Мұхаммед Хайдар Дулати өмірбаяны

Дулат Хұсайынұлы Мұхаммед Хайдар (1499-1551) - әйгілі тарихшы, әдебиетші, Моғолстан мен оған іргелес елдердің тарихы жөнінде аса құнды деректер беретін «Тарихи Рашиди» кітабы мен «Жаханнама» дастанының авторы, Жетісу жеріндегі ежелгі Дулат тайпасы әмірлерінің ұрпағы. Оның толық аты-жөні – Дулат Мұхаммед Хұсайынұлы Мырза Мұхаммед Хайдар. Мұндағы «Мұхаммед Хайдар» - өз аты, «Мұхаммед Хұсайын» - әкесінің аты, «мырза» - текті әулеттің тұқымы екенін білдіретін атау (хан балаларының ханзада, сұлтан аталатыны секілді), «дулат» - шыққан тайпасының аты.
Мұхаммед Хайдардың ата-бабалары кезінде Моғолстан мемлекетінің құрамына енген қазіргі Оңтүстік-Шығыс Қазақстан, Қырғызстан және Шығыс Түркістан жерлерінде ұлысбегі, тархан қызметтерін тқарған, өздерінің мұрагерлік иеліктері – Маңлай-Сүбені дербес басқарған. Өз әкесі Мұхаммед Хұсайын Моғолстанның Жүніс ханының күйеу баласы, Ташкентті билеген.
        
        
Мұхаммед Хайдар Дулати
Дулат Хұсайынұлы Мұхаммед Хайдар (1499-1551) - ... ... ... мен оған ... елдердің тарихы жөнінде аса құнды
деректер беретін «Тарихи Рашиди» кітабы мен «Жаханнама» дастанының ... ... ... ... ... ... ұрпағы. Оның толық аты-
жөні – Дулат Мұхаммед Хұсайынұлы Мырза Мұхаммед Хайдар. Мұндағы ... - өз аты, ... ... - әкесінің аты, «мырза» - текті
әулеттің тұқымы екенін білдіретін атау (хан ... ... ... секілді), «дулат» - шыққан тайпасының аты.
Мұхаммед Хайдардың ата-бабалары ... ... ... ... ... ... ... Қырғызстан және Шығыс
Түркістан жерлерінде ұлысбегі, тархан қызметтерін ... ... ...... ... басқарған. Өз әкесі Мұхаммед
Хұсайын Моғолстанның Жүніс ханының ... ... ... билеген. Оны
кейін Әмір Темірдің немересі Мұхаммед Шайбани хан өлтірген. Анасы Хуб-Нигар
ханым – Жүніс ханның қызы. Бұл ... ... ... ... ... ... және Үндістандағы баласы Ұлы Моғолдар әулетінің негізін қалаушы
Захираддин Мұхаммед Бабырмен бөле. Әкесі өлгеннен ... ... ... ... осы ... ... ... Содан кейін Бабырдың рұқсатымен
Сұлтан Саид ханға келіп, оның Қашқардағы сарайында ... ... ... Саид ханның Әбубәкірге қарсы соғыстарына қатысады. Жан-жақты
білімді, сарай қызметін ... ... адам ... ... ... ... ... сұлтанның тәрбиешісі болады.
Сұлтан Саид өлгеннен кейін таққа отырған Рашид дулат ... ... ... ... ... ... Хайдардың
немере ағасы – Саид Мұхаммедті өлтіреді. Осыдан кейін өз басына қауіп бұлты
үйіріліп келе жатқанын сезген Мұхаммед Хайдар ... ... Ол ... Моғолдар сарайында әскербасы болып, Кашмирді жаулап алу ... ... ... ... Ұлы ... ... біраз уақыт Кашмирді
билеп тұрады. Ол осында өзінің атақты еңбегі «Тарихи Рашидиді» ... ... ... салаларын ақтарып отырсаңыз, Мұхаммед-
Хайдардың кім болғаны, оның ... ... көз ... ... ... сол ... Мір Әлішер Науаи, Бабыр сияқты Орта Азия көлемінен
шыққан атақты данышпан, ғалым жазушылардың бірі ... ... Бұл ... ... ... ... ... таратқан, әсіресе, оның парсы тілінде
жазылған “Тарихи Рашиди” деген кітабы болды. Бұл ... ... ... ... ... аударылып, мәңгі өшпейтін дүние жүзілік әдебиет
мұрасының бірі ... ... ... ... ұлы жүз ... тарайды.
Академик В.В. Вельяминов-Зерновтың анықтауынша: Мұхаммед-Хайдар дулат
руынан, текті атадан. Дулаттар тарихи заманнан келе ... ... ... ... ... XVI ... қазақ қауымына қосылып, Алтын ... ... ... ... отыр ... ... Уәлихановтың жазуынша,
Мұхаммед-Хайдар – дулат руы Болашы бидің ұрпағы. Дулат руы ол ... ... ... ... ... ... осы рудан алатын болған. Мұхаммед-
Хайдардың өз әкесі – Мұхаммед Хұсайын Жетісу, Шу өзені, Талас ... ... ... ... ... оның ел билеген атақты адамдарынан
саналған.
Қазақтың Қасым ханы мен өзбектің Шайбани ханы Алтын ... ...... бойындағы қалалар үшін жауласып жүргенде, Хайдардың әкесі –
Хұсайын, оның ...... ... ... биі – Сұлтан Ахмет – барлығы
дулат руының тума бектері аталған қолбасылар. Олар бір ... ... күш ... ... ... ... ханды қолдап, өзбек Шайбани ханға
қарсы тұрады. Хайдардың әкесі Хұсайын көрген ол кезде өзінің қайын ... ханы ... ... ... ... пен ... ... Осы кезде келешектегі жазушы Мұхаммед Хадар келеді. ... ... ... ... не шанышқылының Ташкент қаласын басқаруға қатынасуы
тарихта аз болмаған. XVII-XVIII ғасырларда олардың беделі бұл ... ... ... ең соңғысы Төле бидің өзі көп өмірін осы қалада өткізіп,
бірталай ... ... өзі ... ... ... де сол ... ол кездегі саяси аты ... ... оны ... ... ... Моғұл деп атады. Бірақ бұл Моғұл деп отырған көшпелі
тайпалар-моңғол да, ұйғыр да, өзбек те емес, түрік тілінде ... ... ... ... бері келе ... ... халқы болатын. Екінші түрде
айтқанда моғұл деп атаған елдер кейін ұлы жүз ... ... ... ... ... мен шанышқылы, жалайырлар. Бұларды біріктіріп, саяси
тіршілік ретінде не ... не ... деп ... ... бұл моғұлдарды шағатай ұлысынан бөлініп шыққан сол кездегі
қазақ тайпаларының (ұлы жүздің) бірінші саяси одағы (бірлігі) деуге ... ... орда ... ыдыраған кезде Керей мен Жәнібек ... ... қыр ... ... ... ұлы жүз ... үйсін,
дулаттан көп күш алып, шу өзені бойында Қазақ хандығын құрады.
Осы кезде Моғұлстан үкіметі де ... ... ... ... енді ... ... да қосылады. Моғұлстанның билігі толғынан
Қашқар ... ... XVI ... 30 жылдары, Рашид ханның
заманындаұлы жүз тайпасы, оның ішінде дулаттар ... ... ... ... әлі ... сол ... қонысында тіршілік жасап, қазақ
халқының бір іргелі бөлігі болып ... Ол ... ... ... дулат
аталуында еш қайшылық жоқ. Бұл сол тарихи дұғлаттардың ... ... ... ... ... ... ғажап емес. Өйткені өткен ғасырдағы
кітап тілінің әсерімен ... өзі де көп ... ... ... ... Орта Азия ... ... мақтаныш ететін, оның тікелей ұрпағы –
қазақтың ұлы жүз тайпасы оның ішінде дулаттар.
Тарихи жазулардың бірде-бірінде Мұхаммед Хайдардың нақтылы қай ... ... ... бұл мәселені өзге мәліметтерімен анықтауға
болды: біріншіден, оның әкесі Хусайынның тіршілік жасаған орындары арқылы,
екінші, ... Хуб ... ... ... арқылы. Бұлардың екеуінің
де тұрғылықты орындары Ташкент қаласының төңірегі болған. Әкесі ... ... ... ... ... ... ... қаза
табды. Сондықтан Мұхаммед – Хайдар осы Ташкент төңірегіндегі туған облуы
керек. Мұхаммед-Хайдардың анасы Хубнигар-ханым – Шагатай ... ...... ... Ол ... қаласын билеп, Алмалыққа дейін
басқарған. Хайдардың жазуынша Жүнісхан – ... ... ... қала салу ... шұғылданған кісі. Дегенмен, Жүністің өзі ... күні ... ... ... Бөген, Шаян, Қаратауға дейін жайлап, көшпелі
тайпалармен аралас ... ... екі ...... мен Мұхамед
қазақ қауымның бірігінуіне көп күш жұмсаған кісілер тобына кіреді.
Махмұд-Хайдардың шешесімен ... ... ... ... парасатты
қыздары болған. Оның бірі – Құтлығ Нигар ханым – атақты жазушы Бабырдың
шешесі. Екіншісі – ... ... ... – қазақ ханы ... ... бұл ... ... Мұхаммед-Хайдарға бала күнінен ... ол ... ... да сондайлық жылы, сондайлық ашық жаза
алмас та еді.
Хайдардың ... ... ... өз ... Әдік-сұлтан өлгеннен
кейін Сыр бойында соғыс жиі бола берген соң, қырда тұра алмай, ... ... ... ... өгей ... сол кездегі қазақтың ханы
Тайырға арыз етіп, “Мен болсам қартайдым, ... мен ... ... әлі ... ... ... ... қалада өткізейін, мен ... ... ... ет ” ... Бұл ... ... Нигар –
ханымның қалған төркіні тегісімен Ташкент, Түркістан төңірегін қалдырып,
Қашқарға ... ... ... олардың соңын ала жетім қалған ... да ... ... ... Бұл ... айтылып отырған Қашқар ханы
Сейіт жоғарыда көрсетілген Жүніс ханның ... ... ... ... ... баласы.
1526 жылы Сейіт пен қазақ ханы Тайыр ... ... ... бұл ... ... ... ... Екі ханның екеуі де (бірінің
апасы, бірінің шешесі) бұл кісінің ... бас иіп, ... ... бұл ... ... ... “Хан Қашқардан щығып, Қошқар
келеді. Бұл жерге мен де келдім. Маған айтты: сен Қашқарға бар да ... кел, ... ... екеумізді татулыққа келтірсін.” Әдік ұлы ... ол ... ... ... ... ... ... Моғұлстан қырғызды, үйсін, дулатты өзіне қаратып, қырғыз бен
қазақты ... ... ... еді. ... осы ... ашық ... біз
бір ғана Хайдардың “Тарихи Рашиди” кітабынан көреміз. Бұл суреттер,
біріншіден, ... ... ... кім ... ... оның ол ... сондай жақсы біліп, оны кейінгі заманға мұра етіп
қалдырғанын көреміз.
Мұхаммед Хайдар халық ортасында көбінесе Мырза Хайдар ... ... ... Оған қосымша лақабы Көреген, Мырза Хайдар – Көреген.
“Көреген” – ескі ...... ... күйеу деген сөз. Орта ғасырларда
хан қызын алып, ел басқарған би батырларға “көреген” деген лақап ... ... ел ... ... күйеуі. Бірақ ханның өзі емес. Бұл
лақапты Хайдардың өз әкесі ... да, Әмір ... өзі де, ... ... ... ... басқа, жазған кітаптарында Хайдар өзінің
қай рудан екенін білдіру үшін ресми атын Мұхаммед - ... ... ... ... ол ... руы дулат елі екенін көрсетеді.
Мұхаммед Хайдардың шыққан ортасы дұғлаттары ... ... ... ... ... да ... ... Орта Азияның атақты
тарихшыларының бірі Хафиз Таныш өзінің ... ... ... ... ... Беріш-ұғланды Жәнібек пер керей ханы ... ... ... ... ... ... ... Осындай сәл
ескертулердің өзі де Хайдардың қазақ қауымының жүйрік, білгір, жеке дара
адам ... ... оның ... ... аса ... болғандығын дәлелдейді.
Мұхаммед-Хайдар шыққан дулат ... өз ... ... ... ... Моғұлстан кезіндегі саяси тіршіліктің ну ортасында болған.
Дұғлат тайпасынан XV – XVI ғасырладрда бірнеше атқты адамдар ... Әмір ... ... ... қарсы тұрған белгілі Қамаридтен,
Болашы, Түлек, Жорас деген кісілер. XV-XVI ... ... ... ... ... астанасы Алмалық маңында болып, оларға қызмет
етті. Алмалаық – Жетісудағы ең ... ... ... мен ... саяси
тіршіліктің қайнаған ортасы болды. Хайдардың арғы ... ... ... ... ... ... ... Есенбұқа мен Тұғлық-Темірге қызмет істеп,
моғұлстанның атақты билерінен болған. Бұл екеуі де Тұғлық-Темір дәуірінде
Алмалық ... ... ... ... Тұғлық-Темірдің әдемі күмбезі
осы күнге ... сол ескі ... ... ... қазіргі Коркос
төңірегінде сақталғаны байқалады.
XIII – XIV ... ... ... мен ... ... жаз ... жері – Іле ... бойы, Ақкент деген жер. Қазіргі Жаркент
(Панфилов) қаласына жақын ... ... ... тұрақты қонысы – осы
Алмалық қаласының Жетісу өңірі. Өзге дулаттар Алмалықтан Ташкентке дейін
созылып ... Бұл ара – ұлы жүз ... ескі ... ... дейін мекен еткен жері. Тарихи жешілердің көрсетуінше Дұғлат
Болашы би XIV ғасырдыңбірінші жартысында ... ... ... би ... ... апта ... ... түп атасы – Болашы Шағатай
ұрпағы еенбұқа мен оның баласы Тұғлық ... ... ... ... ... Хайдар Қашқар уәлаяты (Моғұлстан) мен Қазақстан туралы
жазған тарихи кітабын ... ... ... мен ... ... ... ... Шағатай ұрпағы, Есенбұқа мен Тұғлық-Темір тұқымы,
Жүніс хан, Сұлтан Ахмет және ... хан ... ... ... ... атын ... ... деп атайды.
Мұхаммед Хайдар 1499 жылы Ташкент қаласының төңірегінде туады. Оның
әкесі Мұхаммед Хұсайын – ... ... мен ... ... тұқымы. Ол қазақ
ханы Қасым мен бірігіп. Шайбани ... ... ... 1508 жылы
Шайбани әскерінің қолында өледі. Cегіз ... ... ... ... қалып,
үш-төрт жылдай өзінің бөлесі, атақты жазушы Бабырдың қолынан тәрбие алады.
13 жасқа жеткенде, Хайдар ... тума ... ... ... ... ... Ахмет-Алаша ханның баласы Қашқар өлкесін ... ... ... ... рның ... әрі би, әрі ... басы ... болып
қызмет атқарады. Сейіт хан өлген соң, оның баласы Рашид сұлтанға уәзір
болып істейді, бірақ ...... ... сұлтанмен келісе алмай, қйыра
Бабырдың балалары Қарман мен Ғұмайынның қасына барып, олар ... ... ... ... ... ... ... басқарып трғанда, 52
жасында сол жерде дүние салады.
Мұхаммед Хайдар – XV ... ... ... ... Бабыр
сияқты Орта Азия мен Қазақстаннан шыққан білгіш, майталман кісінің бірі. Ол
бөтен нәрсеге көңіл бөлмей, бір ғана ... ... өлең ... сурет салу
ісімен айналысады, зергерлік, шеберлік, ... ... ... ... ол ... бал ... ... сұлулық дүниесін жанымен
сүйетін хас шебердің өзі болады. Қырнау, безеу, ою ... ... ... ... ... оның шын ... сұлулық қазынасы - өнерге
айналдырған. ... ... ... ... ойға ... ... сзге ... саңлақ болуымен халық ортасында даңқты болады. Өзінің ... ... ... марқаласуды (кеңесуді), олардың алдыңғы әдепті,
мәйін болуды, соғыс үстінде қырағы ... ... ... тағы ... ... үйренуде мен нағашым Сейіт ханның Шәкірті ғана едім” ... ... ... ... ... тағы да ... Хайдардан басқа
біреу болса, әрине, буға пікісіп, “мен-мен!” деп, кеудесін соғар еді. Оның
жазған тарихи шығармалары, көркемөнер, ... ... ... ... зор әсер етіп отырды.
Мұхаммед Хайдардың адамшылық қасиеті туралы бабыр былай ... ... ... ... ... ол менің қарамағыма келіп, үш-
төрт жыл тұрды. Кейін рұқсат ... ... ... ... ... Не ... да, өзінің шыққан тегіне (асылына) тартатын әдеті ғой, мәселен, ... да, ... ... да ... тартпай ма! Жұрттың ... ... көп ... ... жолға түскен. Өзінің қолы әр нәрсеге шебер,
оның қолынан келмейтін іс жоқ: ол әрі ... әрі ... ... ... оқ ... оның ... өзі істейді. Бір жағынан дарынды (құйылма)
ақын. Маған бірер жазу келген еді, әлпеті еш жаман емес. ”
Кейін есейіп ер ... ... ... ... шын ... ... ... бірі болып, Орта Азия мен ... ... оның ... зор үлес ... халқын зерттеуші ғалымдардың айтуынша Мұхаммед-Хайдардың
атын жоғары көтеріп, оны жұртқа танытқан, ... оның ... ... ... Бұл ... Күншығыс жазушыларына берген әсері сонша
еді, олар ... ... ... ... баға ... оның
кейбір жерлерін өзерінің жазған кітаптарында пайдаланып отырады. XVI – XVII
ғасырлардағы Үнді мен Орта Азия ... ...... ... ... ... кем де ... Оның ішінде Үндістанның
Европа әдебиетіне белгілі тарихшысы Мұхаммед-Қасым Ферште ... ... ... ... оның ... бір ғана ... алады, Мұхаммед-Қасымның айтуынша “Тарихи-Рашиди” – Орта Азия
тарихы туралы жазылған шығармалардың ішінде ең ... және ... ... ең ... ... ... Хайдарды оқыған күншығыс ғалымдарының ол туралы жылы ... ... ... бірі жоқ. ... ... ғалымының бірі – Ағзам. Ол
Мұхаммед-Хайдардың Қашмир өлкесі туралы жазғанына зор қуаныш көрсетіп,
өзінің ... ... ... ... ... әдебиеттегі
орнына ерекше баға береді. “Мұхаммед-Хайдар күншығыс ғылымның терең білген
данышпан еді оның үстіе ол қаламынан сөз ... ... ақв ... ... ... ... ... оқиғаны төндіре айтуда ең инабатты шығарманың
бірі” дейді.
Ол сол ... ... ... мен оған қатысқан қайраткерлерді, сондай-
ақ Моғолстан мемлекетінің, Қазақ хандығының өткен ... ... ... тікелей өзі куә болған жайлары да көп еді. Содан да болар ол ... ... ... ... ... тарихына қатысты өте құнды
материалдар береді. Қазақ хандығының құрылуы мен қалыптасуы, одан ... ... ... ... ... ... елдермен
жайында кеңінен сөз болады. Әсіресе ғалымның өз заманы, соның ішінде Қазақ
хандығының құрылуы, бұл ... ... ... ... ... ... егжейлі-тегжейлі мәліметтер берген деректері аса құнды
болып отыр. Оның тарих саласындағы ... ... ... біз Ұлы ... ... ... ғылымының бастау кеөздерінің бірі және ұлттық тарихтың
негізін ... ... ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мұхаммед Хайдар Дулати-өмірбаяны11 бет
М.Х. Дулати – қазақ мемлекетінің алғашқы тарихшысы77 бет
МҰХАММЕД ХАЙДАР ДУЛАТИ13 бет
Мұхаммед Хайдар Дулати заманы46 бет
Мұхаммед Хайдар Дулати туралы3 бет
Мұхаммед Хайдар Дулатидің «Тарих-и-Рашиди» еңбегі8 бет
Шығыс ойшылдарының педагогикалық ой пікірінің пайда болуы мен қалыптасуы9 бет
Қазақ жеріндегі XV-XVI ғғ. саяси және тарихи -әлеуметтік өзгерістер мен Мұхаммед Хайдар Дулатидың тұлға ретінде қалыптасуы25 бет
Қазақ халық көне аспаптарының тарихи даму кезеңдері9 бет
Қасым хан ( 1518 – 1523 жж.)3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь