Қожа Ахмет Ясауи мұраларын оқу-тәрбие үрдісінде қолдану жолдары

Мазмұны

Беті

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3.10

1 Бөлім Қожа Ахмет Ясауидің діни.философиялық, педагогикалық көзқарасының қалыптасып, дамуы

1.1. Қ.А.Ясауидің өмір жолы мен шығармашылығы ... ... ... ... ... ... ...11.26

1.2. Қ.А.Ясауи еңбектерінің тәлім.тәрбиелік мәні ... ... ... ... ... ... ... ..27.38

2 Бөлім Қожа Ахмет Ясауи мұраларын оқу.тәрбие үрдісінде қолдану жолдары

2.1. Үздіксіз білім беруде Қ.А.Ясауидің педагогикалық мұраларын
ендіру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .39.54

2.2. Мектептегі тәрбиелік іс.шараларда Қ.А.Ясауидің тағылымын пайдалану тәжірибесінен ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..55.65
Зерттеудің көкейтестілігі.
Бүгінгі таңда еліміз алдыңғы қатардағы өркениетті елдермен терезесі тең мемлекет ретінде халықаралық ықпалдастыққа бет бұрып, саяси-экономикалық, әлеуметтік, мәдени мәселелерді ұлттық мүддеге, танымға, сезімге, нанымға, менталитет пен психологияга т.б. құндылықтарға араластыра отырып, тиімді дамудың сара жолдары мен нық басып әрі сенімді жүріп келеді. Мұны ішкі және сыртқы саясаттағы өзіндік ерекше байыпты бағыттары арқылы жүзеге асырып отыр. Бұл орынды да. Себебі егеменді халқымыздың көп ғасырлар бойы біртіндеп қорланып, қанатын кең жая алмай, қалыптасқан рухани, мағнауи мол дәстүрлі де құнды қазынасы тоталитарлық жүйе кезеңінде орасан зор дағдарысқа ұшырап, тоқырап қалғаны баршаға аян. Ол өз кезеңінде жалпы жұртшылықтың, әсіресе өскелең жас ұрпақтың өз туған халқының рухани, мағнауи құндылықтарынан салт-дәстүр, әдет-ғұрып, ырым-тыйым, наным-сенім, танымдарынан ажырап қалуына әкеліп соқтырды. Міне сондықтан да жас өскелең ұрпақ халқымыздың рухани, мағнауи тереңге жайылған тамырынан толық қол үзіп қалмауы біздің қазіргі кезеңдегі елдігіміз бен егемендігіміздің негізгі өлшемдерінің бірі болыр тұр.
Елбасымыз Н.Ә.Назарбаевтің «Бәсекеге қабілетті Қазақстан үшін, бәсекеге қабілетті экономика үшін, бәсекеге қабілетті халық үшін» атты халыққа арнаған 2004 жылғы жолдауында ендігі жерде қай салада да тек көшке ілесе білу ғана емес, нағыз бәсекелестік қабілетті қарыштап дамыту керектігін айрықша айтады. Бұл орайда әрине, білім беру саласына ерекше назар аудару қажеттігі айдан-анық. «Ұлттың бәсекелестік қабілеті бірінші кезекте оның білімдік деңгейімен анықталады..
Әлемдік білім кеңістігіне толығымен кірігу, білім беру жүйесін халықаралық деңгейге көтеруді талап ететіні сөзсіз. Бұл үшін оқушыларды жоғары сатыда зейінді оқытуды көздейтін ... білім беруге көшу қажет», - деп атап көрсетілді жолдауда.
Тәуелсіз елімізде оқушы жастарды бүгінгі күн талабына сай ұлттық тәлім-тәрбие беруде халқымыздың бай мәдени мұраларын, педагогикалық ой-пікірлерін жинақталған ұлттық құндылықтарды зерттеп, зерделеп, жүйелеп, бір жүйеге түсіріп, оқу-тәрбие бағдарламаларына бейімдеп, үйлестіріп, жалпы оқу орындарының оқу-тәрбие үрдісіне пайдаланып қолданудың маңызы өте зор әрі қажетті. Осы тұрғыдан алғанда, бүгінгі таңдағы бәсекеге қабілетті жасөспірімдерді тәрбиелеп, тәлім-тәрбие беру ұлт тұрмыс-тіршілігін өркендетіп өсіруші, сапалы да салауатты, ұлтжанды патриот, мәдени-ғылыми ой-өрістері кең жас өскелең ұрпақ өсіру-қоғам, әлеуметтік орта алдында тұрған кезек күттірмейтін басты міндеттер мен мақсаттар болып табылады. [2]
Әрбір қоғам өзінің даму барысында зиялы қайраткерлерінің педагогикалық ақыл-ойын, тәлім-тәрбиелік тәжірибесін зерделеп, заман талаптарына сай жетілдіріп пайдаланып отырған. Сондықтан да ғылыми дәстүрлі педагогиканың бастауы деп санайтын орта ғасырлық ұлы ғұлама-ғалым ойшылдар Қорқыт ата, Әл-Фараби, А.Ясауи, М.Қашқари, Ж.Баласағұни, М.Х.Дулати т.б. тарихи педагогикалық мұраларындағы педагогикалық ой-пікірлері ұлттық тәлім-тәрбиенің мазмұнын кеңейтіп, келешек жас өскелең ұрпақтарды елжандылыққа, патриоттық рухта тәрбиелеуде тірек болуда. Бұл тәлім-тәрбиелік идеялар XIX ғасырда Ы.Алтынсарин, Ш.Уалиханов, А.Құнанбаев сынды демократ, педагог ағартушылардың педагогикалық, психологиялық, философиялық ойларымен Қазақ халқының тәлім-тәрбиелік құндылықтарының жаңа деңгейге көтерілуіне ықпал жасады.
Жоғарыда айтылған ғұлама ғалымдардың өскелең жасөспірімдер тәрбиелеудегі озық педагогикалық ой-пікірлерін одан әрі дамытып, жетілдіруші кешегі кеңестік жүйенің солақай саясатының құрбандары болған А.Байтұрсынов, МЖұмабаев, Ж.Аймауытов, М.Дулатов, С.Асфандияров, Х.Досмұхамедов, Т.Шонанов, Ә.Бөкейханов, О.Жандосов т.б белгілі қоғам қайраткерлері әрі қарай жалғастырып, қазақ мектептері оқу-тәрбие үрдісінің көлемін ұлттық тәлім-тәрбие мазмұнымен толықтырды.
Бұрынғы кезеңдегі тәлім-тәрбие мәселелерін ғылыми зерттеу жұмысына қазіргі ТМД аймағындағы елдерде ерекше үлес қосқан ғалымдар көптеп саналады. Айталық, Э.Д.Днепров, Е.Н.Медынский, А.Б.Петровский, Н.К.Гончаров, С.Х.Чавдаров, К.Пирлиев, С.Раджабов, Ө.Алеуов т.б. еңбектерінде педагогикамен психология ғылымдары тарихы, оның іргелі де басым бағыттағы теориялық мәселелері әдіснамалық арналары жайлы құнды пікірлер айтылады.
Ұлттық тәлім-тәрбие саласының сан-алуан мәселелері біздің еліміз жағдайында да біршама уақыттан бері ғылыми-зерттеу нысанына айналып келеді. Бұл тақырыптарда тек соңғы жылдардың өзінде ғана ондаған диссертациялар қорғалып, бірқатар төлтума еңбектер жарыққа шықты. Мәселен осы ретте Қ.Жарықбаевтің, А.Көбесовтың, С.Қалиевтің, Қ.Құнантаеваның, Г.М.Құдиярованың К.Ш.Шаймерденованың, Қ.Бөлеевтің, Ә.Габылдиевтің, Ж.Ш.Наурызбайдың, А.А.Бейсенбаеваның, Ж.К.Намазбаеваның т.б. ғалымдардың еңбектерін атауға болады.
Соңғы жылдары жекелеген ғұлама ғалым, ағартушы педагогтардың педагогикалық рухани, мағнауи мұралары жан-жақты қарастырылан, зерттеу нысанына айналуда. Мәселен, «С.Асфандияров мұрасындағы педагогикалық идеялар» (Б.Қиясова), «С.Көбеевтің педагогикалық
        
        Мазмұны
Беті
Кіріспе.....................................................................
........................................3-10
1 Бөлім Қожа Ахмет Ясауидің діни-философиялық, педагогикалық көзқарасының
қалыптасып, дамуы
1.1. Қ.А.Ясауидің өмір жолы мен шығармашылығы...........................11-
26
1.2. Қ.А.Ясауи еңбектерінің тәлім-тәрбиелік
мәні..............................27-38
2 Бөлім Қожа ... ... ... ... ... ... жолдары
2.1. Үздіксіз білім беруде Қ.А.Ясауидің педагогикалық мұраларын
ендіру......................................................................
...................................39-54
2.2. Мектептегі тәрбиелік іс-шараларда ... ... ... ... таңда еліміз алдыңғы қатардағы өркениетті елдермен терезесі тең
мемлекет ретінде халықаралық ықпалдастыққа бет бұрып, ... ... ... ұлттық мүддеге, танымға, сезімге, нанымға,
менталитет пен психологияга т.б. құндылықтарға ... ... ... сара ... мен нық ... әрі ... ... келеді. Мұны ішкі және
сыртқы саясаттағы өзіндік ерекше байыпты бағыттары арқылы жүзеге асырып
отыр. Бұл ... да. ... ... ... көп ... ... қорланып, қанатын кең жая алмай, қалыптасқан рухани, мағнауи мол
дәстүрлі де құнды қазынасы тоталитарлық жүйе ... ... ... ... ... ... баршаға аян. Ол өз кезеңінде жалпы
жұртшылықтың, әсіресе өскелең жас ұрпақтың өз ... ... ... ... ... әдет-ғұрып, ырым-тыйым, наным-сенім,
танымдарынан ажырап қалуына ... ... Міне ... да жас ... ... рухани, мағнауи тереңге жайылған тамырынан толық қол үзіп
қалмауы біздің қазіргі ... ... бен ... ... бірі болыр тұр.
Елбасымыз Н.Ә.Назарбаевтің «Бәсекеге қабілетті Қазақстан үшін, бәсекеге
қабілетті экономика үшін, бәсекеге қабілетті халық ... атты ... 2004 ... ... ... жерде қай салада да тек көшке ілесе
білу ғана емес, нағыз ... ... ... ... ... айтады. Бұл орайда әрине, білім беру саласына ... ... ... ... «Ұлттың бәсекелестік қабілеті бірінші кезекте оның
білімдік деңгейімен анықталады..
Әлемдік ... ... ... ... білім беру ... ... ... талап ететіні сөзсіз. Бұл үшін ... ... ... ... ... ... ... беруге көшу қажет», - деп
атап көрсетілді жолдауда.
Тәуелсіз елімізде оқушы жастарды бүгінгі күн талабына сай ұлттық тәлім-
тәрбие беруде халқымыздың бай ... ... ... ой-пікірлерін
жинақталған ұлттық құндылықтарды зерттеп, зерделеп, жүйелеп, бір жүйеге
түсіріп, оқу-тәрбие бағдарламаларына бейімдеп, ... ... ... ... ... пайдаланып қолданудың маңызы өте зор ... Осы ... ... ... ... ... қабілетті
жасөспірімдерді тәрбиелеп, тәлім-тәрбие беру ұлт тұрмыс-тіршілігін
өркендетіп ... ... да ... ... ... ... ой-
өрістері кең жас өскелең ұрпақ өсіру-қоғам, әлеуметтік орта алдында тұрған
кезек күттірмейтін басты міндеттер мен мақсаттар ... ... ... қоғам өзінің даму барысында зиялы қайраткерлерінің педагогикалық
ақыл-ойын, тәлім-тәрбиелік тәжірибесін зерделеп, заман ... ... ... ... Сондықтан да ғылыми дәстүрлі педагогиканың
бастауы деп ... орта ... ұлы ... ... ... ата, ... ... М.Қашқари, Ж.Баласағұни, М.Х.Дулати т.б. ... ... ... ... ұлттық тәлім-
тәрбиенің мазмұнын кеңейтіп, келешек жас өскелең ... ... ... ... ... болуда. Бұл тәлім-тәрбиелік идеялар XIX
ғасырда Ы.Алтынсарин, Ш.Уалиханов, А.Құнанбаев сынды демократ, педагог
ағартушылардың ... ... ... ... ... ... құндылықтарының жаңа деңгейге көтерілуіне ... ... ... ... ... жасөспірімдер
тәрбиелеудегі озық ... ... одан әрі ... ... кеңестік жүйенің солақай саясатының ... ... ... ... ... ... Т.Шонанов, Ә.Бөкейханов, О.Жандосов т.б белгілі ... әрі ... ... қазақ мектептері оқу-тәрбие үрдісінің
көлемін ұлттық тәлім-тәрбие мазмұнымен ... ... ... ... ... ... ... ТМД аймағындағы елдерде ерекше үлес қосқан ғалымдар көптеп
саналады. ... ... ... ... ... ... ... Ө.Алеуов т.б.
еңбектерінде педагогикамен психология ғылымдары тарихы, оның ... ... ... ... ... әдіснамалық арналары жайлы құнды
пікірлер айтылады.
Ұлттық тәлім-тәрбие саласының сан-алуан мәселелері ... ... да ... ... бері ... ... ... келеді.
Бұл тақырыптарда тек соңғы жылдардың өзінде ғана ондаған диссертациялар
қорғалып, ... ... ... ... ... ... осы ... А.Көбесовтың, С.Қалиевтің, ... ... ... ... ... ... т.б. ... атауға болады.
Соңғы жылдары жекелеген ... ... ... педагогтардың
педагогикалық рухани, мағнауи ... ... ... ... ... ... «С.Асфандияров мұрасындағы педагогикалық
идеялар» (Б.Қиясова), «С.Көбеевтің ... ... ... ... ... ... «А.Байтұрсынов мұралары арқылы бастауыш сынып оқушыларын
адамгершілікке тәрбиелеу» (Р.Үсенбаева), «М.Жұмабаевтің ... ... ... ... ... ... ... мұрасы» (С.Баймұратова),
«А.Жұбановтың педагогикалық идеялары» ... ... ... ... т.б. ... ... ғылыми зерттеу
ізденушілер тарихи ... ... ... Аталған
қайраткерлердің қай-қайсысына туған елін, ... ... ... ... азамат, жалынды жазушы, арқалы ақын, зерделі зерттеуші, өз ... ... ұлы ... іспетті еді. Олар өздерінің ... ... ... ... ... ... ... сол
дәуірдің өзінде де иісі қазақ ... зор ... ... ... ... ... болды. Бұл зиялы азаматтарымыздың барлығы
да халық ағарту майданында ерекше көзге түсіп, ... ... ... ... ... із ... туған халқының рухани
адамгершілік, мағнауи үрдісіне бағыт-бағдар беріп, жөн ... ... ерен ... ... ... ... ... ғылыми
зерттеулердің барлығы да уақыт талабына сай әрі ... ... ... де ... еңбектер екендігі даусыз әрі талассыз. [1]
Бұл ретте түркі дүниесінің оның ішінде халқымыздың бүкіл ... ... ... ... ... ... ... ғұлама ғалым, сопылық мектеп пен әдебиеттің ірі өкілі, әйгілі
ақын, ... ... ... ... ... пірі, Түркі-ислам жолының
негізгі ірге тасын қалаушы Құл Қожа Ахмет Ясауидің ... алар ... Қожа ... ... - өз ... ... ... өшпес із
қалдырған, туған әдебиетіміз бен тіліміздің биік ... ... ұлы ... ... ... өзі айтатындай әдебиетіміздің
мәдениетіміздің, тіліміздің, дініміздің, діліміздің «Ақиқатқа апаратын ...... ... өкілі.
Қ.А.Ясауи өзінің бүкіл жарқын қабілетімен талантын, күш жігерін түркі
халқына, туған еліне жалпы түркі ... ... ... жас ... ... жұмсаған ғұлама ғалым қаламгер. Оның әдеби,
мәдени, сопылық ... ... ... ... оның ішінде қазіргі қазақ
әдебиетінің, тілінің қалыптасып, дамуына, ал ... ... ... ... әлеміндегі, оның ішінде Республикамыздағы
педагогикалық ой-пікірлердің пісіп ... ... мен ... ... ... ұлттық тәлім-тәрбие беруде үлкен ықпал
етуде. Міне соның нәтижесінде, ұлы ғұлама ғалым ... өз ... ... ... мәдениетінің білім беру саласының тарихынан да ерекше орын
алды. Сондықтан да Құл Қожа Ахмет Ясауидің ... күні ... ... ... ... ... оның ... ой-пікірлеріне, рухани-адамгершілік, мағнауи
мұраларына зер салу – күн ... ... ... бірі.
Көрнекті ұлы ғұлама ғалымның танымдық тәрбиелік мәні орасан зор көркем
рухани адамгершілік туындылары ана ... ... ... әдет-ғұрып,
ырым-тыйым, наным-сенім, таным, оқу-білім, ... ... ... ... ... ... ғасырларда жарық көрген
көптеген белгілі, белгісіз еңбектері бірнеше ... ... ... ... етеді.
Осы тұрғыдан алғанда, біздің таңдап алып отырған тақырыбымыз ... ... ... ... ... жұмысы болып есептелінетіні, өз
ғылыми зерттеуіміздің өзектілігі мен қоғамға ... ... ... туып ... ... ... ... Ясауи шығармашылығы, рухани адамгершілік, мағнауи мұралары
философиялық тарихи, мәдени, әдебиеттану, тілтану т.б. ... ... ... ... алып ... ... К.Зейбек,
Е.Тұрсынов, Ә.Н.Нысанбаев, Д Кенжетай, А.Нұртазииа, М.Е.Массон, Е.Бертельс,
В.А.Гардлевский, К.Тәжікова, Т.Есембеков, А.Абуов, ... ... ... т.б. ... ғалымдардың еңбектері ұлы
ғұламаның шығармашылығы мен рухани адамгершілік, мағнауи ... ... тіл ... ... тұрғыдан әр жақты қарастырады.
Оның Алланы сүю, туған жерге, ... ... ... ... ... ұлттық салт-дәстүрді құрметтеу, ананы қастерлеу, қыз ... ... сүю, ... ардақтау, ас пен іске құрметпен ... ... ... құнды хикметтегі ойларын, демократиялық көзқарастарын
жеткіншек өскелең жас ұрпақты, оқушы жастарды тәрбиелеу ісіне пайдаланудың
маңызы өте зор әрі ... де баға ... ... ... ... шығармашылығындағы рухани адамгершілік, имандылық,
инабаттылық, елжандылық, патриоттық, мәдениеттілік, тілін, дінін құрметтеу
сияқты ... ... ... және ... бірге олардың
жалпы білім беретін мектептер мен жоғары оқу ... ... ... ... ... ... ... адамгершілік,
имандылық, патриоттық тәлім-тәрбие ... өз ... ... ... ... ... ... аталған қайшылықтың шешімін табуда ұлы ғұлама ғалым, ұстаздың
бай ... ... ... ... ... ... ғылыми зерттеу жұмысымыздың проблемасын құрайды.
Педагогикалық әдебиеттерде ұлы ғұлама-ғалым ұстаздың педагогикалық ... ... ... ... ... ... зерттеу тақырыбын «Қожа Ахмет Ясауи мұраларындағы педагогикалық
көзқарас» - деп алуымызға себепші болды.
Зерттеу нысаны: Қожа Ахмет Ясауидің ... ... ... ... ... ... ... Қ.А.Ясауидің педагогикалық мұралары және оларды ... ... ... ... Қожа Ахмет Ясауидің шығармашылық, рухани
адамгершілік, мағнауи мұраларын, ... ... ... ... ... ... негіздеу, тәлім-тәрбиелік идеяларын жүйелеп,
үздіксіз білім беру саласына ендіруде тәжірибелік-эксперименттен ... ... ... ... ... Қожа ... ... өмірлік, қоғамдық қайраткерлік, ақындық,
ойшылдық, ұстаздық қызметтері мен ... ... ... Қожа ... ... ... ... педагогикалық
ой-пікірлеріне талдау жасау және оларды бүгінгі күн талабы ... Қожа ... ... ... мен рухани адамгершілік, мағнауи
мұраларының тарихи-танымдық, ... ... ... ашу және ... ... саяси, рухани
ағартушылық мәнін айқындау;
- Қожа ... ... ... ой-пікірлерін жалпы білім беретін
орта мектептегі және жоғары оқу орындарындағы оқу-тәрбие үрдісіне ... ... ... ... Егер, Қожа Ахмет Ясауидің шығармаларындағы
рухани адамгершілік, тәлім-тәрбиелік идеялары тарихы-педагогикалық тұрғыдан
талдау жасалынып ... онда ... ... ... ... және ... ... педагогикалық үрдістеріне ендіру барысында
оқушы жастардың тәлімдік тәрбиелік деңгейлері көтеріледі. Қ.А.Ясауидің
құнды ... ... ... ... ... ... ... ұлттық құндылықтарды бағалауына, өзін-өзі тәрбиелеуіне, ата-
анасын, дінін, ділін, ... ... ... сүюіне, елжандылық ... ... ... адамгершілік, ... ... ... ықпалын тигізеді.
Зерттеудің әдіснамалық және теориялық негіздері: Жеке тұлға теориясы,
іс-әрекет теориясы, жалпы ... және ... ... ... ... педагогикалық құбылыстарды және мәдени мұраны
зерттеудегі жүйелік ... жеке ... ... ... тұлғаның дүниетанымын қалыптастыруда адам, қоғам, табиғат туралы
ой-пікірлердің ... ... ... ... ... ... және жалпы адамзаттық мұралар негізіндегі
демократиялық-гуманистік қарым-қатынастарды ... ... ... ... ... ... тұжырымдар.
Зерттеудің жетекші идеясы: Жеке тұлғаны қалыптастырып дамытуға арналған
Отандық және әлемдік өркениетті ... ... ... мен ... ... ала ... жалпы білім беретін
мектептердегі оқу-тәрбие жұмыстары үрдісінде ... ... ... ... ... ... ... Зерттеудің теориялық әдіснамалық негізі ... ... ... ... ... тұжырымдар, мектептегі ... ... ... ... болашақ өскелең жас ұрпақты
өмірге даярлау.
Зерттеу көздері: Келешек өскелең жас ... ... мен ... ... ... Республикасының Конституциясы, Білім туралы заңы,
тәрбие жұмыстары жөніндегі тұғырнамалар, зерттеу ... ... ... жас ұрпақ тәрбиелеудегі озық та алдыңғы ... ... ... ... ғалымдардың ғылыми еңбектері.
Зерттеудіц әдістері: Тарихи философиялық, психологиялық, әдебиет-
танымдық, ... және ... ... ... сай ... және ... ... зерделеу, білім беретін орта
мектеп мұғалімдерінің, зерттеу нәтижелерін жүйелеу. Салыстырмалы - ... ... және ... ... ... ... кезең: әдіснамалық, ғылыми, психологиялық, педагогиалық,
философиялық, тарихи, әдебиеттерге талдау жасалынды. ... ... ... ... анықталды. Педагогика, этнопедагогика,
педагогика тарихы мен мұрағат материалдары, ... ... ... ... ... сұрыпталды. Жұмыстың ғылыми аппатары айқындалды.
Екінші кезең: Қожа Ахмет Ясауидің ... ... ... ... ... оның ішінен өзекті педагогикалық ... ... ... жұмысының негізгі желісіне айналдырырылды, ғылыми зерттеу
барысында жынақталған материалдар теориялық тұрғыда ... ... ... қағидалар дайындалып, зерттеу жұмысымыздың
нәтижелелігі тексерілді, ғылыми болжамдар дәлелденді. Тұжырымдар ... ... ... ... ... ... Түркістан қаласындағы №15
М.Жұмабаев, №1 Ататүрк орта мектеп, №2 Яссы мектебі болды. ... ... ... ... де ... жұмысының ғылыми жаңалығы мен теориялық мәні:
- Қ.А.Ясауидің өмір жолы мен ... ... ... ... жасалынып, жүйеленді;
- Қ.А.Ясауидің педагогикалық мұраларындағы білім және тәрбие берерлік
мәні тарихи-педагогикалық және ... ... ... ... ... ... педагогикалық көзқарасы айқындалды;
- Қ.А.Ясауидің педагогикалық мұрасы үздіксіз білім беру ... ... ... ... ... ... сағаты бойынша әдістемелік нұсқау ұсынумен, зерттеуден алынған
нәтижелермен, олардың негізінде құрылған ұсыныстарды мектеп ... ... ... негізгі қағидалар:
1. Қожа Ахмет Ясауидің дүниетанымдық және педагогикалық көзқарастарының
қалыптасуына ықпал жасаған ... ... Қожа ... ... ... ... ... мен
оның қазіргі кездегі оқушы жастарға ұлттық тәлім-тәрбиелік мазмұны.
3. Қожа Ахмет Ясауидің рухани-адамгершілік, мағнауи мұраларының бүгінгі
психологиялық-педагогикалық үрдіспен сабақтастығы.
4. Тәжірибелік-педагогикалық жұмыстың ... ... ... ... мен ... ... ... теориялық, әдіснамалық
қағидалармен, олардың тиімділігін ... ... ... ... ... статистикалық мәліметтер ... және ... ... ... мен ... жұмысының сынақталуы: Жұмыстың мазмұны «Қазақстан ғылым әлемі»
журналының қосымшасы «Ізденуші» журналында ... ... ... ... ... ... ... этнопедагогикасының қалыптасуына
Ясауи еңбектерінің тигізген әсері» атты мақалаларында ... ... ... ... ... ... екі тараудан,
қорытындыдан, пайдаланған әдебиеттер тізімі мен қосымшалардан тұрады.
Кіріспе бөлімінде зерттеудің көкейтестілігі, ғылыми аппараты, мақсаты,
обьектісі, пәні, ... ... ... ... ... ... ... ғылыми жаңалығы, практикалық мәнділігі,
зерттеу базасы, зерттелу нәтижелерінің дәлелділігі мен ... ... ... сипатталады.
«Қ.А.Ясауидің діни-философиялық, педагогикалық көзқарасы» атты бірінші
бөлімде Қ.А.Ясауидің рухани-адамгершілік, мағнауи мұраларын зерттеу арқылы
педагогикалық ... ... ... ... ... ... ... мәні мен теориялық әдіснамалық негіздері анықталып
берілген.
«Қ.А.Ясауи мұраларын оқу-тәрбие үрдісінде қолдану жолдары» атты ... ... ... ... педагогикалық және психологиялық
мазмұны ашылып дәлелденді әрі ұсыныстар берілді. Рухани адамгершілік жүйесі
тұжырымдалды.
Қорытындыда зерттеу ... ... ... ... мен тұжырымдары мазмұндалып, ғылыми әдістемелік ұсыныстар
берілді.
Қосымшада ғылыми зерттеу жұмысына қолданылған ... ... ... берілген.
I Бөлім. Қ.А.Ясауидің діни-философиялық, педагогикалық көзқарасы
1.1. Қ.А.Ясауидің өмір жолы мен шығармашылығы.
Қ.А.Ясауи оғыз қыпшақ тілдерінде ... ... ... бірі ... – Ұлы әрі қасиетті тұлға. Оның жазған хикметтері
әлі күнге дейін сақталған, тілі ... ... ... ... кеңінен мәлім. Өкінішке орай, біз қазақ халқы олай мақтана
алмаймыз. ... ... ... ... буын Ұлы баба ... мүлде
хабарсыз. Әрине ол үшін біздің замандастарымызды кіналау да орынсыз.
Қ.А.Ясауи ... ... ... талдап өтетін болсақ,
бабамыздың арғы ... ... ... кейінгі Мұхаммед Ханафиядан
таралады. Енді бұл өңірге келген бабаларына келетін ... ... ... ... ... Кейінгі аталары Махмуд Шайх, одан Ибрахим Шайх. Міне
осы Ибрахим Шайх Сайрамдағы Мұса ... Айша атты ... ... ... ... Айша отбасында кейбір деректерде үш, кейбірінде екі перзент
дүниеге ... ... ... ... Қожа Ахмет және Садыр. Ол
замандарда Сайрам ... ... үш ... ... ... ... ... мен Әзіреті Әлиге барып тірелетін «Қожалар» әулеті. Қ.А.Ясауидін
қай жылы ... ... ... ... 63-жастан кейін 1166/67 жылдары
дүние ... ... ... бар, ... ... 63 ... ... түскен болса, онда ол жер астында тағы да ... өмір ... бұл ... өз ... ... ... ... өлмес бұрын тірі өлдім,
Алпыс үште сүндет деді естіп ... ... бар ... ... ... оқып ... кірді Құл Қожа Ахмет.
Жарандардан пайда, көмек ала алмадым,
Жүз жиырма беске кірдім, еш нәрсе біле алмадым
Хақтағалаға құлшылық қыла алмадым,
Естіп, оқып жерге ... Құл Қожа ... ... ... 63 ... жер астына түскендігі, 125-
ке келгендігі дәлелденіп тұр. Соған қарағанда 1103 жылы ... 1128 ... ... ... ... Ол ... ... «Диуани Хикметін» осы
«Қылуетте» жатып жазған деген әңгімелер дс жетерлік.
Мұндай күйзеліске ұшырау себептеріміз, ... ... Қожа ... ... ат ... алып қашып, діннің пайдалы тұстарын ескермеуден,
зиянды деп санаудан туған теріс көзқарастың ... ... ... ... ... ... жиналмай, ұстағанның қолында, тістегеннің
аузында кетуінен дей аламыз. Әзірет Сұлтанның өзі мен ... ... оның үрім ... да ... ... ... сол ... шежірелерді
жинау былай тұрсын, оны талдап, ауызға ... өзі ... ... ... жұрт тек ... ... ... өзгеше ол кісі туралы ләм-
мим деп ауыз аша алмай ... Енді ... ... ... бүгіндері ғана
архив қалтарыстарында қалған деректерді тауып алып әңгіме етуге мүмкіндік
ашылып отыр. Міне біз бұл ... ... ... және ... сөз ... бәрі де ... ... жинақталган құнды дүниелер.
Қ.А.Ясауи бабамыз туралы ... ... ... ... қажет,
себебі біздің келешегімізге қажетті өте құнды ашылмаған құпиялар ... ... ... өз ... ... Шайхтан алады. Одан кейін
Арыстан бабқа ... ... ... ... халық арасында таралған
аңызда да ... баб – ... ... ... оған ... аманатын тапсырушы.
Жиырма жеті жасында пірі – ұстазы Хамаданиді табады. Оның жанында көп
жылдар болып тәлім-тәрбие ... Өзі ... ... ... ... ... болады. Кейін Бұқарада Хамадани мектебінде біраз басшылық
еткен соң, туған елі Түркістанға қайта ... ... ... бастап, өз
мектебін ашады.
Қ.А.Ясауидің мұншалықты жоғары дәрежеге көтерілуіне себеп болған әрине
біріншіден өзіне Алладан берілген қабілеті мен дарыны, ... осы ... ... ... ... Бала тәрбиесіне көп көңіл бөлетін ... шайх Қожа ... ... ... қолына шәкірттікке
тапсырады. Атасы ұстазға тапсырарда осы баламыздың «еті ... ... тек ... ... ақ ... бір мұсылман ұрпағы ... ... ... ана ... ... өте көп ... ... болған,
Арыстан бабқа шәкірт болған кезінде де Хамаданиге аттанар ... де ... ... беріп шығарып салып отырған. Осы аналық ақ батаның себебі ... ... ... ... ... ... Ол Арыстан бабқа жеті ... ... ... ... шәкірт бола алмайды. Кейін медреселерде оқуын
жалғастырып келесі ұстазы Хамаданиді көп жылдардан кейін табады. Ол уақытқа
дейін осы ... ... ... ... ... ... шәкірттері болған. Осы шәкірітердің ішінде Бұхарадаи Хамаданидің
төрт халифы ерекше көзге түскен. Олардың есімдері ... ... ... ... және Абдулхалық Ғыждуани. Міне осы төрт шәкірті бірінен
соң бірі ... ... ... ... шәкірттері сізден кейін
халифалыққа кімдер отырады деп сұрағанда, бірінші болып Хасан ... Қожа ... ... ... Қожа ... Ясауи халифалыққа иеленеді,
бірақ ол ұзақ отырмайды Түркістанға аттанады және өз мектебін ашады, ал
төттінші ... ... ... халифалыққа көтеріліп, бұл мектепті
басқарады деген екен. Дәл солай болады, Қ.А.Ясауи өз мектебін ашып «Ясауиа»
қауымдастығын ... Бұл ... ... ... ... ... Халифалары және жолын қуушы ізбасарларына келетін болсақ,
ол өзінен кейін ... ... ... Жүсіп Хамадани сияқты
ұстаздарындай, атақты төрт халифаны дайындап қалдырды. Олар, Мансұр Ата,
Саъид ата, Суфи ... ... және ... ата ... ... басқа, көптеген шәкірттерімен жолын қуушылары да бар. ... ... ата, ... ата, Исхақ ата, Садр ата, Әлемин баб, Маудуд шайх,
Камал шайх /иқани/, Хадим шайх ... ... ата, Таж ... ... ... Нақшбанд, Қажы Бектас, Жүніс Әміре, Сары Салтұқ, т.б.
Сонымен қатар, түркі тілдес халықтардың ішінен Ясауиден ... ... ... ... ... ... ... тізбектеп шығуға
болады. Раджи, Жүніс Әміре, Машраб, Қожа ... Шамс ... ... ... ... Туфайли, Қасим және басқалар. ... ... ... кете береді, бұл Ясауи ілімінің кең тарағандыгын білдіреді. Егер
Ясауи ілімінің құны болмаса, батыс әлеміне кең тарамай ... ... ... ... ... еді. Дүниеге кең тарағандығына қарағанда «Ясауиа»
тариқатының халыққа тигізер әсері өте зор болуы керек деп ойлаймыз.
Түркі ... ... ... ... ... ... тілдері де,
діндері де, жазулары да, мәдениеттері де, тарихы де, ... де ... еді. ... келе заман ағымына байланысты бұлар бөлшектеніп кетті.
Сонда да болса түбі бір ... ... ... сол ... ... ... де, көне түркі дәстүрі күні бүгінге дейін жалғасып
келуде. Солардың ішінде атап ... ... ... ... т.б ұқсастықтар үздіксіз шиеленісіп жатады. Бүкіл түркі
дүниесінің тілінің, дінінің, ділінің қалыптасуына ... ... ... өте мол ... ... келтіруге болмайды. ХІІ-ХІІІ
ғасырларда жоқ болып кете жаздаған түркі тілін қайта ... ... ... ... осы ... ... еді. Ол кездері араб, парсы
тілдері басым болып тұрғандықтан барлық жазу, ... ... ... тек
сол екі тілде жүретін, әрі жазу араб графикасында болатын. Сол замандарда
Селжүктер ... ... ... ... бола ... бәрі де ... ... араб, парсы тілдерінде жазып әрі сол тілдерде
сөйлейтін ... Міне ... қиын ... ... ... ... ... өз
еңбектерін түркі тілінде жаза бастады. Әрине, жазу өнері тек араб графикасы
болғандықтан амал жоқ сол араб ... ... тура ... ... ... барлық хикметтерін, шариғат заңдарын, т.б жергілікті халыққа
қажетті дүниенің бәрі де ... ... ... көре ... ... тарады. Бұл замандарда түркі халықтары қай дінге бас ... ... ... болатын. Себебі араб, парсы тілдерінде жазылған ислам
дүниелері жергілікті ... ... ... еді. Оның үстіне бұған дейін
бірнеше дінді бастарынан ... ... ... ... ... ... Енді ... діні келген кезде, түсініксіз болып қалды. Осы кезде
Ясауи өз еңбектерін түркі тілінде айтып әрі ... ... ... жергілікті халыққа жете түсінікті болып шықты, оның ... ... діні ... ... еді. ... бір ... ... өз мектебін
ашқан соң онда тек ислам діні емес, сонымен қоса, ... - ... ... ... Оның ... ... діні өз қалпында өзгеріссіз қалып
«Құран Кәрімде», «Хадистерде» ... ... да, ол ... ... халқының көне діні «тәңірліктің» көптеген әдет-ғұрып, салт-дәстүрлері
мен наным сенімдері ендірілді. Міне сол себептен де бұл өте ... ... ... ... ... тез ... ... Міне осы еңбегінің
арқасында Ясауи әулиелік дәрежеге көтерілді. Жазған еңбектерінің бәрінде ... ... ... және де жалпы тәлім-
тәрбие мәселелері кеңінен қарастырылған. Оның ... ... ... ... мұра ... ... Сол үшін ... түркі халқы
Қ.А.Ясауи еңбектерінен өздеріне қажетті дүниені алып отырады. Соның ішінде
этнопедагогикаларын ... да ... ... ... ... ... бір еңбегін алмайық, бәрінде де этнопедагогика ... ... ... Оның үстіне бұл еңбектерінің бәрі де ... ... ... ... болып табылады. Себебі сол кезеңдегі түркі
тілінде сөйлейтін барша халыққа ... ... Оның ... ... ... ... мінез-құлықтарына сай жазылған
дүниелер. Бертін келе ... ... ... бірнеше бөліктерге бөлектеніп
кетті. Сол кездің өзінде де, осы Қ.А.Ясауи еңбектерін ... ... ... еңбектері, қазан баспасынан татар ... ... ... шықты, түрік тілінде Түркияда да бірнеше рет жарық көрді. Бұдан да
басқа түркі тілдес халықтар арасында ... ... ... ... жылдары
бірнеше рет қазақ тілінде де Алматы баспасынан да ... ... Міне ... ... ... халықтары үшін ортақ дүние екендігін дәлелдей
түседі. Бұл еңбектің қайта-қайта баспадан жарық ... оның ... ... ... ... екендігіне көз жеткізудің бірден-бір дәлелі. Егер бұл
еңбектер қажетсіз дүниелер болса, оны ... де ... ... ... ... ... тағы ... түсетін мағлұматтардың бірі
кейінгі кездері ... ... ... ... ... есімі. Олар тек түркі дүниесі, ... ... ... ... батыс елдерінде де шығып жатыр. Бұл ... ... ... тағы бір ... Бұл дүниелер құнсыз әрі олардың халыққа тигізер
тәлім-тәрбиелік мәні болмаса, онда оларды ешкім де пайдаланбаған болар еді.
Міне осыдан-ақ ... ... баға ... ... ... ... ... жеткізуімізге болады. Ал енді бұл еңбектердің барлық түрі халықтарының
этнопедагогикасының қалыптасуына әсері тимеді деуге ... жоқ ... ... ... ... ... ... бойы пайдаланып келуде. Ол
еңбектерінде өзіне дейінгі өз ... ... ақыл ... оны ... ұрпаққа өсиет етіп қалдырған. Қайсы еңбекті алмайық,
тұнып тұрған өсиет сөздер, олар қара ... де, өлең ... ... ... де ... және айтылған.
Жоғарыда айтып өткендей, Ясауидің біраз еңбектері баспадан ... ... ... Олар ... мынандай аттармен мәлім, «Диуаии
хикмет», ... және ... ... ... және өмірбаяны
ретінде түрлі аңыз-әңгімелер мен хикаяттар. [9,17]
Енді осы ғұламаның бізге қалдырған өшпес рухани мұраларынан үш қызметін
қарастырып ... ... ... ... және ... ... қалдырған
бұл үш қызметінің ерекшеліктерін талдап ... ... оның ... ... көз ... Түркішенің жандануы
Үш қызметтің біріншісі болып табылатын, түркішенің жандануы. Қожа Ахмет
Ясауи өзге ғұламаларымыздың барлығы ... ... ... ... XII ғасырда Түркі тілінде «Хикметтер» жазды. Түркіше діни ... жазу ... ... ... Оның бұл жолы ... халықтық
әдебиетіміздің арнасы қалыптасты. Түркі халқының ... кең ... ... ... ... ... Бұл ... Селжук билікте
отырғанымен, өзі түрік бола тұра парсыша ... ... ... ... ... ... қиыншылыққа қарамастан Ясауи көп еңбектерін
түркі тілінде алғаш болып қаймықпай жазған. Бұл туралы өз ... ... ... біз сияқты түркіні,
Арифтардан есітсең ашар көңіл мүлкіні.
Аят, хадис мағынасы түркі болса керемет,
Мағынасын ұққандар жерге қояр ... ... аят, ... түркі тілінде ұғындырсақ халық дінге тез
бет бұрған болар еді, оған жоғарыдағы патша ... ... ... ... ... ... ... деген. Ондай кісілердің іштерінде де ғұлама
ғалымдар бар, біздің тіліміздің бай әрі көркем екендігін ... ... Сен ... ... ... ... деп қудаласа оларға қарсы
хикметтері арқылы сөздер айтқан. Сөздері өткір, ... ... ... да мойындай бастаған, сол үшінде түркі тілі жоқ болып кетпей бір
қалыпқа түсе бастаған. ... ... өз ... ... ... ... Қорасанда Ясауидің «хикметтерін» түркі тілінде жатқа
айтатын болған. ... ... ... ... ... ... оңай
есте қалатын еді. Оның үстіне шариғат заңдарында түркі тілінде хатқа түсіру
әдетке айналған. Міне ... ... тілі ... осы ... ... өзінің
негізін жоғалтпай келеді. Сөйлеу ... ... ... ... ... ... бәріде бірін-бірі түсіне береді. Сол
бабамыздың еңбегінің арқасында қазіргі кезде барлық түркі тілдес ... ... ... ... ... ... ... Ахмет Иассаиудің екінші қызметі исламның түркілер арасында таралуы
болып саналады. Бұл қызметін іске асыру үшін ұлы ұстаз өзінің ... биік ... ... ... жеткізіп, түркі әлеміне жолдау
арқылы ... ... ... ... ... ... қайнарынан
сусындағандардың ұлы нәтижелерге жетуіне себепші ... Әмір ... де, ... ... да тағы да басқа ... ... ... мен ... ... ... руханияты жатыр.
Хамадани мектебінен тәлім-тәрбие алып келген соң, ... ... ... ... өз ... ашты және бұл ... «Ясауиа»
тариқаты деп атады. Міне осы ... ... ... ... ... түкпіріне аттанып өздерінің жанын аямай жан-тәндерімен
ілімдерін таратты. Әсіресе түркілер ... бұл іс қызу ... ... ... ... ... қабылдауына бірден бір себепші осы
«Ясауиа» мектебінің түлектері ... ... ... ... ашып сол ... ... шәкірттер дайындалатын болған. Әрине
түркі әлемінің исламға ... ... бір ... ... ... болса,
екіншіден шариғат заңдарының түркі тілінде жазылуы еді. Оның ... ... ... ... Бұл жергілікті түркі халқына түсінікті
болатын. Алғашқы замандарда ... ... ... ... ... шариғат
заңдары, құжаттар араб-парсы тілдерінде болғандығы еді. Енді ... ... ... ... ... халық жете түсініп исламның қандай дін
екендігіне көздерін жеткізіп, қатарларын ... ... ... ... ... ... Түркі дүниесі исламды толық мойындады. Оған
дейін әртүрлі дінде жүрі ендері де бар еді. Сол ... біз бүл ... Тура ... ... Ахмет Ясауидің үшінші қызметі, Ислам дінінің тура жолымен ... ... діни ... ... ... ... дінін түркілер
арасында ендіру өте қиынға соққан, ... ... діні ... дейін түркі
дүнисінде өзіндік ата-бабадан мұра болып қалыптасып қалған салт-дәстүр,
әдет-ғұрып ұшан ... еді. Оның ... ... ... діндерде кірісіп
қанатын кең жайған болатын. Солардың ... ... ... ... пайдаланып қолдануы үшін өзіндік ерекше қағида жасауға тура
келді. ... ... ... шығу ... ... қалыптасқан салт-дәстүр, әдет-
ғұрып, басқа дін қағидаларын жақсы жете білуі керек еді. Оны білмей тұрып
жаңа ... дін ... ... ... ... емес болатын. Міне
солардың бәрін електен өткізіп бір жүйеге түсіріп халыққа пайдалануға ... ... алын ... ... жаңа ... ... ... қабылдау
қиынға соққан жоқ. Бірақ мұны жасап шығу үшін Ясауи ... тер ... ... ... сарп ... ... жер ... тірідей түсті.
Енді Ясауидің дүниетанымдық ... жеті ... ... Ахмет Ясауидің дүниетанымдық негіздерінің жеті принципі.
1. Алланы сүю /Тәңірге ғашықтық/.
2. Ықылас пен шын жүректілік.
3. Адам ... ... Асқа ... Әйел-еркек жұптылығы.
7. Жақсы көру /дінге, тілге, ұлтқа, жынысқа бөлмей/.
Міне осындай жеті ... ... жеке жеке ... ... шығуға
болады. Бұл жеті принципте келтірілгендер «Диуни ... ... Егер біз ... ... ... ... ... кәмілдікке
қадам басқан болар едік. Мұның бәрін жаппай халыққа жеткізу үшін ... ... ... Тек ... оқу ... ... ... оқырман қауымға таратуға да болады. Оның көптеген жолдары бар.
Сұхбаттар, ... ... ... ... ... мүмкіндігінше кішігірім кітаптар жариялау. Қалай ... ... ... ... азық ... қалады. [30].
1. Алланы сүю /Тәңірге ғашықтық/.
Қожа Ахмет Ясауи хикметтерінің ... ... осы ... ... ... бұл ... ағым Аллаға қауышудың бірден-бір жолы болып
табылады. Аллаға ... тек оны сүю, оған ... болу ... ... ... ... ... жақындау дегеніміз, «Махаббаты жоқтың
дініде, иманы да ... ... ... ... Иман туралы Ясауи
хикметтерінде төмендегідей жазып кеткен.
«Тән сөйлемес, жан сөйлемес, иман сөйлер»
Яғни Ясауи ... ... ... ... мына ... ... ... күндіз-түні жылағандар,
Жаннан безіп белін бекем байлағандар.
Қызмет етіп Хақ сырын ұғынғандар,
Түн ұйқыны арам қылып налан болар.
Осылай ғашықтар туралы жырлаған, ғашықтық жолының ... қиын ... баса ... Соған шыдағандар ғана Алла дидарын көре алады, ... ... ... ... жете ... ... сол үшін бұл жолға түссең
бәріне көнуің керек. Егер бұларға көнбесең, иланбасаң бұл ... ... ... ... ... ... ... ғашықтық жолына түсу, Алламен
қауышу, бірігу. Яғни Алланы сүйе білу үшін, оған ... ... ... Ал бұл ... жету ... тек сопылық жолға түсуі қажет. Сопылықтың
не ... ... ... ... жәбірейіл оқиғасында анықтап
түсіндіріп берген. Онда мұсылмандық үш сатыдан, ислам, иман, ... ... ... ...... ... ... иман – ішкі жағы,
ихсан – ақиқаты. Бұлар сопылық анықтамалар. Құран меи ... ... ... оның ... ... ... болуы сияқты исламның алғашқы
дәуірлерінде де сопы /тасаууф/ сөзі ... еді. Ол ... ... ... сөзі болатын. Сонымеи «ихсан» /сопылық/ ақиқатқа жету
жолы болып табылады. Сопылық жолға түсіп тәңірге жақын болу ... ... ... ... ... өткен.
Қайда жүрсең көңіл жұмсақ сыпайы болғын,
Көре қалсаң мүсәпірді ... ... күні ... ... ... ... қаштым міне.
Мәдинеге Расул барып, болды ғаріп,
Ғаріптікте азап тартып, сүйді жанып.
Жапа ... ... ... ... ... ауыр ... бастым міне.
Ғашық есігін мәулім ашты, маған сыйлы,
Топырақ қылып әзі бол деп мойынымды иді.
Қара нөсер қарғыс оғы келіп тиді,
Найза алып ... ... ... ... ... ... ащы, өзім ... оқып бой ұсынбас Жалған ғалым
Жаным құрбан, аямаймын жоқ дүр малым,
Хақтан қорқып отқа түспей күйдім міне.
Міне ... ... ... ... кете ... ... ... Алланы сүю, оған шын ғашық болу. Бұл ғашықтық Мұхаммад /с.ғ.с/
пайғамбардан мирас болып қалғандығында ... баса ... Оның ... ... ... тартқан тауқыметін де жырлайды. Яғни
Алланың жолына түсу, оны сүю, оған мінсіз ғашық болу оңай іс ... ... келе ... ескертеді. Сонда да болса соған ұмтылуға, жол
көрсетуге әрекет ... ... ... ... оны сүю ханға да қараға да
бірдей ... Алла ... кім ... да тең ... ... ... отырған. Өзінен бұрын өткен ғашықтарды құрметтеп қатты сыйлаған,
сонымен ... ... ұмыт ... ... ... ... ... төмендегідей жырлаған.
Ия достар, пәк махаббатты мақсат еттім,
Бұл дүниені дұшпан етіп жүрдім міне.
Жағамды ұстап хазіретке сиынып келдім,
Ғашық жолында мәнсұр сипат болдым ... ... ... ... ... ... ... Хақ сүймекті бекем тұтты.
Жәбір-жапа, қорлауды көп есітті,
Ей, мұсылман, менде Мәнсұр болдым міне.
Міне осылай ... ... ... оны ... «Әнә ... ... деп ... үшін асып өлтіргендігі туралы Ясауи өз
«Хикметтерінде» жырлап ... Ол ... ... ... ... сияқты ғашық
екенін жырлап өткен. Яғни ... ... оның ... түсудің, дидарын
көрудің соншалықты қиын екендігін еш жасырмай ашық жырлайды. Міне соған
шыдағандар ғана ... шын ... сүйе ... және ... пәк, ... [12]
2.Ықылас пен шын жүректілік
Ықылас тек Алланың ризашылығы үшін құлшылық ету, «өзімен сөзі» бір
болу, екіжүзділік ... ... ... ... Алла ... тек Алла үшін ... Алла үшін құлшылық етудің аты,
«ықылас», яғни, шын берілу, ... шын ... «өзі мен ... ... ... риякерліктен алшақ жүретін, екіжүзділікті қару етпейтін.
Дінді кейбіреулер өз ... ... ... ... ... ... Аллаға көзбояушылықпен жалған құлшылық ... ... ... ... ... «ширк» дейді. Ол Аллаға ортақ
қосу, одан басқа да табынатын, ... ... ... ... сөз. Оның ... дейін жалғасуы мүмкін.
Дін жолына, тек қана адамдардан мал-мүлік алып, баю ... ... ... көтерілу мақсатынмен өткендер бұл фаниде мұраттарына
жетулері мүмкін, бірақ о ... алар ... жоқ. ... ... ... ... бөлген. Ол жаманнан қашуды, оның орнына ықылас, шын ... ... ... ... ... Алла жолында әрқашан таза, ... ... ... дін ... момын Алланы шын жүрегімен сүйеді. ... өз ... ... ... Ол іші ... ... ... көзіне жасы ақпаған, халыққа ... ... ... ... ... ... ... жоқ болатындығы
жайында көп айтады. Өзінің кейбір байқаусызда өткізіп ... ... сол ... жою үшін ... ... жырлаған. Яғни
Аллаға құлшылық еткенде мұсылманның бес тұтқасын, парызын ... ... әрі ... да ... ... ... ... хикмет шумақтарынан көруге болады.
Алпыс үшке жасым жетті, өттім ғапыл,
Хақ әмірін бекем тұтпай болдым жаһыл.
Ораза, намаз қаза ... ... ... ... ... ... міне.
Яғни, әрбір өткізіп алған күнәлерін еске алып, солардан арылу үшін
иманды іздеп, сарсан болып, жақсыларды ... оны ... ... ... жете ... отыр. Сонымен қоса шәкірттеріне, замандастарына,
діндестеріне, келер ұрпаққа мұндай күнәлардан қашыңдар, менің ... ... ... ... деп ескерткен. Жалған ... тек Алла үшін ... ... туралы да хикметтер айтқан.
Жалған атақтан арылып сәби болдым,
Алла атын айта-айта ашық болдым.
Аллаға бар жаныммен адал ... ... ... ... міне.
Бұл жерде Аллаға бар жаныммен адал болдым «Фанафи Алла» мақамына салдым
міне дегені - Аллаға шын берілдім, Алла үшін ... ... жоқ ... ұғым. Бұл сопылық ілімнің ең жоғарғы дәрежесі есептелінеді. Бұл
жөнінде мынадай ... ... бар, ... болсаң ғашық жолында фана
болғын». Яғни мұнда да, ... ... ... Алла үшін жоқ бол, сол ... ... ... ... де қи дегені. Сонда Аллаға шын, адал,
кіршіксіз таза болу ... еш ... ... ... Міне ... ... тазалыққа, ықыластыққа, шын жүректілікке шақырған
оған өзі ... ... ... ... ... ісі бір болған, басқалардан да
соны өтінген. Осы ... Алла үшін ... ... ... ... ... тереңірек талдасақ бұл сопылықтың ақиқат құлшылығы қиын
іс екендігіне көз ... Көп ... ... бойы мұсылмандықты
өздерінің жеке ... ... ... ... ... қарап, жәннәтпен тозаққа жолдағандар ертең ... күні ... ... ма ... ... Ясауи Ғұлама бір жүйеге ... оны ... ... риякерлікпен дінді дүние үшін саудаға салу деген атымен жоқ. Тек
қана «ихсан» мен ... ... ... ... бар. ... ... Алланы көріп тұрғандай құлшылық ету, тек Аллаға ... ... ... Ясауи жолында риякерліктен қашу ең негізгі мәселе, ең ... ... ... ... оның жолы ... «құран» жолы...
Құран да мынадай аят келтірілген,
«...Намаз ... ... ... олар ... ... ... ... сырт көрініс үшін құлшылық еткендер...».
Міне мұндай ... қай ... ... ... ... ... ... заманда да мұндай, тек басқаларға көз қылу үшін намаз
оқып, ораза тұтатындар жетіп артылады. Біз ... ... ... ... ... тілмен емес, жүрекпен де ділмен қабылдауымыз қажет. Сол кезде
ғана мұсылман ... ... ... ... ... шын жүректілік кіршіксіз
таза, адал мұсылмандың риядан, көріністен ұзақ тек қана Алла үшін құлшылық
ететін мұсылмандық. ... үшін ... ... ... ... ... ... Адам сүйіспеншілігі.
Бірінші сүю, Аллаға махаббат болса, екінші сүю ... ... ... ... ... ... сүйіспеншілік. Себебі адам бүкіл он сегіз ... ... ... ең ... ... жоғарысы.
Өйткені адам «болмыстың өзі, дәні», адамның дертін бөлісу, ... ... ... қол үшын беру оған ... ... ... Бұл исламның дәл өзі. ... ... қол ұшын ... ... ... туралы құранда көптеп келтірілген. Оның
ішінде әсіресе, жетім-жесірлерге, кедей ... ... ... міскіндерге, т.б. өмір сүруге мұқтажды ... ... ... негізгі мәселелерінің бірі болып табылады. Бұл туралы
мұхаммед /с.ғ.с./ ... Қожа ... ... т.б. ... ... ... ... Ясауи өз хикметтерінде Мұхаммед /с.ғ.с/
пайғамбарды өзіне пір тұтып, оған ... ... ... және де ... ... ... істерін бұлжытпай орындауға уағыздайды. Ғаріп,
пақыр, жетімдерді сүюді ... ... ... мұра ... ... ... отырады. Оған үмбет болсаң, жолын қуушы
екенсің, ... ... ... ... сүйе біл, сол сияқты, ... ... бол, ... күмән болмасын деп үйретеді. Бұл ... ... ... ... ... сал ... ... басқа
салғанына қанағат ет, берген ырзыққа риза бол деп уағыздайды. Мұхаммад
/с.ғ.с/ пайғамбардың ең ... кеші ... түні ... сол ... ... соң да ғаріп, пақыр, жетімдердің қал ... жыр ... Яғни ... /с.ғ.с/ пайғамбарымыздың адамға деген
сүйіспеншілігінің, махаббатының шексіз кіршіксіз таза екендігін білдіреді.
Жалаңаштар мен аштарға қанағат болған Мұхаммед,
Кемтарлық көрген үмбетке шапағат ... ... ... көз ... тілейтұғын Мұхаммед,
Ғариппенен жетімге құрмет қылған Мұхаммед.
Ғарсы-күрсі базарына қамқор болған Мұхаммед.
Сегіз пейіш бәріне ие ... ... ... ... пана болған Мұхаммед.
Осылай Мұхаммед /с.ғ.с/ пайғамбардың адамдарды қалай сүйетіндігін
жырлай отырып оның ... ісін ... жол ... мұра еткен. Оның
соншалықты ұлы тұлға бола ... ... ... ... ... ашып Алла ... көріп қайтқан миғраж кешінің өзінде, мен-менсінбей
келісімен ғаріп, пақыр, жетімдердің жағдайын сұрап білгендерін паш етеді.
Оны өзіне ... ... ... сондай болсам екен деп армандайды. Яғни Қожа
Ахмет Ясауи адамды сүюде оған ... ... ... ... ... екен деп армандаған және келешек ұрпаққа соны ... ... ... ... ... айтып өткендей, сопылық жолға түсу үшін ... ... ... өту керек. Міне осы төрт мақамнан, тағы да он-оннан мақамы
бар. Әуелгі төртеуін шариғат, ... ... және ... ... деп
айтады. Осы төрт мақамының біріншісін алып қарайтын болсақ, ... ... тағы да он ... ... ... сол он мақамды қарастырып шығайық.
1. Әуелі иман ... Хақ ... ... барлығына, сипатына
және затына.
2. Екінші - намаз оқымақ ... ... - ... ... ... ... - Зекет бермек тұрар.
5. Бесінші - хаж тәуап қылмақ тұрар.
6. ... - ... ... ... ... ... - ... /білім/ үйренбек тұрар.
8. Сегізінші – Хазірет Расул сәлләллаһу тағала әлейһи уәссаләмнің
сүннеттерін мүлтіксіз ... ... ... және ... Тоғызыншы - Әмірі мағруфты мүлтіксіз ... ... ... ... Оныншы – Нәһи мүнкәр қылмақ тұрар. /жаман істерден қайтару/.
Сонымен жоғарыдағы он мақамнан көрініп тұрғандай, «Білім «шариғаттың ең
негізгі қағидаларының, мақамының бірі ... тұр, яғни ... ... ... ... және ... ... тану жолы
болып табылады.
Мәдениетіміздің, діліміздің, дініміздің, тарихымыздың негізгі іргетасы
болған ... ... ... бері ... ... діні ... келеді. Ислам
діні жалпы дүниедегі болмысты қабылдау мен сезіну жолдарымызды, адамдар ара
қатынасындағы байланыстарымызды және ... ... ... ... ... ... отырады. Қоғамда өмір сүрген
діндарлар мен атейстер, сондай-ақ басқа ... ... да ... ... ... қала алмайды.
Таассуптан өз дінін жоғары санау, басқа діндегілерге дұшпан болу, діни
фанатизмді де таассуб ... тар ... таяз ... ... ... ... ... қажет. Демек, Алла махаббатына, таза ... ... ... ... еңбектенуге, өз еркімізге ие болуга
ғылыми ... ... ... және ... бет бұруымыз керек!
Міне осындай кәусар бұлақтап сусындаған Қожа Ахмет Ясауи де ... ... ... туралы жырлап өткен. Яғни ол ғалым болу ... ол ... ... ... көп ... ... соған шыдасаң ғана түс,
болмаса ғылымды, білімді мазақ етпе ... Егер осы қиын ... ... ... ғылым, білім шыңына шыға аласың, хақ тағалаға жақын боласың ... Алла ... ... ... ... күйіп жанып шоқ басумен тең,
Хақ ... тек қана ... ... ... еске ... ... Хақ жолына түсу үшін ұстаздарына, пірлеріне адал қызмет ету
керек екендігін ерекше түсіндіріп өтеді.
5. Асқа құрмет. Аса пен ... ... ... қай ... ... да бірінші орында тұрған. Жоғарыда тұрған
құранды, нанның үстіне шығып алуға болмайды, ал ... ... ... нанды алуға болады делінген, бұл теңеу ғана. Яғни бұдан ... ең ... ... ... ... ... да ... Мұндағы теңеу
құранды басып нанды ала бер деген сөз емес, тек астың ең құрметті екендігін
білдірген ұғым. ... бұл екі ... ... қай ... ... аяқ асты
тастауға болмайды. Нанның қиқымында ... аяқ асты ... жеп ... Кез келген қария кісілер нанды аяқ асты тастамандар деп ескертіп
отырады. Яғни ... бәрі ... ... ... ... ... шариғат, тариқат және ақиқат туралы сұрағанда менің айтқан
уағыздарым, сөздерім шариғат, істеген істерім ... ал ... ... ... берген екен.
Сопыларда асқа құрмет ... ... ... бар. ... ... болады, егер сол белгілердің үшеуін толық орындаса, онда
әулиелік дәрежеге жеткені, ... кем ... оның ... ... ... ... бас тарту, өзін ас судан тежеу және түнде ... яғни ... ... құрмет өз қасиетін ешқашан жоймаған. Қандай бір ... ... адал ... өз маңдай терімен тапқан нәпәқаларын ... ... ... өзі де ... ... ... жұмысымен
айналысқан. Қожа Ахмет Ясауидің атасы Ибраһим ... ... қоса ... ... ... жасап күн көрген, жұбайы пәрәнжі тоқып
өздерінің адал еңбектерімен нәпәқаларын табатын болған.
Шайқылар туралы Ясауи өз «Хикметтерінде» мынадай өсиет ... ... нияз алса ... ... пақырлар, нәзірді алушылар/,
ғаріп-бейшараға бергейлер. Егер өзі алып ... ... ... сасыған,
өлімтік/ ет жегендей болған. Егер алған ниязынан тон қылып кисе, ол тон
тозғанша хақ тағала ... ... ... қылмағай, уә егер алған ниязынан
нан қылып жесе, хақ тағала оны дозақта ... ... ... ... ... ... үш жолы бар: бірінші алғанын кедей,
пақырларға беру, екіншісі күмәні болса алмау, бергенін аз көп ... ... ... ... сол кісілердің ата-аналарына арнап құран оқу ... тура ... салу үшін ... ... ... осы ... бәрін іске асыру үшін адам баласы нәпсісін жою
қажет. Нәпсі-көңіл, ниет ... ішкі ... ой ... ... арманы,
құмарлығы, нәпсі құмар деген ұғымдарды білдіреді. Міне осыларды жеңіп шықса
кәміл инсандық /толық адам/ дәрежеге жете ... ... ғана адал ... ... ... өз ... тауып жейтін болады, кісі ақысын жемейді,
өтірік-өсек айтпайды, жаман істерге бармайтын болады. Бұл туралы ... ... ... ... Қожа ... нәпсіден ұлық бәле болмас,
Жер мен көкте тағам берсең әсте тоймас.
Топырақ болып жерде жатса кәпір болмас,
Нәпсі тиған хор қыздарын ... ... ... ... кісі ... ... азып тояр жұртта қалар.
Жатса тұрса шайтанменен бірге болар.
Нәпсіні теп, нәпсіні теп, ей пәтшағар,
Нәпсің сені ақырында торға салар,
Діннен ... ... ада ... ... ... жұрдай қылар,
Ақылға ерсең ит нәпсіден безер болғай.
Әрбір істе Алланы естен шығармаңдар, ... де ... ... ... ... сонда ғана Аллаға жақын боласыңдар деп уағыздайды, ... ... ... Әйел мен еркек теңдігі, жұптылығы
Әйел мен еркек Ясауи ұғымында тең, олар өндірісте, жұмыста, мәжілісте,
әділетте, оқуда, әр ... ... ... Бұл ... жоғарыда айтып
өткендей, атақты сопы әйелдерде өткен. «Құран» мен «Хадисте» әйел мен ... ... ... ... ... Мұхаммед /с.ғ.с/ пайғамбардың
«кімде кім үш қыз баланы ... ... орны ... ... ... сөзі бар. Оған қоса ... ... ерекше көңіл бөлу туралы
көптеген аяттар келтірілген. Жетім жесірлердің ... ... ... аяттар жазылған.
Құранда, хадисте әйелдердің физикалық, биологиялық ерекшеліктерін
тәптіштеп, талдап ... ... Сол ... алған Ясауи де бұл
мәселеге көп көңіл бөлген. Әрбір еңбек орындарында, оқуда зікір ... ... ... ... ... ... істе ... еркек қатар
жүретін болған.
7. Жақсы көру
Бұл тақырыпта негізгі қарастыратын мәселе теңдік, түсіністік, ортақ ... ... дін, тіл, ... ... ... ... бұл ... дау-жанжалға себеп болмауы.
Ясауи өз хикметтерінде залымдар егер ... ... Алла ... ... ... ... дсп ... дінді түсінбей мазақ еткен
кісілер.
Достық, туыстық және махаббат ... ... үшіи ... ... ... келешекте де керек болатын ең маңызды ... ... ... ең ... ... құтылудың бірден-бір жолы руханиятқа оралу болып
табылады. Адамдықтың қадір-қасиеті мәдениетіне көңіл бөлуде ... ... ... ... жатыр. Міне дәл осы жерден біздің яғни, ... ... ... ... басталады. Біз адамзатқа керек рухани
мұраның өзімізде екендігін ... адам ... ең ұлы ... ... ... ... түсіндіруіміз, ұғындыруымыз қажет.
Ең негізгі жүзеге асыратын іс – адамға деген сүйіспеншілік, махаббат,
бірін-бірі жақсы көру, сыйлау, құрметтеу және ... ден ... ... Ясауи мен оның шәкірттерінің жолына бет бұру, оларды тану, оқып
үйрену, іздену болып табылады.
Қазіргі ... ... ... ... ... ... салаларын пайдалану арқылы ұлттық мәдениетіміздің, ... ... ... ... ... ... ... бүкіл
адамзатқа, халқымызға жеткізуіміз керек.
Қожа Ахмет Ясауидің, Қажы Бектас әулиенің, Сары ... және ... ... ... ... өзі, көздің қарашығы....» екендігін
олардың қалдырған мол баға жетпес мұраларының әр түрлі ... ... ... ... бүкіл адамзат баласына ұсынуымыз, жеткізуіміз
қажет.
Бұларды іске асыра алсақ, келесі ғасыр тек қана ... мен ... ... ... қоғам дәуірі ғана емес, сонымен ... ... ... ... Қожа ... ... ... исламдық
түсінігін, ұғымын қалыптастырып, осы түсініктің негізінде адал, шынайы,
мұсылмандықты жайған ғұлама. ... ... ... ... ... ... діндегілерге құрметпен қарау, білімге, адал еңбектенуге, әйел
затына, оның теңдігіне мән беру пайда болады.
Міне сондықтан да, Қожа ... ... ... ... ... ... ... адамзат зәру болып отыр . Осыған бір дәлел ретінде
Балқанда да мұсылмандықтың жайылуына Ясауи мен оның ... ... ... Мұндай мысалдарды көптеп келтіруге болады, яғни ел бірлігі үшін
ауыз біршілік керек. Халық бір біріне алакөз болмауы тиіс.
1.2. Ясауи ... ... ... таңда Еліміздің мектептері мен жоғары оқу орындарында жаппай
халықтық педагогика, халықтық психология, т.б. ... тән ... ... ... ... тілімізді және басқа
үлттық сезімімізді оятатын көптеген қосымша пәндер мен арнаулы ... ... ... ... сай ... жүргізілуде. Осы дәрістердің
бірі - халықтық педагогиканы бағдарламаға сай өткен ... ... ... ... ... жете ... ... рухани, мағнауи азығы мол және ол адам баласына өте қажетті дүние
болып ... ... да бұл ... рухани мағнауи құнды болып
саналады. Жалпы Ясауи еңбектері өте күрделі болып келеді, ... ... алып кету ... ... Оның әрбір еңбегінде философиялық, әдеби,
діни, психологиялық, этнопедагогикалық, әлеуметтік, тіл т.б. да ... ... ... ... Сол ... де өте ұқыптылықпен
әрбір сөзіне талдау жасап өткізуді қажет етеді. Ясауи өз хикметтерін, құран
кәріммен тең ... Ол ... ... ... ... да ... хикметтерім,
Алладан пәрмен.
Оқып ұққанға бар.
Мағынасы - «Құран» - деп, өз ... Алла ... ... баян етеді. Осылай Ясауи туралы қосымша мағлұмат ... ... ... ... ... ... ... дұрыс сияқты.
Мәселен, оның әрбір еңбегімдегі отбасы, ақыл-ой, дүниетанымдық,
адамгершілік, эстетикалық, ... ... ... ... қайта тәрбиелеу т.б. тәрбие мәселелерін жеке дара қарастырып шығу ... ... ... ... бар, олардың атаулары және ... ... ... ... ... тарихи мағлұматтар беріліп өткені ... ... ... бізге жетіп келуі үшін көптеген қиыншылықтарды
бастан кешірген, өткізген, ... ... да аз ғана ... ... сияқты.
Сонымен, негізінен біз қандай еңбектерімен таныспыз, соны қарастырып
шығайық. Бірінші, ... ... ... ... бұл ... ... дейін көптеген тілдерге аударылған, ал енді, 1991 ... ... ... шыға ... ... ... және ... бұл шығармасында бұдан
алдын бірнеше тілдерге тәржімаланып баспаларда басылып ... 1991 ... бұл ... де қазақ тілінде жарық көре бастады. [114].
Үшінші еңбегі, «Мират-ул-Қулуб», бүл ... ... ... ... ... бір ... кітапханасының қолжазбалар қорынан
табылды. 2000-жылы Түркияда жарық көрген.
Төртінші болып, Ясауи өміріне ... аңыз ... мен ... бұлар да көптеген тілдерге аударылып, жарық көрген. «Тарихы ... ... атты ... 1500 ... мерей тойына арналған
мерекелік жинақта да Ясауи туралы көптеген мағлұматтар бар.
Сонымен Ясауидің бірінші еңбегі «Диуани ... ... сол ... бойы ел аузында айтылып қол жазба түрінде
сақталған.
Ахмет Ясауи тәрбиесінің адамға ықпал ету ... ... ... адам ... ... деп ... Тек ... тәрбие ғана
ақымақтық істерден сақтандырады, сондықтан ... ... ... мақсаты.
Адамгершілік қалыптарын ұсыну сол кездегі ойшылдардың алдында тұрған
аса құнды проблемалық мәселе болды. А.Ясауи де ... ... жол ... адам болу үшін ... ... ... екенін көрсетуді өзінің басты
парызы деп білген. Оның өмірде неге ұмтылып, ... ... ... моральдық ұғымдарын оқып, үйренудің бүгінгі кезең үшін ... ... ... ... және ... ... ... тәлім-тәрбиелік бағдар бола алатын мүмкіндігінде.
Қ.А.Ясауи мұраларындағы «Даналық кітабында» ... төрт ... ... - ... заңдары мен әдет-ғұрыптарынын негіздері, ... ... ... соны ... ... етіп ... ... адам баласының тәлімі екендігін ... ... ... ... ... ... көрсетеді.
2. «Тариқат» - сопылық ой мақсаттарды насихат - өсиет ету. Яғни ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелеп, татулыққа үйрету. Сөйтіп оқушыны мейірімділікке,
қайырымдылыққа, қонақжайлыққа тәрбиелейді. Тәрбиенің бұл салаларының ... ... ... ... ... ... - дін ... танып, оқып білу, яғни ... ақ ... ... ... етіп, тағлым алу – адамгершілік парыз екенін әсерлі
сөзбен жеткізіп, ұрпақты ұлағаттылыққа тәрбиелеу. Ақын ғаріп, пақыр, жетім-
жесірлерді ... ... ... ... Алла ... ... риза ... оңдайды, мақсатыңа жеткізеді дейді. Сөйтіп ұстаз ... ... ең ... ... жыр ... әсерлендіре
жеткізеді, Алланың ақ жолы – адамгершіліктің шырағы екенін оқушы ... ... ... ... - ... ... ете білу, яғни бүкіл әлемді жаратушы
Алланы танып-біліп, оған табыну, құдайдың құдіретіне сену әрбір ... ... сөз ... түсіндіріп, ұрпақты имандылыққа тәрбиелеу
«Иман нұры», «Хақиқат дариясы», «Ақіреттің азығы» арқылы адамның күнадан
таза ... жол ашып беру ... ... Бұл ... ... ғалым
Түркістанның пірі негізінен төрт мәселені қарастырады. Біріншісі - Алланы
тану, екіншісі Алланы ұлықтау, ... - ... ... ... қаралау және әділетсіздіктің құрбаны болған ... ... ... ... төртіншісі - бұл дүниенің қара
дақтарын пенделерге жұқтырмау үшін ... ... бас ... Міне ... төрт ... үздіксіз қарастырып оны өз ... ... ... ... кей ... екі ... ... болып,
жалпы окырман қауымның жаттап алып айтуына ыңғайлы болып ... ... де ... ... ел ... ... ... хикметтер,
кейіншелік қағаз беттеріне түсе бастаған. Сонымен хикметтер саны өзі ... ... мың төрт ... ... ... Оған ... мына хикмет
шумақтарынан келтіруге болады.
Құл Қожа Ахмет, әрбір сөзің дертке дәрмен,
Тәліптерге баян қылсам, қалмас арма.
Төрт мың төрт жүз ... ... ... ... болса өлгенімше сөйлесем мен.
Міне осылай өмір кезеңдерінде ... ... ... Ал енді ... ... ... туралы беймәлім. Оған қосымша ұстаздары ... қай ... ... жайлы неше жасында пірін тапқандығы,
ғұлама ғалымдық дәрежеге ... ... ... неше жыл өмір
сүргендігі, қай жасында «Қылуетке» түскендігі ... да ... ... ... осы ... оқырман қауымға жете түсіндіре алсақ,
қандай құнды рухани, мағнауи азық алған болар еді. Иә, бұл ... ... ... ... ... өзін ... әділеттілікке,
инабаттылыққа, көрегенділікке т.б. ... ... ... ... өзін тәрбиелейді.
Келесі еңбегі «Пақырнама және мұнажатнама» деп аталады. Пақырнамасында
сопылық жолға түсудің үлкен үлкен төрт мақамын толық талдап өткен. Ол ... ... ... ... мәселелері түсіндіріліп олардың тағы да
он-он мақамға бөлінетінін ... ... Міне осы ... ... ... ... сол кісі ғана дәруіш, шайх, пір, сопы, ишан, ұстаз бола алады
деген. Бұл мақамдарды басып ... ... адам ... дәруіштік,
шайықтық, пірлік, ишандық, ұстаздық дәрежеге көтеріле ... әрі ... ... ... ... жоқ ... Міне осы мәселерді оқырман
қауымға талдап жете түсіндіріп, өту қажет, себеді бұл мәселе біздің ... ... ... ... ... қағидаларымен таныстырып өткен
дұрыс болады. Ал, енді «Пақырлық» дәрежеге көтерілу үшін тағы да ... ... ... ... атап көрсеткен. Осы кезде ғана
адамдардың яғни сопылардың «батин» ... ... ашық ... ... ... ... ... болып табылады. Осы көкірек көздердің
ашылуының арқасында ғана адам ... Алла ... ... ... ... себептен де өмір бойы өздерін тазалап, көкірек көздерін ашуға ұмтылумен
болады. Оның көптеген жолдары мен ... бар. ... бірі ... яғни ... ... оның атын қайталап еске алып отыру. Міне, осындай
кездері ғана адам баласы экстазға ... ... ... сол ... ... ... енді, «Мұнажатнамасына» келетін болсақ, ол екі шумақтан ... ... өлең ... ... ... ... екі бөлімнен тұрады.
Біріншісінде Аллла тағала мүнажат етуді өсиет еткен болса, екіншісінде
жалпы оқырман қауымға хикметтерді оқу арқылы Алланы тануды ... ... ... ... ... нұсқа жалпы оқырман қауымға түсінікті тілде жазылған.
Тіл ... ол ... ... ... ... бірін-бірі түсіне беретін
болған, ал жазуы болса, сол кездегі басым болып тұрған араб ... Міне осы ... оқу ... ... ... ... ... тежейді әрі нәпсілерін тыюға ұмтылады. Соған ... ... ... ... да ... тыю ... ... еңбегі «Мират-ул Қулуб». Бұл ... ... ... ... ... ... ... өте мұқияттылықпен талдап
шыққан. Бұлай ... ... өзі де ... ішкі ... Бұл ... ... оқып ... өз қателіктерін көріп, өзін-
өзі тәрбиелеуге кіріседі. Сол ... ... ... деп ... ... кір-қоқыстарды айнадан көргендей көреді. ... ... ... ... бір еңбек Ясауи өмір кезендеріне байланысты аңыз-әңгімелер мен
хикаяттар. Бұл еңбекті оқудың арқасында оқырман қауым ... ... ... ... ... өмір ... үлкен-үлкен үш кезеңнен тұрады. Бріншісі -
жастық шағы, екіншісі - ер жетіп жігіт болған кезі, ал ... - ... ... ... ... көтерілген мезгілі, оған қосымша «қылуетке»
түсуі де суреттеліп берілген. «Аңыз түбінде ақиқат ... ... ... мен ... жете зер ... ... ... қарастырған жөн.
Ясауи үшін Хақ жолы дененіміз адамның рухани кемелдікке жету ... ... ... өмір сүру ... Яғни ... оның ... қасиеттерімен ғана танылады. Ал адамгершілік
қасиеттер иман ... ... Иман ... өмір сүру ... ... шеңбері, рухани қор жинайтын құралы болып табылады. Сонда иман
мәні, негізі не деген сұрақ туады. Бұл ... ... ... Қожа ... ... ... болды Хақ тағала тағатынан,
Кешпек керек бүл дүниенің рахатынан.
Яғни иман Хақ ... ... ... ... ... ... Сонда тағатты рухани әлемнің жүйелілігін, заңдылығын реттеуші күш
деп алсақ, онда иман ... ... ... ... ... деп ... ... адамның кісілік келбеті, ішкі жан ... ... ... ... ... ... үйретіп, түзу бағыт
нұсқайтын жетекшісі және де «Тән сөйлемес, жан сөйлемес, иман ... ... ... о ... Хақ ... ... ... сөйлер куәгері, жанашыр,
жақтасы болып табылады.
Иман - Алла ... ... ... ... ... нұр, ... ... не жоғалту әркімнің өз қолында, ... ... ... ... нәр ... гүл, оны ... алмау әркімнің
баптауына байланысты. Яғни иман - адамгершілік қасиеттердің жиынтығы. Ал
осы иманды, имандылықты құрайтын адамгершілік, ... ... ... ... адамға иманды сыйға тартардан бұрын алдымен осы сыйға иегер
бола алатындай ақыл және де осы ... ... ... ... - сана
берген. Яғни иманның мағынаға, ... ... ... ... ... ... ... байланысты. Иман ақыл түрінде адамның бұл өмірдегі
мақсатын ... ақ пен ... оң мен ... ... ... көзі ... Ақыл ... ізденіске салып, парыз міндеттері, жауапкершілігі
артып, шешім белгілейтін күш. Егер де ... ... ... ... ... сарп ... ақыл оны бұл ... жазып айықтырады. Ақылды
адам тура жолмен бұрыс жолды айыра біліп, өз ... ... бере ... Ал
наданның құрсауындағы ақымақ адам, өз ой-пікірі, тұжырымы, ... кез ... ... ... ... ... негізі сабырлық, төзімділік, шыдамдылық
қасиеттерінем тұрады. Осы ... ... адам ... ... ... сыналғанда, рухани дүниесінің беріктігі, бекемдігі
анықталады. Сабырлы төзімді адам өзіне-өзі берік, ... нық ... ... асығыс іс-әрекеттен, жөнсіз қылықтан, ағат сөзден ... ... ойға ... Сабыр адамның тақат белгісі, әр не бәле келсе,
сабырлық сақтап, шыдамды болуда ұлы күш ... Адам ... ... болса,
соғұрлым тағатты болады, әмір қиындықтарынан қорықпай, машақатқа бекем
келеді.
Адам өзінің қайраты, ... ... ... ... өмір сүру ... ... Егер де адам ... өмір мәселелерін шешуге ... ... өмір мен хақ ... таңдау жасауға қорқып тұрса, онда ол
жалған қорқыныш ... бой ... қолы да, жолы да ... ... ... Яғни адам тек Хақ алдында қорқуы керек, ал бұл ... бой ... жаны ... құты ... ... айрылады. [18]
Ясауи хикметтерінде Алла тағала рақымды, кешірімді, адам баласы қаншама
күнә жасап, қожасын танымай, әміріне мойынсұнбай, бұзақылық ... ... Хақ оның ... адамгершілікке оралуына мүмкіндік ... ... ... ... ... Түзу ... оралғандарға
мейірімділікпен құшағын жаяды. Ал адам Хақтың бір бөлшегі болғандықтан,
оның мейірімділік, қайырымдылық, кешірімділік қасиеттерінің ... ... ... Адам ... қаншалықты рақымды болса, Хақ ... ... ... Тек ... адам ... ... шер бөлісе алады. Мейірім жүрек жылытар, көңіл ... ұлы ... да ... ... ... биік ... болган
Мұхаммед пайғамбар жетім басын сыйлаушы, ғаріп- міскіндерге медет беруші
ретінде көп ... ... ... осы қасиеттерімен-ақ Миғражға
көтерілген деген ой салады.
Ахмет Ясауи ... ... ... ... ... ... жапа ... біледі, мүсәпірдің қасіретін мүсәпір
сезеді деген ... ... ... болуға, өз еркімен мүсәпірлік күй
кешуге, яғни пақырлықта өмір сүруге шақыратын үндеулер көп.
Рақымды болу, мейірімді болу ... ... ... ... ... сезімдерінен құралған. Адам неғұрлым момын, ... ... ... ... ... бұл ... ... дәрменсіз, бейшара болады. Оның
зұлымдыққа, қорлық-зорлыққа қарсы тұрар ахуалы да шамасы да жоқ. ... ... ... ... ... бейшара образында
бейнелеген. Ал олардың мұсылмандық қаруы, яғни бұл ... ... ... көз жасын ағызу, еңіреу түрінде сипатталып, мейірімділік,
рақымдылық, кешірімділік, қайырымдылық қасиеттерінің ... ... Егер ... көз жасы адамның мейірімділігін, рақымдылығын,
қайырымдылығын, ізгілігін танытады. Пәк көңілде бүршік жарған көз жасы ғана
адамның ... куә ... ... ... «Көп ... жасыңды алып,
куә қылсын». Мейірім үшін көз жасы арқылы қатып қалған жүректі, тас көңілді
жібітеді, ... кір ... ... қатігездіктен сақтап
сақтандырады. Сондықтан да Ясауи өз хикметтерінде мейірім күші көз жасымен
өлшенеді.
Ясауи үшін ... ... ... – адал ... ... ... ... Егер де адам арам көңілмен жақсылық істеген ... ... ... рия - екі ... ... табылады. Адам делқұлыққа салынып, бұл
өмірде рухани ... ... ... ... ... ... ... ауруына шалдығады. Ал надандық дегеніміз - менмендік,
тәкәппарлық сияқты иманға жат ... күш ... ... ... ... ... болып табылады. Наданның жүрегінің жылуы, көңілінің мейірі
жоқ. Мұндай адамдар қатыгездік мұзымен құрсауланып, ешкімнің дертін, ... ... ... ... ... ... жалған дүние тұзағынан сақтанып, нәпсінің
тұтқыны болмау үшін не ... да ... ... ... ... жүрегі таза, рухы пәк болуның кепілдігі ретінде ... ... ізгі ... ... ... ... ... Өйткені
адам тек иман түріндегі адамгершілік қасиеттер арқылы дүниелік қор ... ... Хақ ... ... ... ... ... сапар,
Бұл дүниеден азық алсаң, болар қадір.
Қожа Ахмет ... ... ... ... ... ... ... жоқ.
Яғни бұл өмір адамгершілік қасиеттердің жиынтығы болып табылатын иман
мен нәпсілік құлқынқұмар арасындағы майдан алаңын ... ... ... ... ... адам Хақ дәрежесіне лайық болып,
өзінің адамдық келбетімен о дүниеде Хақпен табысып, таухидке жете ... өмір мәні ... ... ... ... ... ... Ал адам дегеніміз - Ясауи бойынша, сенім-иманынан кеме
салып, жақсы қасиеттерінен, ... ... азық ... өмір атты дариямен
Хақ аманатыман аман есен өз иесіне табыстау мақсатында сапар шеккен жолаушы
деп білеміз.
Ахмет ... ... ... ... ... т.б. ... ... халықта жатыр. Себебі Ясауи өз еңбектерін
жазғанда халықтык әдет-ғұрып, салт-дәстүр, наным-сенім, ырым-тыйым, мақал-
мәтел, ... ... ... ... ... ... /с.ғ.с/
Пайғамбар хадистерін басшылыққа алып отырған. Сондықтан да, ... ... ... т.б. тәлім-тәрбие мәселелерін
қарастырып шығуды жөн көрдік.
Сонымен халықтың ... ... ... ... ... және ұрпақтан ұрпаққа жалғасып, өткендердің келер жас әулетке
сыйы ретінде үздіксіз беріліп отырды. Нағыз адамдық мораль - бұл ... деп ... ... ... ойлы ғалымдар, ғұламалар, ... ... ... ... ... ... моральдық кодекс, сондай-ақ
педагогикалық білімдердің өзіндік энциклопедиясы болып табылатын этикалық
қалыптар жиынтығын құрайды. ... ... ... ... еңбекті, сүю сыпайылылық, ерлік, адалдық, қарапайымдылық
секілді адамгершілік, имандылық, инабаттылық т.б. ... ... ... ... қатар жалқаулық, мақтаншақтық, дөрекілік, өзімшілдік,
қызғаншақтық, қорқақтықты мейлінше айыптады.
Мысалы, адамгершілікке тәрбилеудің негізгі әдіс-тәсілдеріне ... ... Оның ... ... ... мен мәтелдер, әңгімелер
мен ертегілер, аңыздар мен аңыз-әңгімелер қызмет етті. Халық әндері сезім
мен санаға ... әсер ету ... ... ... Осы ... ... ... өсиеттерді, аңыз-әңгімелер мен хикаяттарды
түсіндіру барысында келешек өскелең жас ... ... ... ... ... ... ... әңгіме үстінде тап сол
жағдайға қолайлы да байланысты ... ... ... сұрыптап,
реттеп алу мүмкін. Сонымен қатар өмірбаянына байланысты аңыз-әңгімелерді
қысқа түрде ... ... ... ... мысал қажет болса, Ясауидің «Зікір»
салу әдіс-тәсілдерін оның жан дүниеге әсерін айтып өтсе өте құнды ... ... яғни ... дауыс шығармай, ал екіншісі дауыстап «Жахри» немесе
«Арра». Міне осы ... ... азда ... мағлұмат беріп өту қажет.
Мысал ретінде айтар болсақ, жалпы зікір Мұхаммад /с.ғ.с/ Пайғамбар арқылы
Әбу ... ... ... ... өткен. Міне осы екі халифаның, ... ал ... ... ... ... ... осы ... жетіп отыр.
Яғни Ясауи «Зікірі», «Жахри» «Арра» болып табылады. Бұл мүмкін бұрынғы
бақсылардан ... ізде ... ... ... де ... бойы ... үзбей
келуде.
Адамгершілікке, имандылыққа тәрбиелеудің үлкендер яғни алдыңғы ... ... ... және жанама ескертулер, мадақтаумен жазалау
әдістері, ишараның ... ... ... ғана ... ... ... да, ... тараған көптеген түрлері бар. Бұл мәселелер
бойынша Ясауи хикметтерінде көптеп жырланады басқа еңбектерінде де ... ... ... ... тәрбиелеудің аса бай
жолдары белгілі болғанына көз жеткізу үшін, келесі әдістер мен ... ... ... Олар ... ... ... ... өтіну, кеңес
беру, мақұлдау, сәттілік тілеу, тыйым салу, ант беру, күшейту, сөгіс беру,
кінәләу және т.б. Бұл ... ... ... ... ... Мәселен, «Хикменттерінде» қамтылса, екіншісі «Пақырнама мен
Мүнажатнамасында», ал үшіншісі ... ... ... атты ... ... ... мәселелер өмірбаянына негізделіп жазылған аңыз-
әңгімелер мен хикаяттарында келтірілген. Міне, осы ... ... ... адам ... өзін ... имандылыққа тәрбиелей
түседі.
Қандай халық болса да оның ұлттық үрдісі, ... ... ... ... болуы арқылы болашақ өскелең жас ұрпақтың төл ұлтына тән
қабілетін қалыптастырды.
Сондықтан да сан тасырлар бойы халықтың ... ... ... ... ... келе ... ұрпақтан-ұрпаққа мұра болып өмір сынынан екшеленіп,
сыналып, еленіп, електен өтіп ... ... ... ... ... наным-сенім, ырым-тыйымдарды адамгершілік, имандылық ... ... ... ... ... халық педагогикасына сүйенген
дұрыс. Біздің халқымыздың сенімдері, ырым-тыйымдары ... ... ... ... ... ... діні ... кейін келсе дағы,
халық танымымен нанымындағы «тәңірдің» құдіретін біржолата ысырып тастай
алған жоқ. Әлі күнге ... ... ... даму ... келеді. Жалпы,
«Тәңірлік» таным-наным сенімнің құдіреті ... ... көп ... ... ... ... ... жатады. Сондықтан Ислам дінінің «Тәңірлік» таным-наным
сенімдерімен үндесетін жерлері көп. Бұл көріністер халқымыздың аса ерте,
көне ... мен ... ... ... ... ... ... адамдар
өздерінің тәлімдерімен, тәрбиелері жайында баяғыдан бері бар ... ... ... адамшылдықтың негіздеріне сүйенгендері жөн дейміз.
Олай болса, өміріміздің алтын діңгегі болып табылатын халық педагогикасында
қайырымдыық, шындық, әділет, ... ... ... ... қызғаншақтық, көре
алмаушылық, т.б. сол сияқты, негізгі имандылықтың көріністеріне даралай
жіктеп баға бергеніміз дұрыс болар еді ... адам ... ... мен ... ... қалыптасатын мінез-
құлықтардың ішінде, әсіресе, қайырымдылық пен зұлымдық өз ... ... ... Бұл ... ... ... Адам Ата мен Хауа ... басталып
осы күнге дейін жалғасын тауып келуде. Мұхаммад ... ... ... ... ... Ал енді Ясауиге келер болсақ өз ... ... мен ... ... ... де ... де көптеп жырлап өткен.
Ел, дүние, халқымызда қайырым жоқ,
Патшаменен ... ... ... дұғасында қасиет жоқ,
Түрлі бәле халық үстінде жауды достар.
Ақыр заман ғалымы залым болды,
Ізгі тілегін ... ... ... ... ... жолы болды,
Ғажап сұмдық заман болды достар.
Міне, осылай, қайырымдылық пен зұлымдылық туралы өз хикметтерінде Ясауи
бабамыз жырлап өткен. Бұл ... ... ... де өз ... жоқ. Шындық – біреу ғана болғанымен оның мың сан ... ... Әр адам ... бір ғана ... ... ал, ... болса, басқа бірін
ұғады.
Мінекей, мұның бәрі ақылмен білімнің ... ... ... ... ... ... жөн. ... даналығына
сүйенсек, «...көзі соқырдан гөрі, көкірегі соқыр жаман», - деген ғой. ... ... ... ... тәрбие ала алмаған «көкірегі
соқырлар» тым көп. Сонықтан да өмір ... ... ... ... олар үшін күнделікті ішіп жегендерінен артық емес сияқтанып
көрінеді. Егер шындық адам бейнесіне еніп, ... көр ... ... оны ... қара ... қымтап алып, ыстандырып жіберері хақ.
Міне бұл мәселе бойынша да Ясауи «Хикметтерінен» үзінділер келтіре ... имам ...... жала қылғандар,
Есектей болып жегіліп, жүк астында қалады.
Пара алған әкімдер арамдықпен жүргендер,
Өз бармағын өзі шайнап, өкінішпен қалады.
Тән сөйлемес, жан сөйлемес, Иман ... ... шын ... ... көздер.
Ғұламаға қызмет қылып жолын түзер,
Сол ғашықты халыққа сұлтан қылар.
Міне бұл «Хикмет» шумақтарынан шындық пен өтіріктің ... анық ... ... тұр. Сол ... де адам ... тек қана шыншыл болғаны
дұрыс. Ол үшін ілімді, білімді ғалым болуы қажет оған жету үшін ... жете ... ... ... керек. Жалпы Ясауи жолының негізгі
мақсатыда «Көкірек көздерін» ашу және ... ... ... ... ... ... ілімде «Батин көзі» - дейді. Бұл «Батин көздері»
ашылуы үшін ... ... төрт ... ... өтуі тиіс. Олар,
Шариғат, Тариқат, Ақиқат және Мағрифат. Бұларды басып өту үшін әр ... ... бар ... басып өту қажет, сол кезде ғана «Батин
көздері» ашылуы мүмкін. Бұл қырық мақамды ... ... ... яғни ... ... ... шайықтық, ешандық, муршидтік дәрежелерге жетуі
мүмкін. Ал енді Алламен ... үшін ... ... дәрежеге
көтерілуі қажет, мұндай дәрежеге көтерілуі ... ... ... жетпіс мың
«Пердені» ашып, Мұхаммад /с.ғ.с/ Пайғамбардың көрген қиыншылықтарын
көргенде ғана бұл ... ... ... Мұхаммад /с.ғ.с/ Пайғамбардан сіз
қай мезгілде ұйықтайсыз дегенде, «Менің көзім ұйқыда болғанымен, көкірегім
ояу болады» деп ... ... ... Тағы да ... Мұхаммад /с.ғ.с/
Пайғамбардан сіз Алланы қалай көрдіңіз дегенде, «Мен Алланы мына ... ... ... ... ... ... деп ... беріпті. Міне сол
себептен де шыншыл болу үшін «көпірме» ... ашу ... соны ашу ... ... ... ... сөйтіп қалган алпыс екі жыл өмірін сонда
өткізген. Ясауи Хамадани мектебін ... ... соң, ол ... калып
мектепті басқарғысы келмей, Түркістанға қайта оралып келу себебі ... ... ... тек араб, парсы тілдес халықтарға бейім болған ... ... ... ... бұл онша ... оның ... ... оқыту
үрдісіде араб, парсы тілдерінде еді. Сол себептен Түркістанга қайтіп келіп
өзінің «Ясауиа» мектебін ... оның ... ... ... оқытуында еді. Яғни оқыту тілдері толығымен түркі тілі болды. Ал
енді, Исламның шариғат заңдарына келер ... ... ... ... ... ... Бұл туралы да өз хикметтерінде жазып өткен.
Адамгершілік, имандылық тәрбиенің көзі міне, ... ... ... ... халық, халық, этнос болып қалыптасу үшін оған үш ... ... оның ... – тіл, ... - дін, ал ... ... Осы ... екеуінің Ясауи бабамыз ... ... ... ... ... өз тілдері, ол дінге келер болсақ Ясауи бабамыз «Ислам» деп
жеке дара айтпаган. «Түркі - ... деп ... ... ... әрі ... жүзіне асырған. Оған себеп, Ислам қағидаларын мүлтіксіз ... ... ... бойы ... Ата діні «Тәңірліктегі» әдет- ғұрып,
салт-дәстүр, наным сенім, ырым-тыйымдарды заңдастырған. Міне, егер ... осы ... ... ... ... жастарымыз басқа діндерге өтіп
кетпеген болар еді, оның үстіне жаман жолдарға да түспеулеріне кәміл сенуге
болады. Ал енді ... ... ... ... ол ... Бұл ... бойынша
Ясауи ешқандай әрекет жасамаған сияқты. Себебі, ескі түркі жазуы ол кездері
ұмыт болып оны ешкім оқи ... еді. Бұл ... ... ... Яғни ... ... де тең ... мүмкіндік бар деп ойлаймыз. Әрине мұны
келешек ... ... ... ... ... ... ... мектептерге, жоғары оқу орындарына, басқа да оқырман қауымға
кеңінен жарияласақ нұр ... нұр ... еді. ... ... ... ... ... жоқ. Оның үстіне осы күнге дейін Ясауиді діни қайраткер деп
келді. Мүмкін ол дұрыс та ... ... ... ... жіті
қарастырғанда онда көптеғен ғылымның басының ... ... ... ... ... педагогика, этнопедагогика, ... ... ... ... ... т.б. ... ғылымдарының жиынтығы десе де болады. Ясауидің қайсібір ... ... ... ... ... т.б. тәрбиенің түрлі
жақтары қарастырылған.
«Диуани хикмет» (Қ.А.Ясауи) еңбегінің мазмұндық сипаты
|Қ.А.Иассауи |Тәлім-тірбиелік ой-пікірі |Тәрбиенің ... ... ... | ... ... |
| | | ... |
| | | ... мен |
| | | ... |
|«Диуани |«Шариғат» - ислам ... ... ... |
|хикмет» |мен әдет-ғұрыптарының |имандылық, ... |
| ... яғни ... ... ... |
| ... қастерлеп, соны ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... - ... ... |
| ... насихат-өсиет|ерлік, |жатықтыру, |
| |ету. Яғни жыр ... ... ... ... |арқылы ұрпақты имандылыққа, | ... |
| ... ... | | |
| ... ... | | |
| ... - дін ... | | |
| ... ... яғни | | |
| ... ақ ... ардақтап, | | |
| ... ... ... тағлым | | |
| |алу. ... - ... | | |
| ... ... | | |
| ... ... ... | | |
| ... ... | | |
| ... ... | | |
2 ... Қ.А. ... мұраларын оқу-тәрбие процесінде қолдану жолдары
2.1. Білім беру барысында Қожа Ахмет Ясауи мұраларын пайдалану
Қазіргі таңда, жеделдету мен демократияландыру ... ... ... ... бірі ... ерекшеліктерді ескере
отырып, келешек өскелең жастарға терең білім мен ... беру ісін одан ... және ... ... табылады.
Бұл жөнінде Республикамызда көптеген мемлекеттік құжаттар жарияланды.
Білім Министрлігінің тәлім-тәрбие тұжырымдамасында (ақпан. 1993) ... ... ... ... ... ... мен ... деңгейіне сәйкес
білім мен тәрбие беру, оны рухани байлығы мен мәдениеттілігін, ойлай ... ... ... ... әр ... ... ... арттыру әділетті қоғамның міндеті болып табылады».
Міне осы тұрғыдан қоғамға жан-жақты ... ... ... ... ... ... жеке адам қажет. Ондай адамды орта және
жоғары оқу орындары дайындайды.
Оқушыларды адамгершілік ... ... ... ... жүйе немесе нақты белгілер болуы қажет. Бұл жағдайда оқу- тәрбие
үрдісіндегі педагогикалық ... ... ашып ... өте ... ... ... ... құндылықтарын қалыптастырудың
педагогикалық ... ... ... ... ... ... ... Шарт дегеніміз - белгілі бір объектінің туындауы, өмір ... ... үшін ... ... ... деп ... ... рухани жағдайлар оқушылардың ... ... ... оқу материалдық, рухани-психологиялық,
эстетикалық, мектеп, гигиеналық шарттарын ... ... ... және ... ... бар. Ол байланыстардың жиынтыгы жеткілікті
педагогикалық шарттар деп аталады. Бұл ... ... ... ... мен елестер түрінде қоғамдық сананың формасы ретінде
қарастырылған.
Сондықтан оқушылардың ... ... ... мына ... ... шарттарды ескеріп сақтағанда ғана
көтеріледі. Егер:
1) тәрбие ... ... ... ... игеруіне
бағытталса:
2) оқушылар адамгершілік ... ... ... іскерлік дағдыларды игерсе:
3) оқушылар жеке тұлғаның және ... мәні бар ... өз ... мінез-құлқы мен тіршілік әрекетінде
көрсете алу ... ... ... ... ... қалыптасуының
педагогикалық шарттарының мәнін ашу үшін ... ... ... ... жөн. ... В. А. Якуниннің пікірінше, әртүрлі
әлеуметтік жүйелердің, соның ішінде педагогикалық ... де ... ... ... ... Философ В.Г.Поляковтың еңбегінде әлеуметік
жүйелер мінез құлықты сипаттап, сол сипаттаманы ереже, тұжырым ... Олай ... ... ... жеке тұлғалық, және қоғамдық
құндылықтарды ... ... ... болады. Жүйені қалыптасу
кезеңінде оның мақсаттылық бағыты басты орын алады. ... ... ... ... адамгершілік құндылықтарын қалыптастырып, тиімсіз
болған жағдайда оны ұйымдастырудың жаңа тэсілдерін табуға болады.
Тәрбие үрдісі ... ... ... ... ... ... игеру механизмі адамгершілік құндылықтардың
қалыптасуындағы адамның өзін-өзі тану барысында жүзеге асады. Оның ... ... ... ... ашу ... ... ... бағыттарына ие болу.
Ю.К.Бабанский (1983ж) және В.В.Воронов (1999) ұсынған осы ... ... ... ... үрдісінде де қатысты қолдануға
болады. П.Ф.Каптеров «білім беру-тәрбие үрдісі» ұғымын былайша түсіндіреді:
«Білім беру үрдісі дайын ... ... ... ... ғана ... ол
ұрпақтар арасын жалғастырушы ғана емес; оны мәдениеттің бір ұрпақтан екінші
ұрпаққа берілетін құбыры деп ... да ... ... ... ... беру ... мемлекетік білім беру стандартына
сәйкес жеке тұлғаға білім ... ... және ... міндеттерін шешуге
бағытталған оқу-тәрбиелік және өзін-өзі ... ... ... деп
түсіндіреді.
Республикамызда соңғы жылдары білім беру жүйесінде жүргізіліп жатқан
реформалық ... ... ... ... ... тәрбие үрдісіне жеткілікті түрде ... ... мен ... ... ... ... құндылықтарын қалыптастыруды дұрыс түрде ұйымдастыруы үшін
жеткіліксіз екенін мойындау керек.
Адамның бойында жеке тұлғалық ... ... ... ізгілік
мәдениетінің негізін құрайды, гуманистік құндылықтар жүйесін меңгерумен
байланыстырады. Осы тұрғыда Л.С.Выготскийдің ... ... ... ... ... ... ... мәдени дамуындағы кез-келген қызмет екі түрде пайда болады деп
көрсетеді. Бірінші - әлеуметтік кейін психикалық; ... ол ... ... ... ... ... баланың ішінде интрапсихикалық
түрде қалыптасады». «Қоғамдық түсініктердің жеке адамның ... енуі ... - ... ... құндылықтарды жеке адамның ... ... ... ... ... қозғаушы
күшіне айналады. Құндылықтардың жеке адамның ... ену ... ... ... ... түсіндіруге көмектеседі.
Адамгершілік құндылықтардың қалыптасуындағы оқушылардың өзін-өзі тануы
жүзеге асатын тәрбиенің басты түрі құндылық жағы басым тәрбие ... ... ... бұл түрі іс ... жағына жүзеге асады.
(Л.С.Выготский, С.Л.Рубинштейн, П.Я.Гальперин, ... ... ... іс-әрекеті сыртқы ықпалдардың жиынтығын ішкі дамып жатқан
өзгерістерге, жеке ... ... ... ... ... ... күш болып табылады». Адамгершілік құндылықтары негізінде өзін-
өзі тану үшін кез келген емес, этикада ... 1967), ... ... ... 1979; Е.В.Бондаревка, 1980) және
психологияда (К.К.Платонов, 1982; Нұрғалиева 1993) ... іс ... ... ... ... ... іс-әрекет
дегеніміз-адамның жалпы игілік, жақсылық және тұлғаның еркін дамуы сияқты
адамгершілік мақсаттарына жетуге бағытталған және ... ... ... ... ... ... арқылы жүзеге асқан іс-
әрекетті реттейтін адамның ... оның ... ... ... ... түрі ... болып табылмақ.
Халықтық және дәстүрлі педагогикада жас бүлдіршіндер ... және оның ... ... ... көзі ... ең ... қоғамға, қоршаған ортамен дүниеге және ондағы адамның ... ... ... ... алға ... ... жоқ жас -
қанатсыз қарлығаш», - халық. «Күш білімде, білім кітапта». Жастайында ... өмір ... ... ... ететініне тәжірибеде көз жеткізілді.
Олардың «Жаста оқыған оқуының тасқа ... ... деп ... ... ... үндеуі, әсірссе, ақылды дәріптей, оның
мүмкіндіктерінің шектеусіздігін ашып, талдап түсіндіруге тырысуы да ... ... ... ар жағы ... ... ... ағып ... бұлақ, ғылым
жанып тұрған шырақ», ал кітап халық ... ... ... кеңесшісі
білім көзі. Осы орайдан жас бүлдіршіндерге жастайынан ... ... ... ... ... ... ... және жалпы
адамзаттық құндылықтар негізінде жеке тұлғаны қалыптастыруға қажетті
жағдайлар ... ... беру ... ... ... ... табылды.
Жан-жақты білімді мәдениетті дамыған жеке тұлға, ең ... бір ... ие ... ... Ал оның негізі ұлттық дүниетанымнан бастау
алады. Міне осы ... ... жас ... яғни ... бастасақ өте құнды болар еді. Елімізде егемендік алғаннан кейін
біраз уақыт бала бақшалар жабылып тоқырау мезгілдеріде ... Енді ... ... бала ... ... ашылып заңсыз қолды болып кеткендері
қайталап іске қосылуда. Бала ... ... ... ... ... ... ... мәдениетінің, сонымен қатар
Қ.А.Ясауи ұсынған түркі-ислам ... ... орны ... ... әрі ... ... ... ғасырлар бойы жинақталған
бай тәлім-тәрбиесі сақталған, ... ... ... ... көзі мен
мүмкіндігі көрініс тапқан. Бірақ халқымыздың үшан теңіз, бага жетпес құнды
осы асыл мұралары ... ... ... әрі оны бала ... ... ... ... бағдарламаларға сай емес. Жас бүлдіршіндерге
арналған әдебиеттермен оқу құралдары ... әрі ... ... ... ... ... ... ислам мәдениеті материалдары жүйелі түрде
жеткізілмейді, оқытылмайды, ... ... ... ... қазақ жастары ұлттық дүниетанымнан бейхабар ... ... ... ұлт өкілдерінің дәстүріне әрі діндеріне өтіп кетіп
жатыр. Оның үстіне тәрбие ауқымы жастар арасында күн ... ... ... осы ... ... дүниетанымды қолға алып оны балабақшаларға
ендіріп, оқу-тәрбие процесінде үздіксіз пайдалану қажет деп ойлаймыз. ... ... бала ... ... ... сәйкестендірілген. Мәселен, бала ... ... жас ... ... ... ... үзінділер
алынып соларды оқып немесе жатқа айтып береді. Міне соның әсерінен бала
бақша бүлдіршіндері жастайынан Ясауи ... ... ... ... ... ... ... ер жетіп есейгенде ешқандай ... ... ... ұлт өкілдерінің дініне өтіп кетпейтін болады, әрі ... ... ... Сондықтан Ясауи дүниетанымын балабақшалардан бастаған
өте құнды. Ясауи мұраларынан біриеше үзінді хикметтер мен әңгімелер ... Егер жас ... бір ... үш ... ... үйлерінде
тәрбиеленсе, ал үш жастан бастап балабақшаларға бара ... ... ... осы ... арналған хикмет шумақтары бар. Соны ... әрі ... ... ... ... маған үлес берді,
Екі жаста пайғамбар келіп көрді.
Үш жасымда шілтен келіп халімді ... ... ... үште ... ... жасымада хақтағала Мұстапа барді құрма,
Жол көрсеттім адасқанды салдым жолға.
Қайда барсам ... ... ... ... ... ... үште ... жерге.
Бес жасымда шариғатқа белімді будым,
Дін жолында ораза ұстап әдет қылдым.
Күндіз түні зікір айтып тәубе қылдым,
Сол себептен алпыс үште ... ... ... тура қаштым халайықтан,
Көкке шығып дәріс үйрендім мәлейіктен.
Киім киіп ынтық болдым шын көңілден,
Сол себептен алпыс үште ... ... ... Арыстан бабам іздеп тапты,
Әр сырымды көрген сайын бүркеп жапты.
«Биихамдиллаһи» көрдім деп ізімді ... ... ... үште кірдім жерге.
Міне осы хикмет шумақтарын оқып жаттатып, талдап түсіндіріп отырады.
Ясауи өмір ... ... ... ... мен аңыз әңгімелерді де
оқу-тәрбие жұмыстарында пайдалануға болады. ... ... ... ... ... соң бата ... ... сыйлау,
құрметтеу, тағы сол сияқтыларды үйренулеріне болады.
Ясауи жастайынан дүниедегінің бәріне құрметпен қараған. Солардың ішінде
ұстазға, медресеге, адамдарға, Құранға, ... ... ... ерекше орын
алған. Себебі, «Ұстазды ата-анаңнан ... ... ... ұлағатты сөз бар.
Өмірге, білімге, ғылымға жол ... тек ... ... есте ... Ясауи өз тариқатын мурид пен муршид арасындағы қарым-қатынасқа көп
көңіл бөліп, соларға арнап он ... ... ... Осы ... қатты
қадағалайтын болған. Қараңғылықтан шығарушы бірден бір жол ... ... ... ... ... екендігін ұмытпау керек. Соны білген Ясауи
медресесіндг ... ... ... ... үшін ... ... ... Алланың сүйіп жаратқан құлы ... да ... ... Ал енді, барлық ілімнің, ғылымның бастауы болған ... ... ... ... Мұхаммад пайғамбарымызға түсірілген
«Құрани Кәрімге және Хадиске» ... ... еді. Міне ... ... хикметтер бар.
Құтты заманның саф, таза бұлақтарынан сусындаған Қожа Ахмет медреседен
үйіне қайтқанда, сый тұтатын ұстазымен медресе ... ... ... ... Бұл жас ... ... ... салынған Аллалық тағылым
немесе ата-ана, ұстаз тағылымы ма көрген кісілерді ойландырар еді.
Жолда кездескендерге бірінші ... ... ... ... ... «Ассалаумаалайкум» дейді. оның Мұхаммад пайғамбар Хадисінен алған
тағылымы секілді емес пе. Жас ... ... ... ... қойып жүретін
еді. Бұл да Құранға деген шексіз ... ... ... яғни бастауыш сынып оқушыларының ... да ... ... ... дүниетанымының алатын орны
ерекше. Мәселен, бастауыш мектептерде бірінші сыныпта дүниетаным сабақтарын
өткенде, ... ... ... ... ... ... үйде және көшеде әдепті болу, үлкендерді құрметтеу және кішіге
ізет көрсету, өзара әдепті болу. Соз ... және ... ... ... және ас ішудегі әдептілік, жақындық қарым-қатынасты білдіретін
атаулар т.б. Үшінші сынып, түбі бір туыспыз, үш жүз ... ... ... ... ... жер ... әңгіме, қоршаған ортаға қатысты тыйымдар,
табиғатқа байланысты ... ... т.б. ... ... Қазақ
мемлекеті. егеменді қазақ елі, қазақ хандығының хандары, ... ... мен ... ... ... киімдері, ғұлама ғалым,
әулиелер жайлы т.б. Осы ... ... ... ... ... алып қарапайым тілде әңгімелеп берер болсақ балалар оны қабылдап
өздеріне өнеге тұтып өмір ... ... ... азық ... ... ... Мәселен, Ясауидің Диуани хикмет, Пақырнама және мұнажатнама,
Мират-ул-Қулуб, сонымен қатар өмірі ... ... ... әрі ... аңыз-
әңгімелері мен хикаяттарын пайдаланып, арнаулы өтілетін тақырыптарға сәйкес
өлең, толғау, мақал-мәтел, әңгіме балалардың жас ерекшеліктеріне байланысты
жүргізілсе, өте пайдалы ... Сол ... ... ... «кемел адам»
қатары көбейе түседі. Бұл біздің өткен бабаларымыздың арманы. Мәселен, ... ... ... ... ... ... Қ.А.Ясауи, Абай,
Шәкәрім т.б. өмір бойына аңсап ... ... ... ... ... ... жұмысын жақсарту және білім
мазмұнын жаңарту жайлы Қазақстан ... ... ... ... және ... ... құндылықтар негізінде жеке ... ... ... ... ... беру ... ... міндеті
болып табылады делінген.
Жан-жақты мәдениетті жеке тұлға ең алдымен біртұтас дүниетаныммен
рухани, мағнауи байлыққа ие ... ... Ал оның ... ... рухани,
мағнауи мұралар байлығы болып табылады.
Мектеп оқушыларының ұлттық дүниетанымын, рухани, мағнауи байлығын
қалыптастыруда ... ... ... ... бойы ... ... орны ... Өйткені ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрлі
мәдениетте сол халықтың сан ғасырлар бойы ... ... бай ... ... ... ... қаймағы бұзылмай сақталған, ұлттық
рухани, мағнауи байлықтың қайнар көзі мен ... ... ... ... осы баға ... ... да бай асыл ... ғылыми
жүйеге түспеген, әрі оны мектептің оқу-тәрбие ... ... ... Оқушыларға арналған анықтамалық әдебиеттер мен
оқу құралдары ... ... ... ... ... ... қазақ
дәстүрлі мәдениетінің материалдары жүйелі түрде оқытылмайды да.
Түркістан қаласында Қожа Ахмет Ясауи атындағы ... ... ... ... және ... сай ... ... пәндер
өтіледі, оған қоса бірнеше ғылыми зерттеу орталықтары да бар.
Біріншіден, аталмыш ... ... ... бар. ... ... мен ... «Ясауитану» пәні өтіледі. Сонымен
қатар «Туркология», «Ясауитану», «Археология» ғылыми зерттеу орталықтары
көп жылдардан бері ... етіп ... ... орталықтардың тынымсыз
ізденулерінің арқасында көптеген ұлттық дүниетаным, ұлттық, рухани, мағнауи
мұралар жарыққа шығарылуда. Соларды пайдаланып ... ... жас ... рухани байлықтар мен дүниетанымдық білімдерді оқытуды мектептерден
бастау жөн ... еді. ... ... ... ... отбасына, бастаулар
алуы өте құнды, төлем-тәрбие беруі күмәнсіз. Негізгі біздің ... ... ... Қожа ... ... ... негізінде, бастауыш
сыныптарды, оқу-тәрбие жұмыстарын жетілдіру. Мұны ... ... оны ... оқу-тәрбие бағдарламасына ... ... ... ... ... ұсынғымыз келіп отыр. Сонымен бұл
Ясауидің рухани, мағнауи мұраларын қалай ... ... ... хикмет, Пақырнама, Мұнажатнама, Мират-ул ... ... ... осы ... жегі бәлікке бәлсек, ... ... яғни ... ... 2) балабақша жасындағы ... ... ... жас; 4) орта ... 5) ... оқу орны; 6)
ғалым ғұламаларға арналған мектеп; 7) жалпы ... ... ... ... ... еңбектерін жете түсіну қиын. Тізбек ... ... жас ... сай ... әрі ... ... қажет. Сонда ғана мұның пайдасы ... ... жас ... ... ұлт ... болып жетіледі, еліне, ... ... ... Ал қазір біздің жастарымыз басқа діндерге өтіп
кетіп жатыр, оның ... ... ... ... ... т.б. ... келеңсіз мінез-құлықтар қалыптасуда. Мұны ... ... ... деп ... ... ... «Ұлттық дүниетаным» дәрісінде,
«сыныптан тыс жұмыстарда», «әдеп» ... ... ... қосымша
дәріс ретінде, сұхбаттарда, кездесулерде, «Ана тілі», ... ... ... т.б. ... мектепте өтілетін дәрістерде орын-орнымен
тақырыптарға сәйкес пайдалануға болады.
Орта мектеп оқушы жастарының ... ... ... ... үшін қазақ халқының ежелден келе жатқан дәстүрлі сан гасырлар
бойы тірнектеліп жинақталған ... ... орны ... ... ... халқымыздың осы аталмыш баға жетпес, құнды да бай ... ... ... ... ... орі оны ... ... пайдалану талапқа, бағдарламаларға сәйкестендірілмеген.
Оқушыларға арналған анықтамалық ... мен оқу ... ... ... жоқ. ... ... қазақ дәстүрлі мәдениеті
материалдары жүйелі түрде оқытылмайды да.
Негізгі біздің алға қойған мақсатымыз: «Құл Қожа ... ... ... ... негізінде жоғары сыныптарда оқу-тәрбие жұмыстарын
жетілдіру» - істерін жүзеге асыру болып ... ... ... ... ... ... рухани, мағнауи азық беру. Бұл мәселе ... ... ... ... ... міне осыны іске асыра отырып, қоғамға ... ... ... алып келу. Әрине мұны мектептердегі оқу-тәрбие
процесіне пайдалану барысында, оны ... ... ... қажет. Сондықтан да, ол әр мектепте ... ... ... отыр. Осы тұрғыдан Түркістандағы мектеп, колледж, университеттерде
өтіліп жатқан дәрістер:
1. Этнопедагогика
2. Этнопсихология
З. Дінтану
4. Ясауитану
Оқушыларды ... ... ... ... өзінің баға жетпес құнды да мәңгілік ... ... өз ... ... ... ... ... рухани, мағнауи
мұралары «Құрани Кәрім» мен ... ... ... Раббыңның атымен Оқы! (1) Ол, адам баласын ұйыған
қаннан жаратқан. (2) Оқы! Ол ... аса ... (3) ... ... (4) Ол, ... білмеген нәрсесін үйреткен (5) (Құран Кәрім
қазақша мағына және түсінігі) (Сауд. Арабия. 1991. Халифа Алтай).
Міне осы ... ... бес аят. Хыра ... ... /с.ғ.с/
пайғамбарға: «Оқы» деп алғаш түскеннен бастап, Жабрайіл періште ... ... ... жиырма үш жыл ішінде ... ... ... ... түсіп бітті. Барлығы 114 сүре 6236 аяттан тұрады. Ал хабистер
болса 600 ... ... ... ... ... ... тек қана ... жарыққа шыққан, солардың өзі де әлі қазақ тіліне тәржімаланбаған.
Қазақ тілінде тек «Мың бір хадис» 1991 ж ... ... ... көрген.
«Бір сағат білім іздену, үйрену түн бойына намаз оқып, бір күн ... ... үшай ... ... да ... білімді жазсаң тереңдей
түседі, есіңде жақсы сақталады» - деген пайғамбарымыз.
Осы сынды білім, ілім туралы Әл-Фараби бабамыздың ... да ... ... ... жөн деп ... ... ... білім есуастың
қолына жалаң қылыш ұстатқанмен тең». Өмірдің ... ... ол ... ... тіреледі. Сондықтан имандылық туралы
Ясауи бабамыз төмендегідей ... ... Иман ... рухани
тірегі, таянышы, жамандыққа жібермес тежегіш. ... иман ... ... ... ... белгісі, имансыз адам - ... ең ... ... Ал осы жеке адам ... ... ... ... қоғамнан сенім кетсе, одан өткен, қайғы да, қасіретте жоқ.
Бұдан жеке адам ... ... ... қоғам азғындауы келіп шығады. ... ... ... тәй-тәй басқан тәуелсіз мемлекетімізде белең
алмауы үшін, барлық оқу орындарында оқу-тәрбие процестерін осы ... ... ... ... ... ертеңгі болашығы, бүгінгі жас өскелең
ұрпақтың тәрбиесімен ... ... ... мектеп оқушылары мен
бірқатар да жоғары оқу орындарының студент жастарын тәрбиелеу ісінде оларды
рухани адамгершілікке, ... пен ... ... ... ... аса назар аударған жөн. Бүгінгі жас өскелең ұрпақ
тәрбиесіндегі ... ... ... оқу ... ... жастарды рухани
жетілдіріп дамыту. Рухани даму дегеніміз - өзінің ... ... ... ... ... отыру. Рухани даму ... ... ... ... болып табылады. Рухани ... ... ... ... ... ... өзін-өзі дамыту,
жетілдіру, иманды болу, өзін-өзі тану арқылы Алланы тану.
Қазіргі таңда жоғары оқу орындарында ... ... ... ісінде
адамның ішкі жан дүниесі мен рухани әлемін ... әрі ... ... іс-шаралар жүзеге асырылуда. Халықтың діни әдет ғұрыпы,
салт-дәстүр, ырым-тыйым, наным-сенім, ... ... және ... ... жас өскелең ұрпақтың рухани-адамгершілік, имандылық-
инабаттылық тәрбиесін ... ... қою ... іске ... ... ... нысана болып отыр.
Бұл тұрғыдан Елбасымыз 18 ақпан 2005 жылғы халыққа жолдауынан бірнеше
үзінді келтіре кетуімізге болады. Біз саяси өмірімізді ... ... ... ... Бұл тұста мыналарды айтсақ та жеткілікті:
- Қазақстан діни сенім-наным бостандығын ... ... ... ... мен діни тең ... саясатты дәйекті
жүргізіп келеді, - деп атап көрсеткен...
- Қазақ ... ... және ... ... одан әрі ... бағатталады.
«Мәдени мұра» бағдарламасын іске асыруды жалғастыра ... ... ... ... ... ... мәдениетін жан-жақты дамыту қажет
деген болатын. Міне, ... ... ... сынды басқа да көптеген
рухани тәрбиені дамытуға арналған қажетті де өзекті мәселерге Елбасымыз
жеке-жеке ... ... ... ... басшылыққа ала отырып, студент
жастарды тәрбиелеудегі негізгі мақсатымызды өзіміздің күнделікті оқу-тәрбие
прцесіміздегі қызметімізде түрлі ... ... іске ... ... ... ... ... мәселе студент жастарды
тұлғалық қарым-қатынасты дамыту, жетілдіру, әр адамның құндылығын ... ... ... баға ... қалыптастыру. Рухани
адамгершілік, имандылық, инабаттылық тәрбиесінде студент жастардың назарын
өз ... ... ... ... саналы да сапалы түсінуіне баулу
көзделеді. Сондықтан да бүгінгі жас өскелең ұрпақты оның ішінде түрлі ... ... ... ... және ... ... болсақ, онда адамгершілігі мол, иманды да ... ... ... жетіледі. Өскелең жас ұрпақтың діни танымы ... ... ... талдай алмаса және ғылыми негізде дәлеліне көзі
жетпесе онда оның ... ... екі ... ... ... өзі осы үш
негізден тұрады. Адам баласында ең әуел баста діни, ... ... ... ырым-тыйымдар танымы пайда болған. Содан соң оның
филорсофиялық яғни ... ... ... жаратылыстану
ғылымдарымен дәлелдене түскен. ... да осы үш ... ... ... ... ... ... инабаттылық тәрбиесіндегі негізгі басты
қажетгі мәселе адамды құрметтеу, сыйлау, әрбір келешек жас өспірім ... ... ... өзін-өзі дамыту, жетілдіру үшін өзін өзі тәрбиелеуге,
өздігінен білім алуға ұмтылу қажет екендігін түсінуі тиіс.
Сонда ғана ол ... ... даму ... ... ... имандылыққа, инабаттылыққа тәрбиелеу ісі тек білім беру мен
ғана шектелмейтіндігі айқын. бұл ... ... сана ... әсер ... ішкі жан-дүниесін оятудың ... оның ... Осы ... ... мұраларын оқу-тәрбие процесінде қолдану
арқылы төмендегідей көріністе тәрбие ... ... ... ... ... 2.Тариқат, 3.Ақиқат, 4. Магрифат. Бұған қосымша бүгінгі
таңда ең қажетті болып отырған ... ... ... ... ... ... ... негіздерінде
1. Өзін-өзі бақылау.
2. Өзін-өзі бағалау.
3. Өзін-өзі тәрбиелеу.
4. Өзін-өзі тану
Келешек өскелең ұрпақты жетілдіру дамыту үшін ... ... ... ... ... ... рухани дамыту, жетілдіру
негіздері дәрістерін жүргізер болсақ, онда олардың рухани азық алуына үлкен
көмек ... ... ... ... ... ... ... Аристотелі атанған Әл-Фарабидің жас
ұрпаққа тәлім-тәрбие беретін адамды өте жоғары бағалап, оны «Мәңгі ... деп ... ... ... ... жасөспірімдердің адам болып
қалыптасуында, мұғалімдер қауымының атқарар еңбегі баға ... ... ... ... жас ... тәрбиелеуде үлкен жауапкершілік жүктелген.
Рухани адамгершілікке тәрбиелеу ісі білім берумен ғана ... Бұл ... сана ... әсер ету ... ішкі ... ... оның дүниетанымы қалыптасады. Жасөспірімдердің жеке ... ... ... ... ... дегеніміз - адамның өзіндік
бағыт-бағдарының жан дүниесінің ерекшелігінің тұрлаулы белгісі. ... - адам ... ... қасиеттердің бар екендігін көрсетеді.
Басқаларға қамқорлық, қадірлеу, сыйлау, құрметтеу, жауапкершілікпен ... ... ... ... ... ... ... түсініктерінен туындайды. Жалпы адамдарды бес топқа бөлуге
болады. 1. Ақылы жоқ адам, 2.Ақылды адам, 3. ... ... ... 5. Ғарши адам.
Мұндағы бірінші-ақылы жоқ адам белгілі еш ... ... ... ... адам яғни оң ... ... жамандыққа көп бара
бермейді, үшіншісі-зерек адам, бұлар ғалым яғни ерекше қасиеттері ... - ... ... ... ... ... ақылы, қайраты және
жүрегімен іс шешімін қабылдайтын ... яғни ... ... бесіншісі - ғарши
адам бұларға тек пайғамбарлар мен әулиелер жатады.
«Адам бұл дүниеге қонақ, сондықтан ол артына ылғи да ... ... ... ... ... қажет. Ол үшін әркез жаман қылықтан сақтанып,
адалдықпем жүріп-тұруы ... ... ... Баласағұни ойлары бізге жақсы
мәлім. Ондай болса, келешек өскелең жас ... ... ... ... ... ... ... етіп тәрбиелеу - еліміздің,
қоғамымыздың басты алға қойған мақсаты. Рухани тәрбие, білім ... ... ... ... ... ... ... Рухани
тәрбиенің адамның инабаттылық, имандылық, ізгілік ... ... мен ... ... ... бағыттай, рухани
көзқарастарын қалыптастыратынын естен шығармаған жөн.
Балаларды тәрбиелеу - мемлекеттік зор маңызы бар іс. ... ... ... ел ... жаңа қоғамның келешек құрылысшылары және азаматтары.
Сондықтан балалар мен жастарды тәрбиелеу мәселелері ұлттық ... ... баса ... және біздің еліміздің келешегінің мәселесі.
Жас буындарды ұлттық рухта тәрбиелеуде біздің елдің ... ... ... ... ... мен жастарға тек білім бермей, оларды барлық
мәдениетті адамға тән қасиеттермен қаруландырын қана ... ... ... ... ... ... ... жастарының жоғары моральдық қасиеттері олардың
Отанға деген ... ... ... ... аса ... пен шыншылдық, жолдастық өзара көмек, ерлік пен батырлық - ... ... ... ... ойдағыдай жүргізген тәрбие
жұмыстарының нәтижесі болып табылады. Мұғалімдер мен ... ... ... ел ... ... ... біздің егеменді еліміздегі
жанұяларда балаларды ұлттық рухта тәрбиелеу міндетін атқаруы ... ... ... ... ... өз ... әсерінде және
ықпалында болады. Отбасында олардың алғашқы түсініктері мен ұғымдары ... ... ... ... ... мен ... қалыптасады.
Балалар отбасында моральдың алғашқы мектебінен өтеді.
Балаларды тәрбиелеу ... ... ... ... ... ана,
әрбір әке мүмкіндігінше өз балалары дені ау және күшті, ... ... ... ... және өз отанына шексіз берілген саналы азамат етіп
тәрбиелеуге тырысады. Өз ... ... ... ... ... ... та, ... сүюді - мұның өзін тауық та ... - ... ... Ал ... ... білу - бұл ... көп ... және
талантты керек ететін, мемлекеттік ұлы іс».
Отбасында балаларды дұрыс тәрбиелеу аса ... және ... іс. ... ... дәрежесі мен білім қоры қандай күнде де олардың ... ... ... ... ғылыми педагогиканың жинақталған тәжірибелерін
меңгеруге талпынулары керек. Еліміздегі балалардың әкелері мен аналарының
көпшілігінде мұндай талпынушылықтың бар ... ... ... ... ата-аналар балаларды тәрбиелеу туралы лекцияларды бар зейінімен ... және ... ... ... ... Газеттер мен журналдардың, радио
мен теледидар ... ... ... өз балаларын
қалай тәрбиелеу керектігі жөнінде сұраулар ... ... ... түсіп
жатады.
Әсіресе, балаларды ең жоғарғы моральдық қасиеттерге ие болуға қалай
тәрбиелеу керек:, ... адал және ... ... және еңбексүйгіш етіп
қалай өсіру керек деген мәселелер ... өте көп ... мен ... ... ... ... ... әдістерінің ішінде ата-аналар мен тәрбиешілердің жолдастар мен дос
жарандардың, атақты және ... ... ... ... ... ақындар мен жыраулардың өнегелері аса маңызды адамдардың бәрін
алады. Біздің балалар, ... ... ... ... ... ... ... ерсжесі мен нормаларын оңай және жақсы ұғады.
Балаларға тәрбиелік әсер етуді тек ... ... ғана ... ... ... Сөз ... әрқашанда іспен, өнегемен қуатталып
отыруы қажет. Балалар әдетте өздерінің естіген нәрселерін де жақсы түсініп
және ... ... ... ... ... тәрбиелеу біздің
балаларымыздың моральдық бейнесін қалыптастырудың ең ... ... ... ... Мұны Абай ... ... ... болсақ: «Болмасаң да
ұқсап бақ» міне өнегені бір ауыз ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелік әсерлердің
әдістері мен түрлі құралдарын ... ... ғана ... ... ... ... ... сендіру,
жаттықтыру, мадақтау сияқты әдістер үлкен маңыз алады.
Сендіру дегеніміз жағымды моральдық қасиеттерді ... ... ... ... ... әсер ету ... ... Сендірудің өзі
түсіндіру, нұсқау беру, моральдық және этикалық сұхбат, әңгімелер жеткізу
арқылы жүзеге ... Біз ... ... ... ... ... ... ережелерін саналылықпен орындауға үйретеміз, оларды
ұлттық саналық және ең жоғарғы ... ... ... ягни жағымды істермен әрекеттердің көп ... ... ... ... мен ... ... үйретеді. Ол
біздің балаларымызға қажетті дағдылар мен жоғары адамгершілікке ... ... ... ... ... ... ... балаларға әсер етудің бұдан басқа әдістері
мен құралдары да ... орын ... Атап ... оқу, ... ету, ... ... ... салауатты өмір салтын қалыптастыру т.б. сол ... ... ... ... пайдалану керек.
Бірақ балаларды жоғарыда аталған ... ... ... өзі ... ... ... ... толықтырылып отырылуы
тиіс. Тәрбиешілер мен ата-аналардың моральдық бейнесі, олардың ... ... ... ... ... олардың
ерік пен мінезінің қалыптасуына үлкен әсер ... ... ... ... ... мен қызметінің өнегелері балалардың моральдық бейнелерін
қалыптастыруда ең басты құралдардың бірі ... ... Бала ... ... ... қолдану оның маңызы мен мәнін білуге оны ... ... ... бұрын анықтауға байланысты.
Ясауи өмірі желісімен жазылған ауызекі хикаяттар мен аңыз әңгімелерді
қарастырып өтетін болсақ, мұның да үлкен тәлім-тәрбиелік мәні бар. ... ... ... ... ... көзі ... аңыз
әңгімелер мен хикаяттар желісінде сақтаған. Сондықтан да ондағы келтірілген
сюжеттер мен мақал-мәтелдер, өсиет сөздер және де ... ... ... ... адам ... ой-өрісін кеңейтіп, өсіруге көп ... ... ... ұшан ... да біз ... бабамыздың асыл мұраларын келешек жас ... ... ... ... ... ... ... тәрбие
сағаттарында, сұхбаттарда, кездесулерде осы мәселелерді жиі көтеріп отырса,
қандай жақсы болар еді. Мұндай «Кәміл Инсаны» бар ел еш ... да ... ... ... ... ... ... жоғары оқу
орындары мен мектептерде «Ясауитану» дәрістері өтіледі. Мұның бәріде
бағдарламаға ... және жас ... ... ... ... ... 24-45 ке ... Бұл пәнді толыққанды меңгеру үшін
бұған қосымша «этнопсихология», «этнопедагогика», ... ... ... ... ... т.б. осы ... ... тәрбиелерге
баса көңіл аударылған. ... ... ... ... курс немесе
факультатив дәріс ... ... Оған ... ... ... және де
басқа дәрістерде өтілген тақырыптарға сәйкестендіріліп көптеген мағлұматтар
беріліп отырады. Қажетті жағдайда арнаулы мамандар ... ... ... Оган ... ... ... мен ... отырады. Ондағы қаралған мәеелелер топтама болып ... ... ... ... ... ... қаралған
мәселелер топтама болып немесе ғылыми-әдістемелік журналдарға жарияланып
тұрады. Сонымен бұл Ясауи ... ... ... ... ... Тек бір ... бұл ... Түркістан айналасынан әрі кең
таралмай жатыр. Егер мұны бүкіл Қазақстан көлеміне таратар болсақ ... ... ... ... ... алға ... басқан
болар еді.
Сонымен, жоғары оқу орындарында «Ясауитану» дәрісін өту ... ... ... ... ... 24-45 ... себебі колледждерде арнаулы курстарға 24 сағат бөлінеді. Ал,
университеттерде 32-45 сағат аралығында. Берілген бағдарлама ... ... ... ... дәрістің қиындығы мен жеңілдігіне
байланысты сағаттар азайып- көбейіп ... ... сөз |
|2 ... тағала қүдіретті күш |
|3 ... ... ... ... адамзатқа келген Алла елшісі |
|4 ... ... және ... ... әулеттері |
|5 ... ... ... ... |
|6 ... ... ... шежіресі |
|7 ... ... ... ұстаздары |
|8 ... ... ... ... |
|9 ... тарихынан қысқаша мағлұматтар ... ... ... ... және оның өмір ... ... ... ... мен ... |
| ... ... ... ... ... ... |
| ... ... ... және тасаууф ... ... ... ... және ... ұғымдары ... ... ... ... ... ... ... |Қожа Ахмет Ясауидің үш қызметі ... ... ... |
| ... ... ... таралуы ... ... ... түсінігі ... ... ... Ясауидің дүниетанымдық негіздеріндегі жеті |
| ... ... ... сүю ... ... және шын ... ... ... ... |
| ... ... ... түсінігі ... ... ... ас пен ... ... ... |Әйел мен еркек теңдігі, жұптылығы ... ... көру ... ... ... ... жынысқа қарамай) |
|13.5 |Ясауи тариқатының ... ... ... дің Шаригат, Тарикат, Мағрифат және Ақиқат түсінігі ... ... ... ... ... ... бөлім. Хақиқат жайында
15 Қожа Ахмет ... ... және ... ... Халифалары
15.2 Жолын қуушылар
15.3 ... дін ... және ... мұсылмандыгы
16 Қазаккогамына Ясауидің тигізген әсері
16.1 ... ... және ... ... Қожа ... Ясауидің шақыру тәсілдері
17 Қорытынды
18 ... ... ... ... ... негізінде Қожа Ахмет Ясауи еңбектерін қолдану
ерекшеліктері
Елімізде егемендіктің жылы лебі ескен шақта ... ... оның ... ... және ... адамзаттың құндылықтарын
игерудің педагогикалық әдістемелік нысаны туралы молырақ көңіл аударып, зер
салуға ... алып ... ... ... ... ... ... мен
ерекшелігін айқындау - тарихымыздың өткені мен бүгіні ... ... ... ... ... ... ... дүниетанымы адамды ішкі
еркіндікке жетелейтін ар түзейтін ілім.
Ясауи ілімі - ... ... ... ... бүгінгі ғылым мен
технология, ақпарат дәуірінде отырып, өзінің ішкі әлемінен ... ... пен арды ... қабілетсіз, жаппай нәпсіқұмарлық жайлаған
қоғамның әлеуметтік індетінің емі екендігі даусыз. Осы ... ... сын ... ... ... Ясауи ілімін зерттеу, әрі уақыт ... ... ... ... ... ... - ... өмірде болып жатқан әрбіс саяси-
әлеуметтік, қоғамдық-мәдени мәні бар ... ... жиі ... өзі өмір ... ... іргелі, келелі жайттарын тереңнен тербеп,
жалпы жұрттың, қалың қауымның ... ... ... оның ... ... ... қамтылған тақырыптар сан-алуан. Сондай
өзекті мәселелердің бірі -оқу-тәрбие тақырыбы. Гұлама ғалым ... ... ... ... ... мәдениетінің оқыту мен
тәрбиелеу ісінің міні мен маңызы зор екендігін терең сезінген. Сондықтан ... бар ... ... ... ... ... ... жөнінде
пайымдаулар, тәлімдік-тәрбиелік, рухани-адамгершілік, мағнауи мұраларындағы
ой-пікірлерді ерекше орында тұрады десек қателеспейміз. Сол арқылы ғұлама
ғалым ... ... мен ... ... ... өшпес үлкен
баға жетпес үлес қосқаны сезсіз. Ол күнделікті өмірдің өзінде ... ... ... ... ашу ар ... (хал) ... ... көптеген құнды ойлар айтып, осы игілікті іске өзі де
белсене араласып отырды. Оның ... ... ауыр ... ... ... ... әрі ... әрі ызасы көп...».
Қаламгер ғұлама ғалым қараңғылықтан халықтың көзін ашудың қаншалықты
қиын ... ... әрі дәл, деп ... ... Мұның бәрі хикмет
шумақтарында кетірілген. Әрине ол аумалы-төкпелі заманда ... ... ауыр ... ... ... ... алуы ... соқпады. Ал
енді материалдық, экономикалық жағынан өсуі ... ... ... ... ізгі қатынастарына, саясит
саналығы мен өмірге бейімділігіне, ынта жігеріне тікелей байланысты. Міне
бұның бәрі де білім беру, ... ... биік ... ... және ... дер кезінде, жастық шағына бастап берілуі тиіс. Оқу-тәрбие
жұмысының пәрменділігі мен тиімділігін, ... мен ... ... ... жатыр. Ясауидің бұл ойы қазақ даласында ... Абай ... ... «Ғылым білімді әуелі бастан талай өзі
ізденіп таппайды. Басында зорлықпен яки алдаумен үйір қылу ... ... өзі ... ... ... бала бір ғалым, білімді махаббатпен
көксерлік болса, ... ғана оның аты адам ... - ... ... мен ... мәні бар тұжырымымен үндес келгендей.
Ана тақырыбы - ғұлама ... ... ... ... ... ана өмір ... әрбір үйдің ұйытқысы, отбасының берекесі, әмірдің
жалғастырушысы. ... ... бар ... ... - ... ... ... салт-дәстүрін, ырым-тыйымын, наным-сенімін, танымын, санасын,
ұлттық сенімін, сана-сезімін баласына ... ... ... ... Әрине әйел-ана. Қ.А.Ясауидің рухани-адамгершілік,
мағнауи мұраларын оқып үйренуде оны үздіксіз білім беру ... ... ... ... мәні орасан зор мүмкіндіктер мол. Әсіресе,
патриотттық ... яғни жас ... ... ... ... өз
Отанын, туған жерін, елін, ұлтын, мемлекетін суюге оларды азаматтық ... ... ... жиі ... ... ... ... иірімдері, инабаттылық, адамгершілік
қасиет, адал еңбек, патриоттық әуен, елжандылық, ұлтжандылық сезімдер, ақыл-
ой ... ... ... ... тәлім-тәрбие салалары «Диуани
хикмет», «Мұнажатнама», «Пақырнама», «Мират-ул-Қулуб» секілді еңбектерінде
көрініс тапқан.
Ғұлама ғалым рухани-адамгершілік, ... ... ... ... ... ... достық, бауырмалдық, ақын-жазушылар шығармашылығы,
Құран, Хадис, әдебиет, тіл, өнер секілді сан-алуан тақырыптарға байланысты
көл-көсір ой-пікірлер орын алған. Аталған ... ... ... дамуынан тарих, ел-жер сипаты, елғе белгілі тұлғалар бейнесі,
руханият иірімдері, өмірдің тәжірибе тағылымдары таразыланады.
«Қай ... ... да ... өсу, ... ... ... алған
биігі мәңгілік болып, ана тілінде сақталып отырады. Ана тілі ғасырлар бойы
жасала да ... ... да ... тілі ... - сол ... ... жапсап келе жатқан халықтың
баяғысында, бүгінгісінде, болашағында танытытын, сол халыктың ... ... «Ана ... тек өгей ... ғана ... өгей ... ... басады», деп түйіндегендей. ... ... ... ... - «Тіл - ... ... - деп тұжырымдаған.
Түркістан пірі шығармашылығындағы келесі ең бірінші орындаған маңызды
тақырыптардың бірі - имандылық тәрбиесі. Бұл оның жеке ... ... ... ... ... ... ... пікір пайымына, жалпы діни сопылық, діни-философиялық ... ... ... ... ... діни тағылымдар мен халықтық педагогика
арқылы жүргізіледі. Иман дегеніміз - арабша сенім деген ұғымды ... ... көзі ... ... ... ... - ізгілікке, жақсылыққа бойсұну
болып табылады. Бұл ұғым халық арасында адами игі ... ... ұлы ... ... ... биік ... ұласып жатқандай.
Қазіргі әлемдік жаһандану, жаңару ... ... ... ... сай халқының қамқоршы азаматы, Отан - ... ... ... ... ... ретінде тәрбиелеуге назар аударған абзал. Ал
Қазақстандық патриотизм республиканың кез келген азаматы өзін осы ... ... ... ретінде сезінгенде, тәуелсіз Қазақстанды өзінің туған
елі, өсіп-өнген Отаны деп ... ... ғана ... ... ... ... жас ... тәлім-тәрбие беру жүйесінде ұлттық
тарихымыздағы шапқыншылық - жаугершілік, сұрапыл ... ел ... ... алып ... ... ... ... арқау еткеніміз
абзал.
Тәлім-тәрбие жұмысымен айналысытын ата-аналардың, мамандардың, педагог-
ғаламдардың, мектеп мұғалімдерінің кәдесіне ... ... аса ... ... ... ... еш ... ескірген емес. Бұл
жайлар - оқу ... ... ... ... ... тәлімдік-
тәрбиелік мақсатқа жаратылатын маңызды арналар.
Оқулық шәкірттің бас оқу кітабы, әрі ... , ... ... ... ... аса ... ... адамгершілік қазына.
Қ.А.Ясауидің өзі жазған немесе басқа халифалары ... ... ... алдыңғы толқыны бірнеше миллиондаған түркі тілдес ұрпақ
өкілдері сауат ашты, білім нәрімен ... ... ... ... ... ... түркі әлеміне Ясауи ілімін таратты.
Одан соң бертінгі буын, біздің замандастарыздың бізден кейінгі ... тіл ... ... ақын ... ... ... алды. Күні бүгінде жалпы оқырман қауым мектеп ... ... жас ... балабақша бастауыш сыныптардан бастап, кемел
суреткердің ... ... ... ... ... биік ... ... өсіп жетілсе деген үміттеміз.
Сондықтан зерттеу жұмысымызда Қ.А.Ясауи шығармашылығының жете айтылмай
келе жатқан бір қырына оның ... ... ... ... тұңғыш
авторларының бірі дарынды талант, тамаша педагог ұстаз, үлгі өнеге етерлік
әдіскер-тәлімгер ... ғана баса мән ... сөз ... - зергерінің бай әдеби-мәдени рухани адамгершілік,
мағнауи мұраларына жататын тамаша ... оқу ... ... ... дәлел. Біз бұл ғылыми жұмысымызда ұлы ғұламаның
қаламынан ... ... ... ... ... бәріне тоқталуды
мұрат етпедік. Оның да өзіндік мәні бар. ... ... ... ... тілі мен ... ... ... этнопедагогика,
этнопсихология, тәлім-тәрбие мәселелерін әлемдік ... ... ... сай ... ... ... әрі
Егемендік алғаннан кейін басталғанын ... бұл ... ... ... жаңа заманға, жаңа қоғамға қадам басу
кезеңіндегі шешуші рөл атқарған ... ... ... ... ... құны жоғары, баға жетпес мұралар болып табылады.
Ахмет Ясауидің рухани-адамгершілік, мағнауи ... ... ... әрі ... құны ... ... Сондықтан, бүгінгі танда
Ясауи мұраларын жаппай ... ... беру ... ендіру қажеттігі
туындап тұр.
Сұхбаттарда, кездесулерде, дәрістерде тек негізгі баяндамашылар ... ... ғана ... ... ... ... қауымның,
оқушылардың, студеттердің білім дәрежесінің әркелкілігі ескеріліп, бүкіл
сыныпты, топты ... ... ... ... ... бойынша баяндама
мен қосымша баяндамалар төңірегінде пікірлесу, қатысушылар, ... ... ... ... ... Отан ... ... ерекше көңіл бөлген. Ғұлама ғалым. Ол
отан сүйгіштікті тәрбиенің ең биік шыңына балайды. Өйткені әрбір адам ... ... ... ... оны ... ... емес. Сондықтан да
ұлтын сүюге, азаматтлыққа тәрбиелейтін тәрбиенің бұл түрі жас ұрпаққа өте
қажет. ... ... ... ... ... отан ... тәрбиенің
қозғаушы күштері-ұлттық мақтаныш пен ұлттық намыс болып есептеледі.
Ал имандылыққа тәрбиелеу - ... ... ... ... ... ... халқының ұлттық намысты қорғау - сол ... ... ... ұлттық қасиеттігін сақтап, жас өскелен ұрпақты нағыз
азамат болып өсуге тәрбиелеудің неғіз іспетті. Ғұлама ғалым ұлы ... ... ... жерін, мемлекетін сүюге, отаны үшін ерінбей енбек ... ... ... мол ... ... тәрбиесі адамның адамгершілік қасиеттелрін дамытып, ақыл-оймен
қалыптастырады. Ұрпақты мал өсіруге, егін егуге баулыған ... ... ... ... ... кәсіптік мамандықтарға үйрететін тәрбиелеу ... ... ... ... ... әсері өте зор. Сондықтан
ата-ана ... ... ... қарап, оны реттеп отырады.
ұлттық тәрбие ... ... ... ... ... арқылы
инабаттылық, имандылық, қайырырымдылық, мейірімділік, көпшілік меймандостық
- бәрі отбасындағы тәрбие жұмыстары негізінде қалыптасатындығын ұлы ... ... бәрі ... мен қатар басқа да рухани-адамгершілік, мағнауи
мұраларында және де өмір ... ... ... аңыз ... ... ... ... Қ.А.Иассауи мұралары негізінде
оқушыларды рухани адамгершілікке тәрбиелеу, ... жол ... ... ... ... ... ... адамгершілікке тәрбиелеу білім
берумен ғана шектелмейді. Баланың сезіміне әсер ету ... ішкі ... ояту ... оның рухани адамгершілік қасиеттері қалыптасады.
Рухани адамгершілікке ... ... - ... өмірдегі орнын
жауапкершілігін түсініп, өзін-өзі жетілдіріп, айнала қоршаған ортамен кез
келген затқа, жануарға және ... ... ... ... ... адамсгершілік жеке түлғаны қалыптастырудың неғізі болып табылады,
оның көрсеткіштері: басқаларға жақсылақ жасау: ... ... өзін ... ... ... ... тәрбиелеу ісінде олардың ішкі жан-дүниесі
мен рухани әлемін тану, дамыту, жетілдіруге байланысты бірнеше ... ... ... ... ... ... негізінде баланы рухани
адамгершілік тәрбиесін дұрыс жолға кою ... ... ... ... ... ... Осы ... одақ көлемінде Л.С.Выготский,
В.В.Давыдов, Ш.Амонашвили, В.Ф.Шаталов ғалымдардың зерттеулері ... жан ... ... оның белсенділігін арттыруды көздеген ... ... ... ... мен ... ... қарым-қатынастағы рухани адамгершілік
байланысын орнатып, ынтымақтастыққа қол ... ... ... ... ... «Педагогикалық үрдісте баламен тіл таба білу, яғни
балаға өз ... ... ... ... ... беру ... ... талап етеді. Осынау қарым-қатынаста бала жанының қозғалысы ұстаз
жанының қозғалысымен ынтымақтастық тапқан кезде бала өз ... ... ... ал ... ... шығармашылық жігер қуатының жемісін көруге
мүмкіндік алады. Басқаша ... бала ... ... ... ... ... жағдайда мұғалім мен оқушы арасында
рухани тұтастық ... ... - деп ... ... ... қай
кезде орнығатынын осылай пайымдайды.
Е.Н.Ильиннің «Оқушының рухани дүниесі мұғалім үшін ... ... ... ... ... пікірі оқушының рухани адамгершілігін
ынтымақтастықта дамыта оқытуды ... ... ... ... тәжірибелер оқушыларлын рухани ... ... ... ... біздің оқу-тәрбие үрдісінде кеңінен қолданылуда.
Мектептегі тәрбие жұмысындағы негізгі мәселе - оқушылардың ... ... ... ... ... ... құндылығын, даралығын,
ерекшеліктерін, сезімін және ... баға ... ... ... ... өз ... ... өзгерістерге бұрып, оны саналы
түсінуіне ... ... ... ... Рухани адамгершілік тәрбиені
қалай іс жүзіне асырамыз? Олар мына қағидаларды сақтағанда нәтиже ... ... ... ... ... адамгершілік қасиеттерді игеруіне
бағытталса;
- оқушылар рухани ... ... ... ... іскерлік дағдыларды игерсе;
- оқушылар жеке тұлғаның және әлеуметтік мәні бар рухани адамгершілік
қасиеттерді өз ... ... мен ... әрекетіне көрсете
алу мүмкіндігін таңдаса.
Оқушыларды рухани адамгершілікке тәрбиелеуде, білім беру ... ... ... ... ... жетілдіруде, Қ.А.Ясауи
тағылымы мазмұнды болуы ... ... оқу ... ... ... жүргізетін іс-шараларға т.б ... ... ... әр ... жас ... ... ... қажет. Сонымен қатар, Ясауи ғибратына қатысты тәрбие ... ... ... ... ... диспуттар
ұйымдастыруға болады. Жаңа технология бойынша деңгейлеп саралап, интернет
жүйесі арқылы бүкіл әлемге Ясауи ... ... сол ... ... Ясауи еңбектерінің мазмұны қарапайым адамдарға күрделі ... оған ... ... ... ... ету ... ... үрдісінде Ясауи мұраларын қолдану қандай деңгейде
жүзеге асырылып ... білу ... біз ... ... ... ... ... алдық. Сұралған 100% оқушылардың 60%
пайызы сұраққа ... ... ... ... 40% ... ... ... бермеген.
Оқу-тәрбие процесінде Ясауидің ұлағатты тағылымын жетілдіру үшін,
оқушыларды экскурсияға шығару, ... ... ... алып бару
оқушылардың дүниетанымын кеңейтеді. Кино театрдан көру арқылы, олардың
есінде ұзақ ... ... ... ету ... Осыларды негізге ала
отырып, біз томендегі тәрбие сағатының ... ... жөн ... ... ... ... атындағы №123 орта мектептің
мұғалімі Файза Борашова өткізген «Ясауи ... атты ашық ... ... ... ... ... көрнекіліктер (жазылып ілінген)
Түркістан екі дүние есігі ғой,
Түркістан - екі дүние бесігі ғой.
Тамаша Түркістандай жерде туған
Түркістанның ... ... ... ... ... ... суреті, оқушылар жазған рефераттар.
а. Қожа Ахмет өмірінен, ә. Қожа ... ... ... хикметтер, в. Отырар қаласы, г. Арыстан баб, д. ... ... ... ... Кітаптар, «Түркістан», «Мұсылмандық қағидалары», «Түркі халықтарының
әдебиеті», «Диуани хикмет», «Ахмет Ясауи даналығы» атты тәрбие ... ... ... (Осы ... үн таспасына жазылып алынған
радиохабар тыңдалады).
Радиохабар:
Тыңдаңыздар: Тыңдаңыздар:
Келесі тыңдайтындарыңыз мектеп оқушыларына арналған ... ... біз ... ... ... ауданында орналасқан №123 орта ... ... ... бұл мектепке жақында Қожа Ахмет Ясауи
бабамыздың аты берілген.
Біздер мектеп алдында бір топ ... ... ... ... ... ... қай сыныпта оқисындар
Дауыс: «4»в» сыныпта оқимыз.
Тілші: Сіздердің мектептеріңіз Қожа Ахмет Ясауи бабаларыңның атын алып
жатыр екен. Қожа ... ... ... кім ... ... ... Білеміз.
Тілші Ал онда мен сендерді тыңдайын.
1-оқушы Қ.А.Ясауи Исфиджабта дүниеге келген. Сол қалада ... ... ... ... есімі – Қарашаш, әкесі Ибраһим, сол кезде мешітте
шырақшы болған, ... көзі ашық адам ... ... ол әке шешесінен жастайынан жетім қалып, ... ... ... ... өте зерек, білімді, дінге берілген Қожа ... ... ... сол ... ... да, ... ... кітабын
жатқа айтатын болған.
5-оқушы. «Диуани Хикмет» даналық кітабын ... 63 ... жер асты ... түскен.
Тілші. Тағы не білеміз, тағы не білеміз... Осы ... үн ... Ия ... ... ... ... білетіндігімізден
білмейтіндігіміз көп. Өмірінің кейбір кездері, Түркістан ... ... ... ... Әмір ... жайлы алдағы тәрбие
сағаттарында білетін боламыз. Ал ... ... ... жайлы білуге
жиналып отырмыз.
1-жүргізуші. Қожа Ахмет Ясауи бабамыздың балалық шағынан көрініс.
2-жүргізуші. ... ... ... ата, Бала ... Қожа ... ... Ибраһим ата, дін жолын ұстаумен бірге
диқанда болган. Бірде ол жеріе аяғының ұшын ... ... ... отырып,
пияздың арам шөптерін теріп жатады. Оны көрген бала Ахмет.
Ахмет. Неге шоқиып отырсыз, аяғыңыз ауырмай ма, деп - ... ... шөп ... ... соны тазалап отырмын дейді
Ахмет Өйтіп ... ... ... қал, ... ... - ... әкеңді әулие деп пе едіңіз, менде ондай касиет жоқ.
Ахмет Орныңыздан тұрыңызшы дейді. Е, Алла, тілегімді ... ал, ... ... ... қал, ... шық» деймін. Әумин депті.
Автор, Сонда әлгі қаулап өсіп тұрған қалың, зиянды арам шөптер, жер
бетіне ... ... шыға ... де, ... ... ... ... қалыпты. «Сол күннен бастап ақ Ибраһим ата ... ... ... бас иген ... ... ... ... «даналық» кітабында айқын көрінеді.
Онда ислам ... төрт ... ... мағрипат, тариқат, хақиқат, шариғат
мадақталады.
1-оқушы, Мғрипатта - ғылым, білімді жырлайды.
2-оқушы, Тариқатта - о дүние, құдайға ... ... жол ... ... - ... туралы ілім.
4-оқушы Шариғатта - мұсылмандық жолының заңдары айтылады.
1-жүргізуші Қожа Ахмет бабамыз имандылықтың туын ... ... ... ... ... өлеңдерінде былай дейді,
5-оқушы
Есің болса өкпелеме жалғанға
Ертеңіңді алдағыңды арманда.
Пенде болсаң ... ... ... алдырма қызықтарға бір күнгі
6-оқушы
Әулиелер нәтижесіне де қызығар,
Әр сәт сайын имандары бұзылып
Атақ ... даңқ қана ... ... үйір ... ... ... өткінші деп ойлайды,
Қасиетті кісілердің ісін көзге ілмейді.
8-оқушы
Әр нәрсеге алаң болып теңселме,
Имансыздан қайыр күтпе өлсең де.
Мұғалім, ... ... ... ... білімді меңгеру, ақыл
парасатқа жетілу, адам ... ... ... ... ... де, істе де төзімділік,
-шыдамдылық,
-жақсы мен жамамның парқын айыра білу,
-азға қанағат ету,
-әділет псм қайырымдылық айтылады,
-ал надандықты, сараңдылықты, дүние ... ... ... даналығының жоғары үлгісі қандай жағдайда болмасын сабырлықтан
айырылмау, қандай ауыртпалық заман ... де ... ... ... де
келетініне үміт пен сенімді жоғалтпауды паш етеді. Ол 11-хикметте былай
жырланады.
9-оқушы,
Залым егер жәбір ... Алла ... ... дұға оқып, мойын сұңғыл,
Құдай тілек бермесе сабыр қылғың
Хақтан естіп бұл сөздерді айттым міне
10-оқушы, ... ... ... ... ... биікке көтере
білу Қожа Ахмет бабамыздың даналық сөздерінің бірі.
11-оқушы,
Қожа Ахмет бабамыз өзінің 46-хикметінде былай дейді,
Дүние менікі дегендер -жаһан малын алғандар
Құзғын ... ... ... ... ... ... - ... жүргендер.
Өз бармағын өзі шайнап өкінішпен қалады.
Жылы жұмсақ жегендер, әсем киім кигендер,
Алтын тақта отырса да топырақ астына түседі.
Сенген құлдар - ... ... ... ... сарп етіп ... ... құшады.
Мұғалім, Ия балалар, Ясауи бабамыздың даналығын ... ... ... ... ... менменсіген жандар күнәсі
үшін өмірде, өмірден кейін де жазасын ... ... ... ... ... ... сөз беріледі. Реферат жазған,
одан жеңіп шыққан оқушыларды мадақтау, ... ... ... жарысқа
қатысқан жеңімпаздарын мадақтау.
Бұл тәрбие сағатына алдау жасауға ... ... ... сағатының
тақырыбы бүгінгі қоғам мұқтаждығына сай дәл ... ... Бұл ... ... деңгейде болып, көрнекіліктер алдын ала әзірленген.
Оқушыларға бұл тақырып алдын-ала зерттеп, талқылауға ... ... ... пайдаланылған. Оқушыларға өте қызықты болып, сабаққа
белсене қатысты.
Осыдан көріп отырғанымыздай, Ясауитану ... ... ... ... ... Яғни осыларды негізге ала отырып біз 8-10 сыпып
оқушыларына арналған бір ... оқу ... ... ... ... |Сағат |Мерзімі |Қайталау ... |
| | | | | ... |
| | | | | ... | | | | |ер |
|1 - ... |
|1 ... |1 |6.09 | | |
|2 ... ... |1 |13.09 ... ... |
| | | | ... ... |
| | | | ... тест |Сол |
| | | | ... ... |
| | | | ... ... |
| | | | ... ... |
| | | | | ... |
|3 |Сопылық ілімінің шығу | |20.09. | | |
| ... | | | | |
|4 ... ... мәні |1 |27.09 | | |
|5 ... ... ... |1 |4.10. | | |
| |мен мен ... | | | | |
|6 ... ... |1 |11.10. | | |
|7 ... қалаған түркі |1 |18.10. | | |
| ... | | | | |
|8 ... ... |1 |25.10 | | |
| ... ... | | | | |
| ... саяси жағдай | | | | |
|9 ... ... |1 |1.11. | | ... - тоқсан ... ... ... |1 |15.11 | ... |
| | | | ... ... |
| | | | ... мен ... |
| | | | ... ... |
| | | | ... ... ... |
| | | | ... ... |
| | | | | | |
| | | | | | |
| | | | | | |
| | | | | | ... ... ... дәуірі |1 |22.11 | | ... ... ... ... |1 |29.11 | | ... |Ясауи іліміндегі Құран |1 |6.12. | | |
| |мен ... орны | | | | ... ... ... ... |1 |13.12 | | ... ... қайталау |1 |20.12. | | ... ... ... ... |1 |27.12. | | ... ... туралы түсінік |1 |29.12 | | ... |Рух ... ... |1 | | | ... ... ... ... |1 |29.12. | | |
| ... | | | | ... ... ... |1 | | | ... ... ... |Тандамалы хикметтер |1 |11.01 | | |
| | | | ... ... |
| | | | ... оқу ... |
| | | | ... ... |
| | | | ... |оқушыларга |
| | | | | ... |
| | | | | ... |
| | | | | ... ... |Хикметтен үзінді |1 |18.01 | | ... ... ... |1 |25.01 | | ... ... ... |1 |1,02 | | ... ... ... |1 |8.02 | | ... ... |1 |15.02 | | ... |Насабнама |1 |15.02 | | ... ... ... |1 |22.02 | | ... ... ... ... |1 |1.03 | | ... ... ... |1 |7.03 | | ... - тоқсан ... ... ... адам |1 |5.04 | | |
| ... | | | ... |
| | | | | ... |
| | | | | ... |
| | | | | ... |
| | | | | ... |
| | | | | ... |
| | | | | | |
| | | | | | ... ... ... | |12.04 | | |
| ... махаббат жолы» | | | | ... ... ... |1 |19.04 | | |
| ... ... | | | | ... ... қайталау |1 |26,04 | | ... ... |1 |3.05 | | ... |Шаригат | |10.05 | | ... ... |1 |17.05 | | ... |Ақиқат мәні |1 |25.05 | | ... ... ... ісі ... ... ғана ... бұл ... сана сезіміне әсер ету арқылы, ішкі ... ... оның ... қалыптасады. Жасөспірімдердің жеке басының
даралық ерекшеліктеріне - мінез жатады. Мінез дегеніміз - адамның ... жан ... ... ... ... ... - адам бойында имандылық ... бар ... ... ... ... сыйлау, құрметтеу, жауапкершілікпен адалдық
- мінез сапасының негізгі бітістері. ... ... ... ... туындайды.
Орта мектеп оқушы жастарының ұлттық дүниетанымын, рухани байлықтарын
қалыптастыру үшін қазақ халқының ежелден келе жатқан дәстүрлі сан ... ... ... мәдениетінің алатын орны ерекше көрініс
тапқан. Дегенменде, халқымыздың осы аталмыш баға жетпес, құнды да бай ... ... ... ... ... әрі оны ... оқу-тәрбие
жұмыстарында пайдала талапқа, бағдарламаларға сәйкестендірілмеген.
Оқушыларга арналған анықтамалық әдебиеттер мен оқу құралдары жетіспейдк
кейбірі ... жоқ. ... ... ... ... ... материалдары
жүйелі түрде оқытылмайды да.
Сондықтан да біз Ясауи бабамыздың асыл мұраларын ... жас ... ... ... ... ... ... Мектептерде, тәрбие
сағаттарында, сұхбаттарда, кездесулерде осы мәселелерді жиі ... ... ... ... еді. ... «Кәміл Инсаны» бар ел еш уақытта да ...

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 65 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шу өңірінің тарихын білеміз бе?5 бет
Ақпараттық-коммуникациялық технологияларды пайдалану арқылы білім беру деңгейін көтеру11 бет
Интерактивті тақтаның қолданыстағы артықшылықтары3 бет
Мектеп жасына дейінгі балалардың есте сақтау процесінің ерекшеліктері24 бет
Оқушыларды қазақ батырларының қаһармандық бейнесі арқылы отансүйгіштікке тәрбиелеу54 бет
Оқушылардың танымдық қызығушылығын қалыптастыру арқылы оқу белсенділігін арттыру7 бет
Тозуға төзімді материалдар7 бет
Тәрбие процесінде инновациялық әдістерді қолдану.қазіргі кездегі тәрбиеде қолданатын инновациялық әдістерді схема бойынша анықтап көрсету,мазмұнын түсіндіру,мәнін анықтау5 бет
Қазақстан Республикасындағы білім мен ғылым интеграция үрдістері43 бет
"Ұлан" шаруа қожалығы17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь