Халық ағарту комиссариатының қорындағы қазақ зиялылардың көзқарасына қатысты құжаттар

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4.15

Қазақ зиялылары қызметін зерттеудегі Халық Ағарту Комиссариатының құжаттары дерек көзі ретінде.

1.1. Халық Ағарту Комиссариатының қорындағы зиялылардың қызметіне қатысты үкімет қаулылары 16.35
1.2. Халық Ағарту Комиссариатының қорындағы қазақ зиялыларының қызметіне қатысты хаттамалар ... ... ... ... 36.67

2 Халық Ағарту Комиссариатының қорындағы қазақ зиялылардың көзқарасына қатысты құжаттар.
2.1Халық Ағарту Комиссариатының баяндамалары мен баянхаттары зиялылардың көзқарасы бойынша дерек көзі 68.98
2.2 Халық Ағарту Комиссариаты қорындағы съезд, пленум және конференциялар құжаттары зиялылардың көзқарасы бойынша
дереккөз ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..ж.. 99.119

3. Халық Ағарту Комиссариаты қызметіне қатысты мерзімді
басылым деректері
3.1 1920.1930 жылдардағы халық ағарту мәселелерінің мерзімді
басылымда көрініс табуы ... ... ... ... ... ... ... ... .120.164
а) қазақ зиялыларының баспасөздегі мақалаларының деректік
құндылығы;
о) "Жаңа мектеп" журналы тарихи дерек ретінде;
б) партиялық және кеңестік басылымдар дерек ретінде;

ҚОРЫТЫНДЫ : 165.168ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ДЕРЕКТЕР ТІЗІМІ ...169.
1. ХАЛЫҚ АҒАРТУ КОМИССАРИАТЫНЫҢ ҚҰЖАТТАРЫ РЕСПУБЛИКА ЗИЯЛЫЛАРЫ ҚЫЗМЕТІН ЗЕРТТЕУДГІ
ДЕРЕК КӨЗІ
Кіріспе
Қазақстанның 1920-30 жылдарындағы тарихын зерттеу деректерді талдау жұмысын қажет етеді. Тарих ғылымында әр уақыттың, әр кезеңнің өзіндік құндылығы бар. Әсіресе, Кеңес өкіметімен бірге Қазақстанда жаңадан дүниеге келген мемлекеттік мекемелердің алғашқы жиырма жылдағы өсіп-өркендеуін терең деректанулық талдау жасау арқылы көрсетуге болады. Кеңес өкіметінің кұрылуымен катар жаңа мемлекеттік мекеме жүйесі де қалыптаса бастады. 1920 жылғы қазан айында Қазақ АКСР Кеңестерінің Құрылтай съезі болды. Құрылтай съезінің шешімінің негізінде республика территориясында мәдени құрылысты басқарушы біріккен орталық орган құрылды. Ол - Халық Ағарту Комиссариаты (бұдан былай ХАК-авт.) еді. ХАК-ы республикадағы мәдени кұрылыстың барлық салаларымен айналысатын орталық мемлекеттік мекеметін /32,14/. Комиссариаттың мемлекеттік мекеме ретінде қалыптасуы және 1920-1936 жылдардағы қызметі Ш.Тәукебаева еңбегінде терең талдауға алынған /32/. Сондықтан біз Комиссариаттың мемлекеттік мекеме ретіндегі қызметін арнайы зерттеу объектісі етіп алмадық. Дипломдық жұмысты зерттеудегі біздің негізгі мақсатымыз — осы аталған мекемеге қатысты зиялылардың қызметін баяндауда құжат деректік материалдарды көрсету. Мәселен, сол тарихи кезендегі азаттық қозғалыстың басшыларының бірі А. Байтұрсынов жаңа кұрылған Комиссариаттың тұңғыш басшысы болды, соған байланысты бұл мекеменің қызметінің бағыттары мен мазмұнын айкындауда оның ролі зор еді.
Міне, осы мазмұндағы тұжырымды А. Кенжин, Ж. Аймауытов, М. Дулатов, М. Жолдыбаев, К. Тоқтыбаев және басқа осы уақытқа дейін мемлекеттік және қоғамдық қызметтері зерттеушілер назарынан тыс қалып келген алаш және кеңестік зиялылар жөнінде айтуға болады.
Кеңес өкіметі алғашқы жылдарындағы мекемелер жаңадан ашылғандықтан нормативті және басқарушы құжаттар саны өте көп болды. Коммунистік партия алғашқы жылдарда бірден орталықтандырылған толыққанды үкімет жүйесін құрып кете алмағандығын ағарту мекемелерінің құжаттарынан көреміз. Шын мәнінде, Комиссариаттың практикалық қызметі, тек 1921 жылдың қаңтарынан бастап қана жүзеге асты. 1921 жылдың шілдесіне дейін барлық губерниялық және уездік халық ағарту бөлімдерінің толық бағынуы және басшылықтың орталықтандырылуы жүргізілмеген еді /24,71/. Жылдар бойы тоталитарлық жүйе орнығып келген кеңес тарихын зерттеушіге деректердің толықтығы мен көптүрлілігін көрсету міндет.. Құжаттарды талдау барысында оның ауқымының өте кең екендігіне көз жеткіздік. Сондықтан жұмыс барысында құжаттарды мазмұн жағынан түрге бөлу принципі негізге алынды. Бұл принцип кеңес тарихшылары арасында 1930 жылдарда-ақ орнықты қолға алынды және соңынан М.Н.Тихомировтың КСРО тарихынан деректану оқулығында жан-жақты баяндалды. Нормативті және басқарушы құжаттар жайлы академик И.Д.Ковальченко былай деді: "Басқарушы құжаттар ұйымдастырушылық негізінде жатқан, басқару қызметтін жүзеге асыру үшін жасалады. Оған шешімдер, қарарлар, бұйрықтар, нұсқаулар, өкімдер, үкімдер жатады. Басқарушы құжаттарда мекеменің, ұйымның қызметінің тек қана бастапқы қалыбы емес, оның жүзеге асуындағы белгілі шаралар көрініс табады. Ұйымдастырушы-басқарушы құжаттарындағы ерекше көптүрлілікті хаттамалар, Коллегияның және коллективті ұйымның мәжілістерінің стенографиясы құрайды. Хаттамалар мен стенографиялар — мәселенің талқылануының және шешілуінің өнделген жобасы" /84/. Барлық басқарушы шешім әрқашан қаралып отырған мәселемен және объектпен қаралады. Объектілікпен, ақиқаттылықтан, оперативтіліктен және ақпарат толықтығынан қабылданған шешімнің дұрыстығы, нақтылығы көрінеді. Ақпаратты көрсетуші (фактінің көріну нәтижесі объективті шындықтың және адамның ойлау қызметінің құбылысы) құжат болып табылады /85/ Мемлекеттік мекеме жүйесінде қордаланған басқарушы құжаттардың тасқыны көп болғандықтан, зерттеліп отырған тақырыпқа байланысты құжаттарды талдау жұмысы қолданылған принцип нәтижесінде объективтілікті көрсетеді.
Қазіргі Ресей тарихшылары посткеңестік деректану ғылымында позитивисттік ағым орын алғанын айта келіп, деректану ғылымында жаңа әдіс ұсынды. Жаңа әдіс бойынша тарихи деректі мақсатқа ұмтылған адам қызметі, мәдениет құбылысы ретінде, адам қызметі процесінде құрылған мәдени шығарма ретінде қарау ұсынылды. Бұл әдісті басшылыққа ала отырып, біз архив құжаттары арқылы 1920-36 жылдардағы қазақ зиялыларының ағарту саласындағы қызметін қоғам өмірімен, әлеуметтік жағдайлармен байланыстыра отырып зерттедік /86/.
Басқару құжаттары мекеменің қызметінің барысын және құрылымының мазмұнын көрсетеді. Комиссариатта қорынан кездескен ең көп түрлері үкімдер, мәжіліс хаттамалары, мұғалімдер және партия-кеңес сьездерінің материалдары болып табылады.
Алаш қайраткерлерінің Кеңес өкіметі жағына шығуы 1920 жылы қазан айында Қазақ АКСР-інің құрылуымен қатар ХАК-ының қызметінің басталуына септігін тигізді. Зиялылардың Кеңес өкіметі жағына шығуына большевиктердін өз мүдделілігі болғанын, Қазақ ревкомының 1920 жылғы 27 қаңтардағы хабарламасынан көруге болады: "Кеңес өкіметінің құрылысы мен қалыптасуы үшін Қазақ өлкесінде зиялылардың мөлшері көп болуы қажет. Сондықтан әскери ревком барлық зиялы қауым күшін жұмысқа тартуды қажет деп санайды" /87/. ХКК-інің төрағасы В.И.Ленин де зиялы қауымды қоғамға тартудың қажеттілігі туралы айтты. Ол пролетариаттық мәдениетті өткен ұрпақпен жасалғанды лақтырып, бос жерде құруға болмайтынын баса айта келіп, пролетарлық табынушылыққа қарсы шықты /88/.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ДЕРЕКТЕР ТІЗІМІ
20. Чокаев М. Туркестан под властью Советов. — Алма-Ата: Гылым,
1993. - 79 с.
21. Балтабай. Қазақ Университетін ашу туралы //Жаңа мектеп.-
1925.- №3.-23-27-Б.; Досқараұлы Ж. Оқу-ағарту жұмысы //Жаңа
мектеп.- 1927.- №2.-14-19-В.
22. Авксентьевский Д. Казахский Государственный Университет. 2
издание. —Кзылорда: Казахское Государственное Издательство,
1927. -53 с.
23.Сапаргалиев Г. Советское государство в борьбе за развитие
социалистической культуры в Казахстане. —Алма-Ата: Издательство . Академии Наук КазССР, 1957. —142 с. 24.Сембаев А. Очерки по истории казахской школы.-Алма-Ата:
Казахское государственное учебно-педагогическое
издательство,1958.-С325. 25.Сулейменов Р., Бисенов X. Социалистический путь культурного
прогресса отсталых народов.-Алма-Ата: «Наука«,1967.-422с. 26.Сулейменов Р. Т. Жургенев.-Алма-Ата: «Казахстан«, 1968.-104 с. 27.Жаманбаев К. Высшая школа в Казахстане.- Алма-Ата: «Казахстан«, 1972.-184 с. 28.Хабиев X. Культурное строительство в Казахстане в период
социалистической реконструьщии народного хозяйства и создания
экономического фундамента социализма (1926-1932 гг.):
Автореф.дис. канд.-Алма-Ата.-1957.-19 с.
29.Утебалиев Ж. История развития народного образования в Казахстане в годы первой пятилетки (1928-32 гг.): Автореф.дис.канд.-Алма- Ата.-1985.-20 с.
ЗО.Абдулкаримова М. Культурно-просветительная работа в Казахстане в 1917-1932 гг.: Автореф.дис.канд.-Алма-Ата.-1975.-32с. ЗІ.Табылдиев X. Қазақстанда сауатсыздықгы жою: тарихи тәжірибе
және тағылым: Докт. дис. автореф. — Алматы.- 1997.—51 с. 32.Таукебаева Ш. Становление государственных учреждений
Казахстана по образованию, культуре и науке (1917-1936 гг.):
Автореф.дис.канд.- Алматы.- 1999.-30 с. 33. Нүрымбетова Г. Ораз Қиқымүлы Жандосовтың қоғамдық-
мемлекеттік қызметі. (1916-1938 жж.): канд. дис. автореф.-
Алматы.- 1995.- 27 б.
>34.Елмурзаева Р. Жизнь и деятельность Смагула Садвакасова:
Автореф.дис.канд.-Алматы.-1997.-27 с. 35.Мамраева А. К. Общественно-политическое развитие Казахстана в
начале XX века и Алихан Бүкейханов: Автореф.дис.канд.-Алматы.-
1997.-27 с. Зб.Сулейменов Р.Б. Этапы изучения культурной революции в
Казахстане //Вопросы историографии Казахстана./Сб.научн.тр.-
Алма-Ата,1983.-С.204-213. 37.Тастанов Ш.Ю. Казахская советская интеллигенция.-Алма-Ата:
«Наука«, 1982.-256 с; Тастанов Ш.Ю. Советский опыт
формирования и развития интеллигенции ' ранее отсталых народов.- Алма-Ата: «Казахстан«,1975.-200с. 38.Карагусов Ж. Казахская советская интеллигенция, рожденная
Октябрем.-Алма-Ата: «Казгосиздат«, 1960.- 142 с. 39.Сулейменов Р.Б. Асфендияров С.Д. и становление советской
исторической науки в Казахстане//Великий Октябрь и' социаольно- экономический прогредс Казахстана (историография: опыт и проблемы)/Сборник научн.тр.-Алма-Ата, 1987.-С.155-183. 40.Иванова Л.В. Формирование советской научной интеллигенции
(1917-1927 гг.): Автореф.дис.докт.-Москва-1982.-47 с. 41.Интеллигенция в политической истории XX века.-Ивановский
Государственный Университет.-1993.-122 с; Интеллигенция России: уроки истории и современность. Тезисы докладов
межгосударственной научно-теоретической конференции.-Иваново: Ивановский Государственный Университет, 1994.-335 с. 42.Куманов В.А. 30-е годы в судьбах отечественной интеллигенции.-
Москва: «Наука«, 1991.-296 с.
43.Сулейменов Р.Б. Выступления участников юбилейной сессии общего собрания АН КазССР//Вестник АН КазССР.-1989.- №8.-С.34-38.; Сулейменов Р.Б. Историография культурной
революции.//Историческая наука Советского
Казахстана./Сб.науч.тр.-Алма-Ата:Гылым,1990.-206с. 44Абжанов Х.М. Формирования и судьбы казахской
интеллигенции//Мысль.-1993.- №5.-С.83-87. 45.Тастанов Ш.Ю. Казахская интеллигенция в ретроспективе и
перспективе.//Мысль.-1995.-№і2.-С.25-30.
46.Нүрпейісов К. Қазақ интеллигенциясының әкімшіл-әміршіл жүйеге ғылым мен мәдениет саласындағы қарсылығы (20-30 жылдар мысалында) // Столичное обозрение.- 1998.- №7. 47.Гурьевич Л.Я. Интеллигенция Казахстана и политика тоталитарного государства в сфере науки и высшего образования.-Алматы: «А.О.Караван«, 1993.; Он же. Тоталитаризм против интеллигенции: из истории политики тоталитарного государства в отношении интеллигенции Казахстана.- Алма-Ата: А/О Караван,
172
ч 1992.- 145 с; Абжанов X. М., Гурьевич Л.Я. Интеллигенция Казахстана: история, теория, современность.- Алматы: 1992.-48 с. І8.Науіі В. ТигкІ8іап ОеЫеііегіпіп тіШ тиса сіеіегі іагіһі. Апкага: Тигк
Іагіһ Кишти, 1995.-213-245-В. 49.Уе1і(іі А. Ви§шіки ТиікШ Тигківіап ұе Уакіп Іагіһі. Сііі I Ваіі уе Кшеұ
ТигШап. 2 Ва§кі. - ЫапЬиі: Акзізеёа МаіЬаазі, 1981.-400 Ъ. )0.Марта Олкотт Казахи.- Калифорния: Издательство университета
        
        ХАК
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ...................................................................
.................................4-15
Қазақ зиялылары қызметін зерттеудегі Халық Ағарту Комиссариатының
құжаттары дерек көзі ретінде.
1. Халық Ағарту Комиссариатының қорындағы зиялылардың қызметіне қатысты
үкімет қаулылары ... ... ... Комиссариатының қорындағы қазақ зиялыларының қызметіне
қатысты хаттамалар…………….36-67
2 Халық Ағарту Комиссариатының қорындағы қазақ зиялылардың көзқарасына
қатысты құжаттар.
2.1Халық ... ... ... мен ... ... бойынша дерек көзі 68-98
2.2 Халық Ағарту Комиссариаты қорындағы съезд, пленум және конференциялар
құжаттары зиялылардың көзқарасы бойынша
дереккөз ………………………………………………ж.. ... ... ... ... қызметіне қатысты мерзімді
басылым деректері
3.1 1920-1930 жылдардағы халық ағарту мәселелерінің мерзімді
басылымда көрініс табуы ……………………………120-164
а) қазақ зиялыларының баспасөздегі ... ... ... ... ... ... дерек ретінде;
б) партиялық және кеңестік басылымдар дерек ретінде;
ҚОРЫТЫНДЫ : ... ... ... ... ... ... КОМИССАРИАТЫНЫҢ ҚҰЖАТТАРЫ РЕСПУБЛИКА ЗИЯЛЫЛАРЫ ҚЫЗМЕТІН
ЗЕРТТЕУДГІ
ДЕРЕК КӨЗІ
Кіріспе
Қазақстанның 1920-30 жылдарындағы ... ... ... ... ... ... Тарих ғылымында әр уақыттың, әр кезеңнің өзіндік
құндылығы бар. ... ... ... ... ... ... дүниеге
келген мемлекеттік мекемелердің алғашқы жиырма жылдағы өсіп-өркендеуін
терең деректанулық талдау жасау арқылы көрсетуге ... ... ... ... жаңа ... ... ... де қалыптаса бастады. 1920
жылғы қазан айында Қазақ АКСР Кеңестерінің Құрылтай съезі ... ... ... негізінде республика территориясында мәдени құрылысты
басқарушы біріккен орталық орган құрылды. Ол - ... ... ... былай ХАК-авт.) еді. ХАК-ы республикадағы мәдени ... ... ... орталық мемлекеттік мекеметін /32,14/.
Комиссариаттың мемлекеттік ... ... ... және ... қызметі Ш.Тәукебаева еңбегінде терең талдауға алынған /32/.
Сондықтан біз Комиссариаттың мемлекеттік мекеме ... ... ... объектісі етіп алмадық. Дипломдық жұмысты ... ... ... — осы ... мекемеге қатысты зиялылардың қызметін
баяндауда құжат деректік материалдарды ... ... сол ... ... ... ... бірі А. Байтұрсынов жаңа
кұрылған Комиссариаттың ... ... ... ... ... бұл
мекеменің қызметінің бағыттары мен мазмұнын айкындауда оның ролі зор еді.
Міне, осы мазмұндағы тұжырымды А. Кенжин, Ж. ... М. ... ... К. ... және басқа осы уақытқа дейін мемлекеттік және
қоғамдық қызметтері ... ... тыс ... ... алаш ... зиялылар жөнінде айтуға болады.
Кеңес өкіметі алғашқы жылдарындағы ... ... ... және ... құжаттар саны өте көп болды. Коммунистік партия
алғашқы жылдарда бірден орталықтандырылған толыққанды үкімет ... ... ... ... ... ... ... Шын мәнінде,
Комиссариаттың практикалық қызметі, тек 1921 жылдың қаңтарынан бастап қана
жүзеге асты. 1921 жылдың шілдесіне дейін ... ... және ... ... бөлімдерінің толық бағынуы және басшылықтың ... еді /24,71/. ... бойы ... жүйе ... ... ... ... деректердің толықтығы мен көптүрлілігін көрсету
міндет.. Құжаттарды талдау барысында оның ауқымының өте кең екендігіне көз
жеткіздік. ... ... ... ... ... ... ... бөлу
принципі негізге алынды. Бұл принцип кеңес тарихшылары арасында 1930
жылдарда-ақ ... ... ... және ... ... КСРО
тарихынан деректану оқулығында жан-жақты баяндалды. Нормативті ... ... ... ... ... былай деді: "Басқарушы
құжаттар ұйымдастырушылық негізінде жатқан, ... ... ... асыру
үшін жасалады. Оған шешімдер, қарарлар, бұйрықтар, ... ... ... Басқарушы құжаттарда мекеменің, ұйымның қызметінің тек қана
бастапқы қалыбы емес, оның жүзеге асуындағы ... ... ... ... ... ... ... хаттамалар,
Коллегияның және коллективті ұйымның мәжілістерінің стенографиясы ... мен ...... ... және ... ... /84/. ... басқарушы шешім әрқашан қаралып отырған
мәселемен және объектпен қаралады. ... ... және ... ... ... ... ... көрінеді. Ақпаратты көрсетуші (фактінің көріну нәтижесі
объективті шындықтың және адамның ... ... ... құжат болып
табылады /85/ Мемлекеттік ... ... ... ... ... көп болғандықтан, зерттеліп отырған ... ... ... ... қолданылған принцип нәтижесінде
объективтілікті көрсетеді.
Қазіргі Ресей тарихшылары посткеңестік деректану ғылымында позитивисттік
ағым орын алғанын айта ... ... ... жаңа әдіс ұсынды. ... ... ... ... ... ... адам ... мәдениет
құбылысы ретінде, адам қызметі процесінде құрылған мәдени шығарма ретінде
қарау ұсынылды. Бұл ... ... ала ... біз ... ... 1920-36 ... қазақ зиялыларының ағарту саласындағы қызметін
қоғам өмірімен, әлеуметтік жағдайлармен байланыстыра ... ... ... ... ... ... барысын және құрылымының мазмұнын
көрсетеді. Комиссариатта қорынан кездескен ең көп түрлері үкімдер, мәжіліс
хаттамалары, мұғалімдер және ... ... ... ... қайраткерлерінің Кеңес өкіметі жағына шығуы 1920 жылы қазан айында
Қазақ АКСР-інің ... ... ... ... басталуына септігін
тигізді. Зиялылардың Кеңес ... ... ... ... ... ... Қазақ ревкомының 1920 ... 27 ... ... болады: "Кеңес өкіметінің құрылысы мен қалыптасуы
үшін Қазақ өлкесінде зиялылардың мөлшері көп болуы ... ... ... ... ... қауым күшін жұмысқа тартуды қажет деп санайды" /87/.
ХКК-інің төрағасы В.И.Ленин де ... ... ... тартудың қажеттілігі
туралы айтты. Ол пролетариаттық мәдениетті өткен ұрпақпен жасалғанды
лақтырып, бос ... ... ... баса айта ... ... қарсы шықты /88/.
Ресейлік тарихшылар пікірінше: "Марксизмнің дағдарысы қоғамның бастаушы
тобы пролетариат болуында"/89/. Осы жерде жалпы интеллигенция ... ... ... ... ... мемлекеттерде "интеллигенция" термині
қолданылып келді. Ресей тарихшылары осы мәселе төңірегінде көптеген ... ... ... ... термин латыншадан аударғанда
- түсіну, білу деген мағынаны білдіреді. Кеңес өкіметі кезінде ... ... ... топ деп ... Зиялы қауым өкілдері тек ой
еңбегімен айналысатын ғана емес, рухани жағынан ... ... ... Біз 1920- ... ... орны бар, ... зиялыларының қызметін
еңбегімізде көрсетпекпіз. Кеңестік әдебиеттерде ... ... ... өкіметі тұсында қалыптасты деген пікір орын алып келді. Ал шындығында
кеңестік қазақ зиялыларының қалыптасуына зор үлес ... ... ... ... еді. Олардың дені Комиссариатта қызмет етуімен қатар,
ағарту ... ... ... ... ... сауаттандыру ісінің
жандануына жол ашты. Бұл мәселені ... де ... еді. ... ... ... Ф.И.Голощекин /кеңестік қудалауды бастаушы/
көрсеткеніндей, ... ... ... ... ... әсер ... жөніндегі мәселе шешілетін орында алашордалық зиялылардың қызмет
етуі ... ... ... ... ... еді /90/.
Кеңестік өкімет құжаттарының сарапталу кезеңін екіге ... ... ... ... яғни Алаш ... ... ... қызмет еткен тұсындағы құжаттар. Олар
объективтілігімен ... ... ... ... ... ... бүкіл
Қазақстан халық ағарту саласы осы жылдар нәтижесінен, қазақ зиялыларының
ерен еңбегінің арқасында дами алды ... ... ... ... ... ... қайраткерлерінің репрессияға ұшырап, оқу-ағарту саласынан біржола
ығыстырылғаннан кейінгі кезең. ... ... ... ... ... жүйесі қалыптасқанын көрсетсе де, деректерде
халық ағарту ісін сол даму дәрежесінде қалдырмай, әрі қарай алып ... топ — ... ... ... ... де маңызды. Бұл кезеңде де ХАК-і
қазақ зиялыларының ерекше топтасқан мекемесі ретінде ... роль ... ... ... ... М.Жұмабаев және
басқа қызметкерлер мәдениеттің дамуына зор үлестерін қосты /91/. ... ... ... ... алғашқы жылдарындағы басқару
жұмыстарына тартылған ... ... ... ... бар. ... ортасына дейін, -деп көрсетті Х.М.Әбжанов,- ескі зиялы қауым
өкілдері ұйымдастыру қызметіне белсене ... Сол ... ... ... мен ... халықтың қайта өрлеуі мен оның мақсатқа
ұмтылуына сай келгендіктен, бұл ... ... ... ... ... ... Ш.Тастановтың айтуынша, алаш зиялылары большевиктерге
интеллектуальды вакуумды толтыру үшін керек болды /45/. ... ... ... ... ... Қазақстандағы мәдени құрылыстың қарқыны мен
көлемін кеңейтуге мүмкіндік берді /56,15/. Көрнекті тарихшы К.Нүрпейісұлы
мәселені ... ... ... ... ... ... интеллигенцияның жекелеген белгілі қайраткерлері Қазақстан
мен Түркістан АКСР-нің мемлекеттік баскару жүйесінде ... ... ... ... ... АКСР-нің Халық Ағарту Комиссары
болса,, М.О.Әуезов ... ... ... ... ... болды. Алаш қозғалысының бұрынғы белсенділерінің айтарлықтай тобы
ҚазАКСР мен Түркістан ... ... ... және ... ... қызметтер атқарды. Осындай адамдардың ықплымен Алаш
Қозғалысының мүшелері баспасөз, оқу-ағарту, ... өнер ... ... ... ... ... буындарды басқарды." /46/
Көріп отырғанымыздай, Алаш қайраткерлерінің ... ... ... ... большевиктердің мәдени саладағы реформаларын орындау үшін
керек болды.
Жалпы ... ... ... ... өкімет кұжаты ретінде 1920
жылғы 26 тамыздағы Бүкілодақтық Орталық Атқару Комитеті және ... ... және ... қол ... ... Автономды Кеңестік Социалистік
Республикасын құру туралы" декретін алуға ... ... ... ... кабылдаған ҚазАКСР еңбекшілерінің құқығы туралы декларацияда халыққа
білім беру ... ... де ... ... білімге жол ашу
мақсатында - ... ... - ... ... ... ... қазақ халқының бәріне толық жан-жақты және ақысыз білім алу
мүмкіндігін беруді, біруақытта ... ... ... ... ... келе жатқан ұрпакқа жан-жақты физикалық және рухани дамумен қамтамасыз
етуді міндет етіп қою керек" /27,15/. ... ... ... ... ... ... ... жетеді. Біріншіден, Ресей ХАК-ынан
түскен қаулылар, екіншіден, Қазақстан ХКК-і мен ... ... ... ... ... ... ХАК-ының өз қаулылары. Қаулылар таза
ресми құжаттар болғандықтан, саны көп емес, ... ... ... барлық
жұмысының мәселелерін ашып бере алмайды, бірақ олардың ... оқу ... ... және ... заң ... шығу себептерін
анықтау белгілі бір ... ... ... көрсетіп тұрады. Бұл жерде
тоқталатын мәселе, орталықтандырылған жүйе ... ... ... ... ХКК-іне тәуелді болды. Олар өз нұсқауларын ... ... ... ... ... ... ... орталықтандыру жүйесі
болмағандықган, құрылым әлсіз болған соң, Комиссариат қызметіне тікелей
басшылық жасай алмады. ХАК-ында ... ... ... ... оның ... ... ... бастауы туралы
бастапқы құжаттар сақталынған. Алғашқы қаулылардың бірі ... ... ... қосымша істеген жұмыс үшін қызметкерлер мен
жұмысшыларға қосымша ақы беру туралы 1920 ... 16 ... ... ... ... ... ... қызметкерлерінің жағдайын көтеру үшін
жасаған шарасы еді /92/. Ал ... ... ... ... ... ... ... төрағасы Калинин қол койған 1920
жылғы 10 қазандағы қаулысы. Онда ... ... ... ... айтты. Сондықтан БОАК ХАК-ының Коллегиясына Комиссариат бекіткен
міндеттер мен ... ... ... үшін кең ... ... ... кіргізу, Комиссариатқа балалар мен ересектерге сауат үйрету және
қажетті оқу құралдарын шығару, осы мақсатта ... ... ... ... ... ... ... катар, Комиссариаттың барлық
тәжірибелі қызметкерлерін басқа, азаматтық мекемелерден (егер олар ... ... ... ... ... қайтару керектігін көрсетіп
өтті. Қаулыны талдайтын болсақ, бұл ... ... ... ... ... ... ... даңғыл жол еді. Шынында
да халықтың жартысынан астамы сауатсыз елдегі зиялыларды «буржуазияшыл« деп
шетке итеру ... ... ... ... емес. Кеңес белсенділері
бұл әрекетке амалсыздан барды. Қаулыда ағарту ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ететін
Комиссариатка ХАК-ы азық-түлікпен қамтамасыз етуді іске асыру, олардың
нормасын дәрігерлер мен ... ... ету, ... Комиссариатына
арнайы киім дайындау үшін ... ... ... ... /92,58/.Ағарту ісі кеңес өкіметінің кезек күттірмейтін екпінді
жұмыстарының ... ... ... ... ... ... ағартуға қатысты деректерді басқа қорлардан ... ... ... ... ... ... -қорда жобалардың
көп кездесуі. Көптеген ... ... ... асырылып отырылған.
Мәселен, ХКК-і қаулысы. Онда мектеп және басқа ағарту ... ... ... айтылады /93/. Жобаның қаулы болып шыққанын
зерттеуші А.И.Сембаевтың көрсетуінен білеміз. ... ... ... соң
елдің жаңа экономикалық саясатқа өтуге байланысты РКП(б) ... ... жылы ... ... ... жұмыс туралы" ... Бұл ... ... ... ... ... ... жасалынады" деп айтылды /24,76/.
Қазақ АКСР-і құрылып, оның Комиссариат қызметін бастаған тұсы елдегі 1921-
1922 жылдардағы аштық кезіне тап келді. ... ... ... ... ... елдегі ағарту жұмысына басшылық ету қиынға ... ... ... ... ... тұралатқаны соншалық, мәдени
құрылыстың кеңейтілген бағдарламасын жаңа экономикалық саясат басталғанға
дейін ... тура ... ... және басқа ... ... да өсіп келе ... ... ... ... қажеттіліктерін
қанағаттандыра алмады /94/. ... ... шығу үшін ... бөлімдеріне арнап қаулыларын шығарып, оларды ... ... ... ... ... ... жанынан
Президиум құрды. Президиумді Комиссардың -Орынбасары А.Кенжин, әлеуметтік
бөлім бастығы Лазовтар баскарады. 1921 жыл - ... ... ... ... негізінің) шиеленіскен тұсы. Сол үшін
Комиссариаттың ... ... ... ... еңбек тәртібін
көтеру туралы қаулылар ... ... 1921 жылы 1 ... ... ... қызметкерлердің түрмысын көтеру ісінде барлық қолдан
келген шараларды қолдануды, әйтпесе еңбек тәртібінің төмендейтінін айтты.
Әрине, ... да ... ... ... ... аз ... аштық жылдарында әлеуметтік белсенділігі төмендеп, тоқырай
бастады. Әлеуметтік жағдайлардың күрделенуі тек Қазақстанға тән ... ... ... Бұл ... ... республикаларының толық орнап,
аяғынан тұрып кете алмауынан келіп шықт. Сондықтан ... ... ... басшысы В.И.Ульянов қаулылар қабылдады. 1921 жылы 16
қыркүйекте шығарылған ... ... пен ... ... ... қамтамасыз етуді жақсарту шаралары айтылды. Ол үшін ХАК-ына
оқушылардың ... ... ... бірігіп, жеке
шеберханалар және ... ... ... ... ... ... фабрика-завод кәсіпорындары және кеңес органдары ағарту
мекемелерін азық-түлікпен қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... қызметкерлерін азық-түлікпен (болыстық
съездердің ерекше қаулысымен) ауыл тұрғындары қамтамасыз етуі тиіс ... ... ... ... АКСР ... "Ағарту мекемелерін жабдықтау үшін
ауылшаруашылық фермаларын және ... ... ... ... туралы" қаулысының жобасы шықты. Қаулыда Қазақстан ХАК-ы
мен оның органдарына ағарту мекемелерін жабдықтау үшін ... және жеке ... ... ұйымдастыру тапсырылды. Ал,
Қырпромбюро, Жер Халық Комиссариаты, Еңбек Халық Комиссариаты және басқа
Комиссариаттарға ... ... ... ... әлеуметтік қиын
|жағдайда Комиссариатка ешқандай ... бере ... соң, осы ... ... Мәселені Комиссариатта қызмет еткен ... ... ... ... ... оқу білімді қолдауға шақырды.
Дерек қоғам өміріндегі қайшылықтардың ағарту ісіне қандай әсері ... ... ... объективті жағдайды аша алады. Комиссариаттың
көптеген құжаттары ХКК-нің қорларында сақталған. Қазақстанның экімшілік-
территориялық ... ... ... ... жұмысына кері
әсерін тигізді. Ескі әкімшіл территориялық ... ... ... ... ... ... ... жағдай жасамады. Әсіресе,
төменгі болыстық және ауыл, селолардың құрылымдары мүлде шиеленісті болды
/97/.
Комиссар ... ... ... ... ... болыстық халық ағарту кеңестерін енгізу ... ... ... былай түсіндірді: "көп қазақ болыстықтарында бір, екі
мектеп қана, болыстарда халық Ағарту ісімен айналысатын адам ... ... ... айналысатын да зиялылар жоқ, сондықтан Комиссариат
халық ағарту аппаратының халыққа жақындауы үшін, қаулыны ... ... іс ... ... ... ... ... олардың пайда
болуын, Комиссариат қызметіне, ондағы зиялыларды калыптастыру ісіндегі
ролін аша ... ... ... ... ... ... ең ... таппағаны-мұғалімдердің жалақысын уақытылы берілмеуі. Бұл туралы
қаулылар Комиссариатқа ХКК-інен түсіп отырды. Басшы органдар ... ... ... ... алып ... ХКК-і 1924-25
|жылдардың бірінші ширегінде ХАК-ына территориялық бөлініске байланысты
қосылған облыстарда ... ... ... ... ... ақшаны жою туралы ұсыныс жасады /99/.
Комиссариат ауылдық мектептердің күшеюі үшін бар ... ... ... халық ағарту бөлімдеріне жолдаулар жіберіп отырды.
Комиссариаттың ... ауыл ... ... ... базасының (оқулық курал-жабдық, мектеп ... ... ... ... ... төрт ... ... қамтамасыз ету
қиынға сокты. Бұл мәселелерді шешу зиялылардың міндетіне ... Елде ... ... ... өкіметі тәртібін орната алмай жатқан кезде ... ... ... ... ... ... ... салып бақты.
Сондай істердің бірі - қазақ ... ... үшін оқу ... ... ... ... мен ... білім беру институттары
мектептерді ұлттық мұғалім кадрлармен камтамасыз ете ... ... ... ... ... ... көптеп қызмет етті. Осыны
ескеріп, республиканың өкіметі Қазақ ... ... ... жоғары оқу орынын ұйымдастырмақшы болды. 1926 жылғы 2
маусымда Қазақ АКСР ХКК-ның ... ... ... үшін ... оқу орнын,
әсіресе педагогикалық жоғары оқу орнын құру қажеттілігін мойындап ... ... ... Ағарту институтын "қазақ педагогикалық институты"
деген атпен кайта күрылған педагогикалық ... оқу орны деп ... ... ... болып Орта Азия Мемлекеттік Университетінің
түлегі, соңынан Халық Ағарту Комиссары ... ... ... ... ... институтының Ташкент қаласында ашылуы Қазақстанның өз
жерінде жоғары оқу орнын ашуға әзірлік ... ... ... астанасының жиі-жиі өзгеруі де белгілі бір қиыншылықтар тууына
әсер етпей қоймады. Бірақ Қазақ АКСР-інде жоғары оқу ... ... ... ... ... ... оқу орындарының ашылуының қажеттілігі мынандай
мәселелерден туындады:
* КАКСР-дың барлық облыстарында мамандардың жетіспеушілігі өткір ... ... оқу ... ... ... ... баяу ... қазақ ұлттық мәдениетінің керекті қарқынмен жүзеге асуы тек кана жоғары
оқу орны өмір сұрген жағдайда ғана ... ... ... ... ... ... қажетті ғылыми кадрлар даярлау қазақ
жоғары оқу орны мен ... ... ... ... ... тиіс;
* жоғары оқу орындарында оқығысы келетін қазақ жастарынын саны әр жыл сайын
көбейді және ... ... ... тыс ... оқуға жіберу
мүмкіншілігі болмады/100/;
Қорыта айтқанда, жоғары оқу орындары ашылмайынша, халыққа білім беру
жүйесінің ... ... ... емес ... оқу ... ашу ... ... үшін аса маңызды еді, бұл білімді
адамдарды даярлаудың ең кажетті жолы. ... ... ... ... ... ... ... Алдыңғы қаулыларды салыстыру
соңғыларының шығуындағы алға басушылықты көрсетеді. 1928 жылдың ... ... ... ... О.Жандосовтың атына ХКК-нің баяндамасы
бойынша РСФСР ХКК-нің қаулысы келіп түсті. ... ... ... және ... ... ... ... баяндамасын .тыңдалғаны
айтылып, Қазақстандағы мәдени кұрылысының дамуындағы белгілі жетістіктерді
атады /101/.
ХКК-ның 1930 жылдардағы ең ... ... ... бірдей білім
беру мәселесі. Қазақ зиялылары бұл шараны қуана қарсы ... ... ... ... ... мынадай пікір айтты:
"Тұтастай алғанда, сауатсыздықгың жойылуы Қазақстанда большевиктер ... ... ... ... ... ... Осы ... бірнеше
қосымша факторды еске алған орынды. Ол ағартушылар легінің ... ... ... ... ... ол алаш ... ұлт ... оятуға
жасаған ыкпалы, халық рухын көтеріп, өзінен озық- халықтарды қуып ... ... ... ... ... ... ... элитасының
(С.Сейфуллин, С.Мендешев, А.Байтұрсынов, Сәдуакасов) жігерлі істері ерекше
болды" /31,43/.
1930 жылы 25 желтоқсанда ... ... ... "Жалпыға бірдей білім
берудің барысы туралы" қаулы шығарды. Қаулыда жетістіктерге қарамастан,
өлкелік, ... ... ... және ... ... жалпыға бірдей
білім беру директивасын орындалмағаны көрсетілді. Оған ... ... ... - ... ... ... педагогикалық жұмысқа
тартылмауы, жалпыға бірдей білім беру майданында ... ... ... ... ... ... білім беруге тартылмауы,
тек қаулылар шығарумен айналысуы. Өлкелік Комитет пен ... ... ... ... ... мен өлкелік одақ және
оның жергілікті ... ... ... ... ... қалалық партия комитеттері мен аудандар жалпыға білім беру
туралы мәселені қолдамады, ХАК-ы ... ... беру ... ... ... ... ... аудандардың өз ерекшеліктерін есептеп,
басшылық жасауға калыпқа ... және ... ... жүйелеу жұмысы
жүргізілмеді.
БКП/б/ Өлкелік Комитеті осы жағдайларды ескере келіп, қаулы |шығарды:
* аудандық партия комитеттеріне алдағы үш кезеңде ... ... ... ... ... болып табылатын қажетті шараларды қабылдауды міндеттеу
керек;
* қазақ ауылында қыздарды оқумен ... ... ... ... отырып,
аудандық комитеттерді бұл мәселе төңірегінде назар аударуға міндеттеу
керек;
- оқушыларды ... ... ... туралы өкіметтің |директивасын
орындау керек;
- аудандық комитеттер кедей оқушыларды жылы киім және аяқ киіммен
қамтамасыз ету үшін ... ... ... шаралар қолдануы
керек /102/;
Қаулы арқылы біз сол ... ... ғана ... бүкіл ағарту
саласының мәселелерін көре аламыз. ... ... ... емес, ағарту саласын мадақтап, асыра көрсету болмауы
олардың ақиқаттылығын аша ... ... ... ... ... ол ... бір бөлігі болып табылатындықтан, оның ... ... ... ... Құжаттың обьективтілігі сонда, әкімшіл-өміршіл
жүйенің кызметкерлері өмірде болып жатқан шындықты айтуға ... ... ... ... ... деректерді зертеушілердің замана
талабына сай ... ... ... ... ... талдау
кезінде қолданылатын әдістің бірі мәселенің тарихнамалық құндылығын ашу.
Сондықтан кеңестік әдебиеттерде қоғам ... ... ... ... ... ... анықтаған сәттер болды. Қаулылар бізге Ағарту
саласының қаншалықты ... ... Елде ... ... ... беру ... ... жағдайы қалыптаспағаны қаулыдағы мәселелердің
шиеленісуінен көрінеді Қаншама кеңестік қоғамға сай жазылса да, ... ... ... ... ... ағарту саласының ірі
зерттеушісі Р.Б.Сүлейменовтың сауатсыздықгы жою мәселесіне байланысты
пікірлерінен ... Оның ... ... ... ... жұмыстарына
көтерме сөздер, ұрандар көмектеспеді, ұжымдастыру кезіндегі қиыншылықгар
мәдени құрылысқа әсер етпей ... /103/. 1929 ... ... ... ... ... бастағаны жалпыға білім беру реформасын
жүзеге асыру жолындағы ең ... ... бірі ... ... іске ... ... кадрлардың азайып кетуі ХАК-ының ... ірі ... ... ... мүмкіндік бермеді. Мұғалім
кадрлардың білімінің төмендеуі жалпыға бірдей білім беру ... ... ... ... ... әкеп ... ... реформаны жокқа шығара алмаймыз, бірақ мәселенің субьективті жақтары
кұшейіп көрсетілді: Қиындықтарға және елдегі ағарту саласының ... ... 1931 жылы ... ... жеті жылдық білім беруді енгізу
туралы қаулы ... ... ... 1930 жылы 27 ... ... бірдей
бастауыш білім беру туралы қаулы шыққан болатын. Қаулылар Кеңес ... беру ... ... көрсетеді. В.И.Лениннің өзі жол салған мәдени
революциясын большевиктер Қазақстанда мүмкіндігінше кұштеп болса да ... ... ... ... ал ... ел ... емес еді. Кеңес өкіметі
жылдарында "мәдени революция" реформасы жүргізілді. Бұл ... ... ... ғалым Х.Әбжанов былай деді: "Мәдени революция ... ... ... ... ... ... ... өмірінің
түбегейлі өзгерісі. Мәдени революция барлық ... ... ... мәдени-тарихи процестің әлеуметтік-саяси белсенді
мүшелеріне айналдырып жаңа адамды тәрбиелеуді қажет етеді. ... ... ... даму ... және ... асырылу әдістерімен
тәсілдеріне қарағанда бірнеше кезенді бастан ... ... ... он ... ... ... ... басшылық
жасаудың обьективті лениндік принциптері творчестволық қолданыс табуы
арқасында қазақ халқының ... өсуі ... ... ... ... ... ... бұрын-сонды болмаған қарқында жүрді. Ал 1920-
жылдардың аяғына қарай ... ... ... қой ... ... десе болғандай. Бұл кезең жарты ғасырдан астам уақытқа созылды.
Өкімет билігін марксизм-ленинизм ... ... ... ... ... алып ... соң социализм құру ісі, қоғамның, оның мәдени
өмірі адам танығысыз бұрмаланды" /55,2-9/.
Мәдени революция жүргізілуінде халық ағарту ісі, ... жою, ... ... ... ... бір ... ие болды. Алайда мәдени
революция бұл мәселені шеше алмады.
"Мәдени революция" большевиктердің елдегі мәдени саланы ... ... ... ... ... ... ... асыру
үшін керек болды. Мәдени революция қазақ халқын оқу-білімге ... ... ... ... ... алып келді. Жоғарыдағы
басшылар "халықты өркениетке жеткіземіз" деген желеумен, рухани отарлаудың
жаңа әдістерін қолдана бастады. ... ... ... ... біз ... ісін ... жақсы жағынан көрінді деп айта
алмаймыз.
1920 жылдарда азамат соғысы, ... жаңа ... ... ... ... ... елді титықтатса, 1930 ... ... ... отырықшыландырудың салдарынан болған аштық
халық , ағарту саласы туралы ойландыртпады. ... ... ... ... экономикалық-әлеуметтік жағдайы мүмкіншілік бермеді. 1930
жылдардағы халық ағарту ісіндегі негізгі кемшіліктерді көрсетсек:
Қазақстан мектептері Кеңестер ... ... ... мектептерінің
дәрежесінен артта қалды. Негізгі кемшілік балалардың бастауыш мектептерде
өте көп жинақталуында және жоғары ... аз ... еді ... жою ісі ... Барлық губернияларда сауатсыздықгы жоюға
қабілетті мамандар ... ... Бар ... ... ... қиын ... жағдайға душар болды /31,43/.
3. Мұның бәрі 1928 жылдан басталған қазақ зиялы ... ... ... еді. 1930 және 1932 ... ... сот процестері
нәтижёсінде 60-тан астам алаш қозғалысының басшылары сотталып, олардың
біразы (М.Дулатүлы, Ж.Аймауытүлы) осы ... ... ... Астық дайындау, ет дайындау, егін егу тәрізді науқандардан колы
босамаған көптеген округтар бұл мәселеге ... мән бере ... жоқ. ... ... ... ... жағдайының төмендеуі мен орын алған
жаппай босқыншылық жоғарыда көрсетілген сауатсыздықгы жою жоспарын ... ... ... ... ... бермеді /105/.
Сонымен қатар, қазақ зиялыларының С.Мендешев, Т.Жүргенев, О.Жандосов,
Ф.Оликов, Н.Манаев сияқты өкілдері реформаға зор ... ... ... ... ашылып, мұғалім кадрлары тоқтаусыз ... ... ауыл ... ... ашылған оқу орындарында болашақ Кеңес
өкіметіне қызмет ететін кадрлар қиыншылықтарға қарамастан калыптасып келе
жатты. Сол кезеңнің контексінде қарасақ, ... ... асуы ... ... жұмысының мамандары Г.Береза, О.Сафро, Х.Амрин, С.Меңдешев,
Н.Нүрмақов өз ... ... ... ... білім берудің
жүзеге асырылуының бірінші қортындысын сипаттады /106/. Олар ағарту ісінің
дамуына ... баға ... ... ... ... қазақ халқының мәдени
дамуы сүбелі де ... ... бір ... алып ... ... ... ... Бір кездегі көшпелі жартылай өмір кешкен халық адамзат ақыл-ойының
сапалы жаңа биігі марксизм-ленинизмен ... ... ... ... ... ... қалдырып, ұлттық театры мен оркестрін, баспасөзі мен
мектебін құра алды /55,5/. Үлы ... ... ... социалистік мәдени
төңкеріс Отанымыздың басына төнген небір ьдысталаң сәттерде жұмысшылар мен
жастарға қоғам ... ... ... беріп, болашакқа сеніммен
қарауға үйретті, алға жетеледі /55,6/.
Міне, осылай кеңестік саясаттың үлкен бір күрделі бөлігі ... ісі ... ... ёкі ... ... қалыптасты. Комиссариат құжаттарының
ішінде ағарту ісін жүргізуде зор үлесі адамдарды қудалау туралы ерекше
құнды тарихи жаңалық ... ... ... Қор ... кешенді
түрде бұрын қаралмағандықган, бұл деректер Кеңес өкіметінің саясатын толық
ашып, қоғам ... ... ... ... ... көрсетеді. Дерек
арқылы біз Комиссариатка жоғарыдан қысым жасалғанын ... 1930 жылы ... ... ... ... іске ... ОГПУ ... Поповтың ХАК-на жолдаған қаулысы ... ... ... ... ... /107/.
Материалды тарихи шындық тұрғысынан қарағанда, замана тіршілігін көрсеткен
объективті құжат дәрежесін анықтаймыз. ... бұл ... ... бет-пердесін айқын ашатын көріністердің бірі. Комиссариаттың
1930 жылдардағы қызметін көрсететін қаулы- ... есеп ... ... ... ... ... III ... Қазақстандағы
мәдени кұрылыстың соңғы ұш жылының негізгі қорытындысы. Қаулыда Қазақ АКСР-
нің мәдени ... ... ... жетістіктерін көрсете келіп, соңғы үш
жылда бірінші кезеңдегі мектептерде оқушылардың саны 347.511-ден 603 ... ... ... ФЗУ-ларда 386-дан 15.314-ке, жоғарғы оқу
орындарында 625-тен 2.475-ке жетті деп көрсетілді. Сауатсыздықты жою ... 140 мың, 1930 жылы 275 мың, 1931 жылы 600 мың, 1932 жылы 800 ... ... және ... оқу ... ... көтерілгені айтылды.
Мектеп ісі жолға қойылып, оқу ана ... ... ... ... ... ... ... педагогика іске аса
бастады. Қаулы осылайша жеткен жетістіктерді ... ... ... ... алып ... болмайтын кемшіліктер. Кеңес
әкіметі ағарту саласының ... ... ... ретінде мәдени майданда көп
уақыт бойы "алашордашылдардың идеологиясының әсерінен ... ... Егер сол ... ... ... ... халық
ағарту ісін кеңестік даму дәрежесіне жеткізген алаш кайраткерлері.
Жалпы 1930 жылдардағы құжаттарда алаш қайраткерлерінің ... ... ... ... жағымсыз көзқарас калыптасты. Кеңес
өкіметі өздерінің әлеуметтік-экономикалық саладағы артта ... ... ... олқылықтарын қазақ ұлттық зиялы қауымының
кызметімен байланыстырды. Ал, ... олар енді он жыл ... ... ... ... ... ... төңкерістің нәтижесіне жетуші еді. Алаш
қайраткерлерінің ағарту саласында шеттетілуімен қатар, бұл ... ... да ене ... ... ... ... ... жол
жабыла бастады. ХАК-ы және оның жергілікті ... ... ... кәсіподақтық, шаруашылық ұйымдардың мәдени құрылыс мәселесіне
көңіл аудармауы мәдени - революцияның бәсең ... ... ... Бұл артта қалушылық мынадай сипат алды:
-Орталық Комитет пен БКП/б/ Өлкелік Комитетінің қаулылары жүзеге аспады,
сондықтан ... ... ... ... ... ... беру ісі ... болмады, соның әсерінен
политехникаландырылу формальды сипат алды;
* бастауыш және орта мектептің материалдық базасы нашар ... ... ... ... ... ... қабылданбады;
ересек тұрғындардың сауатсыздығын жою жоспары орындалмады;
- мұғалімдерге деген лениндік ... ... ... жабдықтау,
жалақыны уақытында беру, пәтермен қамтамасыз ету/;
Мұндай кемшіліктерді қарап отырсақ, келеңсіздіктердің тууына ... ... жоқ ... ... ... аталған мәселелер
үкімет халықтың әлеуметтік жағдайын және ағарту саласының материалдық күйін
жақсарта алмауынан туындады. Жоғарғы дәрежедегі өкімет ... ... ... ... ... ... құрылысының шыныменен төмен
дәрежеде болганын білдіреді. Ағарту саласындағы ... ... ... ... мәдени төңкеріс саясатына үлкен зиянкершілік өкелді,
өсіп-өркендеп келе жатқан құрылым ... ... ... ... ... ... қаулысы осы процесстерді тоқтатпау мақсатында
Қазақстандағы мәдени қурылыстың кезекті міндеттерін ... Онда ... ... ... ... беру ... шешуші міндеті жалпыға бірдей білім
беру және бастауыш, орта мектеп туралы Қазақ АКСР үкіметінің, БКП/б/
Өлкелік ... және ... ... ... толық жүзеге
асуын қадағалау, сонымен қатар жалпыға бірдей жетіжылдық білім беруге
көшу үшін жағдай жасау, ... ... қол ... ... ... ... ... аудандардағы
мектеп ісінің негізгі құрылымына ... және ... ... политехникалық мектеп үшін күрес, ХАК-ы мен оның
органдарын, мектеп пен мұғалімдерді жедел ... - ... ... ... ... пен ... мекемелерді қажетті кадрлармен қамтамасыз
ету үшін жалпы және ... ... ... ... және мұғалімдердің
материалды-құқықтық жағдайын өзгерту;
- мектептің материалдық базасын құру және ... ... ... ... ... оқу ... мен оқулықтарды өндіру) барлық
кеңес органдарының шаруашылықтық, профессионалдық, қоғамдық ұйымдарының
басты міндеті болуы;
- ... ... ... орындалуы /99,3/;
Қазақ АКСР-індегі мәдени құрылыстың осы алдыңғы кезектегі міндеттерінен
шыға отырып, барлық ... ... және ... мекемелердің
жергіліктендіру ісіндегі ХАК-ының күресі ұлттық ғылыми техникалық кадр және
өнер қызметкерлерін даярлау болып табылады.
Қаулының практикалық ... ... ... туралы бөлігі Орталық
Комитеттің алдыңғы шығарған бастауыш және орта ... ... ... аспағанын дәлелдей түседі. Бұдан мынандай қорытындыға келуге ... ... ... ... ... ... ... дәрежесін анықтай алады. Әрбір практикалық жүзеге асырылуы
тиіс шаралар ... ... ... ... ... ... ... түрде қарасақ, кемшіліктер. барлық қаулыларда
жасырын түрде елеусіз болса да көрсетілген. Бұл әміршіл-әкімшіл ... ... ... ағарту ісі жөніндегі қаулылардың ... соң. ... ... ... ... ... ... Қазақ Орталық
Атқару Комитетінің сессиясының негізгі мақсаты-орта ... ... ... әрі толық жүзеге асыру. Міндеттемелерді талдайтын болсақ, алдыңғы
қаулыны жүзеге асыру үшін ХАК-ы мен оның ... ... ... ... ... Негізгі мектеп туралы шаралар жергілікті
жерлерде істелетіндіктен, байланыс ... ... ... ... ... қаулылардың орындалуын тексеруі, ғылыми-зерттеу және
тәжірибе-көрсеткіш педагогикалық мекемелердің жұмыс ... ... ... ... ... ... алуы Ағарту ісіңің төмендеуіне
алаңдаушылықган еді. ХАК-ының ... ... ... және кадрлардың аздығы тосқауыл етті. Келесі мәселе етіп
алынған оқулықтар ... ... ... ... кудалауға ұшырауына
байланысты олардың шығарған оқулықтары жарамсыз деп табылды.
Оқулықтар туралы белгілі тарихшы М.Қойгелдиевтің пікірі:" тарихи ... 1920-30 ... ... ... мен ... оқу ... ... мен оқу күралдарының авторлары негізінен . партияда
жоқ кезінде алаш қозғалысына белсенді ат ... ... ... ... Олардың қатарында А.Байтүрсынов, М.Дулатов,
Х.Досмүхамбетов, ... ... ... және ... ... бар еді. ... атанған зиялылардың үлкен тобы оқу-
ағарту Комиссариаты ... ... ... ... орындарында жұмыс жасап
жүрді"/54,81/.
1928 жылдан бастап ... ауыл ... ... етуі ... Оқулықтар жазатын зиялылардың қудалануы,
коммунистердің ішінде авторлардың әлі толық даярланып ... ... келе ... ... мектеп туралы реформасын, жалпыға білім беруді
орындауға кедергі болды.
Сондықтан қаулыда оқулықтарға бөлінген қаржыны ... ... ... ... туралы бөлімдер бар. ... ... ... орындарының араласуына тура келді. Алайда қаулылар оқулық
мәселесін шеше алмады.
Жалпыға ... ... беру ... ... ... ... Қаржы Халық Комиссариатына қаржы бөлу ... ... ... ... мен ... ... ... мен жер
бөлімдеріне, мектептер мен халыққа білім беру бөлімдеріне, ... ... ... ... ... ... ... азық-
түлікпен, киіммен қамтамасыз ету туралы бөлімдер бар. Жалпыға бірдей білім
беру ісіне осылайша ... ... ... ... ... үлкен
мәселе - кадрлардың жетіспеушілігі, жеткен күннің ... де ... Бұл үшін ... жүргізу ХАК-ына міндеттелді. Мәселені тез арада
шешу мүмкін емес еді, ... \ ... ... ... жылдар керек
еді.
Ағарту мәселесін жаңа көзқараспен зерттеп жүрген тарихшы Х.Әбжановтың
көрсетуінше, ұлт мектебін өркендету қажеттілігі, оның жолдары мен ... ... ... ... тапсырмалар аз емес-тін/109/.
Сондықтан ... ... ... ... ... ... тұрғыдан
көрсеткеніне қарамастан, орындалмай қалды. Қаулыда көрсетілген Қазақстанда
түрі ұлттық, мазмұны ... ... ... ... ... ... Біздің ойымызша, Кеңес өкіметі тұсында мазмұны социалистік
мәдениет орнату басым болды. Оның ... 1930 ... ... ... жаңа ... ... ... толық социалистік
қалыпқа салынып, біркелкі коммунистік партияның ... шыға ... буын ... ... ... ... ... тәрбиелеуші
басты мекеме ХАК-ы болғандықтан, 1930 жылдардан бастап толық коммунистік
идея, социалистік мәдениет үшін ... ете ... ... ... бір ... ... мен ... Орталық Атқару
Комитетінің қорларында сақталған. 1934 жылы 3 сәуірдегі Қазақ АКСР ХКК-нің
қаулысында тақырыптық ... ... ... айтылды. Қаулыда қазақ
бастауыш және орта мектептері үшін 97 тұрақты оқулықтар мен ... ... ... тақырыптық жоспарды бекіту, қазақ ... ... ... кітап орталығына мектептерге оқу жылының
басталуына қарай тарату тапсырылды.
Мемлекеттік жоспарлау комитетіне оқулықтарға ... ... ... ... ету, ... ... ... жоспарын оперативті
түрде тексеріп, әрбір мектептің нақты ... және ... сай ... ... ... қызметінің күшеюі мен қалыптасуы үшін
оған өлкелік қордан 100 мың сом бөлу ... ... ... ... ... ... 1929 жылғы 5 тамыздағы
"Халыққа білім беру саласындағы басшы кадрлар туралы" қаулысында ... ... ... ... ... беру ... ... линияны шеттететін идеологиялық бөтен элементтерден тазалауға ерекше
назар бөлу керек" деп ... /24, 197/. ... ... ... ... көзқарас қалыптасты. ... ... 1930 ... ҮІІ- ... ... Конференцияда былай
көрсетілді: "Қазақстанда ұлттық ... алаш орда ... ... әлі де болса мәдени құрылыстың (оқулықтар ... ... ... басты салаларына көрнекті әсерін сақтауда"
Партия конференциясы әрі қарай ... ... ... ... ... ... ... /24, 197/. Жалпыға бірдей ... ... елде қызу ... ... ... да ... ... оқу оқулықтардың
басылуы мен дайындығы қанағаттанарлықсыз болды. 1934-35 оқу ... ... ... (оқулықтармен 60 пайыз қана қамтамасыз етті
/25,183/. Кеңес өкіметі мәселені шешуге бүкіл күшті ... 1930 және ... ... ... ... ... шығара бастады /25, 186/. Бүкіл оқулықтардың жүзеге аспай қалуы
мәдени құрылыс салаларының дамуына әсер етті. ... 1920-30 ... ... ... ... материалдарына кешенді түрде деректанулық сын ... ... ... ... қолдана отырып, екі кезеңге бөлуге
болады:
-1920 жылдан бастап 1930 жылға дейін - ... ... ... ... ... ... ... ғасырлар бойы қол жетпей
келген өзгерістерді қызу қолдауына сүйеніп, қазақ ағартушыларының сан қырлы
жұмыс жүргізуі;
-1930 және 1936 ... ... - ... ... ... үстемдік алуы. ... ... ... ... ... ... органдардың ыкпалымен басқаруы;
Әрбір қаулы ағарту саласының қайшылықтарын көрсетті. Бұрынғы кеңестік
әдебиеттерде бұл құжаттар Кеңес өкіметінің мәдени саланы күшейтуге ... ... ... ... орын ... Ал ... ... тұрғыдан
келіп, объективті түрде қарай аламыз.
1934 жылы оқулықтар жетіспеушілігі айқын ... Осы жылы 4 ... ... оқулықтарды тарату және басып шығару жағдайы туралы
айтылды. Қаулының шығуына ХАК-нан Т.Жүргеневтің Қазақ ... ... ... және ... ... ... әсер етті. ХКК-нің
төрағасы О. Исаевтің ХАК-ы мен Қазақ баспасының жұмысындағы жетістіктерді
көрсете ... әлі, де ... ... ... ... комитеттері мен органдардың оқулықтарды тарату ісіндегі енжарлықарын
сынады /111/. ... және орта ... ... ... ... ... мәселенің шиеленіскенін дәлелдейді.
1935 жылғы 3 қыркүйектегі Қазақ АҚСР ... ... ... ... қаулысында - 1935-жылғы 7 тамыздағы КСРО ХҚК-і және ... ... ... ... ... ... ... бастауыш және орта мектептері туралы оқу жылының басына қарай
қазақ оқулықтарын басып шығару және ... ... ... ... ... ... бұндай жағдайына қарамастан, ХАК-ы,
қазақ баспасы және кітап ... ... ... ... атқару
комитеттері оқулықтармен жеткілікті түрде ... ету үшін ... ... ... отыр" — делініп, қазақ баспасына оқулықтарды
шығару бастауыш ... үшін 277 мың дана 14 ... ... ... міндеттелді. ХАК-ы мен қазақ баспасына оқулықтарды қазақ тіліне
аударуды тапсырды /112/. ... ... ... ... оқулықтар "хаосын"
толтыру үшін жоғары жақтың жиі-жиі ... ... ... жұмысына ерекше
мән беруге мәжбүр етті.
Жаңа коммунистік идеология кадрларының ... ... ... аударма жолымен толтыруға тура келді. Бұл да 1930 жылдардағы
оқулықтар шығару тарихының бір белесі еді.
Қазақ АКСР ... ... ... 1935 жылы қарашада шығарған "ҚАКСР
жоғары оқу орындарында ... ... ... көшіруді ұйымдастыру шаралары
туралы" қаулысы кең көлемді, мемлекеттік маңызы бар мәселені көтерді /113/.
Бастауыш және орта мектептерді ... ... ... ... ... отырған шақта, қазақ тілін жоғары оқу орны дәрежесіне көтеру мүмкін
емес еді. ... ... ... мәселелерге көз жүгіртсек,
жоғары оқу орындарына қазақ тілін енгізу ... мен ... ... ... ... бірі болды. Алайда тұңғыш ... ... 1935, жылы ... дүниеге келуі, онда бар болғаны 11 баланың
оныншы класта оқуын еске алсақ, шараның іске ... еш ... ... /109/. Қаулыда 1936-37 оқу жылынан ҚАКСР-інің ... оқу ... ... ... ... ... ... үшін жоғары дәрежелі
оқытушыларды даярлау мақсатында бірнеше ... ... ... Ол ... ... мен ... жоғары оқу орындарының бірінші ... ... ... шығару және аудару тапсырылып, оқулықтардың
бекітілуі және ... үшін ... ... ... ... ... үкіметтік комиссия құрылды. Оқулықтарды шығару үшін бүкіл
мүмкіндіктер пайдаланылған ... Егер бұл ... ... ... күшін
жұмсап, үкіметтің қолдауына ие болса, жүзеге асуы мүмкін еді. Оған басқа
кедергілердің болуы әсер ... ... ... ... ... ... жүргізілген 1937 жылғы қуғын-сұргін қазақ зиялы қауымының
көрнекті ... ... ... ... ... Жаңа ... рухта торбиеленген зиялы қауымның толық даярланып бітпеуі, ... оқу ... ... зиялылардың қуғынға ушырауы екі
ортадағы ұрпақтар жалғастығын уақытша үзді. Ал, бұл ... ... ... ... ... Ораз ... пен ... Жоспарлау Комитетінің
төрағасы В.Н.Андронниковтың ... ... ... АКСР ... III ... "1936 жылғы Қазақ АКСР-інің әлеуметтік-мәдени және
халық шаруашылығының құрылысының жоспары" туралы қаулы қабылдады. Қаулының
ағарту және өнер саласына арналған бөлімінде ... беру ... ... Қазақ Орталық Атқару Комитетінің төрағасы Ү.Құлымбетов қол қойған
қаулы арқылы біз жоғары партия органдарының ағарту саласына кеңінен көңіл
аударғанын ... ... ... ... жыл сайын өсіп отырды. 1935 жылы
11.825 мың сом қаржы бөлінсе, 1936 жылы 217.014 мың сом бөлінді. ... ... және орта ... ... ... ... 9.318 ... облыс қалаларында педагогикалық институттар ашу, ... ... ... ... ... 4 классқа жеткізу көзделді.
Сессиядағы қаралған ағартуға катысты үлкен мәселе — жоғары білікті мұғалім
кадрларының жетіспеуі. Ол үшін ... ... ... ... ... атқару комитеттерінің мұғалімдерді даярлау ісін кұшейтуте шақырды
/114/.
1934-36 жылдарда ауыл мектептерінің жайы туралы бірнеше қаулылар ... 1934 жылы 15 ... ... Орталық Атқару Комитетінің төрағасы
Е.Ерназаров қол қойған "Ауылдық ... ... ... ... ... ... ... қаулыда КСРО Орталық Атқару Комитеті мен
Қазақ Орталық Атқару Комитетінің ... ... мен ... ауыл кеңестер жанындағы секция жұмысы қанағаттанарлықсыз болып
калуда деп көрсетті /115/. Мұндай ... ... ... өзінде көрінуі
құжаттарға объективті тұрғыдан қарағанымызды дәлелдейді. 1931 жылы ... жою ... және орта ... ... ... ... ... 1934 жылғы құжаттар көрсетеді. 1936 жылы мамыр
айындағы Қазақ АКСР ХКК-інің "Қазақстанның ... ... ... ... жаңа оқу ... даярлау туралы" қаулысы да 1935 жылғы ағарту
ісінің дайындығының өте ... ... ... /116/. Осылайша, жалпыға
бірдей білім беру ... ... ете қиын ... ... ... рухани даярлығы жоқ уәде үлкен шара жүзеге асуы мүмкін ... ... ... онда ... ететін мұғалім кадрлар жетіспеушілігі,
елдегі ұжымдастыру, отырықшыландыру, 1932 ... ... ет ... ... ағарту өкілдерінің қудалануы салдарынан туған түрлі
қиыншылықтардың әсері болғанын ... өне ... ... ... ... қатты шешім жасау ... ... ... органдары белгілі
жетістіктерге ие болды. Біздің пікірімізше, Кеңес өкімет орындарының мәдени
төңкеріс ісінде жетістіктерге жетуінің ең ... ... ... ... ... тікелей араласуы, жиі-жиі қаулылар
арқылы ХАК-ның қызметіне ықпал ... ... ... ... ... мектеп үйлерін,
құрал-жабдықгарды органдардың қадағалауы;
-мұғалім кадрларын күшейтуге ... ... ... ... мән ... ... ... тарту арқылы ағарту ісінде білімді
адамдардың қызмет етуі;
Біз осылайша деректер арқылы зиялылардың осы ... ... ... ... ... ... ... Орталық Мемлекеттік Архивінің қорында сақталған ... ... ... саласындағы кайшылықтарға толы. 1920-30 жылдардағы
қазақ зиялы қауымының білім беру ісіне араласқанын талдап ... ... ... ... ... ... зерттеп, саралау Кеңес өкіметінің
мәдени төңкеріс деп жариялаған кезендегі қызметін толық аша ... ... ... АКСР Орталық Комитетінің қаулыларын қарау барысында ... ... ... беру ... ... ... ... шығару
мәселесіндегі еңбегі баяндалады. Қаулыларда ... ... ... ... ... ... ... зандық актілердің
маңыздылығын анықгап, терең зерттеулерге жол ашады.
1.2 ... ... ... ... ... ... қатысты хаттамалар.
Халық Ағарту Комиссариатының қорында іс жүргізу материалдарының көлемді
бөлігін ... ... ... ... Біз ... ... ... еткен зиялылар тарихына байланысты ... ... ... ... органдарының хаттамаларынан алып,
мәселені кеңінен ашуға тырыстық. Хаттамалар арқылы ... ... ... және ... ... ... ... зиялы қауымы өкілдерінің
ісінірген еңбектерін көре аламыз. ХАК-ының қорындағы хаттамалар : негізінен
Коллегия мәжілісінің материалдары. ... ... ... ... мәселелерін ішешті. Ал басты рольде ... ... ... ... ... ... еді. Біз Коллегия
хаттамаларын Қазақ АКСР-і өмір сүріп тұрған ... ... ... Қордағы хаттамалар екі типті, біріншісі мәжіліс хат түрінде,
екіншісі — ... ... ... ... хаттар
стенографияланбаған. Хаттамалардың талқыланып отырған мәселені толық,
кеңінен ашуына ... және ... ... сұрақты нақты көрсетуіне
байланысты деректану ғылымында екі ... ... Олар ... ... деп ... ... түрдегіге тек қана айтылған мәселе және
қабылданған шешім көрсетілген хаттамалар жатады. Мұндай хаттамаларда мәселе
толық тарқатылып ашылмайды, себебі мәселенің ... ... ... хаттама "таратылмалы" болса, онда ... ... өзі ... ... ғана ... ... ... қатар талқылау кезінде
сөйленген сөздер де кең ... ... ... Кей жағдайларда талқылауға
қатысқандардың сөйлеген сөздері де хаттамаға қосылып берілуі мүмкін. Алайда
ХАК-ында хаттамалардың мұндай түрі аз ... ... ... ашу үшін ... нақты формулярын зерттеу үлкен маңызға ие
болады. Хаттаманың ... ... ... ... ... ... күні, қатысқан адамдардың құрамы, мазмұны. Күн тәртібінде
қаралған ... ... ... ... ... ... көп ... Хаттамаларда мәселелер "тындалды" және
"қабылданды" деп дәстүрлі түрде көрсетіледі. Күнін, айын, ... ... ... біз уақытты белгілей аламыз. Ал қатысқан адамдар ... ... ... ... ... қауымы өкілдерінің Қазақстанның
ағарту ісіне ... ... ... беру ... ... ... ... көмектеседі. Мысалы, Халық Комиссарлары А.Байтұрсынов,
С.Сәдуақасов», Н.Манаев, О.Жандосов, ... ... ... қызметкерлері Ж. Аймауытов, К. Тоқтыбаев, М.Дулатов,
Е.Омаров, Т.Шонановтардың, сырттан ... ... ... ... ... ... ... сараптау арқылы білеміз.
Хаттамалар субъектінің қолымен жасалатындықтан, деректерде көптеген
субъеіктивизм ... орын ... ... ... ... ... қарау
кезінде біздің зерттеу жұмысымызға үлкен кедергі ... ... ... ... ... ... қайталану процесі. ХАК-
ының қорының бірінші тізімдемесінде ... ... ... ... ... ... рет көрсетіп жүйелілік сақтамаған. ... ...... ... ... ... яғни 1920-1925 жылдар
аралығында іс ... ... ... ... өте көп ... ... ... ХАК-ының алғашқы кездегі сипаты
ұйымдастырушылық-нұсқаулық дәрежесінде анықталған /32,15/. ... ... ... ... ... іс ... тәжірибесінің әлі дамып
кете алмағандығы деп білеміз. Ал кейінгі ... ... ... ... тарылып, нақтылана бастаған. Өйткені бюрократиялық жүйенің
орнығып, Комиссариаттың көптеген мәселелерін ... ... - ... ... ... ... деректанулық талдау жүргізу кезінде біз хаттамалардың ХАК-ы
қорында жинақталуын екі ... ... ... ... ... ... ... көрсетуге атсалысқан түсы - 1920-25 жылдар, бұл кезде
хаттамалар белгілі бір дәрежеде ... ... ... ... ... яғни ... ... орын алды. Осы жылдарда мәселелер ХАК-
ның өзінде шешілді, кейбір ... ғана ... ... ... ... Комиссариаттың жартылай болса да тәуелсіз мекеме болғанын байқаймыз.
Екінші кезең - 1925-36 жылдар, кезең ... ... ... ... ... ... алған түсы. Көптеген маңызды мәрелелер жоғары
партия — кеңес ... ... ... ... формальді сипатта
болады. Бірақ деректанулық талдау жүргізу деректерді объективті ... ... ... Іс ... ... талдау бізге қор материалдарына
кешенді түрде зерттеу жасауға көмектесіп, деректердің құндылығын айқындай
түседі. Сонымен ... ... ... ... ... ... айналған Қазақстан Республикасы Президентінің Архивінің
материалдары. Архивта ХАК-ына байланысты мәжіліс хаттар ... ... ... ... ... байланысты деректер көп. Бұл арқылы
жоғары партия, кеңес органдарының ... ... ... ... ... қазақ зиялы қауымының тағдырын шешіп отырғанын көре ... ... ... ... құжаттарына сыни көзқараспен
қарай келе, хаттамалардың субъективті ... ... ... мына
факторларды көрсетеді: көбіне сөйлеушілер "Бұл хаттама үшін емес!" деп
ескертеді. Мұндай өтініштің ... ... ... ... ... ... ... қүпиялығы және т.б. Осыдан келіп, деректанушылар былай
дейді, зерттеушінің алдына шешеннің айтқан фрагментінің қалып қойған жерін
өндеу жұмысын ... ... ... ... оны ... ... емес
Көптеген уақыт өткен соң сөйлеген адам немесе ... ... ... естеліктерінде көрсетуі мүмкін. Зерттеуші сонда ғана ... ... ... ... 20-жылдарда мынадай практика орын
алғанын көрсетеді: бірінші мәжілістің стенографиясы жазылып, сосын оның
негізінде хаттама ... ... ... ... ... ... ... Бұдан мынадай қортынды жасай аламыз,
хаттамаларда субъектілік факторы кең орын алған. Біз бар мүмкіндігімізше
мұндай ... ... ... ... қарауға тырыстық. Сондықтан
хаттамалардың алғашқы түпнұсқалық негізде жасалынған деректерін табу мүмкін
емес, ал хаттамалардың шынайылығы мен толықтығына сөйлеушілердің сөздерін
таңдап ... ... ... ... ... әсер етті. ХАК-
ының хаттамаларында мәжілісте сөйлеген адамның сөзін тура күйінде ... беру кең орын ... Бұл ... ... ... ... ... қатар сөздің қысқартылып қалуымен автордың айтқан ойлары
толық айтылмауы мүмкін.
Ағарту саласының ... ... 1920 ... үлкен маңызға ие
болды. ХАК-ы Қазақ АКСР-і құрылуымен қатар 1920 ... ... ... ... ... одан ... Қазақ АКСР ХКК-інің мәжілісінде ХАК-
ынан Дейнеганың "Қазақстандағы ... ... үшін кадр ... ... ... қаулы қабылданды. Қаулыда Қазақ Орталық Атқару
Комитеті және ХКК-і ... ... ... ... ... үшін кадр ... туралы қаулысының жобасын негізге алу
айтылды /117/. Құжат Кеңес өкіметінің кадр даярлау саясатының мақсатын
ашып ... ... ... ... ... ... ... мен
кұрылуы халықтың санасына жаңа, социалистік идеологияны ендіруге арналды
/32,11/. Кеңес мемлекеті жаңа еңбек ... ... ... ... жол
бастаушысына, ал мектепті 'социалистік қоғамның жаңа адамын қалыптастыру
көзіне айналдырды /23,19/. Ал бұл ... ... ... тікелей
міндетіне енді. Комиссариаттың кадр мәселесі туралы қаулылар кабылдауы осы
міндеттерден туындады.
ХАК-ының Коллегиясының қай ... ... ... ... ... ... мәжілісінің алғашқы хаттамалары ... ... ... ... 1920 жылдың 16 казан айынан бастап ... А. ... ... ... ... арқылы білеміз /118/. 19
қазанда Қазақ Партиялық Бюросының ... ... ... Киров,
Радус-Зенкович, Авдеевтар қатысып, Халық ... ... ... ... ... Коллегиясына А. Байтұрсынов ... ... /119/. Осы ... 1 ... ... ... ... А. Байтұрсынов, Ж.Аймауытов, Акуловтарды мүше етіп
берді /120/. ХАК-ының Коллегиясы жиі алмасып ... 25 ... ... Ж.Аймауытовтың орнына Бояновты бекітті. 5 қарашадағы жоғарыда
көрсетілген Бюроның мәжілісінде 5 ... ... ... ... ... Коллегияның мүшесі Ж.Аймауытовты Семей қаласынан тез
арада шақыртып, Б.Сәрсеновты және ... ... ... тарту туралы
қаулы қабылданды /120,14/.
ХАК-ы жаңадан құрылып, аяғынан тұрып кету үшін ... ... ... ... тарту керек болды. Кадр ... ... ... ... ... Қазақстанның партиялық ұйымдары мәселені шешу үшін
шұғыл шаралар қолдануға ... ... 1920 жылы 8 ... ... ... ... ... жасады:
ж) азаматтық мекемелерден ағарту қызметкерлерін ... ... ... ... ... ... тарту;
и) сауатты қазақтардың тартудың жоспарын А. Байтұрсынов жасап, ХКК-іне
көрсетуін тапсыру керек;
м) қазақ ... ... ... ... ... тарту
жолымен күшейтуге шаралар қолдану/120,14/;
Алайда біз бұл қаулы бүкіл кадр жетіспеушілігін толық шеше алды деп айта
алмаймыз. ... 30-шы ... да ... ескерсек, он жыл ішінде
бұндай қаулылардың жүзеге аспағанын білеміз.
Кейінгі ... ... ... ... ... жалғаса бастады. 1922
жылғы 14 қыркүйекте Комиссариат Коллегиясы мәжілісінде М.Жолдыбаев аппарат
және ... ... ... үшін ... ... ... туралы қаулы қабылданды. Шақырылған қызметкерлер мыналар: Ырғыздан
-Т.Шонанов, Костанайдан - Е.Омаров,, Жамбайдан - Жанқадамов, Ойылдан ... ... ... ... Ордадан - Мәметова,
Калмыковтан - Берекетова, Гурьевтен -Ибрашова, Ақтөбеден - Баймұқамбетова.
Бұл зиялылар ағарту ісін дамытуға үлес ... ... ... ... Ұлттық зиялылар тарихын зерттеуші ... ... ... ... Ол ... ... қазақ халқын тотальды
кеңестендіру жолында негізгі кедергі болды, тек қана қазақ халқының рухани
көсемдерін құртқан соң ғана ... ... ... ... мен ... ... ... жүзеге аса бастады деп көрсетті /122/.
Осы жылдардағы үлкен ... бірі — ... ... ... жазу ісіне
Комиссариатта қызмет еткен зиялылар ғана емес, сырттан шақырылғандар да
қатысты. ... 1921 ... 2 ... ... ... ... Хрестоматиясына Ә.Бөкейханов пікір жазды.
Қазақстандағы білім ... ... ... ... ... айналысқан алғашқы мемлекеттік мекеме болды. Комиссариат құрылған
күннен бастап-ақ оқулықтармен мектептерді ... ету ... ... ... ... ... ... кауым өкілдері қолдап
әкетті. Негізінен қазақ тіліндегі оқулықтар ... ... ... ... ... ... Академиялық Орталықтың төрағасы
болып тұрған кездерінде қызу қолға алынды. Халық ... ... ... Мемлекеттік баспасының редакциялық Коллегиясының мүшесі ... I және II ... ... ... мектебі үшін оқулықтарды қазақ
тіліне аудару, құрастыру туралы мәселе ... ... ... өткізді.
Жиылысқа Е.Омаров, Х.Болғанбаев, С.Сәдуақасов, ... ... ... ... С.Айтқожиндар қатысты. Жиылыста А.
Байтұрсынов әлі күнге дейін I және II ... ... үшін ... оқулықтар жоқтығын, ал бар оқулықтардың ... ... ... І, ІІ, ІІІ тобы үшін ... тілінде ғана жарайтынын айта келіп, I
және II ... үшін ... ... ... жазу және ... ... қабылдау қажеттілігі туындап отырғанын көрсетті. Комиссар ... ... екі ... ... дәл таба білді. Біріншіден, оқулықсыз
оқу ісі алға басуы мүмкін емес еді. Екіншіден, ... ... ... ... ... маңдай алды, өкілдері болды. Оларды А. Байтұрсынов
арнайы шақырып, іріктеп алғаны көрініп тұр. А. ... ... ... үшін ... ... қабылдатты:
жоғарыда көрсетілген адамдарды орысшадан қазақшаға аударуға тарту; бұл
мақсатқа ... ... ... ... ... ... ... Сейітбаттал Мұстафин сияқты ... ... ... және 2 басқыш біріккен еңбек мектебі бағдарламасына сай ... ... ... ... ... жаратылыстану,
физика, алгебра, география, жалпы тарих және ... ... ... осы ... ... ... және дидактика, оқу
хрестоматиясы, синтаксис және қазақ тілінің сөйлеуінің теориясы;
3 пункт бойынш келісім және тілек ... ... ... тапсырылды:
1. Арифметика - И. Тұрғанбаев
2. Геометрия - Б.Сәрсенов
3. Жаратылыстану - Е.Омаров
4. Физика - Ф.Ғалымжанов
5. ... - ... ... тарихы - М.Жұмабаев
7. Мектеп гигиенасы — Ж.Тлеулин
8. Жалпы тарих — ... ...... ... — М. ... ... - Ж.Аймауытов.
...6. Бұл пәндер бойынша әдістеме құрастыру осы айтылған адамдарға алған
пәндері бойынша ... ... ... ... ... ... адамдарға тапсырылуы керек:
І.Хрестоматия — С.Сейфуллин, Ж.Аймауытов
2. қазақ тілінің синтаксисі — А.Байтұрсынов
3. сөз өнері теориясы — М. Жұмабаев
Оқулықтарды құрастыру мен ... 1-ші ... ... ... ... ... үшін ... құрастыруды С.Сәдуақасов пен
Ж.Аймауытовқа тапсыру /123/.
Қазақ зиялылары ... ... ... ... салушылар әрі педагогикалық әдіснаманың ірге тасын
қалаушылар ... ... ... бір ...... білімділігі. Кітап жазушылардың тізбесін қарап отырсақ,
бәрі ... Алаш ... ... ... ... ... Қазақ
зиялы кауым өкілдері оқулықтар жазу ісінде ынтымақтастық көрсетіп, жан-
жақты білімдерін дәлелдеді. ... ... ... ... ауылын
ірі және көлемді әлеуметтік өзгерістерге қызу тарту ... ... ... өте ерте қалыптасқандығынан іздеу керек шығар /124/. ... ... ... жасауына Алаш партиясының көрнекті лидері А.
Байтұрсыновтың Комиссар болып қызмет етуі үлкен әсер ... ... ... ... ... ... тәрбиелеу ісіндегі практикалық кызметтерінің
басы еді. Ал А.Байтұрсыновтың оқулықтар шығару ісі өзінше бір зерттеу
объектісі ... ... ... ... оны ... ... ... атамаған, оны "қазақ баспасының әкесі әрі көсемі" деп көрсетті
/123,41/.
1920 жылғы 10 ... ... ... ... ... мәжілісі А.Байтұрсыновка жіберген жолдамасында РСФСР ХАК-ы
жанындағы аз ... ... ... ... Республикасын мекендейтін
халықтардың мәдени-ағарту ... ... ... қатысуы туралы
қатынас қағазын жіберді. барлық Атқару Комитеті ... ... ... ... ... жауапты комиссияға тапсырды.
Комиссия құрамын ХАК-ынан А. Байтұрсынов, Азық-түлік Халық Комиссариатынан
Саматов, Заң Халық ... ... ... және ... ... ... құқы ... Жұмыс ХАК-ымен тығыз
байланыста жүргізілді. Президиум ... ... А. ... ... ... осы жылы ... ... мүшелерімен қатар Ә.Бөкейханов
қатысқан мәжілісте Орталық Атқару Комитетінің Қаулысы көрсетілді, ... ... беру ... ... ... ... катарда, екпінді
роль атқаратын болғандықтан Комиссариатқа мықты ... ... ... ... ... ету ... айтты /120,30/.
ХАК-ы бұл кезде республикадағы ең ірі Комиссариаттардың бірі болатын.
Оған оқу орындары түгелдей, театр және ... ... және ... ... ... өмірінде бұл Комиссариаттың ролінің жоғары болуы, сондай-
ақ оның әлі де ... ... ... ... жергілікті халықтың күнделікті
тыныс-тіршілігімен, ұлттық санасының жаңару, өсу процесін бастан кешірумен
тығыз байланысты болуында еді /125/.
ХАК-ының іс ... ... ... ең көп ... ... саралайтын болсақ, алғашқы жылдарда олар "жабық" түрде болды.
Яғни құжатта тек қана "тындалды", "қаулы ... деп ... ... талқылану барысы айтылмады. Әрине, жағдай Комиссариаттың іс
жүргізу материалдары жүйесінің толық ... ... ... ... ... ... Жалпы хаттамалардың 1920-21 жылдарындағы
барысына қарап отырсақ, негізгі ... кадр ... ... ... ... зиялы қауым өкілдерін жаппай оқу ісіне тарту
жұмысы болды. Жұмысқа алу кейінгі жылдарда жоғары ... ... ... ... ... ... өтпелі кезенде зиялыларды
жұмысқа орналастыру Комиссариат басшылығының нұсқауымен, көрсетуімен
шешіліп ... ... ... ... жоғары кеңес-партия органдарынан
да нұсқау түсіп отырды. Коллегия өзінің 1922 жылғы , 15 ... ... ... Комитетінің Халық Ағарту Комиссарының
орынбасарлығына ... ... ... ... қарады. Коллегия
мүшелері Комиссариат құрамы толық ... ашық ... ... үшін бірде-
бір Коллегия мүшесі қызметінен кете алмайтынын, сондықтан мәселенің шығуына
түсінік беруді сұрады. Комиссариат осылай ... ... ашық ... ... ... ... ХКК-і 21-маусымдағы мәжілісінде Сейфуллинді
ұйымдастыру-әкімшілік жағынан, Комиссардың кіші орынбасары етіп ... ... ... ... өз ... ашық ... Соның бірі 1922 жылғы 5 наурыздағы РКП/б/ Облыстық ... ... ... С.Сәдуақасовтың арызы. Арызда
С.Сәдуақасов былай деп ... ... ... ... ... ... ... сай болмағандықтан, мен ҚАКСР ағарту
огдарында жұмыс істеу мүмкін емес деп есептеймін. Мен ... ... ... ... ... ... Комитетінің жұмыс істегісі келетін
немесе келмейтіндігімен санасуы керек" /127/. Бұл ашық қарсылық-тұғын.
Алғашқы Қазақ ... ашу ... 1921 жылы ... белгілі.
Қазақстандағы жоғары оқу орындары мәселесінде ХАК-ы мен Оның ... роль ... Оған орай ... ... де ... көп. Қазақ
Университетін ұйымдастыру туралы Комиссариатта үлкен ... ... ... ... шақырылды. Мәжілісте Мемлекеттік Университетті ұйымдастыру
уақытылы деп есептелініп, онда жұмысшы ... ... жер ... және орман шаруашылығы, ... ... ... ... ... факультеттер ашылмақшы болды /128/. Кейінгі
11 маусымдағы Комиссариат ... ... ... А.Кенжин, М.Маркевич, ... ... ... мелиоративтік бөлім ашу туралы баяндама тындалып, оның
ашылуын ... ... ... ... ... ғана ... ... келді /128,108/. Комиссариаттың бұндай қаулылар қабылдауын, тарихшы
Р.Б.Сүлейменов, мамандарға кажеттіліктің өте жоғары болуынан республика
үкіметі мен ... ... ... ... мен мүмкіндіктермен
есептеспей алға жүгірді, тек кана орта мектептерді ғана ... ... ... ашуға да тырысқандықтан туындады деп түсіндірді. Сонымен қатар,
ол 1921 жылы 19 сәуірде ... 15 ... ... ... ... ... ... тек жұмысшы факультетін ашуға ғана
шамалары келіп, университет ашылу идеясы кейінге калдырылды деп ... ... ... ... ... Қазақ Университетінің ашылуы
туралы қарастырған Қ.Жаманбаевтың пікірінше, жергілікті партия және кеңес
органдары ... оқу ... ... көп ... ... ... ... бұрын ашылды. Зерттеуші, әрі қарай 1921 ... ... ... Мемлекеттік Университеті биологиялық, шаруашылық,
эқономикалық, тау-кен, ... ... ... ... ... атын деп ... /27,26/. Біз бұл ... қосыла
алмаймыз. себебі ХАК-ыңың жоғары оқу орындарын ашуда жетекші ... ... ... хаттамаларына шолу жасау арқылы
университеттің ашылу идеясы тек қана ... ... ... ... ... өздері бізге қазақ зиялы атқарушының идеяны
жүзеге асыруда мүмкіншіліктері ... ... ... ... ... оқу базасының реалды мүмкіндіктерді есептемей
құрылғандығын, құрал-жабдықтардың, оқытушы ... ... ... ... ... ... оқу базасының жоқтығын айтып
өтті.
Біздің пікірімізше, Мемлекеттік Университеттің ашылуына қажетті жағдайда
Қазақстанда ... еді. Оған ... көп ... ... болмауы. Бұндай база тіпті бастауыш мектептерде орнығып ... ... ... ... орыс көрсетіп өтті : "істің дұрыс көрінісі
үшін алдымен жалпы білім ... ... ... ... ... мен жұмысшы факультеттерін ашу керек" /27,26/. 1921 жылғы мәжіліс
хатта 29 ... паек пен үй ... ... күзде тек қана жұмысшы
факультетін ашу туралы Маркевичтің арызы қаралып, ХКК-і мен ... ... ... ... Ал техникалық және ауылшаруашылық
факультеттерінің ашылуы ... ... ... ... ... ... ... Университет ашылуына мүлдем жағдай болмаған.
Университет деген сөздің "универсал" деген сөзден шыкқанын ... ... ... ... ... емес еді. ... факультеттері
қаптап ашылып жатты. Құжат дерек ретінде қоғамдағы құбылыстарды объективті
түрде ... бұл сол ... ... ... ... ... ... берді. Комиссариатта қызмет еткен зиялылар тарихын қарау кезінде,
көптеген деректерді деректанулық сын ... ... ... ... ... ... ... жетіспеуі, қазақтың барлық оқыған азаматтары
Кеңес өкіметінің басшы ... ... ... ... ... айтылған мәжілісте кабылданған қаулыдан көруге
болады. Себебі мәселені Комиссариаттың өз ... ... ... балаларының Университетте оқуға мүмкіншіліктерінің болмауы.
Мемлекет ... ... ... мүдделі болмады. Сондықтан ... ... орыс ... етіп ... (Бұл ... ... ... 1921 жылғы
17 маусымдағы Коллегия мәжілісіндегі Маркевич пен Б.Сәрсенов арасындағы
айтыстан ашылды. Айтыстың шығу себебі ... ... ... ... ... Маркевич Университетке ақтардың ... ... ... ... ... ... ... Орынборға келмеуіне кінәлі еместігін айтты. Бұдан қажетті ... ... ... ... ... ... ... қауым тарихына байланысты хаттамаларды талдайтын болсақ, әр
түрлі мазмұндағы мәселелерді ... ... 1921 ... 2 сәуірдегі
хаттаманы қарасақ, қазақ ... ... ... ... ... ... Ж.Аймауытов, Ә.Бөкейхановтар қатысқанын анықтауға ... ... ... құндылығы сонда, ондағы қазақ ... ... ... ... ... аса зор ... ... МУЗО саяси
бөлімінің меңгерушісі А.Затаевичтың жинаған қазақ ұлттық ... ... ... үшін 1921 ... 9 ... Халық Ағарту Комиссары
А.Байтұрсыновтың төрағалығымен құрылтай Муза ... ... Онда ... ... ... баға беріліп, оған едәуір
көлемде ақшалай сыйлық берілді. Қазақ зиялы қауым өкілдері қазақ әндерінің
жинаушысы А.3атаевичтің ... ... ... ынтымақтастық танытып, оған
моральдық және материалдық үлкен көмек көрсетті. ... ... ... ... жұмысы туралы ... ... ... ... ... ... мүшелері А.Затаевичтің
еңбегінің Қазақстан үшін өте құндылығын ... оған ... ... ... /130/.
А.Байтұрсыновтың Комиссар болған кезінде еткен үлкен ... ... ... ... Ол ... жұмысындағы үлкен кедергі болған
оқу-әдістемелік оқулықтарды шығарып, Қазақстан ғылымының дамуын мақсат етіп
қойды. Бұл жұмысты Академиялық Орталықтың ... ... ... ... әрі ... ... ... ғылыми сектордың жауапты
қызметкерлерін тағайындау үшін таңдап алынған адамдардан ... ... ... ... ... оқыған азаматтар Ж.Аймауытов,
Б.Сәрсенов, Чулошников және А.Байтұрсыновтың өзі ... ... ... ғылыми секторға қажетті адамдарды басқа ... ... ... ... ... етуіне жағдай жасау. Комиссия қызметкерлерді
іріктеп алып отырды /94,80/.
Комиссариат материалдарын саралау кезінде көп кездесетін мәселе ... ... ... ... ... жиі қаралуы.
Комиссариат Коллегиясының мүшелері ағарту кызметкерлеріне берілетін азық-
түлік және мануфактураны ... ... ... ... /94,170/. Бұл,
біріншіден, әлеуметтік жағдайдың тым ... ... ... ... ... мәселені шешуді тікелей қолдарына алғанын
айқындайды. Бұл қалыпты ... беру ... ... кезде, қиын
жағдайда әділетсіздік орын алмауы үшін қабылданған шара деп айта ... жүйе ... ... ... ... ... енген шараны Комиссариат өзі атқаруға мәжбүр болды.
Әлеуметтік жағдайдың мүлдем шиеленісіп кетті. Оны 1922 жылы ... ... ... Халық Комиссариатының Орталық қазыналы Есеп Басқармасы
жанындағы ведомствоаралық жиылыста ... ... ... ... ... кіші ... көтерген ұсыныдын көрсетуінен білеміз. ХАК-ы
қаусынысында 1921 жылғы 22 тамыздағы ... ... ... ... ... ... ... шығындардың халық казынасының жалпы
мемлекеттік құралдарынан бөлініс алуға рұқсат сұрады /131/. ... ... ... ... ... ... ... ағарту саласына
бөліп отырған қаржысы мүлдем қанағаттанарлықсыз ... ... ... ... ... ... ... 1922 жылғы 27-30 қаңтардағы Мемлекеттік кіріс
пен ... ... ... сай, ... ... ... тек қана ... кеңестер съезі мен ... ... ... ... ... орындалмайтын еді. Жауап ретінде
ХКК-ы өкілдері осы уақытта дейін шығындар жалпы ... ... ... ... пен ... туралы білмейтіндіктерін
айтты /131,
272/.
ХАК-ының материалдарын қарап отырсақ, жергілікті оқу ... өте ... ... Оны ... ... губерниялық атқару
комитеттерінен түсіп отырған ... ... көре ... ... ... Актөбе уездері.
Ағарту мәселелері, соның ішінде, мектептерді жақсарту, мектептерді өзін-
өзі қамтамасыз етуте көшіру, ағарту ... ... ... экономикалық және өнеркәсіптік органдарға мектептер мен
басқа ағарту мәдени мекемелерді қамтамасыз етуге беру Коллегия ... ... ... ... ... ... ағарту
ісінің дамуына мүмкіндік болмай, көптеген ішкі-сыртқы қиындықгардың тууынан
шықты. Комиссариаттың шамасының жетпеуінен және аясының тарылуынан істерге
басқа ... ... ... ... ... ... ХКК-іне
де жиі өтініштер айтып отырды. Мәжілісте қабылданған шараларды талдау бізге
Комиссариат қызметкерлерінің ... ... ... ... үшін бар мүмкіншіліктерін салып, реформа жүргізуге күш салғанын ашады.
Коллегия мәжілісі 1922 жылы қаулысында мына шараларды қабылдады:
-қалаларда халыққа ... беру ... ... ... жинақтарын қабылдау. Көрсетілген ... ... ... алып және ... ... көрініс-спектакльдерден
түскен қаржының белгілі бір пайызын бөліп алу жолымен жеңілдету;
-ауылдық ... ... ... ... ... ... енгізу;
-міндетті өзін-өзі қамтамасыз ету ауылдық жерлерде болыстық көлемде
өткізілу; /131,-270/.
Ағарту саласына ... ... ... шаралардың аздығынан
Комиссариат күшті халыққа сала бастады. Халықтың қолдауына ие ... ... ... ... кезінде оқу-ағарту ісінде көп тепкішек
көрген халықтың үміті Кеңес өкіметінің рухты көтеріп, жалпыхалықтың ... ... ... ... және ... ... бұл істі ... колдап, халықты жарқын болашаққа шақыра білуінде еді. ... ... ... ескере отырып, өзін-өзі камтамасыз етуді
Қазақстанның барлық аудандарында жүргізген жоқ. 1921 жылы аштыққа ... ... жоқ еді, ... ... ... мемлекет есебінен,
күшейтілген көлемде қаржы бөлу ... ... ... ... ... ... мұндай жағдайға дайын емес еді, ... ... ... ... ... ... екіншіден, мектептер ашуға
жағдайлары тартпады.
Ағарту саласындағы тағы бір ... - ... ... Ағарту қызметкерлері негізінен қазақ зиялылары болғандықтан,
зерттеу жұмысымызда бұл, мәселеге бірнеше рет ... ... ... ... отыруға Комиссариаттың шамасы болмады. Бұл тек қана
әлеуметтік-экономикалық ... толы ... ... ғана ... ... өмір ... тұрған уақытта болды. 1921-жылдардағы хаттамалар
ағарту қызметкерлерінің мемлекет ... ... ... ... ... өмір ... көрсетеді /94,170/.
Комиссариаттың әлеуметтік-экономикалық базасы төмен болғандықтан, ағарту
ісінде шапшаңдатылған шаралар жүргізуге мәжбүр болды. ... ... ... ... жұмысын, әкімшіліктік жұмысты өздері
атқарғанымен, ағарту ісінің ... ... ... бірлесіп шешті. Сонымен қатар, ... ... ... үшін жеке ... ... аша ... Оқу-ағарту ісінде мұндай реформаның орын алуы РКП/б/ ... 1921 жылы 15 ... ... ... ... мемлекеттік
қамтамасыз етілетін мектептерді тұрғындардың өзін-өзі ... ... ... ... ... ... жайынан шыққан еді. Бұл туралы ХАК-
ының қаулысы тындалып, бекіткен кезде мынадай түзету ... ... ... ... ... қамтамасыз ете алмайтын жерлерде
мектептер мемлекет есебінен өмір сүрулері тиіс" /132/.
Ағарту саласындағы бүкіл әлеуметтік-экономикалық жағдайдың бағыт алуы осы
қаулы ... ... ... ... ... ... хаттар
жағдайдың төмендігін ашып көрсетті. ВЦСПС Қазақ бюросының ... ... ... ... 11922 жылғы 13 қаңтардағы баяндамасында
Комиссариаттың ауыр ... ... ... ... ... ... 6-7 ай бойы ала алмай жүрді. Қазақ Орталық Атқару Комитетінің
ХАК-ын ... ... ... ... ... керек деген
екі қаулы шығарғанына қарамастан, Ағарту қажеттілігіне броньнан 2-3 пайыз
ғана бөлінді. ... кадр ... ... ... ... болып жатқанын айтты. Мемлекеттік баспада кітап басу
ісі тоқырап жатты. Мекемені ... ... ... ... ... ... шығару қаржылы болды. Мемлекеттік баспаның шаруашылық
есепке көшуі Комиссариаттың ... ... ... үлкен кедергі болды.
Сондықтан кітап шығару ісінің нашарлығына кейінгі кеңес одебиеттерінде орын
алған "буржуазияшыл ұлтшылдардың ... ісін ... ... ... ... осы
деректі қарсы қоюға болады. Кеңес өкіметі ... ... кері ... ... зиян ... ... шеше ... туындағанын
мойындағысы келмеді. ... ... ... ... мақаласында
Комиссариатқа жаңа экономикалық саясат реформасы ене бастағанын көрсетті.
Мектепті ... ... ... ету ... ... декрет
шығарылғаны және жүргізіліп жатқандығы айтылды. А.Кенжиннің баяндамасын
талдап, ХАК-ының жағдайын ... ... ... ... тұратын қаулы
шығарылды. Қаулыда Комиссариаттың ... ... ... кушейтуінде, Академиялық Орталықтың жұмысын
жақсарту мәселелерінде шаралар қолдану баса айтылды /133/.
Алайда партия, кеңес ұйымдары ... ... жиі ... ... ... асыра алмады. Бұл жерде деректі тек қоғам ... ... ... ... ... фактор деп қараймыз. Ал деректегі қабылданған
қаулылардың жүзеге аспауын ... ... ... ... дәл ... сақталып, кайта-қайта кездесуінен көреміз.
Жоғарыдағы Қаржы Халық Комисариатының ... ... өтеу үшін ... ... ... мен губерниялық атқару
комитеттері атынан сұрау керек) мәселені Қазақ Орталық Атқару ... ... ... ... күн ... ... Мәжіліске Б.Алманов,
Мырзағалиев, Терехов, Ә.Әйтиев, Вайнштейн, Ә.Жангелдин, ... ... ал ... А.Кенжин, А.Байтұрсынов қатысты.
Комиссар А.Кенжиннің баяндамасынан Қазақ Орталық ... ... ... ... ... ХАК-ына мемлекеттен бөлінетін қаржы
өте аз, сонымен ... ... ... ... жерден бөлініп
отырған қаржы жетіспейді, бұл бағыттағы жұмыс аяқталмаған. ... ... ... ... ... ... беру ісінің қиын жағдайынан
шыға келіп, қаулы ... ... ... ... ... деп бағалап, жаңа экономикалық саясат жағдайында ағарту
саласында ... ... ... ... ... сондықтан губерниялық
атқару комитеттерін ауылдардағы мектептермен, басқа ағарту мекемелерін
тұрғын үйлермен қамтамасыз етуде тез ... ... ... /134/.
Жалпы, бұл қаулыда Комиссариаттың әлеуметтік-экономикалық мәселелерін толық
қамтымаған, негізінен тұрғын үйлермен қамтамасыз етуді ... ... ... ... ... ... ... басқа
да мәселелер көп болды.
Біздің ойымызша, ағарту саласының ... ... ... орын ... ... ... де әсер еткен. Қоғамдағы, әсіресе
Кеңес өкіметінің ... ... ... ... ... ... секілді күрделі экономикалық өзгерістер ағарту саласының дамуына
әсер етпей қоймады. Оқу ісінде шаруашылық есепке көшу, ... ... ... ... ... ... туындап жатса керек.
Алайда, экономикалық өзгерістер ағарту ... ... әсер ете ... ... ... бар : ең ... ... дүниежүзілік соғыс, Қазан
төңкерісі, ... ... ... ... сияқты бірнеше соғыстың
зардаптарын бастарынан кешіріп, онсыз да тұралаған халықтың ағарту ісін
қолдай ... ... ... ... соң бірі дүниеге келіп жатқан
реформалар, үшіншіден, Комиссариатты ... зор үлес ... ... және ... ... ... қызмет барысында жай түрде
төмендетіліп, реттетіле бастауы.
Қазақстан ... ... ... ... С.Мендешов,
В.А.Радус-Зенкович, С.Пестковский және басқалар жаңа мәдениет құрылысында
тарихи және әлеуметтік жағдаймен және ... ... ... ... ... жасырмайды /106,209/.
Деректердің қоғам өмірімен тығыз ... ... ... ... ... ... ... тұрғыдан көрсетуге себеп ... тек ... ... ... ... ғана ... бүкіл қоғам
өміріндегі қарама- қайшылық тенденциясын ашып ... Ал ... ... ... асты деп айта ... ... ... өз
идеологиясына сай емес реформаларды ауызша айтқанмен, ... ... ... ... ... күрделі мәселелерден келіп туындаған
шарасыздық процесі деп қарауға болады.
1923 жылдан бастап бүкіл Комиссариат қызметінің ... ... ... ... Оған іс ... құжаттарының басқа түрлерінің
(баяндамалық хат, жылдық есептер) кең ... ... ... ... 1923 ... 50 ... мерейтойы аталып өткені белгілі,
Мерейтойды тойлауды ХАК-ы ұйымдастырып, Коллегия қаулы ... ... ... ... ... ... ... үсынылып, пікірлері
сұралды. Бұдан Комиссариат Коллегиясының жоғары партия-кеңес органдарына
тәуелділігі орын ала ... ... ... ... тойлануы
кеңес органдарының ұйымдастыруымен өтуі мүмкін емес делінді, бірақ ... ... ... қарсы болмады. Хаттамада ерекше мән
берілген нәрсе —мерейтойдағы адамдардың ... ... ... ... ... ... ... жауапты қылып С.Сейфуллинді тағайындады
/135/. Бұл жерде көрнекті алаш қайраткері, ағартушы ... ... ... ... әдіс ... бастағанын
көреміз. Мерейтойда көптеген қазақ зиялылары сөз алып, ... ... ... ... ішінде ағарту саласындағы зор ... ... ... ... ... бүкіл қазақ даласы
біледі, бәрі оны сыйлайды, оның талантын жоғары бағалайды. Бірақ оны ... Оны біз ... ... ... ... ... ретінде
бағалаймыз, бірақ ол біздің миымызда қазақ грамматикасы саласында бағалы
жаңалық жасаған ... ... ... ... ... Байтұрсынов бірнеше
томдық ғылыми еңбек, ол оған дейін көрінбей келген қазақ ... ... ... ... ... жоқ. А. Байтұрсыновтың ғылымға сіңірген
еңбегіндегі біздің көрмей қалғанымыз - ... ... ... ... мазмұндаудан басқа қазақ грамматикасы үшін өзі жеке жасаған
жаңалық берді" /136/.
Көрнекті қоғам ... ... ... белді бір өкілі
М.Дулатов А. Байтұрсыновтың ағартушылығына тоқтала ... ... ... А. Байтұрсынов әр түрлі жауапты қызметтер атқарды және ... ... ... ... ... ... ... оқытушысы және ХАК-ының жанындағы ғылыми-әдеби комиссияның.
төрағасы және қазақ өлкесін ... ... ... ... А.
Байтұрсыновтың ғылыми-педагогикалық еңбегінің арқасында біз қазақ әліпбиін,
фонетикасын, синтаксисін, қазақ тілінің этимологиясын, сөз өнері ... ... ... білеміз. А.Байтұрсынов бұл күрделі еңбегімен қазақ
сөз өнерін жоғары басқышка көтеріп және ұлттық мектеп пен ана тілі ... ... ... ... ... ... партия қызметкерлері де әділ баға ... "А. ... ... халқына тегін, ерінбей қызмет етті. Ол
тас үй қалады. Ахметтің қалаған ... ... пен ... ...... Біз әке ... ... керек". С.Сейфуллин: "Ол қазақты
бай мён кедейге бөлген жоқ. Қазақ ұлты үшін ол ... ... ... тек ... жақсы көреді, оны бай, кедей деп бөлмейді, ... ... ... ... тілін барлық қоспалардан тазалап,
оның құрылуы үшін ерінбей еңбек етті, ... ... ... ... ... үшін ... жазды, ұлттық мектепті құрды, ұлттық
мәдениеттің негізін салушы болды " ... ... ... ... ... ... цензура
салынғанмен, олар А. Байтұрсыновтың қазақ халқына сіңірген еңбегін ... ... осы ... ... кудалаумен қатар,
Қазақстандағы зиялы ... ... ... ... ... ... Орталық Комитетінің төртінші жиылысындағы И.В.Сталиннің зиялыларды,
олардың ішінде "оңшылдар" мен "солшылдар" туралы көрсетуі ... ... ... республикалардағы зиялы қауым өкілдеріне қырын қарауды
бастады /56,32/. ... ... ... А. ... ... ... ... ығыстырылуы, оның басқа пікірлестерін ... ... ... таза ... жұмыстарға, кітап жазу
істеріне итеру процестері. Бірақ Кеңес өкіметі оларды мүлдем алып ... емес еді. ... ... ... ағарту саласын ұлттық демократиялық
зиялы қауымсыз дамыта алмаушы еді. А. ... ... ... ... жалғастыра берді. Академиялық Орталықтың
республикадағы ғылымның ... ... ... ... ... ... республикадағы ғылыми өмір, ғылыми- техникалық білім беру
және әлеуметтік тәрбиелеу мәселелері ... ... ... ... ... ... мүшелері мен жоғары оқу орны профессорларын
тағайындау және бекіту құқығы кірді /133,46/, Комиссариат ... ... ... ... ... Орталықтың қызметін де
көрсетті. 1923 жылы ... ... ... ... ... М. Жолдыбаев, Е. Омаров, А. Байтұрсыновтар ... ... ... Коллегиясының қазақ тіліндегі
оқулыктарды құрастыру үшін қазақ әдеби қызметкерлерін жұмысқа тарту туралы
қаулысын күн ... ... ... ... ... ... ... оқулықтар құрастырғысы келетін адамдармен келісім шарттар
жасап, ... жазу ... ... әдеби қызметкерлерді басқа
қызметтерінен босатуға шаралар қолдануды ... ... , ... ... ... ... ... оларды жауапты қызметкерлермен бірдей
пакепен қамтамасыз етуді қойды/138/. А.Байтұрсыновтың бұл мәселені қоюынан
қазақ зиялыларын Академиялық Орталыққа да ... ... ... ... ... еді. РКП/б/ Облыстық Комитетінің Президиумының ... ... ... қарап отырсақ, Кеңес өкіметінің партияда жоқ
зиялыларға қарсы күрес механизмінің ақырындап ... куә ... ... 15 ... ... ... Комитетінің Президиумының
мәжілісінде Комиссариаттар Коллегиясы туралы сөз болып, С.Мендешев ... ... жер ... Комиссариатына ауыстыру керек деп шешті.
Себебі К.Тоқтыбаев идеологиялық ... ... ... жоқ
қызметкерлердің әсеріне тез беріледі. С.Меңдешевті ... ... ... ... ... ... ... ұят деп есептеді
/139/. Талқылау қазақ зиялылары арасында ... ... ... ... әр ... ... калыптастырды. Комиссариат қорының
материалдарын қарап отырсақ, ... ... ... ... ағарту
саласының өркендеуіне зор үлес қосқан қазақ зиялыларының бірі ... ... ... бұл ... ... ... ... Залиев, Сабандықов, Токжігітовтер сайланып, К.Тоқтыбаев шет қалды.
К.Тоқтыбаев секілді Комиссариатта үлкен роль ... ... ... асыруға көмектескен зиялы қауым өкілдерінің Комиссариат қызметінен
шеттетіле бастауы ағарту ісінің дамуына өз қиыншылығын тудырмай ... ... ... деп ... бұл ... ... 1922 жылы 16 қазанда РКП/б/ Облыстық ... ... ... ... ... зиялылардың бірі А.Кенжин туралы
мәселенің қаралуы. Мәжілісте жарыссөзге шыққандардың пікірлері әр ... ... ... ... өкіметі әлі толық бір пікірге келмеген ... ... ... зиялыларының ішінде де ... ... еді. ... ... ... ... талқылауды
өткізуге материалдар жетіспеушілігінен күн тәртібінен алып тастау керек деп
шешті. ... өзі ... ... ... ... ... ... болды.
Мәжіліске қатысушы Ә.Жангеддин А.Кенжиннің "алашордашыл" екендігін енді
ғана естіп отырғанын ... ... бұл ... ... ... кейін А.Кенжин ХАК-ынан басқа қызметке ауысты /127,145/. ХАК-ында
басталған тазалау бірте-бірте қарқын ала бастады. 1925 жылы 20 ... ... ... Бюро ... ... ... тазалау
жөнінде мәселе күн тәртібіне ашық қойылды. Әрине, бұл ... ... ... ... ... ... ақ гвардияшылдардан тазалау деп
айтылды /140/. ... ... бұл ... ... ... кудалаудың
бастамасы, ресми түрде қолға алынуы.
Ресей тарихшысы В.А.Куманов мәселені былай көрсетті, XX ғасырдың екінші он
жылдығы ... ... ... ... ... байланысты лениндік
концепцияға көптеген қарама-кайшылықгар әкелді: ... ... ... ... әміршіл-әкімшіл бюрократиялық кұрылымның
орнығуынан отандық зиялылардың ... ...... ... ... әдеби, ағарту және өнер сферасындагы жеке пікірлеріне
белсенді ... ... ... бастады /42,28/. Қазақстандағы Кеңес өкіметі
бұндай рухани шабуылды алдымен қазақ зиялыларының ең көп қызмет ... ... ... ... ... ... ... Өлкелік Кокитетінің жауапты
хатшысы Ф.И.Голощекиннің өзі де ұлттық қазақ зиялыларының ... ... ... ... ... қарсы шығып, олардың идеологиялық әсері бар
екенін көрсеткен еді /90,19/. Сондықтан бүкіл тағайындау ... ... олар ... ... ымен ... танысып отырды.
1924 жылы 3 наурызда РКП(б) Облыстық ... ... ... ... ... тындалып, өлкелік бюджеттен
ағарту қажеттілігіне жалпы соманың 50 пайызы бөлінуі қажет деп шешілді. ... ... ... Комиссары етіп Темірбековты сайлады. Темірбековтың
Комиссариаттағы қызметі 1924 жылғы 8 ... ... ... Комитетінің
Президиумының мәжілісіндегі сауатсыздықгы жою ... ... ... ... ... ... ... ашылды. Баяндамадағы сауатсыздықты жою мәселесінің басты
рольге қойылуы Кеңес өкіметінің Қазан төңкерісінің он ... ... ... ... ... ... ... шықты. Бірақ Комиссардың орынбасары
Темірбеков көрсетілген ... ... ... ... ... ҚАКСР-ды
қазынасының әлсіздігінен мүмкін еместігін ... ... ... 50 пайыз қана жоюға мүмкіншілік бар деп көрсетті /139, 95/.
Тарихшы Х.Әбжановтың пікірінше, 1926 ... ... ... бойынша,
республика халқының 25 пайызы сауатты екен /109/. ... ... ... ... ұрандатуы сарынымен айтылған пікірі деп
қабылдаймыз. Осы ... ... ... айта ... ... ... ... негізгі мақсаты балаларды ... ... және ... ... ... ету екенін
көрсетті /138, 95/.
1924 жылы ... ... ... ... дәрежеде жүргізілгенін 13
маусымдағы РКП/б/ Облыстық Комитетінің Президиумының мәжілісінде ... беру ... ... ... ... ... ... Қарарда оқу
ісінің материалдық базасын күшейтуді және жергілікті бюджеттен халыққа
білім беру қажеттілігіне ... бөлу ... ... ағарту саласының
нашарлағанын айтып өтті. Сондықтан, сессия губерниялық атқару комитеттеріне
халыққа ... беру ... өте ... ... аударуды тапсырды. Сонымен қатар
қарарда ағарту қызметкерлерінің жалақысы ... ... ... ... көрсетіп, шара қолдану мақсатында
губерниялық органдарға көптеген тапсырмалар ... ... ... ... ... орындалмай жатқандығын көрсетті /138,6/. ... ... ... ... ... ... оқу ісін күшейтуге
ешкандай үлес қоса ... ... ... ... ... қаржы бөлу қажеттігі туындағанын көрсетуінен білеміз. Осы ... ... ... ... ... ... ... қызметіне 1924 жылы
19 мамырдағы РКП/б/ Қазақ Өлкелік Комитетінің хатшысы О.Жандосов қол ... ... ... ... ... ... ... екі жылдай
еңбек еткендігін, бұл уақытта Комиссариат қызметінде кейбір ... ... ... бұл ... ... қызметінен
болды деп айтуға болмайтындығын, ол жұмыста қатты инициатива танытпағанын
айтты. Оның қызмет ... ... ... ... мен ... ... ... болды, сондықтан Залиевті болашақта кішірейтілген көлемдегі кеңес
жұмысына пайдалану керек деп шешілді /141/.
Комиссариат өміріндегі ... ... 1925 ... 13 ... ... ... ... мәжілісінде С.Сәдуақасовтың Халық Ағарту
Комиссары болып бекуімен басталды /141,14/- ... ... ... ... ... ... ... Киселевтар
енді. С.Сәдуақасов келген бойда облыстардағы халық білім беру ... ... ... ... ... ... ең ... - мектеп ісі болды. Мектеп ісінің дамуы бүкіл ... ... әсер ... жылы 2 ... ... мектеп ісі туралы ХКК-нің мәжілісінде
баяндама жасады. Ол ХКК-і жанында Орталық мектеп кұрылысының ... ... ... ... ... құрылысы Комитетінің кұрамына
Н.Нүрмақов, ... ... ... Комиссариатынан - Анненков, Сауда
Халық Комиссариатынан - ... Жер ... ... - ... ... ... қаулысына енгізген жетістігі - мектеп
құрылысына материалдық жағдай жасауға қол ... ... ... ... ... ... мәжілістерінде жиі
қарап отырды. Біз Комиссар С.Сәдуақасовты Қазақстандағы мектеп құрылысын
мемлекеттік ... ... ... тұрып кетуіне ат салысқан қазақ
зиялыларының ... ... деп ... айта ... Ал Қазақстандағы екі
және төрт жылдық мектептердің" дамуына ... ... ... орын алып ... Ал ... ... орталық қауыл мектеп
құрылысы Комитетінің мәжілісінің материалдарынан көріп- білгеніміздей,
Қазақстандағы ... ... түрі ... мәселе қаралған кезде, екі және
төрт жылдық мектептер үшін үй салу ... ... ... дамуы С.Сәдуақасовтың жеке ойлап табуы емес, қоғамдағы ішкі-
сыртқы факторлардан туындаған жағдай деп ... ... ... ... оқу ... ... ... тындап, танысып отырды. С.Сәдуақасов қызмет еткен түста
Комиссариаттьщ ... ... ... мәжілісінде шешілуін тоқтатты.
Мәжілістерді кешенді түрде қарау кезінде іс жүргізу құжаттарының ... ... ... ... осы ... бастап әлеуметтік-экономикалық
мәселелер баяндамалық хаттар, қаулылар, съезд материалдары ... ... ... ... ... ... ... оргаидары колдарына ала
бастады. Біріншіден, кеңес, ... ... ... ... ... тың ... ... екіншіден, ағарту саласына кеңес құрылысының
екпінді бөлігі ретінде үлкен мән ... ... ... ... республика басшылығына Ф.И.Голощекиннің келуімен байланыстырады.
Негізінен осы уақытта басталған Комиссариатты жиі-жиі тексеру ... ... ... ... яғни ... ... көпшілік арасында
халком және редактор С.Сәдуақасов туралы жағымсыз пікір туғызуды көздегенін
байқау қиын емес /54,81/.
ХАК-ында болған ... ... ... ... ашу үшін БКП(б) Өлкелік
Комитетінің хаттамаларына талдау жүргіземіз.
1926 жылдың 20 қаңтарында ... ... ... Бюро ... Ежов, Киселев, Боярский, Н.Нұрмақов, О.Исаевтар қатысып, күн
тәртібінде ХАК-ын тексеру жұмысын қойды. Комиссариаттың ... ... ... жағдайы, Комиссариаттың қазынасы және ... ... ... ... әдістері, мектепті оқулықтармен, оқу
кұралдарымен, бағдарламалармен қамтамасыз ету т.б. /143/.
Мәжілісте Комиссариат жұмысықың үлкен мәселе болып ... ... ... ... көрнекті өкілдерінің жинақталуында, олардың бірлесіп
қызмет етуінде. Тексеріс жүргізгеннен ... ... ... ... оған ... бола ... Орталық аппараттың жағдайы ... ... ... ... ... жалпы
қанағаттанарлық деп баға беріліп, кейбір ... жоқ ... ... өз жұмысына сай. келмейтіндіктен ауыстыру керектігі, сонымен қатар
қызметкерлерді пайдалану жолында ... ... ... ... және ... ... қарай бөлу туралы мәселені қайта
қарауды ұсынды. Кейбір қызметкерлердің арасында, деп көрсетті ... ... ... ... ... келіспеушілік, тіпті
жұмыста кері әсер ететін қызметтік бағынбаушылық орын алды. ... ... ... ... арасындағы көрінген
алауыздықты жоюға барлық шараларды қолдану ұсунылды.
Келесі мәселе — Коллегия ... ... ... Бұл ... ... ... ... сондай-ақ, кейбір құрылымдық
бөлімдердің арасында байланыс болмағаны көрсетілді. Оған себеп Комиссар ... ... ... ... деп ... Академиялық
Орталық пен ХАК-ының 1 функциональды бөлімдерінің арасында байланыс ... ... ХАК ... ... ... ... нақты тәртіптің болмауы әсер етті делінді /143, 69/.
Тексерудің мақсаты- зиялылардың қызметін ... ... ... ... ... ашу. Жиі-жиі басшылық аппаратты
сынға алу зиялылардың еңбегін жоққа шығару еді. ... ... ... ондағы әдістік қызметке арнайы ... ... ... ... зиялыларының шоғырлануынан туындады.
Ф.И.Голощекиннің Қазақстандағы ең ... ... ... - қазақ зиялыларының қызметін тексеру. Зиялылар көп Комиссариаттың
кезден таса қалуы мүмкін емес. ... ... ... ... ... ... ... зиялылары мәселесіне тоқталды
/90,19/. Сондықтан жоғарыдағы деректі қарау кезінде, оның Ф.И.Голощекин
бастаған өкіметтің ... ... ... ... тек ... ... - іс жүзінде тек ... ... ... ... ... жұмысының жоғарғы жақтың бастауымен ... ... ... көреміз. Тексеру кезінде ерекше қаралған мәселе Комиссариаттың
мектептерді ... оқу ... ... жөніндегі қызметі болды.
Мұнда ... ... ... 10 пайызы ғана қамтамасыз
етілгендігі, оқулықтарға қажеттілік 200.000 дананы ... ... ... қазақ мектептері үшін идеологиялық ... және ... ... ... ... ... оқулықтардың
жоқтығы орталық басылым беттерінен де, ... ... ... де ... деп кінә ... /134,69/.1
926 жылғы 17 және 24-ақпанда ... Бюро ... ... ... ... ... брйынша баяндама жасаған жұмысшы-
шаруа инспекциясы Комиссариатының өкілі Смирягиннің қозғаған ... ... ... мазмұны еді. Ол қазақ мектептеріндегі оқулықтардың
идеологиялық ... ... ... ... ... ... әліппесінің талапқа сай еместігін айтты /54,83/.
Оқулықтардың идеологиялық тұрғыдан дұрыс жазылуына тоқталуды партияда жоқ
қазақ зиялыларының жазған ... ... ... және зиялыларға қарсы
қудалаудың басты рычагы деп қарауға болады. Себебі ... ... ... ... ... БКП /б/ Қазақ Өлкелік Комитетінің
Секретариатының мәжілістерінде қаралып отырылды.
Соның бірі 1927 жылы 14 мамырда мәжілісте ... ... ... ... Кітаптардың ішінде А.Байтұрсыновтың "Балалар әліппесі",
М.Жолдыбаевтың және Т.Шонановтың "Оқу ... ... ... ... "Жаратылыстануы", Ж.Күдериннің "Ботаникасы", Х.Досмүқамбетовтың
"Зоологиясы", Е.Омаровтың "Геометриясы", Х.Досмүқамбетовтың "Анатомия ... ... ... ... ... әдебиетінің
тарихы" және көптеген басқа кітаптар бар /144/. Кітап ... - ... ... Сондықтан кітаптар цензураға ұшырай бастады. 1927
жылы 13 шілдедегі ... ... ... ... ... ... ... редакциялану тәртібі" туралы мәселе қаралды. Мәселенің
күн тәртібіне қойылуының негізгі мақсаты — ... ... ... ... ету үшін ... ХАК-ының қызметкерлері шығарған
оқулықтарға цензура басталып ... Оны ... ... ... ... осы ... 14 және 22-мамырдағы шешіміне байланысты
Т.Шонанов пен А. ... "3 және 4 оқу ... ... ... беру ... ... осы ... қарауы дәлелдейді.
Кітапқа рұқсат берілді, бірақ Қ.Тоқтыбаевқа басылымға нақты кіріспе беріп,
хрестоматиядан кеңестік тәрбиелеу тәртібіне сай ... ... ... ... ... Алаш азаматтарына кудалау басталған
түста кеңес қызметіндегі бір топ ... ... ... ... ... ... ... оқулықтардың шығарылу дәрежесіне назар аудара
бастады. Осы уақытқа дейін оқулықтарды ... Алаш ... ... ... бар ... кітаптарды идеологиялық тұрғыдан
тексеруге жұмсады. БКП/б/ Қазақ Өлкелік Комитетінің үгіт-насихат ... ... осы ... Бұнда бөлім мәжілістерінде ... ... жиі ... ... ... ... ... туралы. Мәжілісте қабылданған қаулыны қарар болсақ, әліппе шығару
мәселесіне қажетті шараларды күшейткенін көреміз : ... ... ... ... ... сай келуі, екіншіден, идеологиялық
.жағынан дұрыс болуы, үшіншіден, саяси сауаттылық элементтерінің ... ... ... ... саяси қыспақ күшейтілді. ... ... ... ... орталығы конкурсқа тек
қана Малабаевтың "Америкалық әдіс бойынша ... атты ... ... мәлімдеді. Ғылыми- әдістемелік Кеңестің төрағасы М.Жолдыбаев ХАК-ы
оның орнына А.Байтұрсыновтың американдық және дыбыстық әдістерге сүйеніп
оқуга ... ... ... шығаратынын айтты. Біріншіден, қаржыны
үнемдеуден, еісіншіден, қазақ мұғалімдері арасында ... ... ... ... ... ... М. ... әліппесінің А.Байтұрсыновтан айырмашылығы аз, бір
ғана айырмашылық, А.Байтұрсынов әліппесі өлкелік тұрмыстық материалдарды,
ал ... ... ... ... ... қатар, материалдарды іріктеуде
әдеби және ғылыми жіктеу жағынан А. Байтұрсынов Малабаевтан жоғары ... ... ... жоқ зиялыларға қысым жасауға Комиссариатта
қызмет еткен ... ... ... оларға көмек беру жолында өкімет
шешімдеріне де қарсы тұрғандарын көрсетті. Ал А. ... ... ... өтпеуі, әрине, онда саяси коммунистік идеологияның
болмауынан. ... сол ... ... оқытылып келген әліппенің жүзеге
аспай ... ... ... ... ... ... да оқу құралдары жетіспей
жаткан кезде кітап шығаруға ... ... емес ... белгілі.
Оқулықтар мәселесі осы жылдарда үлкен де күрделі құбылысқа айналды.
ХАК-ының "ерекше қүпия" деген белгі соғылған ... ... ... ... ... маңызды мағлұматтарға кезігеміз.
БКП/б/ Қазақ Өлкелік Комитетінің 1927 жылғы 2 наурыздағы ... ... ... ... ... ... ... арызы күн
тәртібіне қойылған. Қаулыда Бюро карарында ... ... ... ... жұмыс жүргізілмеуі тек объективті жағдайлардан ғана емес,
С.Сәдуақадсовтың ... ... ... ... ... ... оны ... босатуға мәжбүр болды деп көрсетті /146/. Хаттамадағы
айыптау С.Сәдуақасовтың орталық партия, кеңес ... ... және оған ... ... ... ... ... Комиссариатта істеген қызметін ... ... ... ... пен Ф.Голощекин арасындағы
пікірталас былайша туындаған : "Одақ Көлемінде ... ... соң ... ... жоқ ... ... қарау, оларды
белсенді қызметтен ығыстыру науқаны ... ... ... ... партияда жоқ алаштық интеллигенция өкілдерін қамқорлығына алды,
қызмет ... Оның бұл ... ... ... ... ... ... топ тарапынан алашордашылдықтың, ұлтшылдықтың ... ... ал ... өзі болса алашордашылдардың советтік
және партиялық аппараттағы өкілі қатарына жатқызылды" /54,81/. Алайда
С.Сәдуақасов ... ... ... ... тоқтамады. БКП/б/ Қазақ
Өлкелік Комитетінің мәжілістерінде С.Сәдуақасов мәселесі жиі қаралып
отырылды.
Ал осы жылы 9 ... ... ... ... Комитетінің Бюросы мәжілісінде
С.Сәдуақасовты республика мекемелеріндегі кызметтерінен босатып, ауыл
мектептері үшін керекті ... мен ... ... ... Ал 19 наурызда ХАК-ына С.Сәдуақасовты ғылыми қызметкер етіп
қабылдау ұсынылды /146,164/. 247 мамырдағы БКП/б/ ... ... ... мәжілісінде С.Сәдуақасовқа мынадай кітаптар жазу тапсырылды
:
-тап күресінің хрестоматиясы /оқу кұралы, компеляция/;
-мәдени жорықтағы ауыл ... ... ... коммунисінің
кітапханасынан/;
-ауылдағы кооперация;
-Қазақстанның экономикалық географиясы /партия мектептері, ... ... ... осы оқу ... ... ... ... /бас ғылыми кеңес бағдарламасы негізінде
мұғалімдер үшін түсіндірме әдістемелік жазба мен ауыл ... ... ... үшін ... ... "ауыл коммунистерінің кітапханасына" редакция
жүргізетін ... ... ... ... ... жазуды тапсыру әдейі істеліп отырғандығы кітаптардың тақырыбынан-
ақ көрініп тұр. Бұл кітаптарды жазу ісі ... ... ... ... оның ... ... екенін тексеру үшін ұсынып отырған үлкен
сыны еді. С.Сәдуақасовтың белгіленген мерзімде кітаптарды жазбауы және оның
Қазақстан ... ... ... ... коммунистік идеологияны
дәріптейтін кітаптармен ... ... ашық ... 1927 жылғы 18
мамырдағы ... ... ... ... Бюро ... ... Қаулыда С.Сәдуақасовтың тапсырманы уақытылы орындамауы осы уақытқа
дейін Москва қаласында жүруінен деп көрсетілді. Сондықтан оған ... ... ... ... жұмысты рорындау үшін Қызылордаға тез
арада келуін тапсырылды /147/. 26 ... ... ... ... тапсырмасын орындамағанымен қоймай, БКП/б/ ... ... өзін ... Академияға оқуға түсу туралы ... ... ... ... С.Сәдуақасовтың бұл ісі Қазақ |өлкелік
Комитеті Бюросының өкімін және Өлкелік Комитеттің оқулықтар және кітапшалар
құрастыру туралы тапсырмасын жоққа ... деп ... оның ... ... ... ... ... Өлкелік Комитет қарсы шықты
/147,243/. С.Сәдуақасовтың БКП/б/ Өлкелік Комитетінің ... ... ... оның ... ... ... және ... қазақ ауылдарындағы саясатын қолдай алмайтындығын анықгап берді.
Ал ... ... ... ... ... ... ХАК-ынан талантты
Комиссарды куып шығуға мүмкіндік ... ... ... ... ... ... күпия" деген
атпен берілген мәжілістерінде С.Сәдуакасовқа қарсы ... ... ... бірі 1928 ... 23 ... ... "Сәдуақадсовшылдыққа қарсы"
жинағын бекіту болды /148/. Бұл ... ... ... ... партия ұйымдарының кең түрде атсалысуын білдіретін. ... ... ... мәжілістерінде қазақ зиялыларының
кітаптарын шығарып отырды. Себебі онда ... ... тобы ... ... ... Т.Шонанов, Ә.Сыдықов, М.Жоддыбаевтар қызмет етті.
Бұлардың қолдауымен 1929 жылы 6 каңтардағы ... ... ... ... ... орыс ... үшін ... тілі
оқулықтары шығарылды /149/. Бірақ бұл бірлі-жарым оқиға еді, кезқарас сол
күйінде қала берді. Осылайша, ХАК-ында ... ашық ... ие ... ... 1930 жылдарға өту кезеңі республикада жоғары оқу
орындарының ... есте ... ... ... ... ... ... сөз қозғала бастады. Ағарту ... ... ... ХАК-ында бұл мәселе қызу қолдау тауып,
мәжілістердің күн ... ... ... ... ... ... Университетінің ашылуының алғышарттары жиі көтеріліп
отырды. Кеңес тарихнамасында Қазақ ... ... кең ... ... ... саясат үстемдік етуінен ХАК-ында
қызмет еткен зиялылар назардан тыс ... ... ... ... ... көптеген тың деректерге ... Қор ... ... зор үлес ... зиялылардың еңбегін кең түрде ашады.
Жоғары оқу орнын ашу идеясы 1925 ... ... ... ... ... ... ... кейінге ысырыла берді.
Қазақстанда Университет ашу мәселесі 1925 жылы 4 тамызда ... ... ... Қазақ Республикасында жоғары оқу орны 5-7 жылдан соң
ашылуы мүмкін деп ... /22,43/. Осы ... ... ... ... ... отырсақ, Университет ашылу мәселесі қарала бастаған.
Комиссариат педагогикалық кадрларға сұраныс көп болғандықтан, 1925 ... ... ... ... ... педагогикалық институты деп қайта
құрды /22,43/. ... ... ... ... ... ... ... оқу орны болды. Институттың Ташкент қаласында ашылуы, оның
мәдени орталық және қазақ зиялыларының көп шоғырланған жері ... 1926 жылы 2 ... ... ... ... ... ... Қазақ педагогикалық институты етіп қайта кұруға қаулы
қабылдап, оны ... оқу ... ... ... ... мен ... ... /22,43/. Осы жылдың 28 маусымында РСФСР Мемлекеттік
Жоспарлау ... ... ... мәжілісінде
Қазақстаннан өкіл болып С.Сәдуақасов қатысып, Қазақстан педагогикалық
институтының Педагогикалық жоғары оқу орны ... ... ... ... ... ... туралы тыңдалды. Алайда қаулы қабылданған
кезде бұл мәселені қабылдамай тастады. Оның ... 1927-28 оқу ... ... ... Институтында немесе Саратов Университетінің
педагогикалық факультетінде Қазақ ... ... құру ... ... үсынды. Алайда қаулыға қарамастан ... ... ... өз ... ... ... ... ендігі мақсаты Қазақ Мемлекеттік Университетін ашу ... ... 18, ... Қазақ Педагогикалық институтының басқармасында
мәжіліс болып, оған зиялылардан ... ... ... ... ... ... ... Ә.Ермеков катысты. Халық Ағарту Комиссарының ... ... ... ... Қазақ Мемлекеттік
Университеті етіп қайта құру ... ... ... ... ... ... ... айналдыру қабылданып, оның
материалдық жағдайын көтерумен қатар оқу орнын Қазақстанның өз ... ... ... ... 17 ... ... ... мәжілісіне көптеген
зиялылар қатысып, ҚАКСР-інде Қазақ Мемлекеттік Университетін құру ... ... ... ... ... ... ... ашылу кажеттілігі туған табиғи-тарихи және
экономикалық ... ... ... ... Қазақстанның нақты астанасы
болмағандықтан, жоғары оқу ... ашу ... емес деп ... ... ... «Бірақ бұл аргумент қазір күшін жойды, ... ... ... ... жарыссөзге шығушы Т.Жүргенов Орталық
Азия Мемлекеттік Университеті ауыл қажеттігін өтей ... және ... ... ... аз, ... балаларын ана тілінде оқыту тек
мектептерде ғана ... ... оқу ... да ... ашып ... өз ... Қазақстанда Университет ашылуына ғылыми дайындалған
мамандар жетісетіндігін, сондықтан Университет ашылуына ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанда Университет ашылуына
қажетті барлық жағдайлар туып және зиялылар бұл идеяны ... ... ... ... ... болсақ, онда Қазақ Мемлекеттік
Университетінің ашылуына бірнеше кажеттілік туындағаньш көреміз ... ... ... ... кең ... ... медициналық
персоналдың болмауынан және емдеу орнының жоқтығынан қазақтар арасында
аурулардың таралуы;
б) халық ... ... ... ... мамандарының
ғылыми дайындығының болмауы, зоотехниктер, агрономдар, ... ... ... ... ... және ... болмауы;
г) ғылыми терминологияның жасалмауы;
д) ғылымды қазақ тілінде дамыта алмау;
Осы себептерден ХАК-ы 1927-28 оқу жылынан Қазақ Мемлекеттік Университетін
құрамында педагогикалық, ауылшаруашылық, ... ... ... ... ... орай ... жиі-жиі шығып, ондағы
факультеттер ... ... 1928 ... 10 ... ХКК-інің қаулысында
былай көрсетілді: "РСФСР ХКК-інің қаулысына сай 1928 ... 1 ... ... ... ұш ... ... физика-математикалық,
жаратылыстану және лингвистикалық-әдеби" /27,33/. Университет ашылуының
негізгі себебі педагогикалық кадрларға өсіп келе ... ... ... ... ... мән ... оған ... бастады. Басқа факультеттердің ашылу мүмкіндігі болмады, себебі
кадрлар мен ... ... ... ... ... 1930-31 оқу жылында
Университетті Қазақ Педагогикалық институты етіп қайта құрды. Университет
ашылуына әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... орын алуы ... ... ағарту жүйелерінің кең қарқынмен дамып, өрістеуі;
-барлық салалардағы арнаулы мамандардың жетіспеушілігінен ... ... ... деген энтузиазмның кең орын алуы;
-қазақ зиялыларының ұлттық мәдениет пен өркениетті дамытуға ... ... ... ... ... жігерлі Комиссар
С.Сәдуақасов тұрса, оның ашылуын ... ... ... ... өкілі О.Жандосов жалғастырып әкетті. Ораз ... ... ... ... ... ... шешудегі белсенді
рольді атқарды. Университеттің 1928 жылы жұмысқа ... сол жылы ... ... ... шешілді. Бұл мәжіліске О.Жандосов,
Баруличев, Оликов, Құдабаев және ... ... ... Х.Досмұқамбетовтар қатысты. Мәжілісте ... ... 1928 жылы 1 ... ... іске ... ... ... жылғы 1 шілдедегі Комиссариат Коллегиясы О.Жандосов төрағалық етіп,
Қазақ педагогикалық ... ... ... ... Мемлекеттік
Университетіне жұмысқа шақыру туралы мәселе күн тәртібіне қойылды. Қаулыда
Қазақ педагогикалық институтынан ... ... ... Орта Азия Мемлекеттік Университетінен Кун мен
Смирновты шақыру ұйғарылды /150,20/. Бұл ... ... ... ... ... келген зиялыларға қудалаудың күшейгенін ескерсек, ... ... ... ... ... жүрген Алаш партиясының
лидерлері А.Байтұрсынов, Ә.Ермеков, ... ... ... ... ... ... шын ... Комиссар
О.Жандосовтың арқасында жүзеге асты.
Сонымен қатар, Коллегия мәжілісінде Университетті ... ... ... ... ... ... ... Комиссиясының
құрамына: О.Жандосов, С.Асфандияров, Ә.Байділдин, ... ... ... ... ... ... бөліну болмады. Коллегия мәжілістерінде Университет жайы да
қаралды. 1928 жылдың 31 ... ... ... ... ... ... ... жасау мақсатында оқуға түсу бағдарламаларын
қайта қарау үшін ... ... ... ... О.Жандосов, Баруличев
және С.Асфандияровтар енді /150,89/. Қазақ Мемлекеттік ... ... ... ... ... болды. Қазақ зиялыларының
алдында қазақ ... ... ... ... ... туған еді. Олар,
біріншіден, қазақ мектептерінің ақсауы, екіншіден, ... ... ... ... ... ... болмауы,
үшіншіден, ауылдағы әлеуметтік-экономикалық қиын жағдайлардан туындаған
мәселелер. Осы ... ... ... үсынуымен М.Әуезовті Ташкент
Қазақ Ағарту институтына оқытушы етіп тағайындау және Орта ... ... ... ... ... ... ... ие болды /150,89/. Қазақ Мемлекеттік Университетінің ашылуы туралы
шешім ... ... ... 15 ... ... материалдық
және экономикалық мәселелер шешілді /151/.
Университет ашудағы Кеңес өкіметінің негізгі ... ... ... ... болды. Бұны 1929 жылғы БКП/б/ Қазақ
Өлкелік Комитетінің "Қазақстан ... ... ... ... ... агроном, педагогикалық кадрларды ... ... ... ауылшаруашылығындағы дәрежесін көтермей тұрып,
біз халық шаруашылығын қалпына келтіре алмаймыз. Бізге халық шаруашылығының
нағыз ... ... ... ... ... және ... шешімдерімізді социалистік құрылыстың барлық
салаларында ... ... ... ... ... ... ... жеңе алатын кадрлар даярлау керек" /27,35/. Алайда Қазақ
Мемлекеттік Университетін ... ... ... ... ... ... орын ... деп айта алмаймыз. ХАК-ының ... ... ... ... ... ... ... демократияшыл
қазақ зиялыларының қолында болды. Олар ... ... ... қүю үшін емес, өркениетке жететін демократиялық жол ... ... ... сара жол ... ... талдауда көптеген субьективизм факторлары орын ... ... ... ... ... Бұл ... ... ролі ашылмады. ҚазМУ-дың ұйымдастыру ... ... ... онда ... С. ... қатар
Х.Досмүқамбетовтың да ролі ... ... ... ... ... осы Университет профессоры А. Байтұрсынов та
қатысып отырды. Мәжілістерден Х.Досмүхамбетовтың Университет шаруашылығына
араласып отырғанын байқаймыз /152/. ... ... ... көп
жұмыс істей алмаған. Бүған себеп ОГПУ Әскери ... ... ... ХАК-ына келіп түскен "ерекше құпия" белгісі бар бүйрықга ҚазМУ.
профессоры Х.Досмүқамбетов Қылмыстық ... ... ... ... ... ... ... делінді /153/. Бүйрықтың
негізінде Х.Досмүқамбетов жұмыстан шығарылды. ... ... ... ... жүрсе, енді жоғары жақтың ... ... ... шығарыла бастады. Қазақ зиялыларының Комиссариаттағы шоғырланған
жері — Ғылыми-Әдістемелік Кеңес болды. ... ... ... жұмысы — оқулықтардың жағдайы шешілді. 1929 жылы ... ... ... І.Қабылов, Т. Шонанов, Ә. Сьщықов, О. Жандосов, Ж.
Аймауытов, ... ... М. ... ... 1928-29 оқу ... ... құрастырылуы мен қайта басылуына қаулы қабылдады.
Олар: балаларға ... ... - ... ... және ...
Иванов, II басқыш ... ... ... ... үшін оқу кітабы ретінде әдеби хрестоматия - ... ... ... әдебиетінің тарихының очерктері — ... ... ... ... ... ... ... - Ж.Күдерин, қазақ халқының тарихы - ... ... ... ... ... ... ... саны азая
бастаған. Осы мәжілісте бекітілген ... ... ... ... ... ... төрағасы -
І.Қабылов, мүшелері - Брихничев, Глазов, ... ... ... ... комитеттің үгіт-насихат бөлімінен өкіл болып
Мартыненко, әдістемелік ғылыми кеңес қызметкерлері Т.Шонанов, Ә.Сыдықов,
Қ.Жұбанов, ҚАрифановтар болды. ... үш ... ... ... ... - ... ... О.Жандосов,
Брихничев,Есова, Нұрмағамбетова, Ғ. Мұстафин.
2.Тіл және әдебиет секциясы. Төраға - М.Жолдыбаев. мүшелері -І.Кабылов,
Тоқжігітов, ... ... ... ... ... ... Төраға - Т.Шонанов, мүшелері -Ф.Оликов
/148,55/.
Жаңа алфавиттің жүзеге асуы ХАК-ында шешілмей, жоғары партия және ... ... ... ... ... терминологиялық мәселелер
тікелей Комиссариат міндетіне берілді. Комиссариаттың 1929 ... ... ... ... ... ... ... -,
М.Жолдыбаев, мүшелері - ... ... ... ... ... ... ... кірді /148,78/. Деректерді
карап отырсақ, 1929 жыл Комиссариаттағы қазақ зиялыларының жаңа құрамымен
толығып, ... ... ... болды. Бұрынғы Алаш лидерлерінің
қудалауға ұшырауына ... ... жаңа ... ... ... да, өкімет органдарында қызмет ... ... ... ... ... осы зиялылардың қолымен, солардың басқаруымен
жүзеге асар еді. ... ... ... ... ... құралдары оқулықтар мен оқу құралдары болды.
1929 жылы 9 қаңтарда Ғылыми-Әдістемелік Кеңестің ... ... ... ... ... ... ... бекітілді. Олар Алмағамбетов., Б.Малдыбаев,
Ә.Сыдықов, І.Қабылов, Т.Шонанов, Қ.Жұбанов, Ж.Аймауытов және т.б. ... ... ... ... ... ... /148,88/. Ол бұрынғыдай Ғылыми-
Әдістемелік Кеңесте емес, көптеген мемлекеттік мекемелер ... ... ... 1929 жылғы 9 ақпандағы Ғылыми-Әдістемелік Кеңес пен ... ... ... ... ... оқулықтар және оларға
берілген пікірлер туралы ... ... ... ... ... кейбірін кабылдамады. Себебі идеологияландыру ... ... ... ... ал ... Комиссариаттың бүкіл оқулықтарын
арнайы редакциямен және цензурамен шығару үшін ... ... ... ... ... бүкіл оқулықтар мен оқу бағдарламаларын кайта жасау
тенденциясы кең орын ... Бұл ... ... ... құрылымының
күшеюі және ағарту саласын "жаппай тазарту" реформасының басталуы еді. 1932
жылы 20 қаңтарда мәжілісте оқулықтар ... ... ... ... Орталық Комитет пен Өлкелік партия комитетінің "Бастауыш және
орта мектептер туралы" ... ... ... жаңа ... ... жасалуын мәжілісте мектептерде ескі бағдарламамен
жасалынған оқулықтарды пайдалануды жүзеге ... үшін ... ... ... ... бастауыш мектептерді оқулықтармен қамту
мақсатында қаулы шығарды:
1.жаңа оқулықтарды басуды түзету. I басқыш ... осы ... ... ... шығарылсын;
2.жұмысты орындау үшін мына авторларды 15 күнге сабақтан босату ... ... ... ... ... Ү.Қүлымбетов,
Әбдірахманов, Хасанов және т.б. мәжілісте жаңа бағдарламаның идеологиялық
және әдістік талаптарына жауап бере алмайтын оқулықтарды ... ... ... және орта ... арналып бұрын шыққан кітаптарды қарау
үшін ... ... ... ... ... ... ... жаңа кезең басталғанын көрсетті, ол
идеологияландырылған, орталыққа бағынған мекеме жұмысының бастамасы ... ... ... бойы ... үлес ... ... ... оларды жаңа кадрлар айырбастады. Бүкіл ... ... 1920 ... қайта бастауға тура келді. Бұл Қазақстанның ... ... ... рет ... ... ... дағдарысын күшейтіп,
барлық салада қайта құру реформаларын жасауға әкеп соқты. 1940 ... ... ... дами ... ... ... осы. Аяғынан енді тұрып
келе жатқан ағарту саласы он жылдан кейін ... ... тез ... ... ... ... қарау кезінде Кеңес ... ... және ... ... ... ... зиялыларының тарихын терең әрі толық зерттеуге мүмкіндік береді. Әр
түрлі деректердің ... ... ... ... дамуын бақылауға
мүмкіндік береді, деректер бірін-бірі бірлесіп толықтырып, құбылыстың әр
түрлілігін бейнелейді. Құжаттарды ... ұзақ та қиын ... ... зерттеуші үшін оларды таңдап алу принципіне, яғни оның ішінде
деректе оқиғаның, не ... ... ... ... сәйкестігі,
деректік толықтығы, нақты құбылыстың мәнді белгілері және ... ... ... ... ... ... зиялыларының басапасөздегі мақалаларының деректік құндылығы.
Халық ағарту мәселесі Кеңес өкіметінің өмірге келген күнінен ... ... ... ... ... Сондықтан ағарту мәселесі туралы
баспасөз материалдарын ақтарған кезде ... ... ... ... ... Себебі олар Кеңес ... ... ... ... болды.
Кеңес идеологиясынада мынандай стереотип орын алды: «өкіметті қолына
алған соң, жұмысшы табы мүлдем басқа принциптегі ... ... ... ... - ең ... ең обьективті». Дәлелдеу үшін
В.И.Лениннің сөзін пайдаланды: «-басылым кеңес ... ... ... етуі ... Бұл ... ... ... туралы партияның күшті
құралы,коллективтік насихаттың және коммунизм құру ... ... ... ... мен ... жиі ... ... басылымды Кеңес құрылысының орнатудағы басты ... ... ... өзі ... насихатқа, газет үгітке қызмет
етуі керек» деп көрсетті.[60] Бірақ ... ... ... бұл ... ... өз ... жүргізіп, өз идеологиясын басылым арқылы
таратып отырды.
«Интеллигентердің ой қортындыларын аз беру керек.Өмірге ... ... ... және ... ... ... ... өмірдегі қызметін
көрсету керек. Бұл жаңалаудың қаншалықты коммунистік екенін тексеріп ... ... ... ... туралы» мақаласында ашып көрсетеді.
Бұдан Кеңес өкіметінің газет-журналды әміршіл-әкімшіл жүйенің қозғаушы күші
етіп, халықты ... ... ... ... ... Егер
басында кеңес басылымдарына сенімсіздік туралы ... ... ... онда
деректің бұл тұрінің деректанулық ... ролі ... сын ... ғана ... тек ... ... ... шектелмеу керек. Енді ғалымдардың алдында кеңес мерзімді
басылымын деректанулық зерттеудің әдісін, ... ... ... ... ... мен әрбір жеке адамға әсер ету механизмін
анықтауды қайта жасау міндеті тұр . Бюрократиялық жүйе ... ең ... ... баспасөзді идеологияландыруға тырысты. Сондықтан ... ... ... ... ... ... ... шыға
бастады. Олар: РКП /б/ ... ... және ... ... Х1 ... «Басылым және насихат туралы», Х11 съезінің «Үгіт,
насихат, басылым ... ... 1921 ... 18 ... РКП /б/
Орталық Комитетінің губерниалық комиттер мен партия облыстық комитеттеріне
«Мерзімді ... ... ... туралы жолдауы», 1924 жылғы 6 ақапндағы
РКП/б/ Орталық Комиететінің «Басылым ... ... ... ... 1924 ... 22 ... ... және баспа
жұмысындағы партиялық ... ... ... Қаулылапдың атауынан
көріп тұрғанымыздай, мерзімді басылым негізгі кеңестік саясаты ... ... ... бар ... ... ... Бұл шаралар тек
жоғары жақта бүкіл ... ... ... ... ... партиялық жұмысты нұсқауландыру, тексеру және басқару үшін РКП /б/
Орталық Комитеінің үгіт-насихат бөлімі жанындағы басылым бөлімі ... ... оның ... партияның республикалық, облыстық және
губерниялық комитеттерінде құрылады. Журналдар мен газеттер барлық уақытты
белгілі бір қоғамдық топтардың идеологиясы мен іс ... ... ... және ... ... болып келді.
Бізідің қарастырмақшы болып отырған мерзімді басылымдардың ... ... ... ... ... алып ... ... олардың
мазмұнына қарай, төмендегідей талдадық:
-жалпы саяси мақалалар, олар қоғамдық идеологияны сипаттайды. Ағарту
реформаларының осы екпінді коммунистік ... ... бір ... ... бұл ... ... тарихын, дамуын қарау
мәселесінде атқаратын ролі ... ... ... ... ... ... табылады. Біз үгіт насихат мақалаларын қарау арқылы кеңестік ... ... ... ... ... ... ... мақалалар экономикалық және мәдени дамудың ең өзекті
мәселелерін көтерді. ... ... ... осы ... болып
табылады, себебі қазақ ұлттық зиялы қауымының негізгі көтерген мәселелері
қоғамның мәдени даму процесі еді;
А.Байтұрсынов 1913 жылы ... ... ... ... ... сөзінде басапасөздің қажеттілігі туралы былай айтып
өткен болатын: Әуелі, газета- халықтың ... ... һәм ... ... ... медет нәрсе. Олай болатын мәнісі жұрттың білімді,
пікірлі, көргені көп көсемдері, оқығаны көп ғалым ... ... ... ... ... жол ... жөн сілтеп басшылық етіп тұрады.
Үшінші, газет – ... ... ... Төртінші, газет-халықтың дауысы».
Осыдан көріп отырғанымыздай, қазақ зиялылары ... ... ... әсер ете ... ... күшін сезіне алды. Қазақ оқығандары бұл
саясатты Кеңес өкіметі кезінде де ... ... ... ... ... кедергі бола алмады. Тарихшы М.Қойгелдиев бұл кезеңді былай
көрсетті: - ... мен оның ... ... ... ... ... С.Садуақасов, жаңа жағдайға бейімделіп, олардың
халықтың рухани өмірінде алатын табиғи орнына дақ ... ... ... ... ол ескі ... ... ... келгенше
көмегін берді, өзі редакторлық жасайтын ... ... ... да ... білдіруге жағдай жасады. Өйткені, бұрын бар
демократиялық мүмкіншіліктердің барған ... ... ... ... ... жоқ ... интеллегенцияға өз пікірлерін
жариялап тұрарлық баспа орындары жоқ еді» [62] ХАК- дағы ... ... ... ашу үшін біз ... ... журналдардағы авторлық
мақалаларын алдық. Жалпы авторлық мақалаларда әр ... ... ... ... ... ... ... баға беріледі,
тек ғана жақсы ... ғана ... ... ... ... құбылыстар,
қиындықтар, жетіспеушіліктер ашылады. 1920-30 жылдарда мерзімді басылымның
авторлары нақты пікірлерін білдіріп, ағарту мәселесін кең ... ... ... ... ... ... ХАК-ында қызмет еткен тұсы -
1923-30- жылдар аралығы ... ... ... ... ... құндылығы сынды, олар дәл сол уақытта жазылғандықтан қоғам өмірін,
жетістіктер мен ... ... ашып ... ... ... ... ... басылым арқылы халыққа, оның ... ... ... ... аудару еді.
1922 жылы Ә. Байділдинге Москвадан С. Сәдуақасов жазған хатында былай
дейді: «Менің пікірімше, біздің болашақтағы міндетіміз ... ... ... ... ... алу үшін ... бұны ... орынға
қоймаймыз, қойғанның өзінде қазір бұны істетпейміз. ... бар ... ... бағыттау керек.» Сондай-ақ бұл пікірді Әлихан Бөкейханов
та қолдап, Әділевке мынадай директива береді: ... ... ... ... ... және өз ... ... басқа, Алашқа қызмет
ету жолы біз үшін жабылды» [63] Олар газет-журналдарда өз ... ... ... ... рөлі зор ... жариялап отырды.
Сондықтан мерзімді басылым мақалалары тарихи ақиқатты бейнелейтін, тарихи-
ақпараттық құнды ... ... ... Қаншама большевиктік болғанымен,
1920-30 жылдар ... ... ... ... ... толық қолдамайтын, тәуелсіз мақалалар жарияланып тұрды ... ... ... қазақ зиялы қауымының көрнекті өкілдері болды.
Ал 1930-36 жылғы ... ... ... ... ... ... асыра айту орын алды. Бұл кездегі авторларда
кеңес қызметкерлері еді, ... ... ... ... ... ... дәріптеу» болып келеді. 1930-36 жылдарға тән ... ... еді. ... авторлары маманданған зерттеушілер
емес, партия мен ... ... ... ... ағарту мекемелерінің
практикалық қызметкерлері болды. Сондықтан оларды кешенді құрылымдық жол
болмады.Авторлар мақалаларында тек ... сол ... ... ... ... ететін мекемелерінің жұмысына байланысты аспектілерді аша
алады. Н.Нұрмахов, ... ... Х. ... С. Меңдешев, Г. Романов өз
мақалаларында Қазақстанда жалпыға бірдей білім беруді жүзеге ... ... ... көшпелі және жартылай ... ... ... құру ... сипаттады. Ш.Әлжанов, Г.
Дейнега, Ж.Сәдуақасов қазақ ... ... ... мен ... ... ... ... көңіл аударып, Қазақстан мектептерінің
оқу тәрбие жұмысындағы жетіспеушіліктерін мен ... ... ... [64]
Бұндай тенденцияны орын алуының себебі - Кеңес үкіметі 1930 жылдарға
таман ... ... ... ... ... Комитеттің үгіт-
насихат бөлімі цензураны толық енгізіп, партияда жоқ ... ең ... ... ... ХАК- ына ерекше назар аударғанннан еді. Осы уақыттығы
мақалаларды да ... ... ... ... саласындағы жетістіктерін
көрсетуді күшейтті. Көптеген сандық ... ... ... кең орын ... сапалық көрсетілімдер айтылмады. Алайда
мақалаларды біз обьективті көзбен қарасақ, әр-бір ... ... ... ... айтып өтті. Бұдан біз ... ... ... ... ... елеусіз көрсетуге
тырысқанын ... ... ... мен ... ... бірі ... келіп жатты. Зерттеу жұмысымызда бұл қарама-қайшылықты объективті
қарауға тырыстық.
Қазақ зиялыларының осы екі тобы өз ... ... және ... ... ... ... аша ... ағарту мәселесінің
тек жақсы жақтарын ғана көрсетіп қоймай, өмір шындығын, қоғам тынысын кең
түрде ... Біз ... ... ... ... ... дегеніміз- публикаға арналған еркін, ашық, жеке сөз.
Онда бәрі болуы мүмкін- ғылыми аргументтен ... ... ... ... Ол ... ... іс ... байланысты және қарым-
қатынасқа байланысты. Мерзімді басылым материалдарының ... ... ... ... жөндеуден өтпейді, дәл сол кездегі ... ашып ... дәл ... болып жатқан кездегі көзқарасты көрсететін
еді. Осыған байланысты да ... ... ... қауымы газет-журналдарда
шыққан мақалаларға байланысты қудалауға ұшырады. ... ... ... ... ... қалың бұқараға таратып, белгілі бір дәрежеде ықпал ... ... ... ... баспасөз қызметі бір арнаға түспеді.
Бұрынғы «Қазақ», «Айқап», «Сарыарқа» сияқты белгілі ... ... ... ... ... әр ... ... тұрды. Бұл басылымдарға Кеңес өкіметі толық үстемдігін 1925 ... ... ... Оған, әрине, алғашқы кездегі елдегі толық
тұрақтылықтың орнамауы, ... ... ... ... ... қолына алмауы себеп болды. Жалпы Ресейлік көлемде
баспасөзге үлкен мән беріліп жатса да, ... ... ... ... 1925 ... бастады. 1925жылы 2-мамырда РКП/б/
Ортралық Комитетінің Секриториятының мәжілісінде «Қазақ ... және оны ... ... ... » мәселе қаралды. Бұл мәселені
қарау қазақ ... ... ... ... еді. Онда саяси
линияны дұрыстауда мына шаралар орын алғанын көреміз
а) Қазақ ... ... мен ... ... ... жағынан
мерзімді басылымға басшылықтың нашарлауы;
б) кейбір мерзімді басылымдарда ұлттық партияда жоқ ... ... ... әсер ... ... ( «Ақжол », «Сана », «Тілші »);
в)қызметкерлердің жетіспеушілігі және саяси дәрежесінің төмен болуы
(«Еңбекші ... ... », ... », «Сана», «Тілші », «Қызыл Қазақстан»);
Осындай кемшіліктерді көрсете отыра, Қазақ облстық комитетіне мына
шараларды жасауды ... ... ... ... ... ... ... органдарының басына журналист-коммунистерді басқа
жұмыстардан босатып қою керек.
2.Антикеңестік элементтердің ұлттық әсер етуін жою ... ... ... журналдарында партиялық қызметкерледің құрамын күщейту.
Сонымен қатар партияда жоқ ... ... ... ... қамтамасыз
еткен жағдайда ғана баспасөзге жұмысқа тарту керек.
3.«Ақжол», «Еңбекші қазақ» газеттерінің ... ... ... ... ... үшін ... ... мәжіліс мына қаулыларды қабылдады:
4. «Қызыл Қазақстан» журналын (өз жұмысын атқара ... ... ... ... ... мазмұны мен көрінісі туралы нақты
деректива беру тапсырылды.
5.Ташкент қаласындағы ерекше ғылыми педагогикалық және ... ... ... ... мақсатсыз деп есептеп, Қазақ облыстық Комитетіне
Орынбор қаласында ғылыми педагогикалық ауыл ... ... ... ... ... ... ... емес басылымдарға басшылықты
күшейту ұсынылды.Оқу кітаптарының мазмұнына (хрестоматия, оқуға арналған
кітап, әліппе т.б) және қоғамдық ... және ... ... сапасының
артуына (тілі мен мазмұнының ыңғайлығына) назар аудару керек ... ... ... ... ... ... ... соң
Қазақ өлкелік Комитетінің басылым бөлігі мен ... ... ... ... ... жақсарту туралы шаралар жасады.Онда
өлкелік газет және ... ... ... ... ... ... ... және «Қызыл Қазақстан»
журналының түрін анықтап оған ... ... ... ... Қазақ мерзімді басылымдарына жоғарыдан цензура басталды. Цензураның
әсері ең алдымен қазақ зиялыларының сөз бостандығына, еркін ойлауына соққы
болып тиді. ... ... бұл ... әрі ... ... ... ... қудалауға және мерзімді басылымды қатаң бақылауға
И.В.Сталиннің 1925 жылы 28 ... ... ... Комитетінің бюросының
барлық мүшелеріне ... хаты ... әсер ... ... ... жураналымен танысқанын, журналдың «ақгвардияшыл» М.Шоқаевқа
материал беріп ... ... ... ... сынды түсінемін,
коммунистердің қызметін сынауға болады. Бірақ жамандық әкелетін ... ... ... ... ... ... орын ... керек. Сын буржуазияның
қолында коммунизмге, Кеңестер Одағына қарсы құрал болуы мүмкін. ... ... ... ... ... ... журналын тез арада қайта
құрып, ондағы ... жоқ ... ... оны ... ... ретінде етуге шара қолдануларыңызды сұраймын». И.В.Сталиннің бұл
сөзі Қазақстандағы мерзімді басылымға деген ... ... ... жол ... ... жоқ ... ... жариялау қиынға
соқты. Зиялыларға жасырын түрде қуғын ... ... ... ... ... үгіт-насихат көзіне айналдрыу шаралары
жүргізілді.
Сталиннің 1925 жылғы ... ... ... ... жорлдаған
хатындағы партияда жоқ интелиигенцияға байланысты айтылған пікірлерді
өзінше түсініп, басшылыққа ... ... ... өмірден қол
үзбеген ұлттық интеллигенцияның алғашқы буын ... ... ... ... деп жариялап,соңына түсіп, саяси қудалау
және ... ... іске ... [65] ... біз бұл хат дәл ... іс ... ... асты деп айта алмаймыз. Себебі баспасөзді
идеологияландыратын ... ... әлі ... еді. Ал ... ... ... қазақ зиялылары еді. Сондықтан
1925 жылға дейінгі аралықта коммунистік, партияның бұл ... ... ... ... жоқ. Тек ... ашық ... ғана цензураны
орнатты. Алайда, Қазақстан өкіметіне қаулылар түсіп жатты.Олардың негізгі
мақсаты - қазақ баспасөзіне айтылған сынан ... ... ... ету.
1925жыл 23 қазанда Орталық Комитеттің Ұйымдастыру Бюросының ... ... ... ... қаралды. Онда мынандай
жетіспеушіліктер атап өтілді:
а) РКП/б/ Қазақ ... ... ... қазақ басылымдарына
басшылықтың нашар болуы;
б) қазақ баспасөз органдарының құрылымының ... ... ... халықтың күнделіктіқажеттігіне журнал мазмұнының сай
келмеуі;
г) жалпы оқырмандарға аударма әдебиеттердің жетіспеуі;
Осы ... жою ... ... ... ... ... басшылықты күшейту.
2.Басшылық органдарды таңдау және жұмысқа назар аудару.
Сондай-ақ Орталық баспаның қазақ ... ... ... ... жөндеуден өткізуде олқылықтар болғандықтан, ... ... ... арнайы саяси редакциядан ... ... ... ұсынылды. [66]
Бұндай қаулылар қазақ баспасөзіне үлкен соққы болып ... ... ... ... ағарту мәселелерін жазуға шектеу салынбады.
Сондықтан көптеген қазақ зиялылары тек қана ... және ... ... ... болды. Басқа салаларға қарағанда оларға жол жабылған еді.
Ағарту туралы мақалаларды оқып отырсақ кейбір мақалалардың аты мен мазмұны
басқа ... ... ... ... ... ... болады, қудалау
басталған соң қазақ зиялылары ағарту және ғылым ... ... ... соң, өз пікірлерін осы тұрғыдағы мақалалар мазмұнында елеусіз
беріп отырды. ... ... ... ... ... ... туралы мақалалардан табуға болады. Бұл ... ... ... ... Журнал редакторлары белгілі қазақ зиялылары
болғандықтан олар партияда жоқ зиялылардың мақалаларын басып отырды.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... М. Туркестан под властью Советов. — Алма-Ата: Гылым,
1993. - 79 ... ... ... Университетін ашу туралы //Жаңа мектеп.-
1925.- №3.-23-27-Б.; Досқараұлы Ж. Оқу-ағарту жұмысы //Жаңа
мектеп.- 1927.- ... ... Д. ... ... ... ... —Кзылорда: Казахское Государственное Издательство,
1927. -53 с.
23.Сапаргалиев Г. Советское государство в борьбе за развитие
социалистической ... в ... ... . ... Наук КазССР, 1957. —142 с. 24.Сембаев А. Очерки
по истории казахской школы.-Алма-Ата:
Казахское государственное учебно-педагогическое
издательство,1958.-С325. 25.Сулейменов Р., ... X. ... ... ... ... «Наука«,1967.-422с. 26.Сулейменов
Р. Т. Жургенев.-Алма-Ата: «Казахстан«, 1968.-104 с. 27.Жаманбаев ... ... в ... ... ... ... с. 28.Хабиев X. Культурное строительство в Казахстане в период
социалистической реконструьщии народного хозяйства и создания
экономического фундамента социализма (1926-1932 гг.):
Автореф.дис. ... ... Ж. ... ... ... ... в ... в годы
первой пятилетки (1928-32 гг.): Автореф.дис.канд.-Алма- Ата.-1985.-20 с.
ЗО.Абдулкаримова М. Культурно-просветительная работа в Казахстане в ... гг.: ... ... ... ... жою: ... тәжірибе
және тағылым: Докт. дис. автореф. — Алматы.- 1997.—51 с. 32.Таукебаева
Ш. Становление государственных учреждений
Казахстана по ... ... и ... ... гг.):
Автореф.дис.канд.- Алматы.- 1999.-30 с. 33. Нүрымбетова Г. Ораз
Қиқымүлы Жандосовтың қоғамдық-
мемлекеттік қызметі. ... жж.): ... дис. ... 1995.- 27 ... Р. Жизнь и деятельность Смагула Садвакасова:
Автореф.дис.канд.-Алматы.-1997.-27 с. 35.Мамраева А. К. Общественно-
политическое развитие Казахстана в
начале XX века и ... ... ... с. ... Р.Б. ... ... культурной революции в
Казахстане //Вопросы историографии Казахстана./Сб.научн.тр.-
Алма-Ата,1983.-С.204-213. 37.Тастанов Ш.Ю. Казахская советская
интеллигенция.-Алма-Ата:
«Наука«, ... с; ... Ш.Ю. ... ... и ... интеллигенции ' ранее ... ... ... 38.Карагусов Ж. Казахская
советская интеллигенция, рожденная
Октябрем.-Алма-Ата: «Казгосиздат«, 1960.- 142 с. 39.Сулейменов Р.Б.
Асфендияров С.Д. и ... ... ... в ... Октябрь и'
социаольно- экономический прогредс Казахстана ... опыт ... ... ... ... Л.В.
Формирование советской научной интеллигенции
(1917-1927 гг.): Автореф.дис.докт.-Москва-1982.-47 с. 41.Интеллигенция в
политической истории XX века.-Ивановский
Государственный ... с; ... ... ... и ... Тезисы докладов
межгосударственной научно-теоретической конференции.-
Иваново: Ивановский Государственный ... ... с. ... 30-е годы в ... ... ... «Наука«, 1991.-296 с.
43.Сулейменов Р.Б. Выступления участников юбилейной сессии общего ... ... АН ... №8.-С.34-38.; Сулейменов Р.Б.
Историография культурной
революции.//Историческая наука Советского
Казахстана./Сб.науч.тр.-Алма-Ата:Гылым,1990.-206с. ... ... и ... ... ... ... Ш.Ю. ... в ретроспективе и
перспективе.//Мысль.-1995.-№і2.-С.25-30.
46.Нүрпейісов К. Қазақ интеллигенциясының әкімшіл-әміршіл жүйеге ғылым мен
мәдениет саласындағы ... (20-30 ... ... // ... 1998.- №7. ... Л.Я. ... Казахстана и политика
тоталитарного государства в сфере науки и высшего образования.-Алматы:
«А.О.Караван«, 1993.; Он же. ... ... ... из ... тоталитарного государства в отношении интеллигенции ... А/О ... 1992.- 145 с; ... X. М., ... ... ... ... теория, современность.- Алматы:
1992.-48 с. І8.Науіі В. ТигкІ8іап ОеЫеііегіпіп тіШ тиса ... ... ... Кишти, 1995.-213-245-В. 49.Уе1і(іі А. Ви§шіки ТиікШ Тигківіап ұе
Уакіп Іагіһі. Сііі I Ваіі уе ... 2 ... - ... ... ... 1981.-400 Ъ. )0.Марта
Олкотт Казахи.- Калифорния: Издательство университета
Гувер. Серия: исследования о народах СССР.- 1987. ЗІ.Пірманов Ә.Б.
Қазақ қоғамының жағдайы және ұлттық
интеллигенция ... алғы ... мен ... ... ... б. 52Ауанасова
А.М. Национальная интеллигенция Казахстана в первые
годы Советской власти (1917-1923 гг.): ... дис. ... 1993.- 23 с. 53. ... А.С. ... ... Канд. дисс.
автореф.- Алматы.- 1996.- 22 б. ^^.Қойгелдиев М.Қ., Омарбеков Т. Тарих
тағылымы не дейді?-
Алматы: Ана тілі, 1993.- 208 ... Х.М., ... Ә. ... ... ... ... Алматы: Респ.мәдениет қызметкерлерінің
мамандығын ... ... б. 56. ... ... Казахстана: уроки истории.- Алма-
Ата: "Рауан", 1990. -135 с. 57.Тәукебаева Ш. Қазақстандағы халық
ағарту ісі мекемелерінің
қызметі (1920-30 жж.) // Ақиқат.- ... Она ... ... ... КазАССР по руководству
народным образованием (1920-36 гг.) // Вестник высшей школы
Казахстана.- 1997.-№4.-С. 58-62. 58. Омарбеков Т. Мәдени құрылыс
тарихы: тапшыл көзқарас
сабақгары // ... ... ... ... жою: науканшылдық және оның салдарлары //
Ақикат.- 1996.-№2.-3,0-35-Б.
у59.Жақыпбек С. Қазақ қалай шоқындырылды? // Ақиқат.-1997.-№3.;
бО.Елмырзаева Р.С. ... ... ... және орта білім
// Қазақтарихы.- 1995.-№3.-38-42-Б.
61. Панфилова А.М. Советская ... ... как ... Москва: Издательство Московского университета, 1974.- 64 с;
Черноморский М.Н. Источниковедение истории СССР. ... ... ... ... ... с; ... В.П. Тайны фальсификации.-
Москва: Аспект пресс,1996.- 272 с; ... А.Т. ... ... ... источников ХҮІП-ХХ вв.- Москва: МГИАИ, 1975.-67 с.173
62. Казахстан в начале XX века: методология, историография,
источниковедение // Сборник ... ... ... 120 ... ... В.И.. Основные прңнципы научной критики
йсточников по ... ... ... ... ... 1961.- 133 с; ... В.В. Источниковедение и
его метод : оіщт анализа, ... и ... ... ... с; Пронштейн А.П. ... ... ... ... ... 1976.- 479 с; ... Л. ... русских
письменных источников по отечественной истории.- ... 1975.- ... ... М.Н. ... ... СССР. ч.і-Москва:
Соцэкгиз,- 1940.-495 с; Он же. Источниковедение ... ... ... ... ... 1962.- 495 с.
\65.Кадыртаева М.А. Доқументальные материалы ЦГА КазССР по истории освоения
целинных залежных земель как исторический источник. (1954-58 гг.) :
Автореф. дис. ... 1974.- 24 ... ... Г.А. ... фонда Наркомата земледелия
КазССР по аграрной реформе в Казахстане в 20-е годы
(источниковедческий анализ): Двтореф. дис. канд.- ... ... с; ... С.А. Баи-"полуфеодалы" в Казахстане на рубеже
20-30- х годов XX в.: историко-источниковедческий ... ... ... ... 1996.- 25 с; ... Г.Д. ... ... Казахстана (1925-1937 гг.): Автореф. дис. канд.-Алматы,
1990.- 25 ... А.А. ... ... ... ... и архива
президента РК по политике ... в ... (1920-36 гг.) ... источник : Автореф. дис. канд.- Алматы.- 1999.- 30 с.
68. Алдамжаров З.А. Советская историография установления и ... ... в ... Автореф. дис. докт.-Москва.-1985.-50 с;
Абусеитова М.Х. Казахстан и Центральная Азия: политические„ ... ... ... ... вв.): ... ... докт.-Алматы.-1997.-
49 с; Дулатова Д.И. Историография до революционного Казахстана ... ... К.Р. ... ... историография русской экспансии и колонизации Центральной
Азии (XVIII- начало XX в.): ... дис. ... ... 1999.- ... Мұқатова О. X. Қазақстандағы аграрлық өзгерістер тарихнамасы (XIX
ғасырдың ... ... ... ... ... Р. Проблема Алаш и Алаш-Орды в Казахстанской историографии
20-90 годов: Автореф.дис.канд.- Алматы.- 1999.-28с; ... ... ... ... (Российская историография 1917-1991
гг.): Автореф. дис.канд.-
Алматы.- 1996.- 30 с.
•69. Сәдуакасүлы С. Халық ағарту мәселелері ... ... ... ... Соныкі. Оқу ісінің кемшіліктері: оларға қарсы шаралар
//Еңбекші қазақ-1926.- ғ 2.; ... ... оқу ... жай-
күйі мен кезекті міндет-мақсаттары туралы//Еңбекші қазақ.- 1927.-
ғ2.
70. Байтұрсынов А. ... ... ... мектеп.-1925.-ғі.-22-27-
Б.; Соныкі. ... ... оқу ... қалай жүргізу
керек? //Қызыл Қазақстан.-1923.- ҒІ4.-12-13-Б.
71. Бөкейханов Ә. ... ... ... оқу жүргізу
мәселесі // Жаңа мектеп.-1929.- ҒІ0.-18-21-Б.; Соныкі. Алдымен
мектеп үйі ... ... ... ғЗ.; ... ... шығару неге керек болды? //Жаңа ... ... ... ... ... ашу мәселесі // Ёңбекші
қазақ.- 1929.- ғіО.
72. Шонанов Т. Комплекс программасының ... ... ... Жаңа ... 1925.- ғ 1.- ... ... Қазақстандағы
ғылым-білім, баспа жұмысы.//Қызыл Қазақстан.-1925.- ғ 3-4-5.-
38-40-Б.; Авксентьёвский Д. Аульные школы и программы ГУСа
// ... ... ғ ... Қ. ... қай тілде болды? // Еңбекші қазақ.-1927.-
74.Қабылұлы I. Білімге үмтылу керек // Еңбекші қазақ.- 1927.- ғ2. 75.
Жүргенев Т. ... ... тілі ... // ... ... ғ 3. ... Ж. Мектеп қандай болуы керек?//Еңбекші қазақ.-
1927.
-ғ 1.
77. Жолдыбайүлы. Оқытушыларға, кітап жазушыларға // ... -1925.- ғ ... ... Оқу ... ... ... ... 1927.- ғ 2.- 3-4-5-Б.
78. Тоқтыбаев К. Қазақстанда оқу ... және оның ... ... ... ... ғ 7-8.-8-27-Б.; Соныкі. Тағы да оқу
жайында // Қызыл Қазақстан.-1923.- ҒІ5.-21-24-Б.; Соныкі. Оқу
жолдарының ... һәм ... // ... ... ғ 19-
21.-73-80-Б. 79.Манайүлы Н. Ағарту майданіріндағы төңкеріс жасау керек. //
Жаңа мектеп.-1929.- ғ 8. -1-16-Б. 8О.Мендешүлы С. ... ... ... ... мен келешек міндеті // Жаңа мектеп.-1932.- ғ 7.-1-6-17-Б. 81.
Қазақстан Халық Ағарту Комиссары Ж. Залиевпен әңгіме // 1 ... ... ғЗ.; ... Ағарту Комиссарының
баяндамасы // Еңбекші қазақ.- 1924.- ғЗ
Й.Сәудақасов Ж. Бастауыш мектеп туралы // Жаңа мектеп -
1933.- П2.-1-6.-Б.; Садвакасов Ж. ... ... ... и пути ... его // ... Казахстана.-1933.-
П12.-С.38-41. 83. Кабұлов И. За решительное развертывание национального
культурного строительства // Болыиевик Казахстана.-1933.- №8-9.-
С.56-61. М.Источниковедение истории СССР. Под ... ... ... ... ... 1981.- 496 с; ... И.Д.
Историчесісий источник и ... ... ... ... ... ... 208 с. 85.Доқументы и делопроизводство. Справочное
пособие.- Москва :
Экономика, 1991.- 270 с-С.3-4. 86.Источниковедение. Москва: Российский
Гуманитарный
Университет, ... с. ... ІП.Ю. ... ... ... 1982.- 256 с.-С. 62. ... Г.Д., Молькова Е.И., Козлов Ю.В.
К вопросу о
взаимодействии интеллигенций и власти // Интеллигенция в
политической истории XX века / Сб. науч. тр.- ... ... 1993.- 112 с- С. 12. ... ... А.А. О ... и роли ... ... истории общества // ... ... ... XX века Д Сб. ... тр.- ... ... 1993.-112 с- С. 3. 90.Голощекин Ф.И. Отчет
Казкрайкома РКП(б) у ... ... ... ... ... ... т. Голощекина на заседании конференции.-
Кзылорда: Агитпроп ВКП/б/, 1926.- 28 с- ... ... Ш.Ю., ... Р.Б. ... и ... // Известия
АН КазССР.- 1990.- №4.-С. 3-15. 92.ҚРОМА 81-қ.-1-т.-39-іс.-2-п.
93.ҚРОМА 81-қ.-1-т.-91-іс.-50-п. 94.ҚРОМА 81-Қ.-1 ... ... ... ... ... Ш. ... ... Наркомпроса КазССР по *
руководству народным образованием (1920-36 гг.) // Вестник
высшей школы Казахстана.- 1997.- №4.- С. 58-62. ... ... ... ... ... ... ... ІО^.ҚРОМА 81-қ.-2-т.-30-іс.-15-
п.
ОЗ.Сулейменов Р.Б. Великий Октябрь и культурные преобразования і
Казахстане.- Алма-Ата: Наука ... 1987.- 86 с.-С. 53. ... ... 20-30 жылдардағы репрессиялау
саясаты және қазақ ... ... ... ... ... ... конференции.- Алматы,1999. С. Ю-
23. Ю5.Омарбеков Т. Сауатсыздықгы жою: ... және ... ... / //106. Сулейменов Р.Б.
Историография.культурной революции //
Историческая наука Советского Казахстана / Сб. ... тр. ... ... ... 209.
107. ҚРОМА 81-Қ.-2-Т.-31-ІС.-172-П.
108. ҚРОМА 5-Қ.-П-Т.-372-ІС.-1-П.
109. Әбжанов X. Мәдени құрылыстың ақтандақгары // ... 1993.- ... ... ... ҚРОМА 81-қ.-3-т.-371-іс.-1-п.
112. ҚРОМА 30-қ.-4-т.-292-іс.-1-п.
113. ҚРОМА 81-Қ.-3-Т.-600-ІС.-Ш-П.
114. ҚРОМА 5-қ.-17-т.-1-іс.-3-п.
115. ҚРОМА 5-қ.-10-т.-17-іс.-3-п.
116. ҚРОМА 81-Қ.-4-Т.-П0-ІС.-9-П.
117. Культурное строительство в ... ... 1941 ... доқументов и материалов.- Алма-Ата: Казахстан, 1985.-
283 с.
118. ҚРОМА 81-қ.-3-т.-2-іс.-4-п.
119. ҚР ПА 140-қ.-1-т.-6а-іс.-1-п.
120. ҚРОМА81-қ.-1-т.-1-іс.-14-п.
121. ҚРОМА ... ... С.А. К ... о ... // ... ... историографии
и
источниковедения Казахстана / Сб. ... ... ... ІУ.-,Алматы, 1993. -С. 11-12.
123. ҚРОМА 81-қ.-1-т.-258-іс.-41-п. '
124. Сулейменов Р. Выступления ... ... ... ... АН ... // Вестник АН КазССР.- 1989.-№
8- 34-38-Б.
125. Таукебаева Ш. ... ... ... ісі ... ... ... ... 81-қ.-1-т.-105 -іс.-53-п.
127. ҚР ПА 139-қ.-1-т.-266-іс.-1-п.
, 128. ҚРОМА 81-қ.-1-т.-86-іс.-94-п.
129. ... ... ... ҚРОМА 81-қ.-1-т.-41-іс.-203-п.
130. ҚР ПА 139~қ.-1-т.-13а-іс.-103-п.
131. ҚРОМА 81-Қ.-1-Т.-429-ІС.-17-6.
132. ҚРОМА 81-қ.-1-т.-342-іс.-37-п.
133. ҚР ПА 139-қ.-1-т.-545а-іс.-7-п.
134. Умаров И. Ученая деятельность А.Б. Байтурсынова // ... ... ... вып. 3.- 213 с.-С. ... Дулатов М. Ахмед Байтурсынович Байтурсынов // Труды
эбщества ... ... ңып. 3.- 213 с- С. ... ҚРОМА81-қ.-1-т.-564-іс.-10-п.
139. ҚР ПА 139-Қ.-1-Т.-8186-ІС.-11-П.
140. ҚР ПА 139-Қ.-1-Т.-12И6-ІС.-5-П.
141. ҚР ПА 141-қ.-1-т.-492-іс.-129-п.
142. ... ... ҚР ПА ... ҚР ПА 141-Қ.-1-Т.-Ю43-ІС.-370-П.
145. ҚРОМА 81-Қ.-2-Т.-16-ІС.-187-П.
■'146. ҚРОМА 81-қ.-4-т.-31-іс.-151-п.
147. ҚРОМА ... ... ... ... ... ... ... 81-қ.-1-т.-1379-іс.-1-п.
152. КР0МА81-қ.-1-т.-1489-іс.-4-п.
153. ҚРОМА 81-Қ.-2-Т.-31-ІС.-172-П.
154. ҚРОМА 81-қ.-3-т.-75-іс.-2-п.
155. ҚРОМА81-қ.-1-т.-377-іс.-75-п.
156. ҚРОМА 81-қ.-1-т.-8-іс.-15-п.
• 157. ҚРОМА81-қ.-1-т.-61-іс.-27-п.
158. ... Н. ... в ... // ... ... 15-23.
159. ҚРОМА 81-қ.-1-т.-56-іс.-6-п.
160. Абдулкаримова М. ... ... ... в ... гг.: ... дис. ... Алма-Ата.- 1975.-
422 с- С. 21. 161. ҚРОМА 5-қ.-3-т.-19-іс.-11-п.
162. ҚРОМА 5-қ.-3-т.-17-іс.-7-п.
163. ҚРОМА 81-қ.-1-т.-779-іс.-238-п.
164. Школьные работники и их переподготовка в КССР // ... 1923.- ... ... ... ... ... ... ҚРОМА 81-қ.-1-т.-1014-іс.-4-п.
169. Дигитаева Л.Д. Доқументальное наследие Ураза Джандосова по
фондам архива президента // Ураз Джандосов- ... ... и ... / ... ... конференции.-
Алматы: Қазақ Университеті, 1999.- 81 с- С. 38.
170. Нурпеисов К. Назревшая потребность к достижению высшей
культуры // Наука Казахстана.- 1998;- №10.
171. Ураз ... ... и ... ... гг.). ... ... том 2.- Алматы: ТОО "Издательский дом "Казахстан",
1999.-304 с- С. 120.
172. ҚРОМА 81-қ.-4-т.-8-іс.-290-п.
173. ҚРОМА 81-Қ--1-Т.-1394-ІС.-31-П.
174. ... ... ... ... ... ... ҚРОМА 81-Қ.-3-Т.-Ю82-ІС.-17-П.
178. ҚРОМА 81-қ.-3-т.-673-іс.-56-п.
179. ҚРОМА ЗО-қ.-З-т.-119-іс.-Ю-п.
180. ҚРОМА 81-қ.-4-т.-1260-іс.-3-п.
{81. ҚРОМА 30-Қ.-5-Т.-8Ю-ІС.-40-П.
182. ҚРОМА81-қ.-2-т.-31-іс. -142-п.
183. ... ... ... 81-қ.-3-т.-837-іс.-63-п.
185. ҚРОМА 30-қ.-3-т.-140-іс.-4-п.
186. ҚРОМА ЗО-қ.-З-т.-ЮбЗ-іс.-7-п.
187. ҚРОМА81-қ.-3-т.-775-іс.-18-п.
188. Ленин В.И. Полное собраниё сочинений. Т. 41. С. 403.
182. ... Л.А. ... ... интеллигенции //
Интеллигенция России : уроки ... и ... ... ... ... научно-теоретической
конференции.- Иваново: Ивановский Государственный
•Университет, 1994,- 335с- С. ... ... И.А. ... ... ... ... ... инженеров // Интеллигенция России:
уроки истории и современность. / Тезисы докладов
межгосударственной научно-теоретической ... ... ... ... 1994.- 335с- С. ... Голощекин Ф.И. Десять лет пройденных и предстоящие
задачи.- Алма-Ата: Государственное издательство РСФСР.
Казахское краевое отделение, 1930.-42 с- С. ... ... ... ... в ... и ... конференции и пленумов.Т.1(1921-1927гг.).-Алма-
Ата:Казахстан, 1981.-403 с-С.108.
193. КПСС в резолюциях и решениях ... ... ... ЦК. Т.3.( ... ... ... литературы, 1984.- 494 с- С. 21.94. Казахстанская
краевая партийная ... в ... ... ... и племумов крайкома. Т.2. (1928-37гг.)-
Алма-Ата: Казахстан, 1981.-384 с- С. 15.
95. ҚРОМА 81-қ.-1-т.-976-іс.-166-п.
96. ҚРОМА81-қ.-1-т.-562-іс.-1-п.
197. ... И.С., ... А.С. ... ... в
, ... и техникумах в 1917-1928 годах // Интеллигенция в
политической истории XX века / Сб. науч. тр. — Иваново, 1993.-102 с- ... ... ... ... Б. Академик Р.Б. Сүлейменов. Қазақстан тарихын
зерттеудегі ... және ... ... ... дис. ... ... 1999.- 30 б.- ... ҚРОМА 81-Қ.-3-Т.-1086-ІС.-40-П.
Ю2.Панфилова А.М. • Советская ... ... ... ... ... ... 1970.-326 с-С.2.
ЮЗ. ҚР ПА 14Г-қ.-1-т.-377-іс.-2-п.
204. ҚР ПА 141-қ.-1-т.-487-іс.-72-п.
205. ҚР ПА 141-қ.-1-т.-479а-іс.-1-п.
206. Сейталиев Қ. Қазақстанда жоғары педагогикалық білім ... ... ... баспа кабинеті, 1996.- 154 б.-
218. Тоқтыбаев К. Қазақстанда оқу жұмысы және оның келешегі
туралы // Жаңа мектеп.- 1927.- ... 219. ... К. Н. ... ... ... ... Қазақстан жоғары мектебі.- 1998.- №2.-130-133-Б.
220. Бөкейханов Ә. ... ... ... оқу ... ... 1929.- №10.- ... ... Ж. Бастауыш мектеп туралы // Жаңа ... №2.- ... ... Г. Жаңа ... жаршысы // Қазақстан коммунисі.-
1985.-3 март.- 91-93-Б.
123. А. Байтұрсынов. Қазақ арасында оқу ... ... ... // ... ... ... Тоқтыбаев К. Тағы да оқу жайында // Қызыл Қазақстан.- 1923.-
№15.-21-24-6.
225. Тоқтыбаев К. Оқу ... ... һәм ... ... ... 1923.- ... Шонанов Т. Қазақстандағы ғылым-білім, баспа жұмысы //
Қызыл ... ... ... С. Жала ... Қазақстан.-1927.-№3-4.-21-31-Б.
228. ҚР ПА 141-қ.-1-т.-395-іс.-232-п.
229. Севастьянов Г. Партия тарихы, және баспасөз // Қазақстан
мектебі.- 1990.-№10.- 12-14-Б.
230. ... Ф.И. ... ... в ... года ... Казахстана.- 1932.- №1.-3.- С. 12-30.
231. Дейнега Т. Коренизация ...... ... ... ... ... //
Большевик Казахстана.- 1932.- №2-3.- С.39-43.
232. Кабұлов И. За ... ... ... ... // ... ... 1933.-
№8-9.-С.56-61.
233. Садвакасов Ж. "Коренной недостаток" нашей школы и пути
устранения его // Болыиевик Казахстана.- 1933.- ... ... Т. ... школ ... в ... ... году ... 1936.- №9.-С.62-68.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 53 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Халық ағарту комиссариаты (Наркомпрос)3 бет
Халық Ағарту Комиссариаты қоры құжаттарының Қазақстанның мәдени даму тарихындағы деректік маңызы51 бет
"Патенттік құжаттар"3 бет
1. М.Қалтаевтың шығармашылық мұрасы 2. Ағартушы-демократтық бағыттағы ақын-жазушылар»15 бет
Microsoft Word мәтіндік процессорының көмегімен мәтіндік құжаттарды даярлау5 бет
Word редакторында құжаттарды теру және оларды сақтау8 бет
XIX ғасыр қазақ ағартушыларының дүниеге көзқарасы15 бет
XVIII ғасырдың аяғы ХХ ғасырдың басындағы Сыр өңірі ишандары мен пірлері және олардың ағартушылық қызметі71 бет
«Агросервис Шапағат» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің есептіліктері мен алғашқы құжаттары33 бет
«Алаш» партиясының бағдарламалық құжаттарындағы саяси-құқықтық идеялар15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь