к ... ... ... ... быть установлена лишь при участии
представителей от киргизского ... 17б]. ... ... өте ... ... халқының жан дауысымен айтылған құқықтық пiкiр едi. Себебi осы
петицияны ... ... Омбы ... ... ... өткiзген
кеңесiнде қазақтарды Земствоға мүлдем жiбермеу керек екендiгi нақтылы
баяндалып, ол ... ... ... ... қазақ халқының ұлттық
намысын қорғаған, аяққа тапталған патша өкiметiнiң әрекеттерiн қатаң сынға
алып, петиция ... деп атап ... ,,В ... ... ... ... во главе с Генералом Сухотиным высказывались против
допущения представителей от ... в ... ... в духе проекта
Министра А.Г.Булыгина, подобное не ... ... ... ... с ... ... и стремлением главной массы населения
степного края, на ... это ... ... ... 17б].
Петицияның жоғарыда көрсетiлген талаптарын кейiнiрек ,,Айқап”,
,,Қазақ”, ,,Степной пионер” ... ... ... қызу қолдап,
мақалалар басты. Солардың қатарында қазақ ұлтының ... ... ... қайраткерлер болды. 1906 жылы ... ... ... ... ... бiр туар ұлдарының бiрi Көлбай Тоғысов ... о ... в ... ... деп ... ... ... Земствоға байланысты идеяларын одан әрi қарай дамытып
былай деп ... ,,в ... ... происходили заседания по поводу
введения земства в Семипалатинской области... комиссия пришла к ... ... ... ... в ... как для ... так и для кочевого
населения... положение о Земстве были ... ... ... ... ... ... оседлого населения представляющего в области, по
сравнению кочевым ... ... ... ... мы ... не соответствующим действительности и даже противоречающим
Манифесту 17 ... 1905 ... ... 85% ... ... ... ... давать, по
мнению общего присутствия, в земские учреждения столько же ... ... ... ... по сравнению с киргизами ... не ... ... то, что с ... ... суммами
будет при таком не нужно забывать то, что с громадными киргизскими суммами
будет при ... не ... ... ... распоряжатся
меньшеньство.... Опять административно чиновничьи мнения, что киргизы
дикие, еще не созрели для ... и ... и ... ... ... ... свое отношение к киргизам и допустить
участвовать их в ... ... на ... правах с прочими группами
населения...”[102].
Қарқаралы петициясының Земствоға қатысты ... ... көш ... бiрi, iрi ... және ... ... Әлихан
Бөкейхановта өз тарапынан қатты қолдады. Қазақ қоғамында ... ... өте ... деп ... оның ... ... енуiне үлкен
сенiммен қарады. Оның ... ... ... ... ... ... мектеп,медресе салу, медицина, соттарды сайлау, ... ... ... мәселелердi шешедi. Болашақта құрылатын Земствоның
құқықтық статусына Әлихан Бөкейханов үлкен сенiммен қарап, оның қызметi мен
функциялары қазақ ... ... ... ... ... ... сайлаудағы партиялық қақтығыстарға тосқауыл болатынына ... ... ... ,,Земство” дейтiн мақаласында былай деп атап
көрсеттi: ,,Земство жұрт өзi ... ... ... ... ... ... ... қомқоры, қорғаушысы. Тұрмыс тiршiлiкте земства
билемейтiн iс болмайды.
Земство үш орында үш ... ... ... ... ... Әр ... iс атқаратын жұрт сайлап ... ... ... ... ... Бұл ... сыртынан бағып тұратын... мәжiлiс
болады, бұл орысша гласшылардың собраниесi... Бұл мәжiлiстiң өкiлдерiн ... ... ... школ ... Дәрiгер жалдап, аурухана салып,
ауруды емдетедi. ... малды емдеу iсi болады...
Земства ... ... ... ... егiн ... пiшiн
шабатын сайман алып бередi...
Көп земства қосылып,... союз болып, завод ашпақ...
Земства қолында сот болды: судьяны земства сайлап ... ... ... ... Земства жол түзейдi, көпiр салады, арық
қаздырады, суалған пiсендiктi құрғатпайды. ... ... ... ... өз ... өзiне келдi деген мiнi.
Осы Земстваға қазақ шебер адам тауып, көштен қалмаса, бiз ... ... ... қаңғырсақ, бiздi құдай оңдағаны”[103, ... ... ... ... ... iсiне қолы жете ... ... қоғамына Әлихан Бөкейханов өз ... ... ... ... жағынан алып қарағанда ауадай қажет едi. ... ... ... ой ... тарихындағы рөлi және
орны туралы Ахмет Байтұрсыновта өте жылы ... ... оны ... ... ... ... iстерiнiң дұрыс жолға қойылатынын
теориялық мағынада дәлелдi тұжырымдар мен ... ... ... ... сенiммен қарауға шақырады. Өзiнiң ,,Земство” деп аталатын
мақаласында 1913 жылы өз ойларын мына ... ... ... ... ... әр ... жұртқа керек жұмысты жұрттың өзiне билеу, жұрттың
өзiне iстету. Олар ... ... ... өз ... ... өз билiгiмен
атқарады. Басқару мекемесi земский собрание деп, атқару мекемесi ... деп ... ... ... уездный собрание, губерниядағысы
губернский деп аталады...Собраниелерде жұрттың сайлаған депутаттары гласный
деп аталды... ... ... ... ... ... һәм волостной сходпен сайланады. Уездный ... ... ... соң, олар ... ... ... ... жоғарыда айтылғаннан көрiнедi: земство мәселелерiнде басқарушы
һәм атқарушы халықтың өзi ... ... ... ... ... ... жұмысы. Халық өзiне залал келдiрмейтiн, пайда келтiрерлiк
адамдарын ... ... ... iстiң ... ... жұрттың земство сұрап қақсайтыны.
Земство қолында болатын ... ... ... ... ... жұмыстар мынау: Әуелi земский ақшаның билiгi ... ... әр ... ... ... ... оны раскладкамен халыққа
бөлiп, үлестiредi, жиналған ақшаны орын-орнына халыққа керек ... ... ... ... ... ... ... ретiнде 1905
жылы көтерген мәселесiн 1913 жылы да ,,Қазақ” газетiнiң ... ... ... ... қазақ қоғамының саяси-құқықтық жүйесiне
енгiзу қажеттiгi өте қажеттi ... ... ... ... ... ... институтын енгiзу арқылы тәуелсiздiгiн шешу мәселесi
болады. Сол тетiктер арқылы ағартушылық, бiлiм ... ... ... ... халқын жаппай сауаттылыққа тарту болды. Ал, сауаттылықтың
негiзiнде саяси санасы ... ... ... ... пен ... ... тұруға мүмкiндiктерi бар.
Сонымен қатар ,,Қарқаралы петициясы көтерген земство мәселесi 21-
26 ... 1917 жылы ... ... ... ... ... ... да
өзiнiң шешiмiн тауып, ол туралы былай деп қабылдады: ... ... ... ... ... Көшетiн елдерге кiргiзу ретiн обласной
земский собрание бiлсiн. Көшпелi елдер деп бiр ... ... ... ... ... земскiлiк ағзалардың сайлауымен уездный земство сайлауы
бiр-ақ рет болсын, екi кезде ... ... ... ... ... ағза сайланбасын. Қазақтың уездный һәм облосной земствосы
олармен бiрге болсын. Сайлау ретiн көрсету, ... ... қылу ... ... ел-елге бiлетiн кiсi(инструктор) шығарсын”[105].
Осы тұрғыдан алып қарағанда ... ... ... ... мағынаға ұласады, тiптi қазiргi кезенде тәуелсiз Қазақстанда
жергiлiктi өзiн-өзi ... ... ... жатқанда оның тәжiрибесiн
пайдалану ешқандай да ... ... ... ... Себебi петицияны
жазған қазақ зиялыларының көрегендiк идеялары қазақ халқының мұңын мұңдап,
жоғын ... және ... ... көздейтiн көрегендiк идея.
Сондықтан да ол 100 жыл өтсе де ... ... ... ... Жер ... қатынастары туралы идеялар
Азаттық пен тәуелсiздiктi ... ... ... Соған жету
жолында елдiң небiр қайсар, ұлт жанды азаматтары ащы тер төгiп,тiптi қажет
болған жағдайда өмiрiн де сарп ... де ... ... ... идеясы пәрмендi күш, ұлт санасында мәңгi өшпейтiн ұғым.
XX ғасырдың басында ... ... ... ... ... ... ... бердi. Атап айтқанда атлмыш идеялар
Бiрiншi Орыс революциясы \1905-1907\ жылдары ... ... ... келе ... ұлт ... көз ... өзiнiң шешiмдерiн
тапты. Соның айғағы болып Қарқаралы петициясы болып табылды. Бұл ... ... ... ... мағынада толыққанды дәрежеде зерттелген емес. Тек
тарихшылар ғана ... ... ... бет ... ғана ... 97-98бб; 11; 39б], оның мазмұны саяси-құқытық мәнi осы ... ... ... ... тыс ... ... ... петицияға 14500, кейбiр деректерге 16000 адам қол қойып ... ... ... [70, 17-20бб]. Құжат саяси бостандық адам
құқықтарының аяққа тапталмауы, дiн ... ... ... ... сот ... ... ... көкейтестi мәселелердi шешудi күн
тәртiбiне қойды. Сонымен қатар қазақ халқының шекесiне қатты ... ... де ... ... ... ... атап айтқанда бiрнеше баптар ... ... ... яғни ... ұлтқа қайтаруды талап еткен. Сарапқа
салып қарасақ, петиция авторлары қазақ жерiн бiрнеше ... ... ... ... байланысты жердiң құқықтық мәртебесiн белгiлеудi ... ... ... қазақтардан тартып алынған жерлер, қазақ мекен еткен жерге
жақын бос жатқан жерлер, патша ... ... ... жерлер. Ертiс
жағалауындағы жерлер, қыстық пен жазда пайдаланатын жерлер, тау-кен байлығы
бар жерлер, орман, балық, тұз өндiретiн жерлер [70, ... ... ... ... бөлiп қарау . Қазақстанның саяси-құқықтық ой-пiкiрлерiнде
тұнғыш рет айтылғанын атап кеткен жөн. Бiр ... ... ... ... жер ... деп баға ... ... Петицияның 38 бабы
қазақтардан тартып алынған ... ... ... ... ... ... 20 лет отобранные от киргиз земли, для переселенцев возвратились
бы старым владельцам киргизам, а за ... ... ... ... бы из ... ... [70, 17-20бб]. Шын мәнiнде
мұндай өткiр талап Қазақстанның саяси-құқықтық ой-пiкiрiнде тұңғыш ... атап ... жөн. ... XX ... ... ... отарлау
саясатының нәтижесiнде қазақ жерi оның тiкелей меншiгiнен тартып алынып,
патша өкiметiне ... ... ... мен офицерлерге, қазақтар мен
орталық ... ... ... ... ... ... деректерге
қарағанда 1917 жылғы Қазан төңкерiсне дейiн ... ... ... ... ... 45 ... десятина жерiн тартып алған [14, ... ... ... ... үш мақсат көздедi: Бiрiншiден, кең байтақ қазақ
жерiнде орыс ұлтының санын ... ... ... ... ...... ... ,,Олардың, демогарфиялық агрессияның 250 жылдан
астам уақыт iшiндегi, неге жеткiзгенi бәрiмiзге айқын. ... ... ... зерттеулердiң мәлiметiне сүйенетiн ... ... ... ... ... аударылғандардың саны 8,5 мл.
адамға жеткен. Бұл ... ... ... ... қандай нәтиже бергенi
жақсы белгiлi”[9, 85б], - деп атап көрсеттi ... ... ... ... жердi алу жергiлiктi қазақ халқының мәнгi тоналуының айғағы
болды. Жердi жеке меншiк еткен келiмсектер ... ... ... ... реформаларын, дiннiң берiк орнатушылары және отарлық ... ... ... ... ... ұлы ... осы ... туралы
былай деп жазылды:,,отнимите у народа деньги, товары, скот, и ваш ... ... с ... ... Но ... у народа землю, и ваш грабеж
будет продолжаться вечно ...”[106]. Үшiншiден, ... ... ... тапталды, теңсiздiк пен заңсыздықты күшейттi. Жерге жеке ... ... ... ... ... өздерiнiң тараптарынан ,,салық” салуды
дәстүрге айналдырды. Осы мәселенiң мән-жайын өз ... ... ... ... төңкерiсiне дейiнгi қазақ зиялыларының ... ... ... ... деп атап ... ... етектiң егiн
үшiн жарамды жерлерiн ойып-ойып қазақ-орыстарға кесiлiп берiлген ...
Россиядан ... ... ... ... ... ... қазақтардың тау һәм
етектегi көп қыстаулары, мың ... ... ... ... , ... ... бәрi де қолдан кеттi”. ,,Қазақтар осы күнде тауға шыққан
болады. Шыққанымен не пайда? Жолшыбай орыстың егiнi мен ... ... ... ... ... өзiн ... айып ... қырып-жойып өлтiре
жаздайды ” [107].
Осындай ауыр әлеуметтiк-экономикалық және рухани ... ... ... ... ... шөл және ... ... күштеп ығыстырылды.
Бұл процесс негiзiнде жердi, ... ұлт ... ең ... ... деп ... XX ... ... қазақ қоғамындағы барлық саяси-
құқықтық әлеуметтiк және ... ... ... ... ... қалған барлық жағынан тәуелдi болды. ,,Ресей
империясының – деп атап ... ... ... - отарлық саясатының
тiкелей „әрекетiнiң салдарынан қазақ жерiнiң оның пайдалануынан тартып
алынуы ... ... ... ... ... ... озық-ойлы
ұлт зиялыларын монархиялық режимге деген наразылығын күшейте түстi. Жердiң
тарылуы және одан туындайтын зардаптарды жан дауысымен ... ... ... ... ұран көтерiп, саяси идеялық ахуалды ұлттық
мүдденiң саяси ... ... да ... ... ... деп
танылды”[3, 28б].
15 –бапта ,,Земля при реке Иртыш, которые с давних лет ... ... ... как ... а затем перешедшая в пользу войска, а также
земля принадлежащая в пользу \войска\ ... ... Его ... в ... ... ... бы в вечное владение ... ... как их ... [70] - деген талап бекiтiлген. Бұл жерде
петиция авторлары Ертiс жағалауында орналасқан құнарды және шұрайлы жердiң
орыс әскерлерi мен ... ... ... ... ... ... хандық дәуiр кезiнде әрбiр руларға бөлiнiп берiлген жер құқығын
қалпына келтiрудi жөн деп санайды. ... ... ... ... ... ... ... өкiметi 1735 жылдан ... ... ала ... [70]. Ондағы мақсат жағалай әскер орналастыру
арқылы отарлық саясатты ... және ... ... ... Сонымен
қатар жердi иеленген қазақ-орыстар жергiлiктi қазақтардан жағалауда отырып,
малын ... үшiн ... ... ... ... экономикалық күйзелiске
ұшыратқан мұндай паразиттiк әрекеттер халқының ... ... ... ... да әкеп ... ... зерттешiсi Г.Колмогоров қазақтардың ата-бабасы қалдырған жерлерiнен
айырылып, орыс казактарымен келiмсектердiң жердi тартып алып ... ... ... ... құнды мәлiметтер қалдырған. 1855 жылы
жазған бiр еңбегiнде қазақ халқының ауыр ... ... ... деп ... ,,Киргиз – арендатор принужден в ... ... ... той или иной ... ... в ... ... должен выселиться с насиженного места что неизбежно ведет за собою ... и ... ... ... ... ... некуда выселиться.
Кругом уже все уже занято, да и ... ... ... ... ... жерiнiң тарихын молынан зерттеген Т.Шонанов бұл
жағдайды былай деп суреттеген: ... ... ... отырған \Ертiс
шығысындағы\ ... үкiмет Ертiс бойында ... он ... ... ... ... ... егiс ... деп ... шығарды ... iс жүзiнде қазақ ...
жер iшiнде қоныстанып ... ... ... ... орысқа шөп ауыз төлейтiн
болды ... казакка малайлыққа жалданып тұра бердi. Атты ... ендi ... ... үшiн рента алып, рентрер болып жата ... ... ... 100 ... бiр ... 100 ... бiр қой ... ... аренда
ақшаға айналған ... берi келе аренда ауырлай бердi, қазақ ... ... ... ... рет өстi ... Бiр ... ... ... 1864 жылға шейiн 65 сом, ал 1889 жылға шейiн 20 сом \бес жылда
аренда 38,5 ... ... 1896 ... шейiн 150 сом \соңғы жетi ... ... ... 1887 жылы 300 сом ақша, 1200 көбе \сол кездегi
бағамен бұл 60 сом ... ... ... Сонда ақшалай 1897 жылы аренда 360
сомға жеткенi, яғни 140 процент артқаны болады. 13 жыл ... ... ... ... 360 сомға өскенi, яғни 500,5 процент артқаны болады ...
Аренда осылайша арта берген, қазақ ... ... ... Неге ... ... ... жерi барлар жерсiздi соруды күшейтедi. Атты казак өз
иелiгiндегi жердi сатып отырған жоқ, ... ... ... ... ... ... ... жағдайларды норма арқылы
енгiзiп, Ертiс жағалауларындағы жерлердiң ... ру ... ... ... ... қарасақ петицияда жердi қазақтарға жекеменшiкке емес, бүкiл
руға беру идеясы бар Бұл петиция авторларының ... ... жеке ... ... ... ... айқын аңғартады.
Петицияның 17 бабы Қазақстанның бүгiнгi ... ... ... ... ... ұштастырып жатқанын аңғарамыз. Аталмыш бап
мынадай ереженi бекiтедi: ... в ... ... на землях,
принадлежащие киргизскому населению, горнопромышленное дело было ... ... ... ... ... открыть заводы, производить
окопы и т.п. Если они откажется от такого предприятия, то ... ... ... ... ... руками другим лицам с тем, чтобы
последний платил бы аренды по ... Шын ... ... өнеркәсiппен
тау кен қазба жұмыстарын жүзеге асыру iсiн жаңа қалыптасып келе ... ... ... ... ... ... ... келген орыс
буржуазиясы арзан жұмысшы күшiн қайталап ... ... ... ... ... мыс ... түстi металдарды жiберiп жатты. Бұл
Қазақстанды тек қана шикi зат ретiнде ... ... жолы ... зерттеушiсi М.Красовский былай деп атап көрсеттi: ,,Выполняющие те же
самые работы русские получают вдвое и ... ... чем ... ... ... мәлеметтерге жүгiнетiн болсақ, Қазақстанда XIX ғасырдың 30
жылдарынан бастап 1917 жылғы дейiн 2034.338.574 пут құм тазаланып, 1371 ... ... ... Ресейге жөнелтiлген [110, с108].
Ұсақ буржуазиялық тобының өкiлi В.Мясников ... ... ... ... ... ... ... ,,28 жыл iшiнде сегiз мың мұжықты
сатып алды, бiрнеше зауыт ашты, барлық бұрынғы борышын өтедi, һәм екi жарым
млн. сом таза ... ... ... [111, с656] - деп атап көрсетiледi
зерттеулерде.
Патша ... ... ... ... ... және тау ... кадрларды даярлауға сапалы түрде көңiл бөлмедi, кәсiпкер ... мол ... ... ... ... жол бермедi. Мысалы,
архивте сақталып қалған бiр ... ... ... ... ... ... ... за нарушение 285 ст. Устава
горного дела признать утратившим ... на ... ... ... [112, 4б].
«Осы турасында ғұлама жазушы, ғалым М.Әуезов ... ... ... бірге, басқа да оқыған зиялы адамдар жазғанын дәлелдей келе ... ... ... ... ... осы петициядағы ең басты мәселе-жер
мәселесі». Қазақтың ... ... ... ... ... ... қазақ жұртына земство беруді сұраған, үшінші,
отаршылдардың ... ... ... үшін оның ... құралы мұсылман
жұртшылығының бас қосылуында болғандықтан, қазақ жұртын ... ... ... ... қылған ірі мәселелер осы болды»[113,56б].
Қазақ зиялыларын ... жан ... ... және ... қойған бұл мәселе жер байлығының тоналмауына тiкелей тосқауыл
қойғандай екенi нормадан анық ... ... қолы ... жер ... қанша байлықтарын шетел ... ... ... ету ... осы күнi де ... ... петицисяын есiмiзге салғандай.
Петицияның жердi пайдалануға байланысты тағы 39-шы баптың мәнi ерекше
бабта: ,,Где-либо окажутся пустопорожние ... ... ... то ... ... бы исключительно мусульманам из России или ... ... ... ... жизни единоверцев”, - деп көрсетiлген баптың
талаптарына талдау жасап ... оның ... ... ... ... қамтығанын аңғарамыз.Атап айтқанда қазақ жерiне iлек-iлек
болып, патша өкiметiнiң отарлауға бағытталған саясатын ... ... ... ... ... ... орыс мұжықтарының ағылуын тоқтатып қоюды
тiлге тиек ... ... ... халқының дiнiне, тiлiне, дiнiне нұқсан келетiнiн,
орыстануды күшейте түскенiн петицияның ... ... ... анық
байқатып тұр. Керiсiнше, петиция авторлары қазақ жерiне қандас, дiнi бiр,
мәдениетi жақын мұсылман халықтардың ... ... ... ... қазақ жерiне орналасуын құптайды. Қазақ халқының бiр туар
ұлдарының бiрi Кеңес мемлекетiмен омiрiнiң соңына ... ... ... ... ... ... Ресей империясының демогафиялық саясаты,
аймақтары игеру мәселесi туралы былай деп жазған: “Қашанда орыс солдатының
соғынан орыс ... ... ... ... ... ... орыс билiгi орнаған
соң-ақ, пүшәйман халыхтың жерi тартып алына басталады. Британия халықтар
одағы құрылымындағы басты ... ... ... ... боса, орыс
халқының әдетi-басқалардың жерiн басып алумен қоймай, оны орыстың жерiне
айландырып жiберiледi ... ... және орыс ... ... ... асырудың тәсiлiн дәлме-дәл көрсете бiлген. Шын мәнiнде Ресейдiң
барлық тарихы мұстафа Шоқайдың сөздерiн растайды.
Бүкiл Сiбiр, ... Орта Азия сол ... ... және
келiмсектер құрамының көп бөлiгiн қазақтар құрады. Олар жергiлiктi халықты
қорқыту-үркiту, шабу ... ... үрей ... ... Бұл ... ғалым С.З.Зиманов былай деп жазды: ... ... ... в крае ... ... ... особыми привелегиями.
Казачество составляло важнейшую социальную и вооруженную ... ... ... ... ... ... направленную на поддержания и разжигание
шовинистических насторении у ... и ... ... у
казачества; средствами старался привить им ненависть к ... ... ... ... ... ... регулярные воинские силы… свои
“учения” эти войска ... ... на ... ... ... ... ... по аулам, сопровождавшиеся ... и ... ... ... [14, ... 19, 20 баптары мына мағынадағы талап ереженi бекiтедi:
,,Находящие в районе киргизских ... ... ... ... ... ... киргиз, Выдача в аренду означаемых озер ... ... ... из ... ... деньги от аренды соленых и рыбных озер должны поступить
депозит общества киргиз целого уезда, которые и ... быть ... ... ... того же уезда киргиз, как-то на ... ... ... по ... общества”. Бұл жерде де
петицияны жазған қазақ зиялылары Қазақстан территориясында ... ... және ... ... ... ... ... халқының
меншiгiнде болуды талап етер етедi.
Орыс империясын ... ... ... оның барлық байлығын өзiнiң
меншiгiне айналдыруына қарсы тұңғыш рет ұлт ... үн ... ... тәуелсiздiкке жетудегi алғашқы саяси-құқықтық құжаттардың бiрi,
халықтың ащы ... және ... ... жер ... мәселелер кейiнгi
саяси-құқықтық ой-пiкiрдiң өзiнiң нақты шешiмдерiн тапты. Атап ... жылы iрi ... ... реформатор-демократ Барлыбек Сыртанов
,,Қазақ елiнiң уставы” деген еңбегiнде ,,Қазақ жерi оның ... ... ... жерi саудаға түспейдi, құдай оны адам балдасына пайдалану үшiн
жаратты. Жердiң кенi, орман,су, көлi, һәм таулары қазақ елiнiң ... ... егiн ... үй ... жердi өңдеу һәм жердi ...... ... үкiмет рухсатымен болады” [17, 89б] - деп нақтылы тұжырым
жасады. Алаш Орда ... бiрi ... ... ... ,,Мен ... неге ... деген мақаласында да жердiң жеке меншiкке
берiлуiне үзiдiлi-кестiлi қарсы шығып былай деп қорытынды ... ... жер ... меншiк болып берiлсе де жөн дейдi. Бiздiң қазақ жердi
меншiктi қылып алса, башқұрдша ... ... ... бар аз ... ... шыға ... ... айтқанда Патша әкiмшiлiгi алдында петиция түрiнде қойылған бұл
талаптар қазақ қоғамындағы сол кезеңдегi ... ... ... ... демократиялық сипаттағы талаптар болатын. Егер де оларды
тарихи тұрғыдан қарар ... ... ... көрiнуi тiптi мүмкiн емес
едi. ... ... бұл ... ... ... қоғамындағы азаттық
қозғалысы шығыстағы революциялық өрлеуге ... ... ... ... ... ... ... жолындағы\ күрес едi. Қарқаралы
петицияның тарихи маңызы сапалы жаңа даму сатысына аяқ басқан ... ... ... талап-тiлектерiнен тұңғыш рет тұжырымдап ... патшалық
билiктiң алдына қойып, сол арада қазақ елiнiң өз ... үшiн ... ... ... едi ” [103, 13б].
§4. Дiн, тiл, және бiлiм ... ... ... ... идеялар.
Дiн мәселесi қашанда болса дау-дамайдың нағыз объектiсi болған. Дiни
күрестер әр уақытта жойқын соғыстар мен ... және ... ... халықтардың қырылуына әкеп соқтырғаны адамзат
тарихынан бәрiмiзге мәлiм. Дiн соғысы осы күнi де әлемнiң ... ... ... жүргiзген мемлекеттер үшiн бiр ... ... ... ... ... болып саналған. Европалықтар ... ... ... ... дiнiң ... ... жергiлiктi
аборигендердi шоқындыру ... ... ... ... олардың
отаршылдарға қарсы күрестерiн бiршама бәсендеттi, ал дами келе ... ... ... ... ... құру ... сындырды.
Дiнiн тiлiп сақтай алмайтын халық қазiргi уақытта ғайып болды, тарихи
аренадан ... түр ... ... ... Оған ... мысалдары
келтiруге болады. Мысалы, 1926 жылы бұрынғы Кеңес мемлекетi жүргiзген санақ
бойынша оның құрамында 200 ... және өз ... бар ... болған. Ал,
1979 жылғы санақтың нәтежие сi бойынша Кеңес Одағында барлығы 92 ұлттар мен
этностар қалған. Бұл ... ... дiндi тiлдi жою ... ... жаратқан 108 этносты жойып жiбердi. Кашубтер, амониттер,
андийцтер, ботлихцтер, чамалдар, цездер, гунзебцтер ... ... дiн, ... мүлдем жойылып бiттi. ... ... бiр ... 53 жылдық аралықта арнайы жасалған этноцидтың нәтежиесiнде 108
этнос көзден ғайып болды.
Ресей мемлекетi де қазақ ... ... ... ... ... континентiнде үлкен жер кеңiстiгiн алып жатқан қазақ даласын билеп-
төстеу үшiн ең алдымен ... ... тiлiн ... ... ал болашақта
жаппай шоқындыру саясатын қолға алу мақсатын ... ... ... ... «Не ... ... действительности можно сказать,
что ... ... ... для ... ... ... индейцев»[40, с194].
Бiрақ, 1731 жылы Қазақстан Ресейдiң құрамына қосылғаннан ... ... өмiр ... тыныс-тiршiлiгi мен саяси-құқықтық құрылымы ... ... ... ... тап болған жоқ. Самодержавия ең алдымен
қазақ ... ... ... ... ... жүз жылғы аралықтан
көшпендiлердiң күштi, әлсiз жақтарын мұқият зерттеп, ... ... ... жолмен халықтың ұлттық санасын орыс ... ... ... ... үлкен стратегиялық сақтылықпен iс-
жүзiне асырды. Тiптi ислам ... ... ... ... ... көз жұмып қарағанын, қажет болған жағдайларда ашық қолдағанын
байқаймыз. Қазақтың тарихы ... ... ... орыс ... аталмыш мәселелердi ашық мойындай келе еңбектерiнде былай деп
жазды: ,,В начале нашего ... в ... ... ... ... в киргизском народе и во всей средней Азии ... ... в их ... Это ... ... с желанием привлечь на
свою сторону ханов, султанов и вообще влиятельных людей в ... ... ... что на первых порах правительство наше не только оказывало исламизму
полную терпимость, но даже ... ... [109, ... орыс ... ... ... саясатын нығайтып билiк жүргiзуiн
күшейте түсуiне байланысты қазақ ... ... ... ... ... тұрған
барлық тетiктердi күшпен жоюға бел шеше ... едi. Атап ... ... ... ... ... ең негiзгi тосқауыл,
әрине ислам дiнi болды. Патша үкiметi ... ... ... ... ... ... дiндi ... бiрнеше шараларын iс-жүзiне
асырды. Атап ... ... ... ... ... ... шектеу,
шоқындыру және т.б. шаралар.
XX ғасырдың бас кезеңiнде дiн, тiл және бiлiм ... ... ... басқа мәселелермен қатар күн тәртiбiнде болып,
қазақ зиялыларының үнемi назарында болды. Себебi ... ... ... ... кең ... жаюы шектелдi, қазақ тiлi орыс тiлiмен
алмастырып, орыс тiлi ... ... ие ... бiлiм беру ... ... туған едi. Мiне, осы мәселелердi ... ... ... саяси-құқықтық идеялық бағдарлама ұсынды.
Дiн саласында Қоянды петицияның авторлары халықтың ... ... ... ... идеялық бағытын ұсынды. Атап-айтқанда
Ресейдiң қоғамдық-саяси ... ... және ... ... ... ... мұсылмандар емес, шала мұсылмандар және оларды
хрестьян дiнiне өткiзу өте оңайға соғатыны айтылды.
Шын мәнiнде алып ... ... ... ... ... ... ... орындап, шариғат заңдарын берiк сақтау еш уақытта
болған емес.Қазақтың тұңғыш ғалымы, ... ... ... ,,Сахарадағы мұсылмандық туралы”деп аталатын ... ... ... ... ... ... болғаны туралы былай деп тұжырым
жасады: ,,Мұсылмандық әзiрше бiздiң ... бен ... сiңiп ... ... ... ... көп ... өздерiнiң мәнiн
жоғалта қойған жоқ” [43, 197б].
Ал, Қазақстанның саяси-құқықтық ... ... ... ... ислам дiнiнiң әлсiз болуын былайша түсiндiредi: ... ... ... ... ... в Казахстане, гораздо
меньше чем в среднеазиатских ханствах. Это объяснялось многими причинами.
Отдаленность от ... ... ... ... ... ... отсутствие на
территории Казахстана крупных городов вот некоторые из этих причин”[20,
с218-229]. ... ... ... пiкiрi бойынша: ,,Слабое
внедрение ислама в ... ... ... экстенсивно-пастбищным
кочевым хозяйством. При ... ... не ... ... ... и ... как это было в оседлых районах”[115, с66].
Аталмыш зерттеушiлерiнiң тұжырымдары қазақ әдебиетiнiң ... ... дiндi ... өзi ... ... ... ... өзi
басынан кешiрген оқиғаларды былайша суреттейдi: ... ең жасы ... ... ... алды да, әлгi ... бiр ... қағазды тырнағы
әдемiлеп алынған сұқ саусағымен нұқып көрсетiп:—Әлiп, би, ти...—дедi. Содан
кейiн балаға өз айтқанын үш рет ... ... ... ... ... ... тәртiппен молда оқушы балалардың қақ жартысын алдынан өткiзгенше,
өзгемiз ,,әлiп, би, ти” ... үш ауыз ... ... ... Тек бiр ... мағанасын аңдай алмай отырмыз...Ескi оқудың әдiсi бойынша бiр ... ... ... ... ... ... Мысалы, ,,а”әрпiн алайық.
Бұл ең әуелi ,,а” ... ,,ә” ... аты да бар, таяқ ... таңбасы
да бар. Алдымен бала оның сол атын бiр жаттайды:әлiп...
Келесi күнi оның асты, үстiне ноқай бар ... ... жоқ, би ... бiр ... ти үстiнде екi нокат...
Бiрақ мұнның қандай дыбыс беретiнiн бала әлi бiлген жоқ.
Үшiншi кездескенде жаңағы ,,ә” қатарынан үш дыбыс ... ... ... ... ә-и-ө үш ... араб әрiпiнде жазылатын түрiмен қазiрге жаңа
әлiпбиге көшiрсек былай таңбаланар едi:а, ан, ао...
—Ұлы ... он, ер ... ... ... аон, аир, ... ... ... сол бiр ,,әлiп” тағы да үш түрлi өзгерiс табады:
—Әлiпкi-күсiн-ән, әлiпкi-кәсiн-ен, әлiпкi-күтiр-өн-ән-ен-өн...
Ендi бiр кезде жаңағы жұмсақ (ә) ,,а” ... ... Ол қай ... ... ... балалар да аңдамай қалады, молданың өзi де
ұғындыра алмайды.
Сонымен, бiр ... ... рет ... оқылатынын еске
алсақ, араб әлiппесiнiң 29 ... 232-261 әрiп ... ... ... кiрiп кеткен бала кейде соны жыл бойы оқып та хат танымай қала
бередi. Дыбыс не, әрiп не, ... ... ... бала ... ... Академиктiң бұл сөздерiнiң толық жаны бар. XX ғасырдың басында
қазақ даласында болған және дiн, тiл ... өз ... ... орыс зерттеушiлерi де Ғабит Мүсiреповтың пiкiрiн растайды. Мысалы,
И.Гейер деген ... ... деп атап ... ... ... с ... ... на котором изложены магометанские молитвы и
основание ... ... ... ... представления верующих
в их религиозных обязанностях”[117, с29].
Әрине, балаларды оқытатын осындай ... ... ... ... ... ... дәрежедей болса, мұсылмандық қағидалар
мен шариғатты толық ... ... ел ... ... ... ... ... толықанды дәрежеде ұғындырылды деп айту шындыққа
жанаспайды. Мiне, ... ... ... ... ... мен ... ... шоқындырып, христьян дiнiне
өткiзу өте оңай екенiн дәлелдеп бақты. Ол үшiн орыс ... ... ... араб ... оқу процесiнен жойып, олардың орнына
кириллицаны кiргiзiп, ана ... ... беру ... араб тiлiнен,
құраннан, жалпы шариғаттан ажырату болды. Қазақстанда миссионерлiк қызметке
бар күшiн салып кiрiскен Н.И.Ильминский осы ... ... ... ... ... ... дiнiн нақтылы және терең игеруi
үшiн ең сенiмдi де пәрмендi құрал ана тiлi болып табылады...бұратаналардың
тiлдерiн ... пен ... ... ету орыс халқы мен мемлекетiне ешқандай
зиян келтiрiлмейдi, керiсiнше, орыстандыру процесiн жеделдете түседi,
өйткенi ... ... ... ... ... ... тарихи барысының
өзiнде орыс халқымен сiңiсiп кетедi”[118, 68б].
Қазақ зиялылары патша өкiметiнiң мұндай сұрқия, орыстандыруға, ... ... ... бағытталған саясатын өте жақсы ... ... қою ... ... петициясында дiндi қорғау және халық
арасында кеңiнен насихаттау мақсатында өкiметке мынандай талап ... ... было бы ... ... ... ... киргизским
учебникам Магометанского Духовного молитвенной уроки пяти ... ... для ... до ... ... а ... преподовались русские грамоты с тем, чтобы преподавание ... ... не ... до ... ... школу...
В школах не преподовались бы христянские ... ... ... жерде айта кететiн бiр мәселе: петицияны жазған қазақ зиялылары
жасөспiрiмдердiң психалогиясын өте ... ... ... ұлтының көсемi Ахмет
Байтұрсынов балаларды мiндеттi түрде бастауыш мектепке дейiн ана ... ... ... етiп қалдырған. Сонда ғана жас ұрпақтың ана тiлiне,
отанына, жерiне деген сүйiспеншiлiгi қалыптасады. Ал, ... ... ... ... ... саясатқа қарсы тұруға, орыстандыру, шоқындыру
процесiне мойынсынбауға жас кезiнен баулайтыны ... ... ... ... ... қағидасының петицияның
аталмыш нормасынан анық байқаймыз.
,,Уақытша ереже” қазақ даласында мұсылмандықты насихаттайтын, ... ...... ... ... және ... ... мен мiндеттерiн заң жүзiнде шектедi. Ендiгi уақытта
имандардың барлық ... орыс ... ... ... ... 251-шi ... ,,По духовным делам киргизы изъемляются из
ведения Оринбургского магометанского ... ... ... 252-шi бабында: ,,Местное заведование киргизами по делам духовным
предоставляется местным муллам, с ... их ... ... и ... ... ... дел,”[26, с339] деп дiн
қызметкерлерiнiң барлық iстерi қатаң түрде, мемлекет ... ... Тiптi ... сайлаған молдалар әскери губернаторлардың бекiтуiнсiз
қызметке ... ... ... ... 256-шы ... ,,Муллы
утверждаются в звании и увольняются, по определениям областного ... ... ... барлық дiни қағидаларына қарсы
болса да, енгiзiп ... ... ... патша өкiметiне осындай бассыздыққа жол
берiп, дiн iсiне тiкелей ... ұлт ... ... ... ... деп ... ... петицияның 2-шi бабы: ,,Киргиз
подчинить к Оренбургскому Духовному Собранию как это было до 1868 года ... его ... и с ... ныне просимые Казанских мусульманами
правило”[70, 2б]. Бұл жерде, байқап отырғанымыздай, қазақ зиялылары дiни
мекемелер мен ... ... ... дiни ... бағындыруды
талап етудегi мақсаты—жергiлiктi отарлық саясат жүргiзетiн патша өкiметiнiң
органдарын мұсылман дiнi iсiне ... ... едi. ... ... ... дiни орталықтары шоғырланды, сондықтан солардың тiкелей
ықпалынан дiн ... ... ... ... ... дiни ... мен Оқу-әдiстемелiк құралдар алу болды.
Патша өкiметi ,,Уақытша ережеде”қазақтарға өз ... өз ... ... ... ... ... түрде тыйым салды. Атап айтқанда 258-шi
параграф:,,Возведение ... ... ... с ... генерал-
губернатора,”[26, с340]—деген норманы енгiздi. Бұл талаптарды енгiзудiң
мақсаты—ислам дiнiнiң ... және ... ... ... ... алу және ... сандарын шектеп, көбейiп кетуден сақтау және сол
кезде Қазақстанда қалыптаса бастаған панисламизм, пантюркизм сияқты саяси-
құқықтық идеяларға ... ... жол ... ... ... бұл ... ... орыстандыру және шоқындыру iстерiне қарсы тұратын
идеология едi. Орыс өкiметiнiң ... ... ... күнде
мешiттердiң жұмыстарын барлық күш-жiгерлерiк пайдаланып, панисламизм және
пантюркизм ... ... ... ... еттi. ... сақталып қалған құжаттар соған айқын дәлел бола алады. ... ... ... ... ... ... басшыларына жазған
хабарламасында аталмыш мәселелер туралы ... деп ... ... ... начинает, выливаться в более или
менее определенные ... и ... ... движения действуют, по сведениям
по выработанной в ... ... ... к ... в которых живут
русские мусульмане. Не имея ... по ... ... ... ... ... при посредстве устройства таких
кружков и таким образом воспитывать население в ... для ... ... ... ... ... целью при
посредстве воспитания юношества в ... ... ... мусульман
к участию в политической жизни в будущем.
По агентурным сведениям муллами ... ... что ... народности-братья не только по религии, но и по крови...
Среди мусульманских народностей чувствуется желание ... ... ... ... и даже вражду,
доказывает то обстаятельство, что все начинания ... в ... ... ... не ... мертво рожденными, а входить прочно в
жизнь...
Главными деятелями по движению, как видно из моих ... ... и ... ... ... же ... мусульманского населения...киргизы
сочувствуют этому движению по ... по ... ... его
убеждают, что при торжестве идей панисламизма изменяются ... ... ... ... русских из края...”[25,
2бап]. Қарқаралы петициясы ,,,Уақытша ереженiң” 258-шi бабын жоюды талап
етiп, түрiк ... ... ... ... ... екi халықтарды
жақындастырудың нағыз айғағы деп бiлдi. Құжаттың 3-шi бабы осы ... ... ... ... ... ... мечетей, медресе,
свободным отправлением Богослужения с преподаванием в ... ... и ... ... и ... среди киргиз типографии для
издания газеты и книг”[70, ... ... ... ... ... ... ... халқын жаппай
християн дiнiне өткiзу мақсатын көздедi. Ресей империясы ... ... ... ... ... ... iстелiндi. Ондағы басты мақсат кең
байтақ қазақ даласының жергiлiктi тұрғындарының отарлық саясатқа ... ... ... ... өткiзу арқылы олардың дiнiн жою едi.
Ал дiнi жойылған халықты ұлтсыздандыру, жерiнен айыру, басып алу ең ... Бұл ... ... жер ... қолданған тәжiрибесi. Испания,
Португалия, Англия, Франция сияқты iрi ... ... ... ... өте ... ... ... Зеңбiректiң үнiмен, мылтықтың
оғымен басып алған жерлерiн қанға бояп, халықтарына ... ... ... ... ... сияқты дiндердi телiдi.
Идеологиялық тiректен айрылған халықтар тез арада метраполияның ... ... шыға ... өкiметi осы мақсаттарды көздеп, үлкен стратегиялық жоспар құрумен
,,Уақытша ереженiң” 247, 248-шi ... мына ... ... ... принявшим христянство, дозволяется или оставатся ... ... или ... к русским селениям в степи, с
сохранением представленных киргизам ... ... ... если ... ... ... к
городским и сельским обществам всех найменований, не испрашивая на ... ... ... ... с339]. Орыс ... дiнiн ... ... көптеген жеңiлдiктер берiп отырды.
Осындай ... дер ... ... ... зиялылары ,,Қарқаралы
петициясында” мынандай талаптар қойды: ,,Не было бы дозволено ... из ... в ... ... ... ... не знающему ту и другую религиозную обрядности и ... в ... ... ... об грамоты и достаточно
совершеннолетия, то в таком случае было бы дозволено ... из ... в ... ... было бы переходить обратно в
магометанское вероисповедание и все ... как ... тем, ... ... ... а ... колена переходящие в христианство, а также ... ... ... старые обряды”[70, 25бап].
Байқап қарасақ қазақ зиялылары торғайдай ... дiндi ... ... ... ... iргетасы ретiнде таныған. Бұл өте ... ... ... тағы бiр ... ... қазақтардың қажылыққа Меккеге
бару құқықтарын қорғау болды. Ресей мемлекетi өз тарапынан ... ... ... ... Себебi Мекке, Мәдинаға барып келген
адамдар қазақ қоғамы арасында тақуарық пен имандылықты, шариғат заңдарының
орындалуына аса ... ... ... ... ... ... ... Ал, мұндай насихат патша өкiметiнiң жергiлiктi басшыларының
орыстандыруға бағытталған саясаттарының iске ... ... ... ... ,,ана ... оба бас ... мына ... тырысқақ
дертi жайылыпты” дегендердi сылтаулатып, Ресей әкiмдерiнiң қасиеттi
сапарына жиi-жиi тыйым сала ... едi. Тiптi ... ... ... ... ... ... құжаттарды дайындауда
қажыға барам деушiлердi шексiз әуреге салып, дiн ... ... ... ... қажыға барған тарихын молынан ... ... ... мен ... ... осы осы мәселе туралы
мынандай қорытынды жасайды: ,,...осы сапарға барамын деушiлерге ... ... ... болды. Онда барушының аты-жөнi, мiнез-құлқы, кепiлдiк
берушiнiң қоғамдағы беделi, ... ... ... ... ... ... ... ие болып қалатыны және олардың жастары,
өзi жоқта үкiмет ... ... жаңа түрi туа ... оның ... ... айтыла келiп, ,,пәленшенi”қажылық сапарына баруға ұсыну
жөнiндегi болыс жиынына қатысқандардың бәрiнiң аты-жөндерi орысша, ... қара ... ... ... ру таңбасын салып,
кепiлдiктерiн бiлдiретiн болған. ... ... ... 300-ге дейiн қол
қойылған. Кепiлдiк болыс мөрi басылуы арқылы бекiп, уезд ... Уезд ... өз ... сол ... ... сапарына
шығуына қарсы еместiгi жөнiндегi өз пiкiрiн бетiне ... ... ... ... бас губернаторға бағытталған. Бас
губернатор өз ... ... ... канцелярияға жiберiп, ондағылар
,,пәленшеге” болыс жиыны қағазының негiзiнде төлқұжат ... ... Уезд ... өз ... сапаршы ,,пәленшенi” шақырып,
төлқұжаттың құнын және оны иесiне тапсырғаны жөнiнде ... ... ... ... қажылыққа бару құқы мiне осындай бюрократиялық тосқауыл мен
әдейi жасалған кедергiлерге қарсы ... ... ... ... iс жүзiне асыруды талап еттi: ,,Совершить Ходжат, ... ... было ... ... ... Хафрии пользовались
бы правами проваславных поломников как ... ... как ... ... ... XX ... ... қазақ қоғамында дау-дамайға
айналған күрделi және ... ... ... ... ... ... ,,имущество, переданное владельцем на религиозные или
благотворительные нужды общине, ... или ... ... Вакуфами
могли быть школа мечеть, земля, движимое ... ... ... ... и ... ... источником существования для ... во ... ... ... и ... ... ... петицияда мешiт пен медреселерге вакуф санатындағы
жердi беру қажеттiгiн дәлелдеп, мына норманы енгiзудi ... деп ... бы ... ... в ... ... и медресе... Было бы
представлено право Киргизам делать ,,вакуф”занимаемого им земли, на срок до
упразднения ... ... ... ... ... орыс ... барлық территориясын мемлекеттiк деп жариялады, ... ... ... жаппай қиратуға ұшыратты, босаған құнарлы жерлердi
кiм көрiнгенге үлестiрдi. Петиция ... ... мен ... ... жерлерiн қайтаруды талап етiп, патшаның жергiлiктi
өкiлдерiнiң күл-талқан ... ... ... ... ... талап
ете, 41-шi бабта: ,,Мечети, прежде сооруженные Великим ... а ... и ... для ... ныне ... ими совершенно
разрушены или ремонтированы по старому плану более увеличить любовь народа
и Великому нашему Монарху,―деп атап ... ... ... ... ... ... дiни қызметкерлерiнiң
құқықтық статусын көтеру мәселесiн де күнтәртiбiне қойды. Атап-айтқанда 13-
шi баб сайланған лауазымды адамдардың ... ... ... ... ... ... алуын мiндеттедi. Норма мына редакцияда ... ... ... должностных лиц на утверждение Военного
губернатора начальник, участвовавший на выборах совещался с ... в ... ... ... быть ... на известную должность”[70,41бап].
Аталмыш құқықтық құжатта қазақ ... тiл ... ... ... ... ... Қазақстанның Ресейге қосылғанынан кейiн бiртiндеп
өмiрдiң барлық саласында орыс ... ... ... ... Ал ... басында қазақ тiлiнiң мемлекеттiк деңгейiнде қолданылуы ... ... Орыс ... жергiлiктi басқару жүйесiнен Дала генерал-
губернаторының билiк жүргiзуде ... ... ... орыс тiлiнде
жүргiзiлдi. Тек кейбiр жарлық пен құқықтық ережелер қазақ тiлiнде аударылып
отырды. Тiлдi ... да ... ... пиғыл өзiнiң дегенiне
жеткен едi. Қазақ тiлiнiң ... ... ... ... ... ... неге ... бәрiмiзге айқын. Соңғы кездегi
жүргiзiлген ғылыми ... ... ... болсақ, XVII-XX
ғасырдың аралығында қоныс аударғандардың саны 8,5 ... ... ... ... халқының дамуына қандай нәтиже бергенi жақсы белгiлi,”[9,
85б] деп атап көрсеттi ғалым ... ... ... орталық Ресей, Сiбiрден қазақ жерiне шегiрткеше қаптап,
жайлы, құнарлы жерлерге қоныс аударған ... мен орыс ... не ... ... ... қазақ тiлiнiң өз елiнде шектелуiне толық ықпал еттi.
Н.И.Ильминский ... ... ... ... ... орыс ... жергiлiктi халық өз тiлiн бiрте-бiрте ұмытатынына сенiммен
қарады, осы ... ... ... ... ... ... өкiметiне мектеп, медреселердiң ... ... ... ... ... ауадай қажет болды. Жергiлiктi халықты
орысша оқыту арқылы дiнiнен айырып, тiлiн ... ... ... ... ... ... ... мақсатын көздедi. Баспасөз,
қоғамдық-саяси, құқықтық ой-пiкiр қазақ ... оқу, ... тiлi ... орыс ... ... арнады.
Мысалы С.М.Граменецский деген орыстың миссионерi 1903 жылы ... ... ... деп ... ,,Главная причина, по которой
невозможно ... ... ... как орудие обучения...необработанность
местных языков ни в научном, ни в литературном отношении, вследствие чего,
как ... ... дети не ... ... ... ни на родном, ни на
русском ... ... ... қазақтар қазақ мектеп және медреселерiнде оқытылатын
дiн мен араб ... ... ... ... ... олардың қолтығына орыс
миссионерлерi су бүркiп, өздерiнiң тарапынан қолпаштап отырды. Орысша бiлiм
алған Н.Жетпiсбаев деген өзiнiң жазған ... ... деп ... ... не ... ... ... языка. Нам прежде всего надо учиться
русскому языку. Пусть татары по-прежнему боятся отдавать детей в ... из ... ... что, научившись по-русски, они забудут веру
своих отцов. Киргизы, ... в ... ... ... как
глупы эти опасения [122].
Ресей империясы тарапынан орыс тiлiн, яғни мемлекеттiк тiлдi ... ... мен ... ... ... ... мiндеттелiп
отырды және мектеп оқу орындарының барлығы орыстандыру саясатын жүргiзетiн
мекеме екенiн ... ... ... еттi. Жоғарғы лауазымдағы бiр чиновник
осы бағытта оқу орындарында орыс тiлiнiң басымдылық танытпағанына ... ... ... ашық ... деп ... ... ... дел не
соответствует ни интересам государства ни достоинству русского языка, как
языка государственного, которому должно быть отведено ... ... ... ... Задачи начальной инородческой школы состоит не в одном лишь
сообщении ... ... ... но и при ... ... ... к общей гражданской жизни их отечества. Для достижения
этой цели, знание ... ... ... ... ... ма. Тiптi қазақтардың ана тiлiн қайткен күнде шектеп, ... жою ... ... ... ... бұл ... асқан
қырағылық танытып бақты. Өз тараптарынан шовинистiк пиғыл танытқан орыс дiн
басылары 1903 жылы, қыркүйектiң 3-шi ... Дала ... ... мына ... ұсыныс жолдаған: ,,1891 жылы қыркүйекте
Архиерей бөлiмi тарапынан мәртебелiнiң ... ... ... ... дiнiн ... ... ... хақындағы ұсыныстары
жөнелтiлдi...Ол бойынша алдымен ауылдарда ауылдық дейтiн желеумен мектептер
ашу һәм оның санын көбейте ... ... ... ... бұл ... ... етiп қырғыздарды тағайындап, оларға шәкiрттерге
орысша ... ... ... тек ... ... ... ... осы жолмен айналымнан қырғызша сауат ... ... ... ... бұл ... ... келетiндiктен, мектеп мұғалiмi
инспекторлардан мұғалiмдiк куәлiк алуы керек; ал инспекторлар ... ... ... ... ... ... ... керек. Ал, мұндай
куәлiгi жоқтарды заң жолымен жауапқа тартып, молда санын ... ... ... ... ... ауыл ... қолына көшуi тиiс. Мұғалiмдердi
поптарға белгiлi адамдарын тағайындап, ал кепiл қажет болғанда бұл мiндеттi
старшиналардан заңсыз, деген ... ... ... ... ... мен ... ... беру керек...Қыздар мектебiн ашып,
қырғыз қыздарды орысша оқыту керек; ... әлгi қыз ... ... бала ... ... ... ықпал жасап, орыстар жағына шығарады;
сонда қырғызша бiлiм алуды тезiрек жойып, орысша ... ... ... осындай қазақ тiлiне қарсы және өзiнiң ана ... ... ... ... ... ... ... петицияны жазған қазақ
зиялылары осы жағдайларды үлкен мәселе етiп көтередi. Ұлтжанды, ... ... ... ... ... қамаудан қорықпай орыс
өкiметiне ... ... сол ... өзiнде барлық iстердiң қазақ
тiлiнде жүргiзiлуi мiндеттi болу керек екенiн дәлелдеп, петицияның ... мына ... ... ... еттi: ,,Все делопроизводство велось бы
на киргизском диалекте, а также все писаря и ... ... бы ... из ... ... ... ... екенiне жүз жыл өткеннен кейiн де
қайран қаламыз.Ұлттық патриотизм, болашақты аса көрегендiкпен бiлу, ... ... ана ... аса қажеттi екенiн сол кездiң өзiнде ... ... ... ... әлi де ... ... ... қайта жандандыруда.
Сонымен қатар аталмыш талаптарды iс жүзiнде асыру үшiн петиция ... ... тiлiн ... ... екенi де мiндеттелiндi. Атап
айтқанда петицияның 4-шi бабы мына редакцияда ... ... ... народом знали бы киргизского языка. Назначение и устранение
совершилось бы по ... ... ... ... ... нынешных
крестьянских начальников были бы Мировые наследники. На эту ... из ... с ... ... [70, ... жерде қазақ зиялылары саяси-құқықтың ой-пiкiрдiң тарихында тұңғыш
рет екi қызметтердiң ұғымдарын енгiзiп отыр: ... ... ... ... ... (бiтiстiрушi ара кiсi). Петицияда бұл екi ұғымға
ешқандай түсiнiктеме берiлмеген, тек ғана билiк жүйесiне енгiзу мәселесi
ғана ... ... ... ... ... өкiлдерi” деп аталатын
жаңа институт жаңа ... келе ... ... зиялыларынан, дiн
өкiлдерiнен ел арасынан сайлау, немесе ашық ... ауыл ... ... ... ... қоғамдық орган. Оның мақсаты билiк
басына қазақ тiлiн бiлетiндердi тарту және өз мiндеттерiн ... ... ... ... ... беру ... ... сияқты. Ал,
,,Бiтiстiрушi ара кiсi” деген лауазымның ... ... ... және тек ғана ... және ... бөлу ... ... талап Европа елдерiнде XVII-XVIII ғасырларда кең ... ... ... (Бiлiмдiлiкпен басқару) идеясының қазақ
қоғамында көрiнiс бере бастағанын аңғартады.
Петицияда тiлге байланысты көтерiлген тағы бiр ... ... ... ... қолданылуы болды. Құжаттың 7-шi бабы: ,,Участковые
Мировые Судьи в киргизском населении знали бы киргизского языка. ... бы без ... [70, 7бап] деп атап ... Бiр ... ... ... Конституциясының 7-шi бабы да тiл ... ... келу ... па, әлде ... ... ... ... ма? Бiз жалпы заңдылығы деп ауыз толтырып айта аламыз.
Байқап қарасақ, Қарқаралы петициясы көтерген тiл мәселесiне ... ... ... ... ... ... Барлыбек Сыртанов
сынды қазақтың iрi қайраткерлерiнiң көзқарастары мен еңбектерiнен өзiнiң
жалғасын тапты. Мысалы, 1911 жылы Барлыбек ... ... ... ... ... ... ,,Судьялар қазақ тiлiн бiлуi шарт. Басқа
нәсiлдердiң ... өз ... ... құқы ... 90б] деп ... Ал, патша өкiметiнiң ... тiлiн ... ... ... ... ... ,,Қазақ”сияқты жалпы ұлттық, демократиялық
бағыт ұстаған басылымдар қазақ зиялыларының ащы ... ... ... XX ... ... iрi қайраткерлер санатына ... ... ... Ғабдулғазиз Мұсағалиев бiр еңбегiнде былай деп жазды:
,,Бiр халық, бiр елдiң де дүниеде ұлт, ел ... ... ... ету ... керек, әдебиет керек. ... ... ... ... ... шiрiп,
топыраққа айналып жоқ болар. Тiлi, ... ... ... да тап ... ... айырмасы болмас, өзiне айырым әдебиетi болмаған ұлттар
дүниеде жасай алмас, жасар, яки жасауы ұзаққа ... ... ... азық ... жем болар; сөйте-сөйте ол ұлт өзi де дүниеден ... ... ... болмаған бiр ұлт балалары да өздерiнiң
ұлттарын сақтай алмас. Сақтай алмаулары үстiне ... ... ... бiр ... тiл әдебиетiне үйренiсiлер, оның тiлiн де, әдебиетiн де
жаны һәм кеудесiмен ғашық болар; Өз тiлi, ... ... ... ... ... да ... Бара-бара сол екiншi ұлтқа сiңiп, оған бала болар...Бұл
заманда бiр ұлт ... ... ... ... ... ... оған бiр ... десең ең бастан ол бейшара ұлттың тiлiне, әдебиетiне балта ... ... ... ана тiлi ... ... ыждиһат қылады. Өз
әдебиетiнен ана сүтiмен бiрге емген, өз әдебиетiнiң бағасын ... ... ұлт ... өз тiлiне ата анасынан артық құрмет етер”[125].
Мiне, Қарқаралы петициясы көтерген және оның статусын заң ... ... ... ... ауадай қажеттiлiгi ұлт зиялыларынан
кеңiнен қолдау тапты. Олардың қазақ тiлiнiң мәртебесiн ... ... ... ... ... айта кеткен жөн. Кеңес мемлекетi де
қазақ тiлiнiң дәрежесiн, қолданылуын 70 жыл бойы ... оның ... ... қойып бақты. 70-80-шi жылдары 700-ден астам ... ... ... тiлi ... мемлекеттiк мекемелерде
пайдаланудан қалды. Қазақтардың арасында өзiнiң ана тiлiне осқырып, шошына
қарайтын мәңгүрттер мен ... ... ... ... ... ... халқының 40% өзiнiң ана-тiлiнен махрұм
қалды. Н.Масанов деген патша өкiметi жүргiзген ... ... ... ... оның тiлiне қарсы кешiрiлмейтiн сөздер айтты, әлi де ... ... ... в ... менталитет. Уроды! У них нет будущего...Калбиты
не ... жить в ... ... [126] деп өз ұлтына, дiнiне,
тiлiне лагынет сөз жаудыруда.
Қарқаралы петициясы осыдан жүз жыл ... ... ... ... Маңғышлақ, Атырау,Щымкент, Қызыл Орда, облыстарында iс ... ... ... Жақын арада Алматы қаласының әкiмi ... ... ... 2006-шы жылдан бастап барлық iс-қағаздар
қазақша жүргiзiлетiнiн айтып, қазақ тiлiнiң ... бiр ... ... ... оның ... жобалары мен құқықтық талаптары мен күн
тәртiбiне қойған мәселелерi тек тәуелсiз Қазақстанда ғана iс-жүзiнде асты.
§5. ... ... ... ... ... жалғасын табуы.
Дүние жүзінің халықтарының өздерінің төл мәдениетімен қатар, құқықтық
жүйелері де бәр. ... ... ... ... қосқан мәдениетімен
мақтанады, сол құндылықтармен әлем ... ... ... ... Белгілі ғалым А.Тоинби өзінің зерттеулерінде дүниежүзілік тарихта 21-
ден астам өркениеттің түрлерінің дамығанын тілге тиек етеді [127, ... ... ... ... египет, сирия, мексика, араб, ... ... мая, ... ... сияқты мәдениеттерді жатқызады. Сонымен
қатар, әр халық өзінің тарихи дамуы барысында ... ... де ... ... ... жүзіне әйгілі болып, саяси-құқықтық
ілімдер тарихынан өздерінің орындарын алатын ... ... ... ... ... ... Улы ... революциясы қабылдаған
Адам және азамат құқықтары декларациясы, Наполеонның азаматтық кодексі және
т.б. көптеген құнды құқықтық ... ... ... тарихында мәңгі орын
тепті. Ұлы қолбасшы Наполеон өзінің ,,Азаматтық ... ... ... ... ... ... даңқым мен жеңген қырық ұрыста емес. Ватерлоо оның
бәрін сызып ... ... ... ... ... ... ... да мүмкін емес” [128, 429б].
Қазақ халқының бай ... және ... ... ... ... заңгер-ғалым Сәкен Өзбекұлы бұл туралы мынандай тұжырым жасайды: ,,
Халықты мақтандыратын да, ұятқа қалдыратын да оның тарихы. ... ... ... бай тілі және ... ... ... бай ... бар. Тек сол
дүниелерімізді нарық заманында рухани азғындық, ... ... күш ... ... ... ... ... – ұлт алдындағы борышымыз” [42,
118б]. Өте құнды, ... ... ... Шын мәнінде солай. Тарихтың
қатпар-қатпар болып жатқан беттерінде бағалауға, мақтануға тұрарлық ... ... ... ... ой – ... ... баға беру,
қадірлеу және мақтан тұту, соның нәтижесінде патриотизмді қалыптастырып,
күшейту – ... ... ... ... ... туғызбаса керек. Атап айтқанда
көшпелі қазақ өркениетін қалыптастырған ,, Қасым ханның ... ... ... ... ескі ... ,,Әз-Тәукенің Жеті Жарғысы” сияқты аса құнды
құқықтық құжаттарымыз ... ... пір ... құқықтық
ескерткіштерден артық болмаса, ешбір кем емес. Қазiргi конституционализмге
арналған әдебиеттерде көптеген ... ... ... ... дейiнгi
заңдар жүйесiн, құқықтық ескерткiштерiнiң өзiн ... ... деп атап жүр [129, ... Бұл ... ... ... ... насихаттап жүр. Ол өзiнiң 2006 жылы жарық көрген
монографиялық енбегiнде осы ... ... ... деп атап көрсеттi:
“…некоторый минимальный ... ... и в ... ... и ... ... Но если принять определение
конституционализма на ... тех ... ... мы ... то ни одну ... в ... ... и очень немногие
современные государства, а возможно даже ни одно из них, ... ... ... ... в ... и ... значении этого
термина.
“Конституции” древних цивилизации не были ... в ... ... слова, потому что они не предусматривали и не гарантировали все
основные права ... и ... ... ... и ... в ... этих
обладающих правами “граждан” не ... ... ... ... ... ... Эти ... данных “конституции” особенно
лишение таких групп, как женщины, права на свободное вореизъявление и сам
факт ... ... ... не ... с ... ... современного
конституционализма видеть вних конституции” [130, с176-177].
Көшпелі қазақ ... ... өте ... ... ... ... демократ Шоқан Уәлиханов тебірене отырып былай деп атап көрсетті:
,,Тегінде біз әдетке жиі жүгінетін ... ... ... ... ... ... шығарылған заңдарға, мысалы, мұсылман,
қытай және орыстың Орыс правдасы ... ... ... ... ... жағы ... Қазақ заңында европалық жаңа
кодексте ... ... ... ... ... жоқ. Ру ... ... бірінің ісіне бірі жауап беретін руластық жағдайы ру
қатынасында іс-жүзінде көп пайда келтіріп отыр” [43, ... ... ... ... ... ... демократиялық
және Гуманистік сипат пен формалық мағынадағы көшпелі қазақ өркениетінің
заңдары, ... ... ... ... ... ... мазмұндық сипатынан айрылып, дағдарысқа тап болды. Патша өкіметі
прогрессивтік сипат мағынасындағы көшпелі қазақ цивилизациясының ... ... ... ... ... нормаларды жою
арқылы, орыс заңдарын енгізумен жергілікті халықты тырп еткізбей басқарып,
отарлау ... ... ... жүргізу болды. Қазақ халқының біртуар
қайраткерлерінiң бірі ағартушы-демократ Ғұмар Қарашев осы ... ... ... деп атап ... ... ... ... көріп,
оларды көгертіп, көркейтумен ісі болмайды: ол әрдайым да халыққа көтере
алмастай, оларды ... ... ... ... ... ... ... шет ұлттарды, қалай да қараңғылық пен алаңсыз
айуандыққа өз пайдаларын ... ... ... ... алмастай
мылқау етіп ұстау қамында болып, сонымен ғана шұғылданды.
Бұдан шығатын белгілі ... ... де ... ... тұр. ... шет ... ... болсада ағарту, олардың ... ... ... алға бастыру туралы тіпті де қам ... жоқ. Ол ... ... ... ... ... өшіктіріп, араларына қанды соғыстар ашып,
әлсізін күштісіне талатумен болды. Бұл ұлттардың ... ... ... ... ескі үкіметтің мұнан басқа да шет ұлттардың білім, өнерін
сөндіріп, өздеріне қас болған ... ... ... ... ... ... сықынды ең нашар амалдары да болды” [35, ... , ... ... ... ... халқының ғасырлар бойы
қалыптасқан құндылықтары жаппай дағдарысқа ұшырады, орыстың әкімшілік-
құқықтық жүйесі ... ... ... ... ұшыратты,
дау-дамай мен жанжалдарды шексіз көбейтіп, азаттық, ... ... ... тұншықтырып отырды, конституция деген сөздiң өзiн қазақ
халқына жат ұғым деген көзқараста болды
Бірақ, Бірінші Орыс революциясының тікелей әсерінен ... ... ... көздері ашық, оқыған зиялылары 200 жылдан асқан ... ... ... тастап, азаттық пен теңдікті ту етіп, ұлттық ... ... ... ие ... ... ... ... Оның
мазмұны тек сол заманның ғана көкейтесті саяси-құқықтық ... ... ... ... ... ... қарқындап
жасалынып жатқан құқықтық реформалар мен тоталитарлық режимнен ... ... ... ... ... Осыған орай Қарқаралы
петициясында осыдан жүз жыл бойы көтерілген проблемалар қазіргі заманда
өзінің ... ... ... оның ... болашақты болжай білген
ірі қоғам қайраткерлер санатына жатқызып, бұл құқықтық ... ... ... ... пен ... ... тұңғыш рет жариялаған қазақ
халқының тәуелсіздікке жетуде аңсаған бағдарламалық ұлттық манифесті ... ... ... талдау жасап, қарасақ, шын мәнінде Қарқаралы
петициясының әрбір баптарында, бекітілген тілек-талаптары қазақ ... ... ... ... және ... ... ... аңғарамыз.
Патша өкіметінің жергілікті халықты отарлық езгіге ... ең ... ... ... ... ... тартып алып, Орталық Ресей
мен Сібір аймақтарынан келген казактар мен ... ... ... ... ... болды. Қазақ жерін Ресей мемлекетінің меншігі
деп жариялағаннан кейін (Уақытша ереже ... ... ... ... ... ... ... жерді қазақ
халқының пайдалануына қайтаруды талап еткен идеялары Қазақстан Республикасы
тәуелсіздік жариялағаннан ... 1993 жылы ... ... өзінің шешімін тапты.
Атап айтқанда Конституцияның – бабы ... ... ... ... ... деп ... ,,Қазақстан Республикасының
жері тұтас, ол бөлінбейді және оған қол сұғуға болмайды” [131, 148б].
Ал, 1995 жылы қабылданған Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... егемендігі оның бүкіл аумағын
қамтиды. Мемлекет өз аумағының тұтастығын, қол сұғылмауын және бөлінбеуін
қамтамасыз етеді,” [132] – ... ... ... ... бой ... ретінде нақтылы бекітті.
Қарқаралы петициясының қазақ жерінің тұтастығын қамтамасыз ету идеялары
жақын арада Ресей мен ... ... ... делимитациялауды
нақтылы шешім шығару арқылы бекітілдi. Бізде бірауыздан, ал ... ... 47-сі ... ... ... заң ... енді. Территориялық
тұтастық петициядан кейін 100 жыл уақыт өткенде іс жүзіне асырылды.
Бүгінгі ... ... ... ... ... іс жүзіне
асып жатқан мәселенің бірі, әрине, дін ... ... ... ... ... ... ... асқақтатып, заң тетіктерімен қазақтарды
шоқындыру, соның нәтижесінде үлкен, кең ... ... ... ... асыру мақсатын көздеген Ресей өкіметінің отарлау саясаты деген
мақсатына жете алған жоқ. ... ... ... қолы жеткеннен кейін
патша өкіметі мен Кеңес мемлекеті ... ... ... ... арылып, дін ... ... ... ... Оған ... мына ... ... кепіл бола
алады:,, Қоғамдық бірлестіктер заң алдында бірдей. Қоғамдық ... ... және ... ... қоғамдық бірлестіктердің заңсыз
араласуына, қоғамдық бірлестіктерге ... ... ... ... ... мемлекеттік ... ... ... жариялаған Қазақстан Республикасының Конституциясы
Қарқаралы ... ... ... бес парызының бірі-қажылыққа бару
құқын бас муфтият арқылы-қарқынмен, барлық материалдық мүмкіндіктерді
пайдаланып іс ... ... ... ... ... құқықтық шектеулер
мен тосқауылдар қойған Ресей мемлекетінің отарлық әрекеттері ... ... ... ... ... дін ... ... құқықтық
тетіктермен қамтамасыз етілуде.
Қарқаралы петициясы жан дауысымен көтерген мәселенің бірі-қазақ тілінің
тағдыры және болашағы өзінің 5-ші бабында іс-қағаздарының бәрі тек ... ... ... бәрінің қазақ ұлтынан тағайындалуын
талап етуі ... ... ... біртіндеп іс жүзіне асып жатыр.
Көптеген облыстарда іс-қағаздар мемлекеттік тілде ... ... ... ... қиындықтарға қарамастан біртіндеп қалыптасуда, оның рөлі
арта түсуде. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев 18 ... жылы ... ... ... ... ... деп атап көрсетті:
,,Біз барша қазақстандықтарды біріктірудің басты факторларының ... ... ... барлық қазақтардың ана тілін одан әрі дамытуға
күш-жігер жұмсауымыз керек” [133]. ... ... ... ... ... ... идеяларының әліде қарсылық
білдірушілерге тап болып тұрғанын ... ... ... тиек етіп кету
абзал. Жақын арада Мәжіліс депутаты Дариға Назарбаева өзінің ,,Орталық
Азиядағы ... ... ... деп ... ... ... сөзінде былай деп мәлімдеді: ,,Республикада қазақ
тілінде іс қағаздарын жүргізу мүмкін ... ... іс ... ... ... деу ... Елде қазақ тілімен тең дәрежеде орыс
тілінде іс қағаздары жүргізіле ... ... ... ... ... әлі ... Ал, ... тілінде білім алу әлі сол проблема күйінде
қалып отыр... Астанада қазақ тілді балабақша ... ... ... ... ... те білдіруде. Өзінің бір сөзінде ол:
,,Вот это поспешность, это ... ... как ... ... перевести с 1 января...-на казахский язык?
Если это закон, то это антиказахстанский закон!.. Есть такие законы,
которые на ... ... А есть – во ... ... ... этот
закон...” [135] жақын арада осындай пікірді ,,Отан” партиясы ... ... ... ... болған Н.Ерімбетов деген адам
тіпті, Олжас Сүлейменовтен де асып түсіп, қазақ тілінің құқықтық мәртебесін
аяққа ... ... ... Ол ... ... беттерінде берген
сұхбатында мынадай, ақылға сыймайтын, космополиттік ... ... ... в ... ... череваты. Возьмем, например,
Кызылорду. Там же уже давно действует схема, за которую радуют по ... ... ... ... ... На нем ... официальные и
неофициальные совещания, все мероприятия. Подписка на русскоязычные издания-
мизерная. Делопроизводство-на казахском. И что ... ... ... ... умное, хорошо одетое, но абсолютно не знающие
русского языка, лишившего огромного ... ... То ... ... оно ... другое. Где востребован сегодня специалист ... ... А кому ... ... без ... ... ... петициясының ұлтжанды, қайсар рухты авторлары отарлық
саясаттың қылышынан қан ... ... ... қазақ тілінің мәртебесін
асқақтатуды үлкен мәселе етіп көтерген болса, тәуелсіз Қазақстанның кейбір
жұртқа танымал ... ... ... ... ... ... нұқсан келтіреді, тәуелсіздікті нығайтуға кедергілер ... ... ... 12-шi ... ... Қазақстанда” 40 адам қойған Сенат
пен Мәжiлiске хат жариялайды. Хатта елге ... ... ... ... ... өз ана тiлiн ... ... деген талапқа қарсы
шыққанндардың тiзiмiнен О.Әбдiкәрiмов, ... Ғ. ... ... Қ. Тұрысов, М.Сағадиевтердiң есiмiн көргенде… көзiмiз
тас төбемiзге шықты. Елге, жұртқа жаны ашыды, қиналғанда дем ... ... ... ... ... ... соң, қалғайдарынан не үмiт, не
қайыр?! Бұлардың кейбiрi ақшашты ата болғандарына қарамастан, ... ... ... осы ... онда ... қарайтын батагой ақсақалдарға
жарыған-ақ екенбiз? Сiрә, ... бұл ... ... ... ұрпақтарыныздың қамың жеген смақтарсындар шыға. Жұрт тiлегiне қайшы
келген осы iстерiнiзден ұлт мүддесiнен горi жеке ... ... ... ... ... ... құру идеясы тек жарияланып ғана
қоймай, сонымен қатар нақтылы ... ... ... да іс ... XX ... ... қазақ зиялыларының Қарқаралы петициясы көтерген
адам құқықтарының тиімді ... ... ... ... ... және қаралған іс бойынша міндетті түрде қорғаушының ... ... ... Қазақстанның Конституциясынан, қылмыстық,қылмыстық
іс жүгізушілік құқық ... ... ... ... ... ... ... жол бермеудің берік тетігіне айналды. Атап айтқанда
Қазақстан Республикасының Конституциясының 16-шi бабында ... ... ... өзiнiң шемiмiн тапты: “Заңда көзделген реттерде ғана және
тек ... ... ... санкциясымен тұтқындауға және қамауда ұстауға
болады, тұтқындалған адамға сотқа шағымдаңу құқы берiледi.”
Шовинизм, бір ұлттың басқа ұлттарға үстемдік етуін жою, ... ... ... тең ... ... етуге бағытталған Қарқаралы
петициясының саяси-құқықтық идеялары бүгінгі Қазақстанның ... ... ... ,,біз,ортақ тарихи тағдыр біріктірген Қазақстан
халқы, байырғы қазақ жерінде ... құра ... ... еркіндік,
теңдік және татулық мұраттарына берілген бейбітшіл азаматтық қоғам деп
ұғына отырып, дүниежүзілік қоғамдастықта ... орын ... ... ... және ... ... алдындағы жоғары жауапкершілігімізді сезіне
отырып, өзіміздің егемендік құқығымызды ... ала ... ... ... [132] – деп атап ... ... ... мен қағидалар Қарқаралы петициясының тікелей жалғасы, азаттық
идеясының тек ... ... ғана іс ... ... тікелей айғағы және
жемісі. Сонымен қатар Қонституциямыздың 19-шы бабы ... ... тілі мен төл ... ... ... тәрбие, оқу және
шығармашылық тілін еркін таңдап алуға құқы ... [132] – ... ... тәжірибеде іс жүзіне асуда. Зерттеуші Сәкен Өзбекұлының пікірі
бойынша: ,,...Қазақ халқы ... ... ... ... ... ... тең ... айырықша қамтамасыз етті. Тіпті Ресейдің ... ... ... ... ... шөл ... ... өлімге айдап
жатқанның өзінде қазақтың зиялы тұлғалары халықтар ... ... ... парасаттылықпен мойындады...
Қазіргі тәуелсіз Қазақстанда ұлы қайраткерлеріміз ... сара ... ... табуда... Салыстырып қарайтын болсақ, тіпті өркениетті
деп саналатын Европа мемлекеттерінің ... ... ... ... ... көрсету бар... Қазақстан
аз ұлттарды құқықтық жағынан ... ... ... ... ... ... ... отыр” [53, 28б].
Қазіргі Қазақстан Республикасында 471 ұлттық ... ... ... ... ... және ... ... бар, 6 ұлттық
театр өз қызметін атқаруда [137].
Қарқаралы петицияның жан дауыс ретінде ... ана ... ... ... ... мектеп, университеттерде кеңінен етек жоюда. Қазақ тілінің
мәртебесі біртіндеп дамып ... ... ... осыдан жүз жыл бұрын Қарқаралы петициясын жазған
қазақ халқының дарынды ұлдарының арман-тілектері мен мүдделері тек тәуелсіз
Қазақстанда ғана өзінің шешімін тауып, іс ... ... ... ... ... саяси-құқықтық идеялардың ғұмыры ұзақ болып, өзінің
тиімділігімен адам игілігіне қызмет ету құқына ие ... ... ... ... ... ... ... жаңа заманда
қабылданған либералды демократиялық және ұлттық құндылықтарды жариялаған,
теңдік, ... ... ... ... ... ... салтанатты
манифесті. Оның мазмұнын осы тұрғыдан бағалау ... ... ... ... болып саналмақ. Қазақ халқы айтқандай: ,,Өзіңді өзің
сыйла-жат түңілсін” сөзі ... ... ... ... ... ... Қазақстанның Конституциясы жариялаған құндылықтар
тек бiр күнде пайда болып, өзiнен-өзi қалыптаса ... жоқ. Оның ... ... ... қазақ халқының бiртуар ұлдарының ғасырлар
бойы армандаған ойларының жемiсi. Атап айтқанда Қазақстан Республикасы ... ... ... және ... мемлекет ретiнде
орнықтырады; оның ең қымбат қазынасы-адам және адамның өмiрi, ... ... [132] - деп атап ... ... ... ... қазақ
халқының азаттық пен бостандыққа жету жолындағы күрестiң нәтижесi тарихи
тәжiрибиесiн қорытудан ... ... ... ... ... ... ... , жасампаз iстермен және ашқан
жаңалықтармен өшпес iз ... ... ... ... оның ... ... ... арқылы дамудың өзектi мәселелерiн шешуге
болатындығы туралы аса көрегендiк пiкiрлердi айтып кеткен. ... ... ... Перт ... ... ... ... болашақтың даму өрiсiн белгiлеу
мүмкiн емес” [138]. Өте ... ... ... ... Осыған орай
Қазақстанның XX ғасырдың бас кезеңiнде қазақ ... ... ... ... азаматтарын саяси күрес жолына шығара бiлдi. Олар өздерiнiң
шамалары ... ... ит ... ... құс ... қойған
заманда отарлық саясатпен ұлттық езгi теңсiздiк пен әдiлетсiздiкке қарсы үн
көтерiп, қазақ халқының мүшкiл халiнiң нағыз жанашырлары ... ... ... ... ... пен ... тең құқыққа
жетудiң саяси-құқықтық ағартушылық тетiктерiн iздестiрдi, бүкiл қазақ
халқын бiлiмдiлiкке, саясатқа тартылуға ... ... ... ... ... ұлт зиялыларының ең ... ... ... ... идеялары сол процестердiң айқын
көрiнiсi, тәжiрибелiк ... Бұл ... ... ... ... ... ... пайдалану арқылы арнайы құқықтық тетiктерiн
жасаудың нағыз үлгiсiн көрсеттi. Атап айтқанда ,,Қарқаралы петициясы” ... ... жету және ... ... ... жариялаған қазақ
халқының тұңғыш құқықтық хартиясы. Бұл ... ... ... ... ... оның ... ... барлық зары мен мұңы айқын
көрiнiс тапты.
Себебi, қазақ зиялыларының ұлттық ... ... ... ... ... ... қарсы тұру, Ресейдiң империалық әкiмшiлiк-құқықтық
басқаруына қарсы батыл түрде үн көтерулерi негiзiнде 1905 жылы ... жылы ... ... орыс ... ... ... ... едi. Бұл тұжырым Манап Шамильдiң мына сөздерiмен де расталады: ,,С
1905 года среди киргизской интеллигенции, а в ... ... ... с 1912 года ... ... ... идеи ... идеи национального равенства и освобождения.
Вдохновителем пробуждающей молодой киргизской интеллигенции были ... то ... ... ... публицисты Букейханов, Дулатов,
Байтурсынов. Молодая интеллигенция, которая в то ... уже ... к ... к ... ... и не ... ... учителей,
разумеется быстро объединилась вокруг этих эти умных кадетчиков и ... ... ... ... ... дружно начала объединятся в
кружки, начала создавать свою киргизскую литературу. Так ... ... ... ... шла ... ... ... ... г.” [139].
Расында да 1905 жылғы ,,Қарқаралы петициясында” Қазақстанның ... ... ... ... рет Ресей империясының әкiмшiлiк-
құқықтық басқару ... ... ... ... және ... ... сипатта қатаң түрде сынға алынды. Шоқан ... ... Абай ... және ... да XIX ... ... жартысында
қалыптасқан саяси-құқықтық ой-пiкiрдiң iрi өкiлдерi Шортанбай, Дулат және
Мұрат ... ... ... империясының отарлық, жаулап алу
саясатының кейбiр мәселелерiн ғана ... ... ... ... ... ... қазақ қоғамына ,,Уақытша ережемен” енгiзiлген
әкiмшiлiк билiк, ... ... ... сотын қатаң сынға алып, бұл
қатынастарда жайлаған, кең етек ... ... ... ... ... ... ... сынға алды, отарлық саясатқа қарсы
тұрудың тиiмдi тетiктерiн ұсынды. Атап ... ... ... ... ... губернаторлармен уезд бастықтарының билiгiнен,
қарамағына босатып, ... ... ... ғана есеп беру ... идея ... ... рет ... Ол идея сол кездiң өзiнде-ақ
сот тәуелсiздiгiн қамтамасыз етудiң тиiмдi тетiгi едi. Қазақстанның сот
жүйесiне присяжный ... ... ... қажеттiгi де тұңғыш рет
осы петицияда айтылды. Бұл идея 1911 жылы ... ... ... ... өзiнiң тағы да шешiмiн тауып, тәуелсiз Қазақстанда
қазiргi ... ... ... ... ... қол сұғуды петиция ең ауыр қылмыстар санатына жатқызып, қатаң
түрде ... ... ... ... ... ... рет
көтердi. Бұл көз-қарас қазiргi күнi өзiнiң көкейтестiлiгiн ... ... ... ... ... келе жатқан қоғамда меншiкке ие болу
құқы ең ... ... отыр және ... дан мына ... озiнiң
жалғасын тауып отыр:
“1. Қазақстан Республикасының азаматтары заңды түрде ... ... ... жеке ... ұстай алады.
2. Меншiк, оның iшiнде мұрагерлiк құқығына заңмен кепiлдiк берiледi.
3. Соттың ... ... өз ... ... ... Заңмен
көзделген ерекше жағдайларда мемлекет мұқтажы үшiн мүлiктен күштеп айыру
оның құны тең бағамен отелген ... ... ... петиция” қазақ халқының адам құқықтары мен содан туындайтын
өзiн-өзi басқару құқына да ... ... ... ... мен тергеусiз, сот процесiнсiз әрбiр қазақты ... ... ... ... ... айдап жiберудi адам құқын қорлаудың, аяққа
тапталудың ең сорақысы және ... ... ... деп ... оны ... ... талап еттi. Ресей империясы идеология ретiнде уағыздаған
ұлт теңсiздiгiн қатаң түрде сынға алып, орыс пен ... ... ... және ... ... ... достықтың ең негiзгi
кепiлi ретiнде таныды. Қазақ халқының барлық құқықтарын нығайтудың кепiлi
ретiнде жергiлiктi ... ... iсiн ... ... ... ... ... деп санады.
Петицияның жер құқықтық қатынастары туралы да құнды мәселелер көтердi.
Негiзгi идея – орыстар тартып ... ... ... ...... ретiнде бағаланды. Жердiң қазақ халқының меншiгiнде ... ... ... ... деп ... Жер қойнауын
игеру, қазба жұмыстарын жүргiзудi қазақ халқының құқы екенiн ... ... ... да сол ... жариялайды.
Құжаттың дiн, тiл және бiлiм ... ... ... талаптары мен мазмұны бүгiнгi ... күн ... ... ... мен ... ... Атап ... Ресей мемлекетiнiң
қазақ халқын бiртiндеп християн дiнiне шоқындыру саясатын әшкерелеп, ... ... ... ... Патша өкiметiнiң мешiттер мен дiни ... ... тиым ... заң ... ... қарауды талап еттi.Сонымен
қатар қазақ халқының ана тiлiнде бiлiм алуын сол ... ... ... ... ... мәселе етiп көтердi. Қазақ тiлiн барлық орыс
чиновниктерiнiң бiлуi қажеттiгiн құқықтық норма етiп бекiтудi талап еттi. ... идея орыс ... кең ... табуда. Мәжелiс депутаты С.Жылыбин
Петиция идеясын жаңа ... ... деп ... “Мәжiлiстiң кезектi
отырысында әрiп тесiмыз Мұхтар Шаханов ... өз ... ... ... бiлдiрдi…
Әб-сәтте тiл үйрену оңай емес қой. Сүйтседе қазақ тiлiн ... ... ... ... ... қорым бар. Аптасына екi рет… оқытушы келiп
бiр жарым ... ... ... ... ... ... үйде ... сағат
қазақша өз бетiммен үйренемiн, орысша сөздердi қазақшаға аударамын…
…Осында тұратың әр азамат мемлекеттiк тiлдi ... тиiс. ... ... ... тiлiн ... сiздi ... алмайды… Қазақша
сөйлеуге немеремдi де үйретудемiн.”
Петицияның осыдан жүз жыл бұрын көтерген мәселелерi ... ...... ... ... Республикасының президентi
Н.Ә.Назарбаев бiр сөзiнде: ,,Бiз барша ... ... ... ... ... тiлiн, қазақтардың ана тiлiн одан
әрi дамытуға күш жiгерiмiздi жұмсауымыз керек”,[140] - деп атап көрсеттi.
,,Қарқаралы петицияның” ... ... ... ... мен ... өз ... ... шешiм, жауап, құқықтық реформа қабылданбады.
Керiсiнше, оны жазуға қатысқан қазақ ... ... ... ... қазақ даласында репрессиялық шараларды күшейттi, империя билiгiн
демократиялық реформалар жасау арқылы шайқалтпауға тырысып ... Ал, ... ... мазмұны жаңа қалыптасып келе жатқан қазақтың ұлттық
зиялыларының азаттық пен бостандық үшiн пiсiп ... анық ... ... сол кезде оқиғаларға куә болған Н.Агафонов деген орыс публицистi
былай деп тебiрене жазды: ,,Основной документ ...... на ... о ... и ... ... нитью проходит по петиции требования управления киргиз в правах
с русскими ... имеются пункты о представлении ... прав ... ... на ... ... о введении в окружной суд
киргизских заседателей, о ... ... в ... ... на родном языке. Петиция требует разрешения на издание
киргизской газеты и ... ... ее ... идут ... дальше примыкают
к революционным требованиям русских крестьян... Она требует освобождения ... ... ... ... ... недопустимости
административной высылки киргиз без суда и следствия ... Петиция ... ... ... К 1905 году ... киргиз появилась
своя мелодия интеллигенция”[141].
Сонымен қатар ... ... ... де жоқ ... қазақ әйелiнiң құқы, бостандығы туралы мәселе көтерiлген жоқ. Көп
әйел алушылық, ... ... ... сату сияқты әдеттiк –құқықтың
институттары назардан тыс қалғанын ... ... қоса ... ақ патшаны мадақтап көрсетедi. Бұл көрiнiс монархиялық режимдi
құрметтегеннен ... ... ... саяси-айла амал ... ... алып ... ,,Қарқаралы петициясының” Қазақстанның саяси-
құқықтық ой-пiкiрi ... ... орны зор. ... ... жолын салып,
ұлттық теңдiкпен бостандықтың нағыз жаршысы болған бұл құжаттың ... ... ... ... елiнiң уставынан” ары қарай ,,Алаш
Орда” өкiметiнiң бағдарламасынан өзiнiң шешiмiн тауып, тәуелсiз Қазақстанда
конституциялық нормаларында ... ... ... ... реформалар арқылы iс жүзiне асуда. Бұл үрдiс конституциямыздың
тарихы тамырын тереңнен тартатының аңғартады.
Қосымша
Қарқаралы петициясының түпнұсқасы
1. ... ... ... бы, т.е. ... Мусульман киргиз, с
освобождением от воинской повинности.
2. Киргиз подчинить к Оренбургскому Духовному Собранию как это было ... года со ... его ... и с ... ныне просимые
Казанских мусульманами правило.
3. Разрешить киргизскому народу сооружение мечетей, медресе, свободным
отправлением ... с ... в ... ... и ... ... и ... среди киргиз типографий для
издания газеты и книг.
4. Начальники над ... ... ... бы ... языка.
Назначение и устранение совершилось бы по ... ... ... ... ... ... начальников были бы
Мировые посредники. На эту должность назначить из киргиз с достаточным
образованием.
5. Все делопроизводство ... бы на ... ... а ... ... и ... ... назначались бы исключительно из киргиз.
6. Волостные управители, народные Судьи, аульные старшины и ... по ныне ... ... Эти ... лица ... и при ... в отправление своих обязанностей должны
быть ... во ... ... ... от должности не
зависимо бы по большинству голосов населения.
7. Участковые Моровые Судьи в киргизском ... ... бы ... ... было бы без ... Во ... производства следствия со стороны обвиняемого участвовал бы
его защитник.
9. При Окружном Суде были бы ... ... Было бы ... порядок административной высылки киргиз без суда и
следствия.
11. Киргизские ... ... ... бы ... ... ... из ведения Биев (Народных судей) ... ... ... ... ... ... ... разрешению муллы по
шариату.
13. При представлении выборных должностных лиц на утверждение Военного
Губернатора начальник ... на ... ... с ... ... кто ... достоин быть утвержденным на известную должность.
14. Следуемые с ... ... ... и ... раскладывались бы
самим населением без указания администрации.
15. Земли при реке ... ... с ... лет ... в ... как родовые, а затем перешедшая в пользу войска, а также земля
принадлежащая в пользу (войска) ... ... Его ... в ... ... ... бы в вечное владение ранее
занимаемых киргиз, как их родовое.
16. Киргизские зимовые ... и ... по ... ... ... ... пользовании.
17. Открытие в горных степях на ... ... ... ... дело было бы ... самим владельцам
земли киргизам открыть заводы, производить окопы и т. д. Если ... от ... ... то ... лишь предоставить право
пользование таковыми рудами другим ... с тем, ... ... платил
бы аренды по десятины.
18. Предоставить право киргизам на необходимые ... ... ... и ... Находящие в районе киргизских территорий соленые рыбные озера оставить
в пользовании киргиз. Выдача в аренду означенных озер производилось бы
доверенными, ... из ... ... ... ... от аренды соленых и рыбных озер должны поступить ... ... ... целого уезда которые и должны быть
употребляемые на нужды ... того же ... ... как-то на
заготовку продовольственных запасных складов по соглашению общества.
21. Порядок содержания духовных лиц, ... ... ... т.е. ... порядок казахских мусульман.
22. Совершить Ходжат, паломничество в Каабе было бы свободно.
23. В приобретении ... ... ... бы ... ... как ... ... как безопасности в
дороге.
24. Воспрещено было бы посещать население киргиз Миссионерами.
25. Не было бы ... ... ... из ... в другое
какое-либо вероисповедания в ... не ... ту и ... ... и недостигшего совершеннолетия, в ... ... об ... и ... совершеннолетия, то в таком
случае было бы дозволено переход из ... ... ... ... было бы ... ... в магометанское
вероисповедание и все право как ... тем, ... ... ... а ближние колена переходящие в христианство, а также не
принуждать киргиз ... ... ... ... и ... дела были бы ... из ... Губернатора и
Уездных начальников.
27. Администрация не вмешалось бы, и не ... бы ... в ... ... Было бы ... ... в пользу мечетей и медресе.
29. Было бы предоставлено право ... ... ... занимаемого им
земли, на срок до упразднения действий сего положения.
30. Киргизы пользовались бы правами наравне с ... в ... ... во всех ... областях, губерниях Империи, а также
занятии государственной службы.
31. Духовные лица имели бы равные с православными пастырями почеты.
32. В ... было бы ... ... С ... ... ... Магометанского Духовного молитвенной уроки пяти
главных обязательных ... для ... до ... а ... уже преподавались русские грамоты с тем чтобы
преподавание мусульманские ... ... не ... до ... школу.
33. В школах не преподавались бы христианские духовные уроки.
34. Донесение ближних ... ... ... начальству о
подведомственных им киргиз содержание таких донесений всегда доходилась
бы до сведения киргиз, по ... ... бы ... ... возрождения, так как в прошлые времена о ... ... ... не ... т.е. что ... ... вор, киргиз
сутяга, киргиз лгун, киргиз лентяй, тем ... ... ... между Высокопоставленным лицом и ... ... На ... деле из всех ... Царя есть ... народ
самый неприхотливый, терпеливый, всепрощающий, немстительный и высшей
степени простой всегда душою ... ... Царя хотя ... ... их ... и ... ... отношением
противно.
35. Было бы приглашены из ... ... ... на ... ... ... ... киргиз участвовали бы Государственном Совете когда ... о ... ... ... ... ... бы на сто ... В последние 20 лет отобранные от киргиз земли, для ... бы ... ... киргизам, а за возведенные постройки
переселенцев вознаграждение давалось бы из земского капитала.
39. Где-либо окажутся пустопорожние земли ... ... то ... ... бы ... ... из России или Кавказа для
совместного дружного ведения жизни единоверцев.
40. ... ... ... ныне ... ... киргиз земли
отдавались бы обратно наследниками прежних дельцов, хотя земли эти ныне
находятся в пользовании ... или ... ... ... ... ... ... Государем Императором, а также и
медресе для киргизов, ныне которые ими совершенно ... или ... ... были бы ... ... или ... по старому плану
более увеличить любовь народа к Великому нашему Монарху.
42. Не было бы в ... ... ... ... ... на ... ... Для искоренения этого зла применено был ... если в ... ... партия сильно возбуждены, одна против
другой, то тогда ... этой ... ... ... ... ... ... лиц, заменить этих выборных другими приглашенными. Со
всего участка выборными из других соседних волостей число ... бы ... ... выборных. Выборные вызывались по жребию по
равной части из каждой волости, на этом съезде из партейной ... ... не ... ... ... ... ... с главарей
партии, по усмотрению начальника. Дела же, ... до ... ... бы ... Кроме того на этом съезде
не должен являться сторонники тех ... ... ... подлежал бы усмотрению начальника участка и Ахуна при Выборах
присутствовал бы и Ахун.
43. ... ... и ... ... дела подлежало бы
рассмотрению народных судей Чрезвычайного съезда, ... ... бы ... ... меры ... - ... меры ссылка.
44. Чрезвычайные съезды были бы созываемы один раз в год, ... ... и срок ... ... были бы ... совещанием
управителей участка. На этом съезде присутствовали бы Начальник и Ахун.
45. Волостной съезд биев решал бы дела на сумму до ста ... а ... ... ... с тем, ... что ... сторона мог бы дела
перенести на Чрезвычайный съезд.
46. Были бы выбираемы в каждой волости ... ... ... ... по ... ... ... имущества (закят, готурь,
фытырь и другие обязательные подаяния) ... и ... ... ... ... С совершенного убийства взыскивались бы кроме законной кары и кун по
обычаю, при ... ... в ... работу за него
вознаграждения давались бы из казны наследникам убитого.Примечание:
Если ... ... ... ... или ... было бы ... ... в договоренное в семь иметь быть присовокуплено в
земском соборе депутатам ... на ... ... ... области Павлодарского
уезда Атагазинской волости Омархан мулла Мусафыров, Семипалатинского
уезда Сейтекевской волости Темиргали ... ... ... волости Апык Джалшарин.
ҚРОМА, 64 қор. 1 тiзiм. 5658 iс. ... ... ... ... С.З. От ... идей к ... государственности в
Бухаре и Хиве. - Алматы: Наука, 1976.- 220с
2. Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында. - Алматы: Атамұра, 1999 - ... ... ... XVII ... соңы – XX ғасырдың бас ... ... ... ... және ... ... авторефераты. - Алматы, 1999 ж.
4. Записи Западно-Сибирского отдела императорского русско- геогафического
общества / – Омск, 1885-Кн. VII. ... ... ИРГО по ... ... / - СПб., 1891, ... ... Қойгелдиев Мәмбет. Алаш қозғалысы. – Алматы: Санат,1995.-368б.
Нұрпейсов Кеңес. Алаш һәм ... ... ... М.Қ. 1916 ... ... ... ... кейбiр
мәселелерi. // Қазақ әдбиетi 3 сәуiр, 1992.
Қасымбаев Ж.Қ., Ермұқанов Ғ.1916 ж: ... ... ... // ... №11.-78-85бб.
7. Созақбаев С. Петербургский университет в истории политической и правовой
мысли Казахстана ... ... XIX ... XX вв.) . ... диссертации. Алма-Ата, 1985.-22с
8.Өзбекұлы С. Барлыбек Сыртанов: {Тұңғыш қазақ Конституциясының авторы
Сыртанов ... ... ... Жетi ... ... ... Жеті ... 1998.-192б. Көшпелi қазақ өркениетiндегi
құқық.- Алматы: Мектеп, 2002.-224б.
9. Өзбекұлы С. Арыстары алаштың. –Алматы: Жетi ... 1998.- ... ... М. Алаш ... ... ... ... Нұрпейiсов Кеңес. Алаш һәм Алашорда. –Алматы: Ататек, 1995-256 б.
12.Қазақ ССР тарихы. Т.3.-Алматы: Ғылым, 1982.-560б.
13.История государства и ... ... ССР. ... 1- ... 1982 ... ... С.З. В.И.Ленин и советская национальная государственность в
Казахстане.- ... ... ... П.М. ... ... в ... 1905-1907 годов. -Алма-
Ата: Казахстан, 1976.-232с.
16. Амандыкова С.К. Становление ... ... ... ... ... КарГУ, 2002.-439с.
17.Өзбекұлы С. Барлыбек Сыртанов: {Тұңғыш қазақ Конституциясының авторы
Сыртанов (1866-1914) туралы}.- Алматы: Жетi Жарғы, ... ... ... ... ... си hәм билік // Айқап, 1964. №7
18.Статистический сборник за ... г. // ... ЦСУ, 1992 г., ... ... 1948 г., ... ... С.З. Общественный строй казахов в первой половины XIX века.-
Алма-Ата: Ан.Каз.ССР., 1958.-296с.
21.Ядринцев Н. Надежды и ... ... ... ... ... ... ... 1867 г., №12
22.Добросмыслов А.И.. Тургайская область. Исторический очерк. Т.1, 1902 ... ... 1981 г., ... ОМА, 14 қор, 1тізім, 12371 іс.
25.ҚР ОМА, 44 қор, 1 ... 15303; 5658 ... по ... ... строя Казахстана. Т.1-Алма-Ата: АН
КазССР,1960-442с.
27. Жиреншин К.А. Политическая развитие Казахстана в ХIХ – начале ХХ ... ... ... Алматы: Жеті жарғы, 1996.-152с.
28. Аллаберген Қ. Отарлау саясатының ойрандары- Алматы: Рауан, 1993-88б.
29. Царская колонизация в Казахстане. (по материалам ... ... ХIХ ... / ... ... ... 1995.-368с.
30.А.Васильев. О киргизском языке и его транскрипции ... ... ... Г. ... ... ... в Казахстане. (1905-1917
г.г.)- Алматы: Наука, 1966-376с.
32. Алату баласы. Партия һәм низамсыз жиналған ... // Дала ... 1897, ... ... степных областей в связи с вопросом о кочевом
хозяйстве. // ... ... ... ... ... 1895,
кн.XVIII.
34.Сұлтан Бақытжан Қаратай, Ж.Ш.Сейдалин, С.Лапин, Д.Аманшин, А.Нарымбаев.
Қазақтардың дiни-құқықтық һәм жер хақындағы өзара ... ... ... 1914, ... С., ... А. ... Қарашевтiң қоғамдық саяси, құқықтық
көзқарастары. -Алматы, 2005
36.Ш.Я.Шафиро. Верный в годы первой русской революции. «Революция в ... Сб.1, ... ... ҚР ОМА, 64 қор, 1 ... 125 ... Баймаханов М.Т. Избранные труды по теории государства и права.-Алматы:
АЮ-ВШП «Әділет», 2003г.-710с.
39. М.Бекмұхамедов. Быт и ... ... // ... ... ... ... ... Шығармалар.- Алматы: Жазушы, 1968.-320б.
41. Зиманов С.З., Акишев А.А. Политические взгляды ... ... ... ... ... Г.Р. ... ... Ч.Валиханова. Автореферат
кандидатской диссертации.-Алматы, 1996
Өзбекұлы Сәкен. ... ... ... ... ... ... ... 2004.-128б.
Ж.С.Алдибеков. Ибрай Алтынсарин: ... и ... / ... ... ... ... Абай және адам құқы.- Алматы: Жеті жарғы, 1995.-112б
42. ... С. ... ... ... ... өзектi
мәселелерi. –Алматы: Білім, 2004.-128б.
43. Уалиханов Ш. ... ... ... Бейсембиев К. Идейно-политические течения в Казахстане конца ХIХ –
начало ХХ века. -Алма-Ата: изд-во КазССР, ... ... ... ... / Құрас.,алғысөз.,түсінік.
Жазған: Қ.Мәдібаева, КЖүністегі.- Алматы: Айқап, 1993.-80б.
46. Өзбекұлы С. Көшпелi қазақ өркениетiндегi ... ... ... ... ... ... демократия. Рухани жаңару.- Алматы,
1998.-416б.
48. Алпысбаев Құныпия. Халық ... үн ... ... // ... ... ... З. ... жыршысы, еркiндiктiң жоқшысы. // Қазақ әдебиетi,
19.07.2002.
50. Социалистiк Қазақстан, 16.01.1991
51. Мырзахметов М. Екi күймек бiр ... ... пе?: ... ... туралы // Алматы: ақшалы.- 1988.-12 желтоқсан.
52. Зар заман. Жыр-толғаулар. / Құраст. С.Д.Дәуітов.- Алматы: Жалын, 1993.-
176 б.
53. ... С. ... ... аз ... ... құқықтық
негiздерi және ОБСЕ –нiң Лундық ұсыныстары. (Салыстырмалы талдау) // Диалог
культуры. – Алматы: 2004, №1, ... ... ... ... ... Бейсембиев Қ.Б. Очерки истории общественно-политической и ... ... ... ... ... ... «ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетi» бағдарламасы туралы. //
Қазақ тiлi мн әдебиетi, 1992, №1.
57. Ы.Гаспринский. Русское мусульманство. ... ... №4, 1991, ... ... ... ... орны толмас өлім. // Айқап, Алматы, 1995,
234-235 беттер
59. Ы.Гаспринский. ... ... ... // Ана тілі, 2 мамыр
1991ж.
60. Фадли Әли. Ғаспралының айтқандары // Азат, 8 қантар, 2003ж.
61. С.З.Зиманов.К.З.Идрисов. Общественно-политические взгляды ... ... ... 1989.-165с.
62.Асфендияров С.Д. История национально-революционных движений на Востоке.-
Казиздат,1932.-23с.
63. Т.Рыскулов. Избранные труды. -Алма-Ата, 1984.
64. Қазiргi капиталистический. // ... ... ... ... движение в Казахстане 1905-1907гг. Сб. документов и
материалов./ сост,: Ктреев ... ... Ф.И. - ... 1955.-363с.
67.Русский Туркестан, 06.12.1905.
68. Рабочии путь, 20.12.1905.
69.В.И.Ленин. Шығармаларының.- Алматы,1953- Т. 23-765 б.
70. ҚР ОМА, 64 қор, 1 ... 5658 ... Сын ... 04.10.1905.
72. Асфендияров С. Қазақстанның тарихының очерктерi. –Алматы: Санат, 1994.-
120 б.
73. Қазақ ССР тарихы. –Алматы: Санат, 1949.-527 б.
74. ... ... ... ... ... Қазақстан тарихы. -Алматы, 2002
76. Зиманов С.З. В.И.Ленин и советская ... ... ... ... Наука, 1970.-303с.
Сапаргалиев Г. Карательная политика царизма в ... ... ... ... К.А. Политическое развитие Казахстана в ХIХ – в ... ХХ ... ... ... ... 2001.
Өзбекұлы С. Арыстары алаштың.- Алматы: Жеті жарғы, 1998.-192с.
77. ... ... ... ... ... в современных
государствах. Под.ред. А.И.Костелянского Петербург-Петроград, 1910.-821с..
78. Бурабаев М.С. Общественная мысль Казахстана. ... ... Отан ... 1998, ... ... С. ... ... көсемi.
Кiтапта: Ахмет Байтұрсынов. Жаңа Низам.- Алматы: Жеті жарғы, 1966.
81. Құл-Мұхаммед Мұхтар. Алаш қайраткерлерi саяси-құқықтық ... ... ред.: ... ... Атамұра, 1998.-360б.
82. Дулатұлы Мiржақып. Бес томдық шығармалар жинағы./Құраст.: Дулатова Г.,
Иманбаева С.- Алматы: ... ... ... ... Атамұра, 1995.-400б.
84. Арын Е. Трагедия личности и ... ... // ... лица ... ... ... «Білік», 1998-368с.
85. Зиманов С.З. Политический строй Казахстана конца XVIII и ... XIX ... ... АН ... 1960-296с.
86. Айқап, Алматы, 1995,-172-174бб
87. Современник. 1912, кн II.
88.Из итогов Первой русской всеобщой переписи. // ... ... ... ... ... И. Таңдамалы шығармалар. –Алматы: КазССР Ғылым Акад., 1955.-
415б.
90. Мәрсекұлы Раймжан. Қазақ қайда бара ... // ... ... ... ... Арыс, 2001.-180б.
91. Устав уголовного судопроизводства. СПб 1884.вып.2.
92. Жанша Сейдалин. Бас қосу. // Айқап, 1913, №16.
93. Жансұлтан ... ... түбi ... // Айқап 1913, №3
94. Құнанбаев Абай. Шығармаларының толық жинағы.-Алматы: ... ... ... ... ... по ... ... и права зарубежных стран.- Москва,
1984.
96. Қойшыбаев Б. Қазақ саяси ойы. (ХХ ғасырдың алғашқы жартысы). // ... ... ... ... Тiл ... ... Ана ... 1992-448б.
98. Тоғысов Көкбай. Шығармалар жинағы.-Алматы, 2003
99. Русское слово. 01.03.1914.
100. В.Н.Гунькин. Казачии кулак против экспанции инородцев.- Москва, ... ... ... ... ... 1997.
102. Тулегенов Кольбай. К вопросу о земстве в Семипалатинский ... ... ... ... Шығармалар.- Алматы: Қазақстан, 1994.-384б.
104. Байтұрсынов Ахмет. Ақ жол.- Алматы, 1991.
105. Сарыарка, 1917, №9
106. Лев ... О ... ... на ... Казахская правда,
1995, №2.
107. Мұса Ғ. Жетiсу қазақтары жайынан // Қазақ , 1914, №60
108. ... О ... и ... в ... ... ... // ... ИРГО, 1865, кн.1.
109. М.Красовский. Область сибирских киргизов. Часть 2.- СПб,1868.-464с.
110. Е.Дильмухамедов. Из истории горной ... ... ... ... ... и ... край в ... его составе до
1759 года. -Казань.
112. ҚР ОМА 212 қор, 1 тiзiм, 1334 ... ... Ж. ... ту етіп ... ... // Заң № 2, ... Бөкейханов Әлихан. Мен кадет партиясынан неге шықтым.// Қазақ.-1917 23
желтоқсан.
115. Е.Бекмаханов. Дискуссионная роль мусульманского духовенства (вторая
половина XIX и ... XX в.в.) // ... ... ССР, 1949, ... ... Бес ... ... жинағы. Т.1- Алматы: Жазушы, 1972.-
528б.
117.Сборник материалов для статистики ... ... ... обл ... ... ... Пiрманов Әдiлхан, Қапаева Айжан. Қазақ интеллигенциясы.- Алматы:
Атамұра, 1997.-157б
119. Қалмұқан Исабай, Сапар Байжан-Ата. ... ... ... ... тілі, 1996.-192б
120.Ислам. Краткий справочник. -Москва, 1986.
121. Н.А.Бобровникова. Русско-туземные училища, мектебы и медресы в ... // ... ... ... Что такое киргизам? // Семипалатинский листок, 1905,
№105
123. Сембаев А.И., Храпченков Г.М. Очерки по ... школ ... ... ... ... 1972.-164с.
124. Хасанаев М. Отарлау һәм мұсылмандық. // Ана тiлi, 02.05.1991, №18
125. Муса ... ... // ... 1912, ... ... ... емес пе, осы! // ... әдебиетi, 26 мамыр,
2000
127. А.Тоинби. Постижение истории.- Москва, 1990.
128. Манфред А.З. Наполен ... ... ... ... ... Что ... ... конституционализм? //
Социологические исследования. 1994, №2, М.Вебер: о буржуазной демократии в
России // ... ... 1992, №3 ... ... ... ... прав ... Алматы, 2006,
с.176-177.
131. Қазақстан: мемлекеттiлiк кезеңдерi. Конституциялық актілері / ... - ... Жетi ... ... ... ... ... Конституциясы. –Алматы: Жетi Жарғы, ... ... ... ... ... ... және саяси жедел
жаңару жолында (Қазақстан Республикасы ... ... ... ... қ.,2005 ... 18 ақпан). “Егемен Қазақстан” 2005ж. 19ақпан
№ 32-33 (23991)
134. Кәпқызы Е. ... ... ... бiлiм ... ... жоқ. //
Түркiстан, 24 қараша, 2005
135. Мемлекеттiк тiлдi қорғау-ел бiрлiгiн қорғау. // Азат 20 ... ... ... 18 ... ... Ана ... 2005 №.47.
138. Білім және еңбек. 1982, № 2.
139. Манап Шамиль. О киргизской интеллигенции. // Жизнь ... Ана ... 16 ... ... ... ... движение в 1905 году. // Рабочий путь, ... 1905, №292

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 92 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қарқаралы ауданы8 бет
Қарқаралы өңірі топонимдері46 бет
Қарқаралының археологиялық ескерткіштері35 бет
Қарқаралының марқасқасы –Мәди44 бет
«Өлең бунақтарының таңдамалы және талғамалы орындары (А.Байтұрсыновтың "Әдебиет танытқыш" еңбегінің "Өлең ағындары" тарауы).»6 бет
Алихан Бөкейхан6 бет
Ағыбай батыр Қоңырбайұлы4 бет
Туристік рекреациялық ресурстар мен Қазақстан Республикасындағы экскурсиялық орталықтар және емдеу саласындағы туризмнің үлесі79 бет
Қазақстан Республикасының ШҚО және Оңтүстік Қазақстан облыстарының туристік потенциалдары. Шекара қызметiнiң негiзгi функциялары4 бет
Қазақтың ұсақ шоқыларына физикалық-географиялық сипаттама27 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь