Қазақтың ұлттық спорт ойындары

«Ғылымның қай саласы болмасын өз тарихын терең зерттеп алмайынша алға баспайды. Демек, зерттеуді өз тарихынан бастау - ғылым жетістіктерін игерумен қатар, оны одан ары алға басуына үлкен мүмкіншіліктер туғызады». Дәл осы жағдай қазақ ұлт ойындарының даму тарихына да қатынасы болса керек. Халықтың ұлттық және спорттық ойындарының да өзіндік тарихи даму жолдары, қалыптасу кезеңдері, тәрбиелік маңызы халықтың саяси әлеуметтік - экономикалық дамуының негізінде болды. Қазіргі кемеліне келген маркстік тарихи ғылымдарының дәлелдеуі бойынша күні бүгінгі бізге жеткен ұлт ойындарының қалыптасу кезеңі сонау адамзат баласының жаратылған күнінен, демек Қазақстан жерінде қалыптасқан алғашқы қауымдық құрылыстан басталады. Сонан бері біздерге жетіп, ойналып жүрген ұлт ойындарының ішіндегі әр түрлі құмалақ ойындары, бестас, асық, садақ ату, қарагие тағы басқалары шамамен алғанда 5000 жылдар бұрын ойналғандығы жайында Э.Маккей «... бұл ойындардың барлығы дерлік Азия елдерінде тайпалық одақтардың арасында тарағанға ұқсайды» - дейді. Сондай-ақ мұндай пікірлерді Венецияның саяхатшысы Марко Поло да қостайды. Ол өзінің Жетісу бойында болған сапарында көрген «Қызбөрі» ойыны да Қазақстан территориясындағы тайпалардың пайда болған кезінен яғни таптық қатынаспен бірге туғандығы жайлы ескертеді.
        
        Қазақтың ұлттық спорт ойындары
«Ғылымның қай саласы болмасын өз тарихын терең зерттеп алмайынша алға
баспайды. Демек, зерттеуді өз ... ... - ... жетістіктерін
игерумен қатар, оны одан ары алға басуына үлкен мүмкіншіліктер туғызады».
Дәл осы ... ... ұлт ... даму тарихына да қатынасы болса керек.
Халықтың ұлттық және спорттық ... да ... ... даму ... ... ... ... халықтың саяси әлеуметтік ... ... ... ... ... ... келген маркстік
тарихи ғылымдарының дәлелдеуі бойынша күні бүгінгі бізге жеткен ... ... ... ... ... ... ... күнінен,
демек Қазақстан жерінде қалыптасқан алғашқы қауымдық құрылыстан басталады.
Сонан бері біздерге жетіп, ойналып ... ұлт ... ... әр ... ... бестас, асық, садақ ату, қарагие тағы басқалары шамамен
алғанда 5000 жылдар бұрын ойналғандығы жайында Э.Маккей «... бұл ойындардың
барлығы ... Азия ... ... ... ... тарағанға
ұқсайды» - дейді. Сондай-ақ мұндай пікірлерді Венецияның ... ... да ... Ол ... Жетісу бойында болған сапарында көрген
«Қызбөрі» ойыны да Қазақстан территориясындағы тайпалардың ... ... яғни ... ... ... ... ... ескертеді.
Ойын - бала өміріндегі тәрбиенің шешуші ... Ойын ... ... ... ... ... маңызды орын ... өзін ... ... өмір cүpіп ... ... ... мен
құбылыстарды ойын арқылы түсініп, ұғынады. Әрине, тек көру, байқау арқылы
емес, тікелей араласып, іc-әрекетке ... ... ... ... Мұны ... ойын ... ... ие болады. Былайша айтқанда, түрлі
заттар мен құбылыстарды, ... ... ... ... ... білуі,
сезінуі ойын негізінде жүзеге асады. Баланың таным түсінігі, іc-әрекеті
ойыннан бастау алады да, оның ұшығы болашақ ... ... ... ... түрлі уақыттық бағытта әсер етеді: қазіргі және болашақта. Бір
жағынан, бала ... осы ... ... бөленеді, екінші жағынан,
ойын әрқашан болашаққа бағытталған, өйткені, ойын ... ... ... ... сапалық қасиеттермен дағдылар, икем қалыптасады.
Халық жасаған мұралар сан ... ... бірі - ұлт ... тек ойын деп ... ... ... бойы жасаған асыл
қазынасы бір ... ... ... ... құралы деп қараған
орынды. Ұлт ойындарын ... ... ... ... ... ... ... қосымша материал үшін, баланың сол ... ... үшін ... ... әсіресе ұлттық ойындардың тәрбиелік мүмкіндіктері ... ... ... Аға ... өз ... өз ... ... ұрпаққа мирас етіп кеткен. Солардың бірі - ұлт ойындары. Ойын
баланың көңілін өсіріп, ойын ... қана ... оның ... ... де ... Ойнай білген бала сол халықтың мінез
құлқынан, ой ... ... ... ... ... ... ... тәрбиесінен бастап мектептегі жеке пәндерді
оқыту барысында, үзілісте де, бос ... ... ... ... ... қосымша материал ретінде пайдалануға
болады. Бұл тек ... ... ... қана ... ... ... ... өткізу, белгісіз түрлері туралы деректер
жинастыруды көздейді. «Ой - ойыннан ... ... ... ... ... ... ... арттыру үшін бастауыш
сынып мұғалімінің қолданатын ... ...... ... ... бойы ... тәуелсіздікке енді ғана ... оны ... ... өркениеттілікке жеткізу бүгінгі бала, ертеңгі
күннің еңбеккерлеріне байланысты. Сондықтан еліміздің ... ... ... ... жаңа ... қалыптастыруды мектепке дейгі кезендгі
тәрбиеден бастау - шешуші мәнге ие ... ... ... ... ... ... ... белгілі, көңілде жатталған ұлы түсінік
болғанынен, оны ... ... ... келгенде қалай
жүргізу керек, қалай ұйымдастыру керек деген мәселе күн ... ... ... ... ... ... категория болса, оны
ұйымдастыру, жүзеге асыру ешбір кезде есірмейтін, қайта уақыт ... ... ... әpбip ... ... лайық жетіліп отыратын құбылыс.
Өмірге шыр етіп келген нәрестенің сәбилік ... ... ... ... ... салаларды меңгерту ойынға байланысты. Баланың
ойын ... ... - ... дене ... жетілдірсе,
іс-әрекеттегі амал-тәсілдері ой сананың дамуына ықпал етсе, ал ... ... ... ... ... әсер ... осының бәрі тұтаса келіп жеке тұлғаның ... ... ... ... ... ... жол ашады.
Баланың бүгінгі ойынынан бастау алған іc-әрекет, түсінік, ... ... ... ... ... нышандары дами келіп, жеке
тұлғанын тіршілігінен жалғасын тауып, олардың қоғамда ... ... ... Бұл ... өмір ... ... ... отырған
бұлтарыссыз шьндық. Осы тұрғыдан келгенде, әр саладан келіп тоғысатын
күрделі ... бірі - ойын ... ... ... ... т.б. ғылым жүйесінде сан алуан зерттеулер, әртүрлі
ториялық бағдарлар мен ғылыми ... ... ... ... де белгілі.
Халқымыздың даму тарихына көз салсақ, әрбір ... ... ... орай ... тауып ойынның түрі, мән мазмұны,
ұйымдастыру жолдары тиісті дәрежеде өpіc ... ... ... ... ... ... бала ересек адамдар өмірінен көрген, байқаған
сезім әрекеттеріне еліктеп, оны ойынға ... және ... ... ... ... ойнайды. Ойынға жанұядағы, көрші-қолаңдағы өзі
тетелес балалар, peтi келсе, ересек адамдар да араласады.
Мектепке дейінгі қоғамдық ... ... ... мән-мазмұны
әлеуметтік, қоғамдық жағдайымен шарттас. Заманның уақыт тілегі мен
талабынан туатын қарым-қатынас, ... ... ... алатын еңбектің түрлі
сипаттары, адамдардың ара-қатынасындағы бауырмалдық, өзара ... ... ... ... ... - бала ойынына әсерін
тигізіп, өміршең өзгерістерге түcipіп отыратын ic-әрекеттің ... ... ... алатын мектепке дейінгі кезеңдегі тәлім-тәрбие
қазақ елінің болашақ қайраткеріне тән ... ... ... ... және ... ... ... адамгершілікті бойға терең
дарытып, дағдысына сіңірудегі тиімді жол, ... ... ... ... бойға егілген тәлім-тәрбие нышандары есейгенде де өзінің өнегелік
өрнектерін жоғалтпайтындығын ескертіп, ұлылығын бүкіл әлем ... ... ... ... М.Әуезов былай деп жазды: "...бала қандай
оқысын, қандай үлгісі мол ортада жүрсін, әуелі ... ... ... ... ... болады... Ал, қазақ, мешел болып ... ... ... ... ... ... даналық ойды жүзеге асыру -
отбасынан, балабақшадан ... ... ... ... ... ойын ... ескеру парыз.Балалық кездегі ойынды тәрбие
мәселесінен бөлуге ... ... ... ... ... ... ... өнегелі әдеп, үлгі боларлык
машықтық дағды ... ... ... - халқымыздың ұлтық ойындары
екенін қалтқысыз мойындап оны күнделікті тәлім тәрбие ... ... ... ата - ... тәрбешиінің парызы деп Ұғынуға тиістіміз.
Ойын мектепке ... ... ... ең ... ... екенін
ecкepіп, одан ғапыл қалмай, көрсетілген ... ... беру - жас ... ... ... ... ... әдептерін сіңірудің бүгінгі ... кең арна ... ... ... бастауы болмақ. Қазақ халқының
ұлттық, ойындарының мазмұны, тілі мектепке дейінгі ... ... ... Сондықтан ұрпақтан ұрпаққа мұра болып, халықпен бipre
жасауда. Бала жасының өcyi, ... ... ... ... ... ... ... де әсері мол. Баланың үлкені
кішісіне қамқорлық жасап, достық қарым-қатынасының ... ... ... ... ... ойнап,бірге өсуімен де байланысты. Өйткені ойын
балалардың бірлігін нығайтады, мүддесін біріктіреді. Ал ... ... бip ... ... өзі де ... ... ... десе біpін-біpі жек көруге дейін баратын кездері де байқалып қалады.
Осы айтқан ойымызға дәлел ретінде 1998 ж."Бастауыш ... ... ... ... пен ... ... ойындар - тәрбие құралы "
атты мақаласында, Н.К.Крупская өзінің көптеген еңбектерінде ойынның ... ... ... мән ... жайлы, қандай ойын болмасын,
әйтеуір бір ... ... ең ... - ... ... еңбекке,
жолдасымен ынтымақта болуға үйретеді деген..
Ал заманымыздың ... ... ... ... ертегісіз, шығармасыз, ойсыз толық мәндегі ... ... - деп ... Сол ... ... ... ... ұлы
ойшылдарының бірі М.Әуезов ұлттық ойындарға зор көңіл бөле отырып,
мынандай ... ... ... ... өмір ... ұзақ жылдарында,
өздері қызықтаған алуан өнері бар ғой. Ойын ... ... ... ... ... өзін қуантып, көңілін шаттандыру ғана емес, ойынның
өзінше бір мағыналары болған».
Ұлт ... ... ... ... ... ... үш салаға бөлінеді. Атап айтқанда: ойын-сауық,
тұрмыс салт ... және ... ... ойындар.
Ақ сандық, көк сандық. Мұнда екі ер бала арқаларын беpiп «ақ сандық —
көк сандық» деп ... ... Күш ... Дене шынықтырады. Көтере
алмағандары ұтылады, ұялады. Көтеретін жаққа көтермейтін жақ ... ... ... тап ... ... ... ... ойындар басталмай тұрып,
зеріккенде ойналады. Ойын тәртібі: шеңберлене отырған топтың ішінен
бірінші ойнаушы: Босқа қарап отырғанша , ... тап» ... ... келісіп алады да:-Балтам тап ,- деп қасындағы көршісін иыққа
нұқып қалады. ... ... ... ... деп,әлгі ойыншының өзін нұқиды.Осы тәртіп, осы
сөз қайталана береді.
«Жаңылма». Бiр топ ойыншылар, қол ұстасып, дөңгелене тұрып, ортасынан
санамақ айтып, бiр ... ... ... ... бала ... тақпақ, әңгiме
айтып тұрып, кез келген жерден түрлi қимыл жасайды. Мысалы: басын сипайды,
көзiн қысады, жата қалады. Осы ... ... ... алмаған ойыншы
айыпты болып, өлең айтады, қызықты әңгiме айтып күлдiредi.
«Байқап қал».Бұл ойынға балалар екi ... ... ... ... ... ... ... үстел үстiне 15-20 ұсақ нәрселердi қойып бетiн ... ... ... да топ ... ... көрсетпей, стол үстiндегi
нәрселердiң тiзiмiн жазып ... ... бiр ... үстел үстiндегi
заттарды көрсеткеннен кейiн оларды ... ... ... ... ... ... келулерiн тапсырады. Қай топтың балалары үстел
үстiнен көрген нәрселердiң түрiн көп жазып келсе, сол топ ... ... Ойын ... ойда ... ... ... түседi.
Бiр дегенiм - бiлеу
Екi дегенiм - егеу
Үш дегенiм - үскi
Төрт ... - ... ... - ... ... - ... дегенiм - желке
Сегiз дегенiм - серке
Тоғыз дегенiм - торқа
Он дегенiм - ... бiр қара ... ... - қуыр ... ... шаш.
Тауықтарға тары шаш,
Әжең келсе, есiк аш,
Қасқыр келсе, мықтап бас.
Мына жерде қой бар,
Мына жерде ешкi ... ... сиыр ... ... түйе ... ... ... бар,
Мына жерде күлкi бар,
Қытық, қытық!
Бес саусақ
Бiр
Бiлән,
Кәлен,
Кәтiс,
Отыз.
Ұшты - ұшты». Ойын ... ... ... ... ... ... ... Ойын басқарушы «Ұшты - ұшты құс ұшты» деп ... ... ... ... ... жоғары көтеру керек. Ал «ұшты - ұшты
парта ұшты» десе қол ... ... ... ... жердi таңдап алғаннан кейiн, ұзындығы ... ... ... ... ... бұтағы бар томарша қойылады. Содан жаңағы
қазыққа еркiн ... ... ... ... ... Өз арасынан
жүргiзушi сайлап, соның айтуымен кезектесiп ... ... ... ... ... арқанның бiр ұшын сол қолымен ұстап тұрады. Кiм көп шалма салса
- сол жеңгенi ... ... ... ... өлең айтылып, би
биленедi.
«Дүмпiлдек» Өте көне ойындарының бiрi - дүмпiлдек. Ойын шилi, тырбық
қарағанды, жыралы, шықпыл ... ... ... ... ... екi
топқа бөлiнедi, бiр тобы «қойлар», екiншi азырақ топ «қасқырлар» болады.
«Қасқырлар қойларды аңдиды». Ал « ... ... ... ... тырысады. Ойын «қасқырлардың» «қойларды» түгелдей ұстауымен
аяқталып, қайта жалғасып отырады. Ойыншылар орын ауыстырады.
«Қарт-құрт». Ертеден келе ... ұлт ... бiрi - қарт - ... Жасөспiрiмдер жиналып, өзара келiсе отырып, тең екi топқа ... ... екi ... екi ойыншы қарама - қарсы екi жаққа,
белгiленген бұтаның түбiне жiберiледi. Олар ... ... ... таса ... ... ... ... Олар қайтып оралғаннан кейiн, екi
топтың ойыншылары ... ... ... тауып, өшiрiп тастайды.
Сонан соң екi топтың ойыншылары ортаға қайта жиналып бiрiгедi де, барлығы
бiр жерге жүрiп, белгiлердi көрiп, ... ... ... ... Қай
топтың салған белгiлерi көбiрек өшiрiлмей қалса, сол топ ... ... жағы ... ұпай ... Ойын ... ... ... қазақ жастарының арасында ... ... ... Ойын ... ... ... ... ойналады. Ол үшiн
шөптесiн кең алаң таңдалынып алынады. Ойын ... үшiн iрi ... ... ... жiлiк сүйегi немесе көбінесе аппақ қып жонылған,
уыстап ұстауға ыңғайлы ағаштан жасалады.
Ойын түнде өткiзiледi. Ақсүйек ойыны екi командаға ... ... ... әр қайсысына жанама ат қойылады. Төрешi ойынды ... ... ... мәре ... тұрғызып, қолдағы ақсүйегiн ойын алаңына
лақтырады. Төрешi белгi берген соң, сүйектi ... ... Ойын ... ... ... ... ... өз командасының жанама атын дауыстап
айтуға мiндеттi. Ойыншының дауысын естiген өз командасының ойыншылары оның
мәреге ... ... күш ... ... ... ойыншылары
қолынан ақсүйектi тартып алып, төрешiге жеткiзуге әрекет жасайды. Ақсүйекке
талас кезiнде ойыншыларға ... ... ... ... ... ... ... Тек қана қолдан ұстауға рұқсат ... ... ... ... ... өтiп отырады да, қай команда белгiлi уақыт iшiнде
көп адамнан айырылса, сол команда жеңiлген ... ... ... ... не ... бiр ... қарсы жақтың айыбын өтеп,, көптi күлдiретiн
бiр өнер көрсетедi. Ойын аяқталады. ... ... ... ... ... ... үйретедi.
Ай керек. Бұл ойын да түннің сыбағасы. Бұған қыз да, ұл ... қыз ... соң жұрт ... емес пе. ... тіс ... ... ... Аспанда жер бетін жап-жарық қып ай тұрады. Айға ... ақ ... ... ... ... үшін ... алысқа
жазыққа жиналып, екіге бөлініп, қаз-қатар тізіледі.Сонан соң: Ай керек,ай
керек, Бізден сізге кім керек?деп,бір жағы екінші жағына шулап ... ... ... Ай ... ... ... сол ... деп екінші жақ біреудің
атын атайды. Ол жүгіріп қарсы жақтың шебін бұзады.Бұза aлмaca сол ... ... ... Енді ... жақ шақырады.Сонымен екі жақ бipiн-бipi
кезек-кезек шақырып, ақырында бip жағының ... ... ойын ... ». Бұл - қазақтағы даңқты, ... ... ... ... болады. Алтыбақан - ұзын-ұзын алты сырықтан мосы құсатып
жасалынады да, оған екі ... ... бір ... - қыз, 6ip ... - ... Екі ... екі кісі тербетеді. Қыз бен жігіт тербеліп бір-біріне
ғұзырлана қарап тұрып ән шырқайды. Қасындағы ... ... ... ... ... ... ... Сөйтiп ойнаушыларды алтыбақанға кезек -
кезек отырғызып, алмастыра бередi.
«Белбеу ... ... ... ... ... ... отырады.
Жүргiзушi белбеудi қолына ұстап шеңбер сыртынан ... ... ... бiлдiрмей артына орамалды тастайды. Сөйтiп ... ... ... алып жаңағы ойыншыны «орныңды тап» деп белбеумен соға бастайды. Ол
ойыншыны шеңбердi айнала қайта орнына келгенше ... Егер ... ... бiлiп ... ... өзiн ... ала ... қуады. Ойын
осылай жалғаса бередi.
«Жасырынбақ». Бұл, көбінесе, бip мүшелден төменгілердің ойыны. Мал
аяғы тиылыл, қозы бөлінгеннен ... ... ... ... Mұндай
бос кезде оларға әке мен шеше ұрыспайды. Балалар әбден жиналыл болған соң
ішіндегі бip елпегі ... ... ... біреуді қалдырып,
қалғандарын тұс-тұсқа қашырады. Жасырынып болған соң әлгi көмбедегіге «ал,
ізде» ... Ол ... ... ... ... ... «бастыққа» өткізеді. Ұстатпағандары, табылмағандары бip жаққа
келіп ... ... ... өз ... бір ... Осының санына қарап
көмбеде қалған баланың жеңісінің аз-көбі бағаланады. Бұл ... ... тер ... Ұстатпағандары, тапқызбағандары қуанып күледі. Жасырынбақ
бірнеше рет қайталанып көмбеде қалатын бала ауысып ... да, ... ... ... ... ұстаған балаларының саны арқылы
салыстырылып бағалайды.Бұл ойын көбірек қыстақтарда көп ... Бұл ... ... ... ... ... аса пайдалы. Кешке шейін ... ... ... ... ... ... ... жазып, көңілін
көтepiп бip жырғап қалады.
«Инемдi тап». Ойынынға керегi бiр ине. Ойын отырып ойналады. ... шек ... ... ... ... ойнайды да,
қалғандары көрермендер ретiнде ... ... екi ... бiрi ойынның
сырын бiледi, екiншiсi бiлмейдi. Ойынның сырын бiлетiн ... ... ... түрi - ... ... iздеушi де, ал екiншi -
ойыншы иненi жасырушы. Иненi жасырғанша, ... ... ... ... киiп, ... ... етiп күйе жағады. Үйге кiрген соң ол мен
иненi иiскеп табамын деп, ... ... ... бет ... ... үйкелейдi.
Үйдегiлер адамның бетiнiң күйе болғанына күледi, ал жасырған адам иненi
таппадың деп ол да ... бәрi мәз ... ... ... ... . ... қыз баланы екі рет соқыр болады дегенді қалжың шыны
аралас айтады. Бipi, бойжеткенде күйеуге тигісі кеп ... ... ... ... Бip жақсы мен бip жаман әр жерде бар,Екі жақсы
қосылған қай жерде бар, дегенді де, осыған ... ... ... Бipi,
дүзге отырарда алдында не болса да көрмейді.Қыз ... бәрі ... ... ... Не 6ip отырып қалғаядары да болады. Осындайда
ауылдың құралпы қыздары өз ара ... ... ... ... басы бос, ... жері жоқ кәpi ... не ... не жарымеске
атастырылғандар, кейде барғалы отырғанын менсінбейтіндер қатынасады.
Бұларға үйлері де pұқсат ... ... ... күн ... ... ... мал сояды. Тамақ әзірлейді. Бұдан сартеке соққандар
қалмайды. Күйеін ... ... жас ... де ... ... ... енелері береді. Өйткені, ұлының сыры өзіне мәлім... Бұған
бүлік етіп жатқан күйеуі де жоқ. Бұлар түні бойы болады. ... ... ... ... ... Өмірлеріндегі, көңілдеріндегі бip кемөкетігін
бүтіндегендей бой жазады. Бірлі-жарым әдепсіздік те болады. Бірақ ... ұя ... ... олар ... ... осы арaғa дейін
бекіттіріп алған. Ұйымдатырғандар да, барғандар да дәп бұл жолы ... ... Бұл ... ... заң, ... ата-аналар олар
үшін eкiнші құдай. «Қызойнақ.» сондықтанда кәуінсіз болып, жастардың ... ... ... ... ... ... күнін өткізуіне
ұқсайды.
«Сақина тастау» (Ақшамшық) . Ойын ... ... ... саны 20-25 ... кем ... ... Оларды көгалды жерде
қоршалана, бiр аяғын астына басып, ендi бiр аяғы тiзерлеп тұруға ыңғайлана
отырады. ... ... тым ... ... ... екi ... қапсырып алдыға созып отырады. Ортаға ... екi ... ... ойыншылардың алақандарының арасына сұғады.
Ол бiр шеттен ... ... ... отырған ойыншылардың
бiреуiнiң қолына сақина салып кетедi. Тегiс айналып өткен соң ортаға шығып
«Сақинам кiмде? » деп ... ... Сол ... ... сақина қалған
ойыншы жанындағыларға бiлдiрместен орнынан атып тұруы ... ... ... ... орнында ұстап қалуы керек.
«Соқыртеке. Ойынға қатысушылар жиналып, алқа ... ... ... ... не бiр баланың көзiн байлап, қолына бiр метрдей жас ... ... ... ... ... жоқ,
Тиiп кетсе сөзiм жоқ.
Қайда кеттiң, қалқажан,
Жетектейтiн өзiң жоқ.
Қолға түскен құтылмас,
Қала бермек көзiм боп, - деп келiп, ... ... ... ... жүреді. «соқыр текеге» тиiп қашып жүредi. Осылай ойнап жүргенде «соқыр
текенiң» қолына түскен ойнаушы ұтылады да, екеуi орын ауыстырады.
Түйілген орамал. Ойынға ... ... ... ... үшiн ... ... Орамалды ортасынан түйедi. Ойынға қатынасушылар алаңға
жиналады да, шеңбер жасап ... ... Ойын ... ... ... ... да, ... орамалды кез - келген ойыншыға
тастайды, сонан соң оны өзi ... ... ... ... ... оны
басқарушының қолына тигiзбей басқа ойыншыға берiп ... ... ... орамалды бiрiне-бiрi өткiзе бередi. Орамалдан айырылып қалған
ойыншы басқарушының орнына шығады немесе орамалды ұстап алған ... ... ... ... ... өзi ... қатарына қосылады. Ойын
соңында орамалды ұстатпаған тез, тапқыр ойыншы аталып өтiледi.Қолына орамал
тиген ойыншы оны тек басқа ... ... ғана ... бере алады.
Ойын жылдамдыққа, шапшаңдыққа, амал - ... тез ... ... - ... ... ... ойын. Ойынға есiлген орамал
керек. Бәрi отырғаннан кейiн, ойынды жүргiзушi орамалды иығына салып алып,
отырғандарды ... ... ... бiр ... ... қолымен баса қояды.
Одан кейiн кез келген ойыншы келiп, жаңағы ... ... ... ... отырады. Ойынды жүргiзушi кiм шерткенiн тап деген әмiр бередi. Егер
кiм шерткенiн таппаса, ойын ... ... ... өлең ... ... ... тауып алса, сол ойыншы айыбын қайтару керек.
«Айгөлек».Айгөлек ойыны кең алаңда өткiзiледi. Ойыншылар саны мен жас
шамасына қарай екi топқа ... де, ... 15 - 20 ... ... ... ... - қарсы тiзбек құрып тұрады. Ойын жүргiзушi екi топтың
бiреуiне кезек бередi. Олар барлығы ... ... ... ... ... жүзi ... дем ... тер шығар.
Ақ терек пен көк терек,
Шолпан атты қыз керек,- деп шақырады. «Шолпан» дегеннiң орнына басқа
бiр ... не ... атын ... ойын ... ... ... ... қыз не бала жүгiрiп келген бойы ... ... ... ... үзiп өтуi ... де үзе ... ол сол топта қалып қояды. Ал ... онда ... ... бiрiн өз тобына алып қайтады. Ойыншылар түгел шақырылып
болған соң, екi жақтың ойыншылары саналады. Қай ... саны көп ... ... ... ... ... ... ойыны (екі топқа бөлініп, әр топтан бір-бір ... ... ... өз ... ... ... апару ойыны. Сүрінбей
-жығылмай апарса, балалар сонда қалады, жығылса ол бала қарсы жақ ... ... - ... той - ... жүргізетін ойын түрі.
Алақан соқпақ ойнап жатыр екен, Бір қыз бен бір ... ... ... алып, жұрт аралап жүр.
Алтын балдақ - сақина жасырып ойнайтын ойын.
Аңсық ойын -қызба таңсық ... ... ... бір ... ойын. Еш хұқысыз
жаралған пендеміз ғой. Әлде кімнің таңсығы мен аңсығын басу үшін жасаған
бір ойыншылықпыз...
«Ақсерек - көксерек». ... ... екi ... ... ... 20
метр қашықтықта тұрады. «Ақсерек - көксерек, мұнда бiзге кiм ... ... ... ... атын атап бiреудi шақырады. Қол ұстасып созыла
тұрған топты жүгiре ... үзiп ... ... Ал үзе ... ... осы ... қояды. Бұл топ тағы да солай қайталап шақырады. Бұл жолы үзiп кетсе,
жаңағы өз ойыншысын бiрге ала кетедi. Ойын осылай ... Қай ... ... көбейедi, сол топ жеңедi.
«Алакүшiк». Ойынды кең, жазық аулада немесе спорт залында ... ... ... ... ... ... бiреудi «алакүшiк»
етiп белгiлейдi. Олар «Алакүшiктiң» назарын өзiне аударуға ... ... ... ... ... ... ... әрекет
жасайды. Қолға түскен ойыншы ... ... да, ... ... ... ... Ойын ... арналған.
«Аламан бәйге». Аламан бәйге өте ежелден келе ... ... ... ата ... ... деп әскери шабуылды және оған қатысушы
әскердi атаған. Яғни аламан бәйгенiң тегi ... ... онда ... өте
ұзақ қашықтықтарға шабу үшiн алдын ала шабандоз бен аттар ... ... ... ... ... ... ... спорт
түрлерiнiң ең танымал түрi.Спорттың бұл түрi заманында кәсiптiк негiзде
өмiр сүрген, оны ... ... ... мен жеңiмпаздарға берiлген
жүлделер арқылы бiлуге болады.Бұл ... ... ... ... ... (9 ... 9 сиыр т.б.) (20, 21)
Алтын қабақ - жамбы. Тойда алтынқабақ аттырыпты. (Гур., ... ... ... атып ... алу- ат ... теңге алу. Ат үстінен жердегі ақшаны шауып келе
/ж/ атып алып кетуі, ақша алу деп ...... ... аяқ ... ... ... үшін ... құралы. Кейде «әлпеншек» деп те айта береді
Зәңгі – бұл да ... ... бір түрі ... ... ... екі ... ... ойнайды.)Қарақ.-заңгии баспалдақ ,басқыш дегенді
білдіреді.
Асау мәстек – қазақтың ұлттық ойыны.Бос ... ... ... ... тақия алады
Иірмәңкүл –Үйірмекіл. Балалар жиналып ап иірмәңкүл ойнайды
Аяқ күрес – жас балалар ойыны.Шалқасынан айқасып қолтықтасып жатады
да, ... ... ... – Екі кісінің мойнына арқан салып тартысып ойнайтын ойын.
«Арқан Тарту». Бұл ойынды ... ... ... ... саны он ... көп ... жөн. ... ұзындығы 8 - 10
метрлiк екi ұшы түйiлген арқан пайдаланылады. Арқанның тең ... ... ... мата ... ... ... бойларына қарай қатарға
тұрады да, ойын жүргiзушiнiң берген командасы бойынша «Бiр, екi» деп ... ... ... «бiр» дегендерi бiр жаққа, «екi» дегендерi екiншi ... ... мата ... ... күнi ... ... немесе сызылған
белгi сызықтың үстiне дәл келтiредi де, екi жақтың ойыншылары ... ... ... ... ... бiрi қос ... ұстап тартып тұра қалады.
Егер де бәрi бiрдей ... ... ... онда ... ... ұстайды. Ойын жүргiзушiнiң белгiсi бойынша екi команда арқанды екi
жаққа қарай ... ... ... ... - ... бiр не ... ... сызықтан өз жағына тартып өткiзу. Команданың ортаңғы
сызықтан өтiп кеткен ойыншысы ойыннан ... ... ... ... ... түгелдей ортаңғы сызықтан өз жағына тартып өткiзсе,
сол команда ұтқан болып есептеледi.
Ат үстiндегi тартыс. ... ... үшiн 20-30 ... метр ... Осы ... алаң ортасына ойынға қатынасушы 3-5 жаяу ... атты ... Жаяу ... ... - аттылыны жаяулату. Атты
жаяулардан ... ... ... ... ... ... ... алаңның сыртына шығып кетуiне болмайды. Ойын ... ... ... ... өзiн ... ... үшiн 10-15 минут
уақыт белгiлейдi. Осы уақыт iшiнде аттыны құлата алмаса, жаяулардың келесi
тобы шығады.
Ат ... - ... кең ... ... ... ... күн ... Ойынға аттар да, жiгiттер де ... тиiс. ... ... ортадан кең шеңбер сызылады. Сонан соң ойынға қатынасушы
аттардың барлығы ... ... ... Ойын ... ... ... ... бiрiн-бiрi ығыстырып шығара бастайды. Ығыстырғанда,
тек аттар ғана сүйкенiседi, қолдарымен бiрiне - бiрi ... ... ... Ойын ... iшiнде бiр адам қалғанша жалғаса
бередi. Ойын ... ... ... ... ... ... екi артқы аяғы
өтсе (не алдыңғы екi аяғы) болды, ойыннан шықты деп есептеледi.
Аударыспақ - ... ... ... ... ең пайдалы
түрi.Ойыншыдан үлкен ептілікті, ... ... пен ... ететін ұлттық ойын. Ойында негізгі рөлді ат пен ойыншы жігіттер
атқарады. Аударысу бір ... ... Жұла ... салып қалу, қол қайыру
сияқты айла-амалдарды қолдануға болмайды. Бұл сайыста аты белді, оралымды,
өздері де атқа мықты, білекті балалар ... ... ... ... ... ... де өте танымал
болған. Ол тойларда аламан ... ... ... жеке өзiнен жарыстар
өткiзiлiп отырған. Қысқа және орта қашықтықтарға шабу аттарды жарысқа
дайындаудың ең ... әдiсi ... ... Мұндай реттiлiк жас аттардың
даму дәрежесiн анықтап қана қойған жоқ, сонымен бiрге ... ... ... ал ... ... ... ... зор маңызы бар
(20, 21). Бәйгенiң және оны кең түрде дамытудың тек спортта ғана ... ... да ... ... ... аласа орындықтың не қол сандық сияқты бір заттың үстіне
шығып, жүресінен отырған адам, екі аяғының ... екі ... ... ... ... барып, жерде жатқан тақияны аузымен тістеп алуы
керек. Бұл ойынды орындағанда ... екі ... ... ... қарай
көтеріледі де, дене салмағы екі қолдың білегіне түседі.
Жамбы ату - спорттың өте ... да ... түрi. Оның ... ... мәнi өте жоғары. Басқа спорт түрлерiнен ерекшелiгi - ... ... ... ... ... ... жүйелi түрде айналысу
спортшының дене дайындығын ... және ... ... игi ... ... ойынды ойнаған кезде адамды жылдамдыққа, ұқыптылыққа, ептiлiкке
тәрбиелейдi.
Жорға жарыс - ат шабыстарының iшiндегi ... түрi. ... ... бiр
қалыпты, тыныш болғандықтан жорға мiнiп алыс жүру қолайлы, адамды
шаршатпайды. ... ... ... ... ... ... да
қатысады. Еркектермен қатар әйелдер де жорға жарысына жеке - жеке түседi.
Жорғаның қимылы жоғары түрде ... ... да ... ерекше
әдемi. Мiне, осы ерекшелiктердiң барлығы жорға жарыс жанкүйерлерiнiң санын
арттыра түседi. (59, 60).
Жаяу жарыс балалар жиналып алып, ... бір ... ... ... ... балаларды қатарластыра тұрғызып, жүгіруге бұйрық береді.
Балалар зымырап жүгіре жөнеледі.Тамашалап ... ... ... бөлініп,
жарысушы балалардың жүгіріп өтуі үшін орталарынан орын қалдырады. Бұл
орынға кім бұрын озып ... сол ... ... ... ... ... ... жеңіп алады. Ойын екі-үш рет қайталанады.
Жаяу тартыс». «Ойынға қатысушылардың iшiнен екi ... ... ... екi ұшы ... ... ... арқанды мойындарына iлiп, қолтық
астынан өткiзiп, екi жаққа қарай тартады. Ойынның мақсаты -екi ... ... ... ... ... ... алып ... Қайсысы бұрын
межеге жеткiзсе, сол ойыншы ұтқан болып есептеледi. «Жүрелей секiру». (1
түрi) Ойын ... ... ... ... ... ... ... топқа бөлiнедi. Таңдалған алаңға бiр жарым метрдей ұзындықта екi қатар
көлденең сызық сызылады. Сол ... ... ... ... он ... екi ... сызылады.
Әр топтан екi-екiден ойыншы шығады да, өз тобы жақтағы көлденең
сызыққа келiп жүресiнен ... ... ... ... ... ... отырған ойыншылардың оң жақтағысы жүресiнен отырған күйi ... ... ... ... керi ... ... Әлгi ойыншы iлгерi
секiрiп кеткенде, оның орнын қасындағы ойыншы ... да, тағы бiр ... ... ... ... ... ... ойыншы сызыққа жеткен кезде,
келесi ойыншы жарысты әрi қарай жалғастырып әкетедi. Ойын ... ... ... ... ... кезiнде жығылып қалса, немесе тiзесiн
жазып түрегеп кетсе, ұпай саналмайды. Әр ойыншыға 1 ұпай саналуы тиiс. Қай
топ көп ұпай ... сол ... ... Ойын ... төзiмдiлiкке, дененiң
шымыр болуына бейiмдейдi. (110, 111).
«Жүрелей секiру». (2 түрi) Осы алаңды пайдалануға болады. Әр ойыншы
алақанына теннис ... ... ... шеңбердi айналып өтедi де,
орнына келiп ... Бұл ... ... бала ... ... ... ... шар түсiп кетсе, ұпай саналмайды. Ал тез жүгiрiп,
шарды түсiрмей, озып келген балаға артық ұпай қосылады.
Жiгiт қуу - ат ... ... ... екi ... бөлiнедi. Ойын
жүргiзушi арасы бiр - екi шақырымдай ... екi ... ... ... таяқ ... ... ... кигiзедi де, екiншiсiнде өзi тұрады. Екi
топтан екi адамды шақырып, бiреуiнiң қолына белбеу (немесе орамал) бередi.
Ойын жүргiзушiнiң ... ... ... ... ... қарай шабады.
Белбеу алған ойыншы екiншiсiн көмбеге жеткiзбей қуып жетiп, ұруы ... ... екi атты ... Қай ... ... ... қуып ... сол топ жеңген болып есептеледi. Бұл ... жаяу ... ... ... ... ... ... Көкпар — күні бүгінге дейін өмір
cүpiп келе жатқан сауық. ... не лақ, не ... ... басы ... ... ... тартысады. Доданы алып кеткен жаққа қалғандары бермеу үшін
қуады. Жеткендері жәнe тартысады. Зілдей дода жорге ... ... ... қаңбақтай қағып алады. Басқалары тағы жармасады. Mұндайда көкпаршылар
тұтас жүргенімен іштерінде жік-жікке, ... ... ... ... ... ... үйлерге апарып, ол үйден ырым алады.
Бip емес, бірнеше үйге апарады. Егер ... ... ... барған
үйлері жаңа лақ бауыздап оны ауыстырады. Сонымен бip тойда бірнеше лақ
тартылады. Кейбір ... ... жақ ... ... де бермейді. Кеш
таяғанда әйтeyip 6ip жағы алып кетеді. Оған жолда ұтылап тұрган тың ... Ең ... ... үйi ... мал сойып қондырады. Сұраса
ертеңінде лақ береді.Қазақ, көкпардың еті ауруға ем ... деп ... ... жер ... ... ... ... арасында кең тараған екi
адамның жекпе-жек бәсекесiнде күш ... ... - ... ... ... түрi. Бұдан әлденеше ондаған мың жыл бұрын адамзаттың арғы ... ... ... жеңу үшiн белгiлi бiр күрес тәсiлдерiн
пайдалана бiлген. Ежелгi ... ... ... ... ... ... ... күрес өнерi кең тараған, ал гректер ... ... ... эрамызға дейiнгi 778 жылы) бағдарламасына
енгiзген. ... ... ... ... ... ... ... Орта ғасырда әр халықта күрес өнерiнiң әр түрi ... ... Кей ... ... ... халықаралық үлкен мәселелердi
шешуде де маңызды рөл атқарған. Күрес өнерi қазақ халқының арасында да кең
тараған. Ойын тойларда, ... ... ... ... айт ... болған белгiлi адамдардың астары кезiнде ... ... жылы ... Датовтың асында күрес, бәйге, ақындар айтысы ұйымдастырылып
жеңiмпаздар анықталып отырған. (38,39,40).
Күрес өнерiн осылай құрметтеген халықтың ... ... ... ... күш иелерi шыққан. Елiмiздiң басқа да халықтары арасында
ұлттық күрес кеңiнен дамыған, грузиндерде ол ... ... ... мен ... ... қазақтарда “Күрес”, өзбектерде
“Кураш”, якуттарда ... деп ... ... күрес. Қазақтың ұлттық ... ... ... кең
тарағандарының бiрi - қазақша күрес. Ол көптеген әдiстер, ... ... ... Оның ... ... ... еркiн және классикалық
күрестiң кейбiр амалдарын қолдануға рұқсат ... ... ... бiр ... ... ... кеудеден, қолдан, киiмнен ұстап
лақтыруға болады. Жарыс жергiлiктi жерде ежелден қабылданған немесе алдын-
ала ... ... ... ... ... ... күрес». Жиналғандар екi топқа бөлiнедi. Осы екi жақтан ... ... ... ... ... ... Оның ең ... да, басқа
күрестен айырмасы тек жалғыз аяғымен ... ... ... ... бұл ... нық ... ... жүруiн жеңiлдетедi.
Күресетiндердiң бiр аяғын тiзе сiне ... мата ... ... ... оң жақ аяғы бүгулі болса, сол жақ қолын, сол жақ аяғы бүгулі болса, оң
қолын ... ... ... ... ... де тек бір
аяқ, бір қолмен жүріп күреседі. Күресушiлердi екi жақтың ойын ... ... ... ... сүрiнiп жығылса, сол ұтылады.
Қап киіп жарысу . Ойын көбіне көгалды жазық далада өткізіледі. Ойынға
қатысушылар 50-метрдей ... мәре ... Енді ойын ... бұрығы
бойынша, сызықтың бірінші басында қатарласып тұрған ойнаушылар жарысып
жүгіре жөнеледі. Олар жолында жатқан ... ... оны ... ... ... ... екі ... жоғары көтереді де, ілгері секіріп,
жарыса береді.
Қарғымақ . Ойынның мәні, мақсаты осы күнгі ... ... ... ... ... ... сияқты спорт ойындарымен шендеседі. Қарғымақ
ойналатын алаң не ұсақ құм, не ағаш ұнтағы төселген, жұмсақ болуы ... ... және ... ... ... сол алады.
Қарақұлақ деген ойын иттің атынан шыққан. Балалар қарақұлақты жазда
ойнайды. Олар өздерінің арасынан бір ... ... ... ... ... сол ... отырған күйі қала береді де, өңгелері ұзаңқырап ... ... олар әлгі ... алыстан қоршап, оған бірте-бірте жақындай береді.
«Қарагие» (найза лақтыру). Қарагие - жас балалар арасында көп тараған
ойындардың бiрi. Ойын көгалды жерде, ... ... ... барлық бала
қатыса алады. Әр ойыншының қарағайдан немесе қайыңнан ұзындығы 2- 2,5 метр
бiр басы үшкiр ... ... Егер ... жас ... ... ... ... отқа ұстап кептiрiп алу керек, сонда мұқалмайды.
Ойын жүргiзушi көмбеден 15 - 20 метр ... ... ... тiгедi.
Ойынның мақсаты - әрбiр ойыншы белгiленген қашықтықтан өзiнiң таяғымен
жалаушаны көздеу. Ойын жүргiзушiнiң өзiне де ... ... ... ... жалаушаға көп тигiзсе, сол ұтқан болып саналады.
«Қақпа тас(бес тас ... көне ... келе ... ... халқының
ұлт ойындарының бiрi - «Бестас». Ол еңбек құралдары ағаш, тас, сүйек болып
келетiн ғасырларда пайда болған. Жас өспiрiмдерден бастап, ... ... ... ойын. Ойынға керектi зат бес асық немесе кiшiрек бес домалақ
тас.
Ойынды кiмнiң бiрiншi болып бастайтынын шешу үшiн ... ... ... ... салады да, жоғары серпiп жiбередi де,
алақандарының сыртымен тосып алады, серпе қақшып алады. Ең көп қағып ... ... ... ... да, ... да сол ... кезекке тұрады.
Хан. (Хан ату) Ойынға тек ... мол 2-4 адам ... ... оны үй жағдайында ойнай беруге болады. Ойынньң мақсаты - асық ... ... ... не болмаса ... ... ... Бұл ... ... бар ... ... Оны тегіс алаңда, жазық
жерде, тіпті үлкен бөлме ішінде де ойнай береді. eкі ... он ... ... ойын ... өтіп, ешкімді жалықтырмайды. Негізгі мақсат -
неғұрлым көп асық ұтып алу.
Kemciн 6ip. Бұл ойынды жасөспірімдер мен ... ... ... ... ... бо-лады. Мұнда да көбірек асық ұтьп алу керек.
Сөре ойыны. Ортаға бір сызық сызылады. Оны «сөре» деп ... ... ... бойынша бірден немесе екіден кеней асықтарын сызық ... ... асық сөре ... тура ... керек. Ойыншылардың өзара
келісімі бойынша қабілеттеріне қарай сөреден 10-15 қадамдай екі жағына тең
қашықтықта ... ... ... ... ... ... ойыншылар өзара келісіп алып,
кезек-кезек біреуі алшы, келесісі тәйке қалыпта тігуі шарт. Егер ойыншылар
жаңылып екуі бірдей алшы ... ... ... ... оны бақылап тұрған басқа
ойыншылар «қамсыр»-деп, тігілген асықтарды сыпырып алуға қақысы ... ... ... соң, ату ... алу үшін ... ойыншылардың
сақаларын жинап алып, бір ойыншы алақанына салып иіреді.
Кімнің сақасы алшы ... ... ату ... ... ... ... алшысынан түсті» - деген тұрақты сөз ... ... ... бұл сөз ... жолы ... ... болғанда, бәйге
сыйлық алғанда, ұтыс шыққанда т.с.с. жағдайларда айтылады.
Егер бірнеше ойыншының сақалары қатарынан алшы ... ... ... ... ... ... сақаларды иіре береді. Ату кезегі
тиген адам шеткі сызықты ... ... ... ... ... асықтарды
атады. Ол асық атарда алдыңғы аяғының өкшесі сызықтан кейін, аяғының ... ... яғни ... ... сызыққа сәйкес келуі шарт.
Асықты сөреге арасын бір сақаның бойындай қашықтықта бір-бірінен
алшақ тігеді. Атушы сөредегі асыққа дәл ... оны ... үш ... ... ... сол ... ... хақысы бар. Егер кеней үштабаннан
аспаса, оны қайта тігіп, өз ... ... Ал, ... ... үш табан
асырса, сақа жатқан жерден кезексіз ату хұқына ие болады. ... ... ... «үш табан» деп те атайды.
Өлді. Бұл ойынның шарты ортаңғы сызыққа - сөреге асықтарды ... ... ... бірнеше қатар етіп, үйіп тігеді. Содан соң, ... ... ... мәре ... ... ... ... - деген
тіркес осыдан шыққан. Бірінші ату кезегі әҮштабандағыдай». Кезегі ... ... ... атып ... ... бүге болып түссе шашылған
асықтардың бүгесін, шіге түссе шігесін алуға хақысы бар. Мұндай құбылысты
«сақасына сай ... - деп ... ... ... сай» - ... ... ... туындайды.
Егер шашылған асықтар түгел бүге түсіп, сақасы шіге түсіп қалса,
онда ол ойыншының асық ... ... Әрі ... шеткі сызықтан екінші
ойыншы атады. Алғашқы ойыншы шашылған асықтарды тігіп беруі шарт.
Келесі ... ... ... сақасы түскен жерге қалған
асықтарды жинап ... ... ... ... ... ... ... асық сақасына сай келіп, біразы
қалып қойса, онда төртінші ойыншы ... ... ... ... ... ... атады. Егер сақаға дәл тигізсе, онда «өлді» - деп, ... ... ... ... ... Оны «құстыру» - деп атайды.
Оңқа. «Оңқа ойын ... ... ... бір асық ... етіп,
кенейлер қатар-қатарынан тігіледі. Тігілген кенейлердің қақ ортасына бір
асық «оңқа». Айыр жағы ... ... ... ... ... ... қашықтықта ататын белгіленеді.
Алғашқы кезек алып атқан ойыншы «оңқаға» ... әрі оны ... ... бес табан жылжытса, онда қалған барлық асықты алуға хақысы бар.
Шеңбер. ... үш ... ... ... ... қақ ... ... түседі. Шеңбердің сыртынан ататын сызық белгіленеді. Бірінші
ату кезегі тиген ойыншы тігулі кенейлерді шеңбер ... ... ... ... шеңбер сызығын үзеңглігімен басып тұрып, бірінші ... ... ... сыртына шығарса, сақасы түскен жерден атуына болады.
Шеңберден шығарған асықты алып отырады.
Көтермекіл. Екі ойыншы жол ... келе ... ... ... ... асық ... ... асығы бірінші алшы тұрса сол ойыншы асығын
лақтырады. Екінші ойыншы өз сақасымен қарсыласының ... ... ... ... оны сақасы жатқан жерге дейін көтеріп барады. ... ... ... соң, ... лақтырған ойыншы сақасын алып, екінші ойыншының
асығын атады. Дәл тигізсе екінші ойыншы оны ... ... ... ... сөре ... ... қатар тігілген
асықтардың біреуін алшы, ... ... әрі ... бүге, біруеі шіге
болатындай тәртіппен бір-бір асықтан тігіп шығуы керек. Егер осы ... ... ... ойыншы асықты талапайлап алуға хақысы бар.
Содан соң, 3 немесе 5 адым жерден екінші сызық сызылады. Кімнің
сақасы алшы ... сол ... ... ... ... ... қояды. Екінші
ойыншы оған асықты алшы немесе тәйке етіп тік деп ... ... ... тігугуе мәжбүр болады. Сөренің тұсынан екінші ойыншы тігілген сақаны
өз сақасымен атады. ... дәл ... ол ұшып ... әрі ... ... түссе, сол сақаның түскен жерден сөреге ... ... ... екі сақа да ... ... бірдей қашықтықта жатса, онда
сақаларды ... ... ... ... алшы ... сол бірінші ату хұқына ие
болады. Сөредегі асықты атып, үштабаннан асыра жылжытса, онда ол ... Олай ... ... ... ... сөреге тігіліп, келесі ойыншы
атады. Атқан кезде сақасы үш табаннан жақын түссе, онда қалған ... ... екі ... ... шығарып тұрып атады.
Хан талапай. Әр ойыншыдан бр-бір асықтан алып, оны бір ойыншы иіреді.
Алшы немесе тәйке тұрған асық ... да бүге не шіге ... ... ... Ең ... ... ... алшы немесе тәйке тұрса соның ойынды
ьірінші бастауға хұқы бар. Ол ... ... ... ... алады да бір қызыл
сақаны «Хан» деп жариялайды. ... соң, ... ... ... Егер хан ... ... түседі, яғни кім бірінші «ханды» жұлып алса, қалған асықтар
соныкі. Әрі ... ... ... әр ... асық жинап алып жиналатын асық
санын алдын-ала келісіп алады оған қызыл сақаны-«ханды» қосып иіреді. Содан
соң бүге түскен асықты бүге ... ... ... ... ... ... тәйкемен шертіп тигзсе тиген асықты алуға хақысы бар. Бірақ үшінші
асыққа тигізбеуі шарт. Егер шерткенде асық жылжып үшінші асыққа тиіп ... ол ... ... келесі ойыншыға береді. Бұд ойында «ханмен» қалған
асықтарды шертуге болмайды. Ханды ең соңғы асықпен шертеді.
«Құмар». Асықпен ойнайтын ... тағы бiр түрi - ... Бұл ... - кiшi ... ... ... Ойынға қатынасушылар саны 5-6 ... ... ... ... ... ... Ойынға 4 асық қажет.
Ойынды кiмнiң бiрiншi ... асық ... ... ... ... -
жылқы, тәйкенi - түйе, ... - қой, ... - ешкi деп ... «Құмар»
деп сол төрт түрдiң бiреуiн атайды. Мысалы: төртеуiнде де алшы ... ... » ... ... ... ойналуы 2 немесе одан да көп адамдар қатысады.
Ойынның бастамасы асықты иiру ... кiм - ... ... ... ... Кезектесiп атқан асықтарын тигiзiп отырса, асық иесi ойыннан ... ... ... адам жеңiмпаз атанады.
«Хан талапай» Бұл ойын асықпен ойналатын ойын. Ойынға қатысушылардың
санына шек қойылмайды. Ойыншылар ... ... ... ... ... Ойын жүргiзушi қолындағы асықты «хан талапай» деп шашып жiбередi.
Ойыншылар тез - тез жинап алуы керек. Кiм аз ... ... сол ... ... Ойын ... ... пен жүйке жүйелерiн шыңдауға
бағытталған.
Айдап сал - асық ойынның бір түрі. ... ... ... ... ... сал» асық ... ... - асық ойынының бір түрі. Дүйсен мен Қасым үштабан ойнап
жатыр.
Алтын табан - асық ... бір ... Алты ... ойнай-ойнай күнге
күйіп кетіпсің ғой.
Төрт асық – асық ойындарының бір түрі.
Сасыр – асық ... ... - асық ... бір түрі.
Айтпақыл - асық ойынының бір түрінің атауы.
Көйт – асық - ... ... ...... Екі ... ... ... салып тартысып
ойнайтын ойын.
Ақтаяқ –көрші ойыны.
Шүлдік – екі басы ... ... ... ... ұрып ... ойыны.
«Қуалап соқ». Ойынға оннан отызға дейiн адам қатысады. Ойынды ... ... ... ... Ойнаушылар екi топқа бөлiнедi.
Бұл топтың екеуi де тiке тартылған сызықтың бойында тұрады. Мұнан соң
бұл сызықтан 20-30 метрдей ... тағы да ... ... ... оның ... екi ... ... әр топтан бiр-бiрден ойыншы
шақырып ... оның ... ... ... бастаушының белгiсi
бойынша, екi ойыншы ... ... ... ... ... бар ... ... қуып жетсе, сол сызыққа жеткенше ... соға ... ... соң ... ... ... ... үстiне тастайды, өзi
керi жүгiредi, ал екiншi ойыншы белбеудi ала салып кейiн ... ... ... ... ... ... Егер ол мұны ... алса, женген
болып есептеледi. Ал егер де белбеудi оған тигiзе алмаса - ... соң ... ... ойнаушы шақырылады да, ойын жалғаса бередi.
Жеңiлгендер алдын - ала белгiленген ... ... ... ... не ... ... айтады. Белбеумен соғу дегендi қашушының арқасына тигiзу
деген ұғым деп түсiнген жөн. Ойын ... ... ... болу үшiн ... ... дұрыс.
ҚҰHAH ЖАРЫС. Құнан - екі ... ... яғни екі жас ... ... жасқа) қарағанн шағы. Бұл жарысқа да 9-14 жас ... ... ... көп ... алдында өтетін болғандықтан, ауылдың құрметті
ақсақалы, қадірлі адамдары төреші болады. Mұнда да ... ... ... ... ... ... озғандарға көбіне онша мандытып бәйге ... ... ... ... ... шат-шадыманы, ата-ананың
мақтаныш, қуанышы жетіп жатады. Балалар да, құнандар да ... ... ... ... ... ... ... теңдей екi топқа бөлiнiп, басқарушы сайлап алады. Екi топтағы
ойыншылар да бiр - ... ... ... қатар тұрады. Топтан 25-30
метр қашықтықта көмбе белгiленедi. ... ... ... екi ... сол ... аяқтарын тең алып, құламай, үзiлмей көмбеге бiрiншi
жетулерi тиiс. ... ... ... топ ... ... ... ойын
тәртiбiнiң бұзылмауын қадағалап тұрады.
Қыз жарыс 1600 және 2000 метрлік ... қыз ... қуу» - өте ... ат ойыны. Қыз қуу негiзiнен жастар арасында
көп таралған. Бұл ойын өте қызықты өткендiктен оған ... саны ... ... ... Қыз қуу ... далада немесе ипподромда өткiзiледi.
Күмiс алу. Бұл - ұлттық спорт ... ... ең ... ... - ... келе ... жерде жатқан теңгенi iлiп алуда. ... ... ... ... ... көшпелi өмiр салты қажеттiлiгiнен ғана ... ... ... туған. Ал күмiс алу спорты таза әскери
қажеттiлiктен ... Ұрыс ... қару ... басқа қажеттi нәрсе жерге
түсiп қалуы мүмкiн, ал оны аттан түспей ... алу ... жоқ ... ... iс. ... алу - ... атқа ... отыруды керек
ететiн ұлттық ойын.
«Ошақ». Ойынға қатынасушылар жиылып, кең ... ... ... ... ... ... ... етiп , үлкен төрт бұрыш сызады. ... тең екi ... ... Төрт бұрышты «ошақ» дейдi. ... ... ... ... ... ұтқан топ сыртта қалады, екiншi топ
ошақтың iшiнде тұрады. ... кiшi ... ... ... ... Балалардың жазда сүйiп ойнайтын көне заманнан берi келе
жатқан ойындарының бiрi -тай жарыс. Үлкендердiң ақыл - ... ... ... әзiрлеп, өздерi өткiзген. Тай жарысқа тек бiр жасқа
келген ... ғана ... ... мiнiп ... ... жасы ... ... кейде одан жоғарырақ болады. Халықтың дәстүрi бойынша әр
баланың өзiне ... ... ... ... Ол жаңа туған құлын күнiнен
бастап, баланың қамқорлығына көшкен. Тай ... ... ... ... ... ... бала жайдақ мiнiп шабады. Ойынды
ересек балалар басқарады. Оны ат ... деп ... Озып ... тай иесi
жеңiмпаз аталады.Бұл тек ойын ғана емес, баланы жастайынан қоғамдық өмiрге,
еңбекке тартып, шаруашылық ... ерте ... ... ... ... баулиды.
Теңге ілу.Той-думанда жазық жерге теңге тасталады да,оны ат үстіндегі
жігіттер шауып бара жатып қаып алады. ... ... ... ... ... Ат
үсті соғысқа өте көп қатысқан қазақ үшін бұл — әскери жаттығу. Бұл сауықты
қазақтың тұрмысына кіргізген бәлкім сол ... ... ... Әлемдегi ең көне ... ... бiрi ... ерте ... ... құмалағымен ойналып келген. Бұл ... ... да ... ... Екi ... ... тоғыздан
шұңқыр, құмалақ жинайтын үлкен ұя және әр қайсысы үшiн ... ... ... қана ... ... )
Оны қойшылар жерден қазып - ақ ойнай берген екен. Тоғызқұмалақтың тағы
бiр атауы «Қойшылар алгебрасы» деп те ... ... ойын ... ... ... ... ... мәдени қажетiне айналған.
«Жаяу аударыспақ». Мұны балалар «Батырлар жекпе - жегi» деп те
атайды. Ойынға ... екi ... ... ... бiр - бiр баланы ат
қып мiнедi де, соның ... ... ... ... ... ... тиiс. ... қайсысы құлап қалса немсе аяғы жерге тиiп
кетсе, сол жеңiлген болып есептеледi.
«Тымақ ұру». Ойын ... кең ... ... ... қатынасушылар
2,5 метрдей таяқты жерге қадайды да, оның басына ... не ... ... Ортаға ойыншы шығады. Оған таяқтың басында iлулi тұрған тымақты не
малақайды көрсетедi де, орамалмен ... ... етiп ... ... соң оны атқа ... ... ... ұстады да, бiрер айналдырып,
басына тымақ iлiнген таяққа ... қоя ... Көзi ... салт ... ... ... ұрып, жерге түсiруi тиiс.
Шешеке. Бұл көбінесе жазғы жайлаудаболады.Түнде болатын ойын. Түнгі
асты жәй ... ... ... ... ас ... ... шұғылданады.
Қалың кілемдей сақара беті құлпырып тұрады. Шаң, топырақ дегенің жоқ. Аяқ
киімнің ұлтаны көк майсаға қайралып ... ... ... ... ... ... ... ап серуендейді. Бірінің етегінен бipi ұстал ап:
«Шешеке!» дeciп жамыраған төлдей шулайды кеп. ... аты — шеше ... ... Бір ... ... ... балалар шешелерінің етектеріне
оралады емес пе. Мұндағы ... ... да міне ... ... Е. ... ұлтттық ойындары. Алматы: Рауан, 1991.
Тәнекеев М. Қазақтың ұлттық ойындары. ... ... ... Б. Қазақтың ұлттық ойындары. Алматы: Қазақстан, 1978. - 87 б.
Тәнекеев М. ... Қ. ... ... ... құралы.
Алматы.1994. - 34 б.
Төтенаев Б. Диваев халық ойындарының тәрбиелік ... ... ... 1974.№ 5 - 13 ... ... Б. ... ойындар – тәрбие құралы.Бастауыш
мектеп,1998ж №8-9,55бет
Жолымбетов.Ө. Ер қанаты-ат.спорт.1993ж
Жолымбетов. Ө. Қазақтың қанында бар спортшылық.Спорт 1992.05
Алтынбаев Қ. ... ... ... Спорт газеті. 1984.12. 3 б.
Қасиманов С. Халық ойындары. Спорт,1968ж.23.11
Кейкин Ж. Қазақы атаулар мен ... С. ... ... Т. Ит ... құс ... Ж. Асық ... ... және еңбек. 1985.№1,34бет
Сапарбеков Н. Асық ойнаған ... азбайды.Спорт,1999.27.04
Өміре Әрін. Ұлттық ойындардың ұйытқысы.Спорт,1997.15.04
Жолымбетов Ө. Асық ату, атадан қалған мұра.Спорт,1999.27.04
Хайдар Т. ... ... ... ... А. Бабалар дәстүрі. Алматы 1992ж,58бет

Пән: Спорт
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мектеп оқушыларына қазақ тілі сабағындағы ұлттық ойындарды тиімді қолданудың әдіс-тәсілдері33 бет
Қазақтың ұлттық ойындарының бес түрі14 бет
Халықтың ұлттық және спорттық ойындары7 бет
Ұлттық спорт түрлеріндегі ойын жаттығуларының маңызы23 бет
Этнопедагогика мен этнопсихологияның ортақтығы5 бет
2011 жылғы «Азиада» ойындарының туризмдегі рөлі78 бет
PR-дың әлемдік ірі спорт бәсекелерінде алатын орны60 бет
VІІ қысқы Азия ойындары5 бет
Дене тәрбиесі жөніндегі ұлттық спорт түрлері20 бет
Дене тәрбиесін ұйымдастыру10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь