1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы

1.Қозғалыстың себептері.
2. Қозғалыстың сипаты, барысы, сатылары.
3. Көтерілістің қозғаушы күші.
4. Желтоқсан . 1986 қалай бағаланды?
5. 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасының тарихи маңызы.
1986 жылы 11 желтоқсандағы Саяси Бюроның мәжілісінде Қазақ Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы Д.А.Қонаевты
қызметтен босату туралы шешім қабылданды. 16 желтоқсанда Қазақ Компартия ОК V пленумында Саяси Бюроның шешімі жарияланып, Д.А.Қонаев қызметінен босатылды. Оның орнына Грузия Компартия ОК 2-ші хатшысы болған, Ульянов облысында жұмыс істеп үлгерген Г.В.Колбин тағайындалды. Пленум бар болғаны 18 минут жалғасты. Бұған дейін қоғамда бірнеше заңсыздықтар, әділетсіздіктер орын алып, ана тіліміз аянышты халге душар болып, қазақ елі елдігінен айырыла бастаған еді. Осындай жағдайда жергілікті халықтың салт-дәстүрін, тілін білмейтін әлдекімнің Қазақстанды билеуге келуі намыс оты лаулаған қазақ жастарын көтеріліске итермеледі.Көтеріліске негізгі себеп – езгіден мезі болған көңіл еді.Ал басшылардың ауысуы жай ғана сылтау, жараны ушықтырған оқиға болды.
1. Қозыбаев М. Қ «Тарих зердесі»
2. Қозыбаев М. Қ «1986 желтоқсан... Дақпырт пен шындық»
3. Әбназарұлы Ү «Жанарды жаныған желтоқсан»
4. О.Артықбаев «Қазақстан тарихы»
5. Д.А.Қонаев «Өтті дәурен» осылай»
6. Т.Өтегенов, Т.Зейнәбілов «Алматы 1986 желтоқсан» 2-кітап
7. Т. Айтбарұлы «Алматы 1986 желтоқсан» 3-кітап
8. Америка-Хельсинки тобының Қазақстандағы толқулар туралы баяндамасы.
        
        1986 жылғы  Желтоқсан  оқиғасы
1.Қозғалыстың себептері.
2. Қозғалыстың сипаты, ... ... ... ... ... ... – 1986 ... бағаланды?
5. 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасының тарихи маңызы.
Қозғалыстың себептері
1986 жылы 11 ... ... ... ... ... Компартиясы
Орталық Комитетінің бірінші хатшысы Д.А.Қонаевты
қызметтен босату ... ... ... 16 ... ... ... ОК
V пленумында Саяси Бюроның шешімі жарияланып, Д.А.Қонаев қызметінен
босатылды. Оның ... ... ... ОК 2-ші ... ... Ульянов
облысында жұмыс істеп үлгерген Г.В.Колбин тағайындалды. Пленум бар болғаны
18 минут жалғасты. ... ... ... ... ... орын алып, ана тіліміз аянышты халге душар болып, қазақ елі
елдігінен ... ... еді. ... ... ... халықтың салт-
дәстүрін, тілін білмейтін әлдекімнің Қазақстанды билеуге ... ... ... ... ... ... итермеледі.Көтеріліске негізгі себеп –
езгіден мезі болған көңіл еді.Ал басшылардың ауысуы жай ғана сылтау, жараны
ушықтырған оқиға болды.
Қозғалыстың сипаты, ... ... ... қаhарлы да қасіретті үш күн кезінде бірнеше сатыдан
өтті.
Бірінші саты - желтоқсанның 16-нан ... ... ... ... ССР
Мемлекеттік Қауіпсіздік Комитетінің деректері бойынша, сол түні ... оқу ... және ... заводының сегіз жатақханасында, Театр
көркем өнер институтының он екі ... ... ... ... ... ... Олар «жастарды шеру жасауға көндірді, арандатуға
бағытталған ұрандар мен плакаттар даярлап, көшеге алып ... ... ... ... түні ... ... ... жұмысшы жастардың жатақханаларында басталды. Ақмоладағы
(Целиноград оқиғасы) ... ... ... мен сол ... үндес, тіпті кейбірі сол ... ... Сол ... ... ... ... келтіру Желтоқсан тарихының ең бір қиын сәті еді.
Желтоқсан ... сол бір түні ... үшін ... ... үміт
кезеңі болатын.
Көтерілістің екінші сатысы – ... 17-сі ... ... ... ... кезең, бұл 200-300 адамдық шағын митингілерден ... ... ... ... ... ... комсомол, партия басшыларының, оқу орындарының
ректорлары мен ... ... ... ... ... ... Бұл әміршіл-командалық жүйе мен жас демократияның бетпе-бет
жүздесу сәті, арбасу кезеңі. «Кеңестік Қазақстан ... ... ... ... ... », ... идеясы жасасын», « Каждому народу -
своего вождя», «Ешқандай ... ... ... - ... ... ... ... көкейкесті ұрандар былай алып қарағанда марксизм-
ленинизмнің ... ... еді. Ол ... іс пен ... ... ... ... Міне, мұндай демократиялық
қойылған айқын ұрандар астына реформатор жастар топтасты, ... ... ... он ... ... Ал ... ... тобының деректері
бойынша наразылық жасаушылар қатары 30 мыңға жетті. Ал ... ... ... ... түске қарай 5000 адамға жуықтады деп
жобалайды. Комиссия қозғалысқа қатысқан адамдардың ... ... ... ... ... он бес ... дейін жетті деп шамалайды.
Көтерілістің екінші сатысында болған оқиғаларға ... әр ... ... бір ... ... ... келгенде тепе-
тең диалог болмау себебін жастарға артушылық жиі кездеседі. ... топ ... ... ... ... тең санаған жоқ.
Жастарды салған жерден экстремистер деп қарады. Екіншіден, диалогқа ... ... екі жақ екі ... сөйледі. Бірі билеуші жақ, тек жастарды
алаңнан таратып, ... тез ... ... Ал көтерілісшілер
талап етті. Ендеше, мұндайда диалог болуы мүмкін емес еді. ... ... ... өзінің бір сұхбатында осы бір ... ... деп әділ ... ... ... ... өрті тұтанғалы тұрған сәтте екі жақтың ақылды,
өрелі азаматтары жүйелі сөзге тоқтасып, тарқасқан мысалдар аз емес. ... ақ ... дана ... көнекөз қарттардың басуымен ... ... ... ... ... еске алсақ та жеткілікті. Сондықтан
Желтоқсан ... да ... ... болар еді.
Рас, жастардың алаңға жиналу мақсатын білмей ... ... ... ... шақырғанымен, республика басшылары демонстранттармен диалог
жасауға тырысып көрді. Бірақ, ол ешқандай нәтиже берген жоқ. ... ... ... ... ... екі жақ екі ... әңгімелескендей
болды, бірін- бірі түсіне алмады. Шығып сөйлеген басшылар былайша жиналудың
ақылға сыймайтындығын және заңсыз екендігін қайта-қайта ... ... ... Демонстраттардың өкілдеріне жағдайды ... ... ... «тыныш» ортада түсіндіруді ... де ... деп ... ... ... шешімін талдау ішкі партиялық іс ... ... ... ... түсіндіруді талап етуі мүмкін
және халықтың атынан сөйлеу құқығы ... ... ... ... ... еті ... ... ескі аппарат қайта
құрудың ұшқындары алдымен жеткен жастардың саяси талап-тілегін түсінгісі
келмеді. Сол ... ... ... жаңаша ойлауы, азаматтық ... көш ... ... ... ... оның ... және тарихынан хабарсыз адамды отырғызуға ... ... ... ол ... күш тең емес еді. Милицияның сойылы мен
солдаттардың сапер күрегі, партаппараттарының шылауына тырп ете ... ... ... ... тек ... ... тауып қана қоймай,
соңынан әр түрлі жазаға тартылып, заңсыз қуғындауға түсті».
Үшіншіден, бейбіт пиғылдағы ... ... ... ... бірден
танылды. «Балалар бақшасын қиратты», ... ... ... ... провакациялық әдістермен танылды. Сөйтіп, жүйе бірден күш
қолдануға сынықтан ... ... ... ... ... «тіс ... ... міне солар қызба жастарды провакация жасауға ... ... ... ... ... ... ... шашырағанда
көтеріліс лидерлері шашыраңқы қимылдарға ықпал жасай алмай қалды.
Желтоқсан қозғалысының III ... бұл ... екі ... арбасудан алысуға, теке ... ... ... ... ... ... ... сәті, жүйенің
қарулы жазалаушы отрядының күш ... ... ... еріксіз қорғаныс
жасауға, күшке күшті қарсы қою кезеңі. Бұл 17 желтоқсанның 18 сағатынан ... күні ... ... ... ... теке ... кезінде қарулы
күштің саперлық шағын күректерімен, темір шыбықтарымен алаңдағы ... ... ... ғайбат шегуі, көше тастарын, қабырғаға
жапсырылған мрамор плиталарымен, таяқпен ... ... ... ... ... Осы уақытқа дейін оларды «усмиритель»,
«жусатушылар» - деп ... ... ... олар ... еді. ... ... ... Хельсинки тобының
шамалауынша, 50 мың әскерден, 20 мың милиционерден құралған. Р.Бейісқұлов
алаңда 50 мың ... ... 20 мың ... 16 мың жасақшылар
болды деп көрсетеді. Ал, М. Шаханов бастаған ... «5700 ... ... ... КСРО Ішкі ... министрлігінің арнайы әскері – 5449 ә/б,
Алматыдан 7552 ә/б, ... 6654 ә/б, ... ... 5450 ... 3408, 5452, ... 5426 ә/б, Новосібірден 5427 ә/б, Уфадан
5424 ә/б, Свердловскіден, Тбилисиден келген 2169 ... ... ... мыңнан 15 мыңға дейін баршасы 19 ... 24 ... ... ... », ... ... Бұл ... түсініксіз бірнеше жайлар бар. Алаң үш ... ... ... ... ... шеңбер 16 мыңнан ... ... Ал ... ... 5700 әскер болса, сырттан әкелінген саны
он мыңға жуықтауы керек. Алматы әуе ... ... ... ... ,
17 ... күні
астанаға 80-нен астам ұшақ келіп қоныпты. Орта есеппен транспорт ұшақтары
70-80 адам ... ... ... Комиссия деректері сырттан ... ... ... 2-2,5 есе ... ... ... бір ... «жасақшылар». Мәскеудің жіберген көк
тұқыл губернаторы Г.Колбин орыс жұмысшыларының қолына үш ... ... ... үш айыр ... кабельдермен қаруланды. Кейін осы
бір қарулар суретке түсіріліп, демонстраттардың қаруы ... ... ... ... «нақты ... ... 23 ... Қазақстан Компартиясы ОК Бюросында М.
Солменцев:«... Ұшы ... ... ... ... бір ... ... үшін ілгек жасалынған. Онымен адамды бір-ақ ұрып өлтіруге
болады. Барып тұрған жауыздық қой. Оларды ... үшін ... ... - ... ... ... өздері жасаған қылмысты жастарға аударудың
амалын көрсетті. Екі жүзді қанішер екендігін Соломенцев ... тағы ... ... ... ... Г. ... ұялмай «жасақшылар»
отряды деп атады. Сөйтіп ол ... ... ... ... ... қоюы ... ең барып тұрған шыңы еді. Бұл ... ж ... ... құрған қаражүздіктер сияқты принциппен құрылуы Г.
Колбиннің охраника ... ... ... көрсетсе керек. Ал
қаражүздіктер болса ... ... ...... ... ... ... арандату арқылы ұйымдастырғаны, ... ... ... ... ... тарихында орыс –
казактардың қолына қару беріп, 1916 жылы ... ... ... ... ... қан-жоса қылғаны бар емес пе? Онда казак-орыс жасақшыларына
Жетісудың губернаторы, ... ... ... ... ... мұсылмандарға қарсы соғысы жарияланды. Сөйтіп ол тек ... ғана ... діни ... ... ... еді. Қалай болса да
Орталық, оның бірден бір өкілі көк тұқыл Г. Колбин ... ... ... ең ... ... ... ... Көптеген зерттеушілер
жазалаушы отрядының осы бір сипатына көңіл бөлмеді.
Жазалаушылар ... 7% ... ал Ішкі ... ... ... тобы ... күреске бел байлаған ... ... ... жерлерде ұлттық принципінен бөлінген жазалаушылар
арасында қақтығыстар болды. Автобусқа ... алып бара ... ... ... ... шығарып жібергені туралы деректерді жиі
естуге болады. Елеріп қызған ... ... тобы ... ... кіріп, күшпен жастарды көшеге шығарды. Бұл
жағдай билеуші топтың қолына желеу ... олар ... ... үстемелеп жасауға әкелді.
Жазалаушылар көшеде бейсауыт келе жатқан ... ... ... жүрген жасөспірімдерді машиналарға тиеп, дүре соғатын, жазалайтын,
не айыптайтын пункттерге тасыды. «Ұлттық белгімен адамдарды ... ... ... КСР ... ... ... ... генерал
В.М.Мирошник кейіннен мойындады.
Қалай болғанда да ... оны ... ... ... мүшесі
М.С.Соломонцев бастаған, М.Горбачев қостаған басқарушы тобы ... мен ... ... ... тазалауға» емес, қанды
шайқасқа, қан төгіске даярлағаны күмән тудырмайды.
Жазалаушылар «Метель 1986» атты әскери операцияға даярланды, ол жаумен
емес, өз ... жау ... ол өз ... ... ... ... шешімінде осы бір басы ашық, анық істі «в 18.00 ... ... Г.Н. ... в ... со ... и ... начали разгон
демонстрации», «в течение ... ... ... 20 ... ... «в ... ... операция по разгону демонстрантов с
применением малых саперных лопаток, дубинок, служебных ... - ... да, ... ... ... ... жазалаушылар
қандай мән бергенін айту керек емес пе еді. «23.00-0.45 ... ... ... ... ... мен ... иттер қолдана
бастады. Қуу, таратудан соң, қар үстінде азаматтық ... ... адам ... - ... ... ... қорытындысында. Ал егер 150 адам
алаңда жаралы болып, мертігіп, қансырап жатса қалай ол ... ... ... Сөз жоқ, бұл ... ... ... ... ұшырату
операциясы еді. Бұл «коммунизм», «социализмнің» қасиетті ... ... ... озбыр, жендет империяның әккі ісі еді.
Комиссия сол ... екі ... ... ... қалпына келтіреді.
«Жастардың алғашқы топтары 17 желтоқсан күні таңертеңгі сағат 7-8-
дерде ұзын саны 200-300 ... адам ОК ... ... білдіретін ұрандармен Қазақстан ... ОК ... ... ... ... ... ... келісімі бойынша алаңды тәртіп
сақшыларының және ішкі ... ... ... ... ... сағат 30 минутта Алматы гарнизоны бойынша №1 жауынгерлік ... ... ... мен ... жабылды. Шеруге
шығушылардың араларына барып, түсінік жұмысын жүргізу қажет деп ... ... ... ... ... ... Жұртышылық
Г. В. Колбиннің сайлануына риза ... ... өз ... ... ... ... талап етті, өмірдің ауыр әлеуметтік жағдайларын,
тұрғын үй алудың, жұмысқа ... ... ана ... ... ... бара жатқандығын айтып, реніштерін білдірді. Адамдар
қолдарына Лениннің портретін ... ... ... ... қарусыз
жүрді. Басқа халықтарға қарсылық байқалмады, мемлекеттік құрылысқа нұқсан
әрекеттер ... ... ... 30 ... ... ... ... қала көшелеріне бағыт
алды. Колонналарды Ішкі Істер министрлігінің және олардың бөлімдерінің
қызметкерлері алып ... ... 30 ... ... ... жол ... қойылған бөгеттерден өтіп, алаңға қайта ... саны 1400- ден 5000 ... ... ... еді. Ол кезде
алаңға қала ... ... ... ... жүргінші жастар жиналып қалған. Бейбітшілік көшесін бойлай
ҚазМУ ... ... ... ... колоннасы шықты...
Алаңды қоршап алып, ешкімді шығармай, ... ... ... ... ... бет алған демонстранттардың жаңа ... ... ... ... ... Қоршаудың ішіндегілер
сырттан келгендердің бұзып кіруіне көмектесіп, арада ... ... ... ... КОКП ОК ... ... келісімімен Алматыға
еліміздің сегіз қаласынан ішкі ... ... ... ... ... ... ... әкелінді. Киім үлгілері ... ... ... ... ... Екі ... машинаға түтіндеткіш
қорапшалар, белгі беру ракеталары, көзден жас ... ... ... ... сияқты арнаулы керек-жарақтар ... ... ... иттер бөлімшесі де жеткізілді.
15 сағат пен 17 сағатқа ... ... ... ... ОК Бюро ... С. М. ... З.К.Камалиденов,
Н.Ә.Назарбаев, М.С.Меңдібаев шығып сөйледі. Олардың жастарды таратуға
шақырулары ... мен ... ... қалды.
Демонстранттар мінбені қорғаушы солдаттар мен ... ... бас ... ала ... Милиционерлер тобыр белсенділерін
қолға түсіре бастады, тобыр ... ... ... ... ... берілген бұйрық бойынша оларды ... ... ... ... ... кесек топырақпен, үй қаптауыш мәрмәр
сынықтарымен атқылап, адамдар ... ... ... КСРО МҚК ... күректерімен қаруландырылған
Алматыдағы жоғары курсант-шекарашылар училищесінің саны 600 ... ... ... Шекарашы- курсанттардың алаңға әкелінуіне бұйрықты
Қазақ КСР МҚК төрағасы Мирошниктің өтініші бойынша КСРО МҚК ... ... ... ... КСР Ішкі ... ... Князевтың бұйрығы бойынша
темір қалпақ ... ... ... ... ... резеңке қолшоқпарымен ... ... қуа ... тұс-тұсқа қашты,бірімен–бірі сығылысып, ... ... ... ... ағаштарды сындырды, ғимараттардың қабырғаларындағы
қаптауыш мәрмәрларды талқандады. Әскерлерге ... ағаш ... ... ... ... ... машинасы екі жақтың ... ... ... Мінбеге бірінен соң бірі
көтеріліп, ... ... ... сөз ... ... ... өтінді, болмаса күш қолданатынын ... ... мен ... қорғау органдары қызметкерлері арасындағы жұлыс-
керіс қиян-кескі төбелеске ұласты.
21.00 – 22.00 ... ... ... ... ... ... ... астында қалып, қорғаушылары ... ... ... алаңдағы жұртшылықтың қолына түсті.
22.00 сағатта Ішкі Істер министрлігі өрт ... ... ... ... ... ... қуып шығу үшін өрт
сөндіргіш машинаны пайдалансын деген бұйрық ... 20 ... ... су ... ... ... лап қойды. Қалың тобыр машиналарды
таспен атқылады, соның нәтижесінде 30 өрт ... ... – 24.00 ... ... демонстранттардың кіші сапер
күректерімен, резеңке қолшоқпарлармен ұрып-соғып, ... ... ... ... ... ... ... аяқталған соң алаңда
асфальт үстінде қанға ... ... ... ... ... Алаң ... ... маңдағы көшелерде, үйлердің кіре беріс
алаңқайында, жатақхана айналасында бас ... ... ... ... ... ... берді»
Бұл деректерден қандай қорытынды жасауға болады?
1.«Метель 1986» операциясы ... ... ... ... ... Бұл ... ... пирамидасының барша
сатысымен келісіп жасалған мемлекеттік дәрежедегі ... деп ... ... ... ... ... 1986» операциясы «жалпылама
тәртіпсіздіктен», «тобырмен» күрескен жоқ, ... ... оның ... ... ... ... реформаторлар ұрпағына ашылған соғыс – ... Ал ол ... ... бастау үшін жазалаушылар ... ... ... ... ... ұстай бастады, «ығыстыру»,
«итеріп тастау» толқындарын ... ... қол ... ... тиді. Сөйтіп авантюра арқылы қарусыз жастарды
қорғанысқа мәжбүр ... ... ... тас, мрамор
сынықтарын алудан басқа ... ... ... ... ... ... да ... қару жұмсауға мүмкіндік жасау
үшін шектен шыққан қимыл жасауға ... ... ... ... ... ... ... шоқпар батқан жастар бойына ... ... ... ... ... ... арпалыса алысты. Комиссияның
қорытындысында ... олар ... ... ... Жазалаушылар көтерілісті қанды қырғынға ұластырды, ... ... ... да, ... қанға бөктірді. Жедел көмектің 20
бригадасы ... ... ... ... 540 ... 204 ... ... 1700 адам ... Ал шын ... ... ... ... саны ... ... есе артық
болуы мүмкін. Жоғары Кеңес ... ... ... ... жуық адам ... анықтады. Ал, Прокуратура 5324 ... ... ... 850 ... жауап алған, 99 адам
сотталып, екеуі ату жазасына кесілген.
243 адам бас пен ... ... Бұл ... ... нәтижесі екені анық. Көптеген адамдар қолдарынан жарақаттанған.
Олар ... ... ... ... ... ... жазалаушылардың қаруы
жілікті де сындырып, не жарып жіберген.
4.Қанды қырғынға қазақтар ... ... ... ... ... 2302 ... еді. Хельсинки тобы госпитальға жатқызылған 369
адамның 361 –і ... ... атап ... ... көшеге
демонстрацияға шыққан ұлттың жас ... ... ... ... өз ... ... қалады, ұлттың өзің-өзі билеу құқын
жақтады, Ұлы державалық, ... ... ... ... ... қала ... барша жүйе оларды ұлтшылдыққа ұрынған бұзақылар деп
айыптады. Ал шындығында ... бұл ... ... және саяси
сипатта болды.
Көтерілістің қозғаушы күші.
Фактілер Желтоқсан қозғалысына ... ... ... ... тобы ... орта жасы 25-те екендігін
растайды. Жазушы Т.Бейісовтың «Желтоқсан ызғары» атты ... ... ... ... ... ... Олардың 23 әйел, 40 жұмысшы,
47 студент жастар . ... ... ... 1163 ... ... МҚК –не әкелгендердің 87 студент, 57 қызметкер,102 ... – 1986 ... ... ... үміт ... ... бұл бір. ... құрамында жұмысшылар, қызметкерлер, жоғары
және арнайы орта білім алу ... ... бар. ... ... ... қалыбы сияқты.
Ұлтымыздың 57% -і ауылда тұратыны белгілі. «Желтоқсандықтар» да солардан
шықты. ... ... ... ... күші – халық. Бұл екі.
«Желтоқсан 1986» тек ... ғана ... ... ... қатарында орыс, ұйғыр, татар, қырғыз, шешен, түркмен, армян,
башқұрт халықтарының ... бар. ... он бес мың ... ... ... ... бар. Осы бір факт ... қозғалыстың демократиялық пиғылдағы
басқа халықтардың өкілдеріне де ықпалы бар екендігін ... Бұл ... 1986 ... ... ... ... ... қозғаушы күші болып, демократиялық рухты басшылыққа алған ұлттың
барша тобынан ... ... жас буын ... – 1986 ... ... бас ... М.С.Горбачевтің елшісі, басқарушы партияның саяси
Бюросының мүшесі М.С.Соломенцев бастаған илеп- билеушілер ... ... ... ... ... және ... ... «қайта құруға қарсы күштер», «маскүнем», «нашақор», «көргенсіз
бұзақылар», «шектен шыққан ... деп ... 1986 жылы ... ... Саяси Бюросы өзінің мәжілісінде «Алматыдағы оқиғаға
байланысты шаралар» туралы қаулы ... Міне ... ... ... жас ... ... ... болып саналып, бүкіл
әдебиеттерде ... ... ... Бірақ, КОКП ОК бұл
Берілген бағаға да ... 1987 ... ... ... ... «қазақ ұлтшылдығының көрінісі» деп бағалады.
Желтоқсан қозғалысын әлемдік ... ... ... ... оған ... ... ... еңбегі
ерекше.Бұл топ желтоқсан феноменін Михаил Горбачев ... ... ... ... ең бірінші және айқын көрінісі деп таныды.
Алматы желтоқсанын «толқу» деп бағалап, оқиға ... ... ... жазды. Алайда сол бір тырнақшаға Желтоқсан қозғалысын зерттеушілердің
басым ... ... ... ... тобы ... ... ... емес, бүкіл Одақ көлеміндегі ірі тарихи «оқиға» ... ... жаңа ... - ол ... ... - әр ... күшпен басылған
талай толқуларды тудырды».
Желтоқсан көтерілісін зерттеуге ат ... келе ... ... ... ... ... батырларды 1825 жылы Санат
алаңына шыққан көтерілісшілермен салыстырды. Қазақ желтоқсаншылары ... ең ... бел ... Орталықтың отаршыл саясаты ... ... бой ... екі оқиғаның бір жарым ғасыр өтсе ... пен ... ... ... барлығына автор баса көңіл бөледі.
Журналист Т.Данияров желтоқсан феноменін Одақтың құлауына әкелген 1991
жылғы тамызымен ... - деп әділ ... ... ызғары» атты
еңбектің авторы Т.Бейісқұлов желтоқсан қозғалысын ... ... ... ... ... -деп ... Автор газет-журнал
беттеріндегі жарық көрген материалдарды ... бір ... ... ... «Желтоқсан жаңғырығы» деген ұғымды да ... Бұл тек ... ... әсерлеу үшін айтқаны шығар. Желтоқсан
«жаңғырық» шығарып ... жоқ, ол ... ... егілген елді күрес
алаңына шақырып, оның үні әлемді тітіркентті, Одақты теңселтті.
Желтоқсан – 1986 ісі ... ... КСР ... Кеңесі Президиумы
құрған арнайы Комиссия ұзақ және жеңісті еңбек етті. Комиссия құбылыстың
қалай ... ... ... ... ... толық көрсетіп берді . Комиссия отаршыл
жүйенің қозғалысты қалай жазалауды ... ... ... ... ... түрі ... ... оның ұлтшылдыққа ұрынбағандығын,
орыс халқына деген өшпенділіктің болмағанын баса ... Ол ... Одақ ... жас, әлі ... ... ... бұйрықшыл-
әміршіл жүйенің тұңғыш қақтығысы деп түйіндейді.
Желтоқсан құбылысын Комиссия осылай «толқу», «қақтығыс» деп ... ол ... ... ... қуаттады.
1990 жылы 24 қыркүйекте Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі ... ... 1986 ... 17-18 ... ... ... баға беру жөніндегі Комиссияның ... мен ... ... ... Қаулыда жастардың «Алматыда болған бой көрсетуі
ұлтшылдық сипат алмағанын және бастапқы ... ... ... ... атап ... байланыс жасау кезеңі өткізіліп алғаннан ... ... ... жастардың бейбіт көңілін қызбалық,
ұрыншақтық алмастыра бастаған кезде, диалогқа ... ... ... шыққан республика басшыларын тікелей қорлау мен бұзақылыққа
ұласып кетті. Заңға қайшы ... ... ... ... ... ... ... тас лақтырып, машиналар өртелді және басқа
бұзақылықтар жасалды.
Партия органдарының нұсқауы бойынша ... ... ... ... және ... кесінділерімен қаруландыру оқиғаларға
екі жақтың ұлттық белгісі бойынша тайталасу сипатын берді. Мұның өзі ... ... ... ... бірі ... еді» - деп ... ... Комиссия бір жағынан жастардың алаңға шығуын
айыптамаса, екінші ... ... ... ... «қызбалық»,
«ұрыншақтық», «бұзақылық жасады» - деп, Жоғарғы Кеңес Президиумы билеуші
топтың, жүйенің ісін ақтауға тырысты. ... ... ... ... ... тек қана «саяси қателіктердің біріне»
айналды. ... ... ... ... аты шулы қолы
қанға малынған, есімі ... ... ... ... ... ... қобалжу көңілін басты. Сонымен «1986 жылғы 17-18 ... ... ... ... ... ... ... беру жөніндегі Комиссияның жұмысын аяқталды деп танылсын» - деп,
даулы істі жылы күйінде жапты.
Бұл ... ... КСР ... ... ... өз ... мына бір тұжырымына сүйенді: «Демонстранттардың бір бөлігінің
іс-қимылы заңды тәртіп ... жиі ... ... ... сөйлесуге әрекеттер жасалған кезде демонстранттар оларға
сөздерінің саяси мәдениеттіліктің жоқтығын білдіріп, ... ... ... ... ... ... ... барды. Тәртіп қорғау
күштеріне бағынбай, оларды қорлады, олармен қақтығысып, төбелесті, ... ... ... жарақат салды».
Комиссия, оның төрағасы, көрнекті ақын, қоғам қайраткері Мұхтар
Шаханов жұмысты қиын ... ... қиын ... ... ... ... жасалған қысым да аз ... жоқ. ... ... ... ... ... ... баянды түрде қорытынды шығара алмады.
Желтоқсан «қақтығысына» ... ... баға ... деп өзіне
орындай алмайтын миссия артты. Өйткені, ең соңғы бағаны уақыт, тарих берері
хақ. Комиссия негізінен құбылыстың ... ... ... ғана ... Оның әлі ... қалтарысында жасырын жатқан фактілері қаншама!
Желтоқсан – 1986 туралы Т.Өтегенов пен Т. ... ... ... орны ... ... атап кету ... Олар екі ... шығарған
сол жинақтар қолда бар құжаттарды бір ізге ... ... ... ... жасауда ерен еңбек етті.
Алматы желтоқсан феноменін зерттеуде ҚР-ның ... ... ... ... бетбұрыстың
жойқын беташары» деген басылымының аяқ алысы, шабысы ерен. Мұнда ең ... ... ... ... ... Қазақ КСР Жоғарғы
Президиумының арнайы Комиссиясының шешімін қайта ... ... ... ... ... ... ... жойқын құбылыстың
сырлары мен қырларын, оның социалистік жүйе ... ... ... ... Желтоқсанның себеп-салдарын ашуға ниет етті. Ә. Кекілбаев желтоқсан
феноменін демократиялық, ұлт-азаттық реңдегі ... ... ... – деп ... Өз ойын ... ... мынадай түйін жасайды:
«Қазақстандағы Желтоқсан оқиғасы одақтас ... ... ... ... ... бітірді. Дауыл алдындағы тыныштықтың ... ... ... қарағанда, мызғымастай көрінетін коммунистік
идеологияның ... ... ... ... берді. Осы орайда
қозғалысты, біріншіден, ішкі ұлттық ... бар ... ... ... ... ... ретінде, үшіншіден әлемдік маңызы бар ... көп ... ... сілкініс – атышулы тарихи феномен ... ... ... ... қорғаушы Е.Борнэрдің тұжырымын қолдай отырып, автор
желтоқсан феноменін социалистік жүйенің ... ... ... 1986 ... басталып, 1991 жылдың желтоқсанында өзі бастау алған ... атап ... ... ... ... ... ... – 1986 – Желтоқсан қозғалысына көрнекті жазушы, мемлекет
қайраткері ... ... ... қанағаттанғандық таныта отырып, бұл
болашақ ізденістердің бір сатысы деп қараған дұрыс.
Алматы – 1986 – ... ... ... ... ... Желтоқсан құрбандарын қорғауға Чехословакияда «Адам құқын
қорғау жөніндегі «Хартер-77», Варшавадан ... және ... ... ... қауымы үн қатты. Желтоқсан ... ... ... «Әділет», «Желтоқсан» ... ... ... одағы, Қазақстан адам
құқығы жөніндегі қоғамдық комитет, Арал, Балқаш және Қазақстан экологиясы
қоғамдық комитеті, ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан мұсылман әйелдері лигасы т.б ұйымдар
Желтоқсан қозғалысын ғайбаттауға бағытталған ... ... ... оның ... ... ... етті, тегеурін і
қоғамдық үнді үзілмес әуенге ... ... ... ... ... қауымның басында
бола білді. Ол Алматы – 1986 – Желтоқсан қозғалысына ыстық ... ... ... ... тоғысында» атты еңбегінде ол туралы былай
сыр шертеді: «1986 жылғы Желтоқсан оқиғалары қазақ жастарының ... ... ... Олар жүз ... жуық ... бойы ... ... ұстап келген тоталитарлық жүйенің алдында бірінші болып
айылдарын жиған жоқ. Жастар бұдан әрі кез ... ... тән ... ... ... жол ... өз ... атынан ашық мәлімдеді.
Өз халқының аяқ асты етілген құқығын қалпына келтіруді ашық ... ... ... ... мен ... қудалауға ұшырады. Алайда
осы оқиғаларды адамдар санасынан өшіру, бостандыққа, ... мен ... ... ... ... мүмкін емес еді. Бірнеше жылдан
кейін КОКП ОК-нің қазақ халқына нақақтан ұлтшылдық айып ... ... күші де ... ... ... еткен бостандығы мен іс ... ... ... ... өз ... ... пен ұлттық өзін-өзі билеу жолындағы күрес туын ... ... ... ... мәңгі сақталады».
Алматы – 1986 – Желтоқсан сырлы құбылыс. Қозғалыс тоталитарлық жүйеден
тәуелсіздік алуға бет бұрған елдің тарихының маңызды ... ... ... ғана 1986 ... ... үш ... оқиғаларынан тұрмайды, ол бүкіл
жүйенің дағдарысы, тоталитарлық жүйе мен балғын демократияның ... мен ... ... ... ... жаңа ... өрбу ... оның қозғаушы күштерінің шабысы мен табысы, қуанышы
мен трагедиясы сияқты келелі проблемалардың ... ... ... мен ... ... ... ... қозғалысының тарихи маңызы.
Елбасымыз Н.Ә.Назарбаев атап көрсеткендей, Желтоқсан қозғалысы ұлт-
азаттық ... ... орын ... ғасырда ұлт-азаттық қозғалысының жаңа сатысы басталды. Оның басында
«Оян қазақ!» ұранымен шыққан, демократиялық Ресейдің ... ... ... ... ... ... ... реформалар - Ә.Бөкейханов,
А.Байтұрсынов, М.Шоқай бастаған ұрпақ еді.
Бұл ... ... ... ... ... ... басы еді. 1916-37 жж.
Қазақ халқы ұлт-азаттық қозғалысының сергелдең кезеңіне түсті, ұлт қырғынға
ұшырады, оның ... ... ... ... ... құрып кетті, ұлт-
азаттық қозғалысы өз ... ... ... ... өзінің жауынгерлік
рухын жоғалтпады, 1916ж, одан қалды шаруаларды күшпен ұжымдастыруға 370-тен
астам көтеріліске ... ... ... ... ... ... жазды, күшін
жинады, біртіндеп ояна бастады. Бұл процестерді рухани ... ... ... ... басқарды. Желтоқсан дүбірі кезінде Алматы ... ... ... жандырған машинаның ... ... ... ... ... Шынында да, осы
кездері қазақ зиялыларының шығармалары жастарға демеу болды.
Жас ұрпақ – ... ... ... ... ... орыс ... болған жоқ, ол өз халқына деген сүйіспеншілігін, ұлттық ... ... оны күн ... қойып, Одақтың ... ... ... шақырды. Міне осылай ұлт-азаттық қозғалысының
жаңа сатысы өрбіді. Бұл қозғалыс 1986 жылғы Желтоқсан толқынымен
Одақ көлемінде ... да, ... ... ... ... аяқталды.Сөйтіп Қазақстан Желтоқсаны Одақ Желтоқсанына
айналды, Еуразиялық ... ... – 1986 – ... ... күрескер халық екенін ... үшін ... пида ... ... ... Империяның үстемдігіне
тықыр таянды, оның астына қызыл су ... ... ... ... ата ... Міне, осылай Алматы Желтоқсаны халқымыздың жаңғыру,
қайта түлеу, ел болып, ірге көтеру кезеңін ... ... ... ... ... күн ... - 1986» - 1731 жылдан басталған ұлт-азаттық қозғалысының
құрамды бөлігі, оның ... пен ... ... ... биік бір ... Ол ... осы бір жақсылығымен, қайырлығымен
қымбат.
Бұл көтеріліс КСРО басшылығы қанша тырысса да ... ... ... ... алмайтынын дәлелдеді.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Қозыбаев М. Қ «Тарих зердесі»
2. Қозыбаев М. Қ «1986 ... ... пен ... ... Ү «Жанарды жаныған желтоқсан»
4. О.Артықбаев «Қазақстан тарихы»
5. Д.А.Қонаев «Өтті дәурен» осылай»
6. Т.Өтегенов, Т.Зейнәбілов «Алматы 1986 желтоқсан» ... Т. ... ... 1986 ... 3-кітап
8. Америка-Хельсинки тобының Қазақстандағы толқулар туралы баяндамасы.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы жайлы12 бет
1986 жылғы желтоқсан оқиғасына қазақ жастарының қатысуы және оның тарихи маңызы25 бет
1986 жылғы желтоқсан оқиғасының қозғаушы күштері мен барысы13 бет
«1986 жылғы желтоқсан оқиғасы және оның тарихи маңызы»22 бет
«Қайта құру» кезеңіндегі Республиканың қоғамдық – саяси өміріндегі өзгерістер. 1986 жылғы желтоқсан оқиғасы20 бет
Алматы 1986 жылғы желтоқсан оқиғасы және оның бағасы11 бет
Қайта құру кезіндегі республиканың қоғамдық-саяси өміріндегі өзгерістер. 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы4 бет
1950-1960 жылдарындағы қазақстанның қоғамдық - саяси өмірі7 бет
Асанова Ләззат Алтынайқызы1 бет
Желтоқсан жаңғырығы5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь