Қазақстандағы аударма өнерінің даму кезеңдері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

I тарау Аударма теориясының қалыптасуы

1.1 Аударма теориясының негізі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2 Қазақстанда аударма теориясының қалыптасуы ... ... ... ... ... ... ...

II тарау Қазақстандағы аударма өнерінің даму кезеңдері

2.1 Революцияға дейін пайда болған аударма өнерінің алғашқы үлгілері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
2.2 Қазақстандағы аударма өнерінің XX ғасырдағы даму бағыты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Әлемде әр алуан тіл, әр алуан ел өмір сүріп отырған жағдайда аударма мәселесінің күнделікті қажетті іске айналуы заңды. Қазақ ғылымында да арнайы зерттеуді талап ететін салалардың бірі – аударма әдебиеттің тілі. Бұдан жарты ғасыр бұрын М.О.Әуезов: «...аударма төл күйінде, қалыптасып, есею күйінде ғана екендігін» атап өткен. Аударма көне де, жаңа да өнер. Ол басқа адамдар қауымын түсінудің құралы, олармен қарым қатынас жасаудың делдалы, дәнекері. Тургенев: «Всякий перевод назначен преимущественно для незнающих подлинника. Переводчик не должен трудиться для того, чтоб доставить знающим подлинник случай оценить, верно или неверно передал он такой-то стих, такой-то оборот: он трудится для "массы",-деген. (4;47) Аударма өнерінің құбылыстарын зерттеу де, табиғаттағы және қоғамдық өмірдегі сан алуан құбылыстарды зерттеу сияқты, әр қырынан қарастыруды қажет етеді. Аударма проблемасын әр қилы тұрғыдан: тарихи-мәдени, әдебиеттану, лингвистикалық және психологиялық тұрғыдан алып қарастыруға болады. Қазақ аудармасының тарихына, теориясы мен тәжірибесіне арналған мақалаларда, жинақтарда, монографияларда, аударманың тарихи-мәдени, әдебиет салаларындағы жайы көбірек..
1. Айтбаев Ө. Аудармадағы фразеологиялық құбылыс. – Алматы:1982
2. Айтбаев Ө. Қазақ терминологиясының дамуы мен қалыптасуы.- Алматы: Ғылым, 1975.
3. Кереева-Канафиева К. Пути развития переводческого исскуства в Казахстане.- Алма-ата:1984
4. Федоров А.В. Введение в теорию перевода – М.: 1953.
5. Хайруллин Р. Аударма сыпаты. – Алматы:Жазушы, 1976
6. Қазыбек Г.Қ. Көркем аударма тәжірбиесі. – Алматы: Қазақ университеті,2005
7. Алпысбаев Қ.Қ., Қазыбек Г.Қ. Қазақ аудармасының теориясы мен практикасы. – Алматы: 2001.
8. Талжанов С. Көркем аударма туралы. – Алматы: 1962
9. Сатыбалдиев Ә. Рухани қазына
10. «Дала уалаятының газеті». – Алматы: Ғылым, 1989
11. «Дала уалаятының газеті». –Алматы: Ғылым, 1960
12. «Айқап». – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, 1995.
13. Тұрарбеков З. Аударма туралы. – Алматы, 1961.
14. Тұрарбеков З. Әдебиеттер достығының дәнекері (қазақ аударма өнері жайлы ойлар). Алматы: Қазақстан,1977.
15. Алимов А.К. Проблемы художественного перевода в Казахстане в 20-30 годы. – Автореф. канд. дисс.., Алматы: 1991.
16. Қазақ әдебиеті 6 май, 1955ж. №18 3б.
17. Әуезов М.О. Шығармаларының елу томдық толық жинағы. 17-том Мақалалар, аудармалар (1936-1944). – Алматы: Жібек-жолы, 2004.
18. Әуезов М.О. Шығармаларының елу томдық толық жинағы. 30-том Мақалалар, аудармалар (1949-1952). – Алматы: Жібек-жолы, 2007.
19. Комиссаров В.Н. Теория перевода. – Москва: Высшая школа,1990.
20. Рецкер Я.И. Теория перевода и переводческая практика М.: 1974.
21. Тюленев С.В. Теория перевода. – М.:2004. Учебное пособие.
22. Алимов В.В. Основы теории перевода. – Москва, 2000.
23. Сатыбалдиев Ә. Рухани қазына. Көркем аударма мәселелері. – Алматы: Жазушы, 1976.
24. Левин Ю.Д. Русские переводчики XIX века и развитие художественного перевода.- Л.: Наука,1985.
        
        ЖОСПАР
Кіріспе
............................................................................
..................................
I тарау Аударма теориясының қалыптасуы
1. ... ... ... ... ... ... ... ... өнерінің даму кезеңдері
1. Революцияға дейін пайда болған ... ... ... ... аударма өнерінің XX ғасырдағы ... ... әр ... тіл, әр алуан ел өмір сүріп отырған жағдайда аударма
мәселесінің күнделікті қажетті іске айналуы ... ... ... ... ... ... ... салалардың бірі – аударма әдебиеттің тілі.
Бұдан ... ... ... ... «...аударма төл күйінде, қалыптасып,
есею күйінде ғана екендігін» атап өткен. Аударма көне де, жаңа да өнер. ... ... ... ... ... ... қарым қатынас жасаудың
делдалы, дәнекері. Тургенев: «Всякий перевод ... ... ... ... ... не ... ... для того, чтоб
доставить знающим ... ... ... ... или ... ... он
такой-то стих, такой-то оборот: он трудится для "массы",-деген. ... ... ... ... де, табиғаттағы және қоғамдық
өмірдегі сан алуан құбылыстарды ... ... әр ... ... ... ... проблемасын әр қилы тұрғыдан: ... ... және ... ... алып ... Қазақ аудармасының тарихына, теориясы мен тәжірибесіне арналған
мақалаларда, ... ... ... ... салаларындағы жайы көбірек. (14; 15)
Қазақ тілінің мемлекеттік мәртебеге ие болған тұсынан бері қарай
ғылымның аударма саласы едәуір ... ие ... ... ... ... ... ... бірі – дүниежүзілік ақпараттар алмасудың сапалы
деңгейіне көтерілуі; ... база ... ... ... Шет ... мен Қазақстан Республикасының саяси-
әлеуметтік байланыстары, ... ... ... ... өңдеу, жеткізу жүйесі бір тілден екінші тілге аудару ісімен тығыз
байланысты. Аталған жағдаяттарға орай соңғы ... ... ... ұлғайды, көркем аудармамен қоса күнделікті баспасөз материалдары,
публицистикалық стильдің әр алуан жанрлары, саяси қайраткерлердің сөздері
мен баяндамалары, ... ... ... ... ... жарғылар
мен ережелер, қатынас қағаздары), ... ... ... жолы арқылы жүзеге асырылуда. Жазба аудармамен қатар ауызша аударма
(ілеспе аударма және қосарласа аударма) жеке жанр ретінде ... ... ... өзге ... ... ісі де жоғары деңгейде қалыптасқан.
Қазіргі жаңа қоғамдағы еңбек қарым-қатынастары ... ... ... ... ... ... білім-дағдыны еңбек процесінде пайдалануды
талап етіп отыр. Осыған байланысты аудармашылық кәсіп жаппай ... ... ... ... ... ... былай деген: «...
Преобразование инонационального писателя в переводе имеет двоякий ... ... ... он вводит этого писателя в ... ... тем ... ее. Но с ... ... ... и сам переводимый писатель».
(24; 6)
Дипломдық жұмыстың тақырыбы. Қазақстандағы аударма теориясы мен
практикасының негізгі ... ... Осы ... бойында, әсіресе соңғы жарты ғасырда
қазақ мәдениетінде өзге ... ... ... бай ... ... да ... ... негізінде ғылыми тұжырымдарды
түйіндеу, теориялық негіздемені қалыптастыру, ғылым ... ... ... ... Орыс тілінен қазақ тіліне аударылған әдебиет ... ... ... ... болып табылағандықтан, бұл бағыттағы
аударманың сандық және сапалық көлемі жағынан ауқымдылығы ... ... ... ... ... әсер ... ... дипломдық
жұмыста, әр кезеңде орыс тілінен аударылған шығармаларға назар аударып,
оларды кезең ... ... ... ... мен міндеті. Қазақ қоғамындағы аударма өнерінің
теориясы мен практикасының қалыптасу және даму кезеңдерін, XYIII ғ. ... ... ... ... ... ... ... ғылыми, ресми және
көркем проза материалдары негізінде ... ... ... ... ... ... оның ... шет елдерінің тигізген
ықпалын анықтау. Байырғы тәжірибенің негізінде бір ... ... ... ... ... заңдылықтарды, тілдердің өзара ықпалдасуын, бір-
біріне қатысын ... ... ... ... ... ... жұмыс кіріспе бөлімнен, екі
тараудан, қорытынды бөлімнен, пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады.
I ... ... ... ... ... ... ... негізі
Ғалымдардың зерттеуі бойынша, екітілділік ежелгі дәуірлерден
бастап көрініс тапқан. Екі тілде сөйлеген ... ... ... ... ... ... ... түскен адам сол рудың тілін
түсінуге, ... ... ... ... ... ... болды. Бұл
кездейсоқ және уақытша құбылыс болғанымен, сол ... ... бір ... ... ... ... ... Мысыр, Рим империясы, ежелгі Греция мемлекеттері, Үндістан,
Иран және т.б. ... ... ... байланысты,
олардың арасында қарым-қатынас қажеттілігі туындады. Және ... ... ... ... некеге тұрудың нәтижесінде екітілділктің
әр-түрлі формалары дүниеге келді.
Екітілділіктің тұрақты формалары феодал дәуірінде қалыптаса бастады.
Себебі, бұл ... ... ... жойылып, қоғамға негізгі тіл мен
жазбаны алып келген, жаңа діндер пайда ... ... ... кең ... жылы ... де Куртенэнің «Опыт фонетики резьянских говоров» атты
кітабы басылып шықты. Онда ол тілдің аралас сипатын ... Ол: ... ... екі ... ... ... бір жағынан ол өз тіліне
аударма тілінің ... ... ... ол екі тіл ... ... ... ... сөйлейтін іскери адамдардың арасындағы қатынас аудармашылар
арқылы жүзеге асады. Ежелгі Ресейде оларды «толмач» деп ... ... ... ... ... ... ... жүргізу мүмкін емес.
Аудармашылардың практикалық қызметінің және аударма ... ... ... аударма теориясын үнемі ... ... бар. ... теориясы аударманы үйренушіге де, ... да ... Оқу ... ... ... ... өмір сүре
алмайды. Маман аудармашы аударма ... өз ... ... ... кәсіби біліктілігін көтеруге жол ашады.
Аударма теориясы саласына байланысты В.Н.Комиссаровтің «Теория
перевода», «Современное ... ... ... ... ... Я.И. ... ... и переводческая практика», А.Д.
Швейцердің ... ... ... ... «К ... ... ... және т.б. еңбектері аударма теориясында
елеулі орын алады. Андрей ... ... XX ... ... ... ... өзінің аударма теориясы бойынша М.Горький
атындағы Москваның ... ... ... ... ... «О
художественном переводе» деген кітабында ол ... ... ... ... ... тек кең ... негізде ғана мүмкіндігі
жайлы баяндайды. 1953 жылы оның «Введение в теорию перевода» атты еңбегі
жарық ... (22; 9, 10). Бұл ... ... ... ... ... ... болып табылады, сонымен қатар кейбір
жағдайларда әдебиеттану ... оның ... және ... ... ... сөйлейтін халықтардың тарихымен тығыз байланысты.
А.В.Федоров өз еңбегінде аударма теорисының негізгі бөлімдерін
қарастырған.
1. ... ... ... ... ... үшін, аударманың
тарихын, аудармашылық ой-пікірлер мен көзқарастарды біріктіріп, оны жүйелеу
сияқты мәселелерді қарастырған.
2. Екінші бөлімінде аударманың ... ... ... Белгілі
бір аудармаларды талдап, аударма ... ... ... зерттеу арқылы аударма заңдылықтарын ... ... ғана ... мен ... ... жеке аударма
теориясы, жалпы аударманы қарастыратын жалпы аударма теорисы осы ... ... ... ... ... ... ... негізгі
міндеттері мен шарттарын зерттейді. Екіншіден ... ... ... ... ... ғылыми мәтіндер, қоғамдық-саяси көзқарасиағы шығарма немесе көркем
аударма) негізгі міндеттері мен шарттарын зерттейді және ... ... ... ... ... қағидалар жасалады. (4; 16, 17).
2. Қазақстанда аударма теориясының қалыптасуы
Аударма өнерінің қазақ топырағындағы гүлдене бастауы – орыс ... және орыс ... ... әлем сөз ... ... ... ... тұсы. Соған орай алғашқы кезде
мерзімді басылымдарда пікір, ұсыныс ... ... ... ... ... ... ... жұмыстары кең арнаға, ғылыми салаға
айналды. Аударма өнерін зерттеудің тарихы ... 1914 жылы ... ... ... ... ... ... аралықтағы еңбектердің
көтерген мәселесі де, зерттеу ... мен ... де сан ... ... ... ... М.Сералин, Ж.Аймауытов пікірлері болғанына
қарамастан және аударма өнерін зерттеу көкейтестілігі күн ... ... ұлы ... бірі – ... 1936 ... "Пушкинді қазақша аудару тәжірбиелері туралы"атты мақаласына
дейінгі еңбектерде (Б.Кенжебаевтың Абай аудармашылығы жайында 1925 ... ... ... ... "Тас ... ... ... 1926 жылғы мақалалары) ғылыми талдаулар мен тұжырымдар болған жоқ.
Қазақ топырағындағы ... ... ... ... ... ... ... М.Әуезовтың "Ревизордың аудармасы туралы", "Пушкин
аудармасы қазақ әдебиетіне не ... ... ... ... ... ... ... пьесалар" атты мақалалары мен 1937
жылғы 5 қаңтарда "Казахстанская правда" ... ... ... ... языке" атты мақаласының жарық көруі қазақ әдебиеттану ғылымында
көркем аударма теориясының өмірге келгенін ... ... ... қиындықтар мен принциптерді,
жетістіктер мен ... ... ... еткен, аударма
шығармалардытуған әдебиеттің саласы ретінде дәлелдеген "Жүз ... ... ... мен ... атты екі ... ... ... "Шах-наме", Р.Жаманқұловтың "Пушкин өлеңдерінің аудармасы ... ... ... атты ... ... көркем аударма
теориясының іргетасы деп танырлықтай еңбектер екені даусыз.
Қазақ аударма өнерінің қырқыншы жылдардағы зерттелуі ... ... ... ... бұл ... да ізін ... Яғни, көңілдің аудармадан
гөрі басқа мәселеге алаң болғаны мәлім. Бұл ... біз бір ғана ... ... Ол – М.И.Ритман-Фетисов пен Б.Кенжебаевтың бірлесіп жазған
"Советтік Қазақстандағы аударма жұмысы" деген мақаласы" – деп ... 1946 жылы ... ... "Абайға дейінгі қазақ поэзиясының
тілі" тақырыбындағы докторлық диссертацмясында Абай ... ... ... ... ... 1945 ... аяқталған "Абай Құнанбаев"
атты монографиясында ұлы ақынның аудармашылық қызметі сөз ... ... ... ... ... "Пушкин және қазақ әдебиеті",
М.Фетисовтың "Пушкин ... ... ... ... ... ... атты ... жарық көруі қазақ аударма өнерінің қиын –
қыстау кезеңде де зерттелгенін ... ... ... теориялық мәселелерін терең зерттеу елуінші
жылдардан басталды. Бұл аударма мәселесіне ... ... ... ... ... көтерілуімен тікелей байланысты. КСРО
Жазушылар Одағы бұл мәселені 1951 жылы көпшілік ... ... ... туралы Бүкіл одақтық бірінші кеңес өткізді. Кеңестің өтуі ... ... кең ... пікір алысу жүруі көркем аударма мәселесінің
зерттелуіне игі әсер ... Осы ... ... аудармаға байланысты
Қазақстанда тұңғыш ғылыми диссертация қорғалды. Ол-Жамбыл ... ... ... ... етіп ... К.Ландаудың еңбегі
болатын. Бұл еңбек тек аударма проблемаларын шешуге атсалысып қана ... ол ... ... ... ғылыми-теориялық зерттелуінде
қозғау салушы ретінде роль атқарып, оны ғылыми сала ретінде тану ұғымын
тиянақтай ... ... ... ... Ә.Ипмағанбетов,
З.Ахметов, С.Нұрышев, С.Қирабаев, ... ... 1950-60 ... ... ... ... еңбектері қазақ
аударма өнерінің ғылыми тұрғыдан зерттелуін қалыптастыру ісіне үлкен ... ... ... ... Ә.Сатыбалдиев, Ө.Айтбаев
және т.б. ... ... ... ... ... үлгілерін
қазақшаға тәржімалауды әңгіме арқауы етсе, С.Құспанов, ... және т.б. ... ... ... ... ... орыс ... аударылуындағы проблемаларды шешуге арналған.Кейінгі
кездегі аударма теориясы мен тәжірибесіне байланысты осы бағыттағы ... ... ... ... ... ... Ю.Сушков,
А.С.Ермағанбетова, К.И.Дүйсетаева, М.Ш.Құрманов және т.б. зерттеушілер
сатылы аударманың қыр-сырын ... ... ... орыс тілі ... ... ... ... тілдерінен орыс тілі арқылы қазақ тіліне
аударылуы мәселелерін сөз етеді.
Аударманың түрлі проблемаларын қозғаған кітапшалардың ... ... ... ... және жеке кітап болып басылған ... ... ... 1950 жылдардан бастап өз арнасына түсе бастаған
аударманың ғылыми зерттелуін тереңдете ... ... ... "Абайдың
аударма жөніндегі тәжірбиесінен" (мақалалар жинағы,1957), З.Тұрарбековтың
"Аударма ... (1961), ... ... ... мен ... ... ... дәнекері" (1977), С.Талжановтың "Көркем
аударма туралы"(1962), ... және ... ... мәселелері" (1975),
Ә.Сатыбалдиевтің "Рухани қазына" (1965), М.Әлімбаевтың "Өрнекті сөз – ... (1967), ... ... ... ... ... ... мұра" (1970), Ө.Айтбаевтың "Аудармадағы
фразеологиялық құбылыс" (1975), Р.Хайрулиннің "Аударма ... ... ... арқау (1979), С.Сейітовтың "Пушкин лирикасын қазақ
тіліне аудару дәстүрі" (1985), Ш.Сәтбаевтың "Достық ... ... ... мен ... (1995), ... ... перевода" (1996)" атты кітаптары мен басқа да ... ... ... ... ... мен ... ... мәселесіне,
әдебиеттер байланысына қатысты Қ.Жұбанов, І.Жансүгіров, М.Әуезов,
М.Балақаев, ... ... ... ... М.Қаратаев,
З.Қабдолов, Р.Нұрғалиев, С.Бәйішов, Ә.Нұрпейісов, М.Жанғалин, Қ.Шәріпов,
Ә.Ипмағамбетов, С.Исаев, К.Канафиева, Р.Бердібаев, ... ... ... ... А.Жовтис, З.Лизунова, Қ.Сағындықов,
Х.Өзденбаев, А.Нысаналин, К.Нұрмаханов, С.Ахметов, С.Нұрханов, С.Қоспанов
және т.б. ... пен сын ... ... ... ... мен
ұсыныстардың қазақ аудармасының теориясы мен практикасы дамуына ықпал етіп,
себін тигізгді. Жариялану мерзімі жылда ... бұл ... ... мен пікірлер негізінен орыс филологиясындағы қағидалар
мен түсініктерді тірек етеді. Себебі, қазақ ғылымының дамуы орыс ... ... және ол ... ... да ... бермек.
Сонымен қатар, үшінші бағытты – аударманы ... ... ... ... ұсынушылар да бар. Орыс филологиясында аударманы белгілі бір
салаға жатқызуды әурешілік деп ... яғни ... ... ... әдістерін біріктірмей шындыққа жету мүмкін еместігін ... ... ... ... ... ... "На ... это разногласия среди филологов говорит за то, что категория
фразеологических словосочетаний ... к ... ... ... и
требует к себе подхода с филологических позиции, куда примыкает и ... ... ... - ... ... ... 10
II тарау Қазақстандағы аударма өнерінің даму кезеңдері
2.1 Революцияға дейін пайда болған аударма өнерінің алғашқы ... ... ... үлгісі XYII-XYIII ғасырларда келген. Араб-парсы,
шағатай тлдерінен ауысқан, ауызша айтылған ... ... ұсақ ... осы ... ... тірегіндей. Шын мағынасында бұлар аударма
емес, мазмұндау – өзінше қайталап айту еді.
Қазақстанда аударма өнерінің алғашқы ... ... ... ... ... ... ұлы ағартушылары Ыбырай Алтынсарин, Абай
Құнанбаев, ... ... ... ... және ... ... ғасырдың жетпісінші жылдарында орыс мәдениетіне жол
ашты.
«Орысша оқу керек, хикмет те, мал да, өнер де, ... да – ... тұр. ... ... болуға, пайдасына ортақ болуға, тілін, оқуын,
ғылымын білмек керек. Сен оның тілін білсең, ... ... ... - ... Абай ... Ал ... ... болса: «...Шын білім ... ... ... ғылыми күрделі оқу құралдарына жол салып беретін
ғылыми күрделі оқу құралдарына жол салып беретін... өзімізге ең ... ... ... Олар бір ... өмір ... ... ... танымай
өтті. Алайда халықтың сол дәуірлегі мүддесі мен тарихи ... ... ... Олардың үні тарихтың үні еді. Олар тарихтың өзі тудырған
қайраткерлері болатын. (9; 11)
Олардың ойынша, қазақ үшін ... ... ... дұрыс жолы –
ұлы орыс халқының демократияшыл мәдениетінен үлгі алу болды, сондықтан
орыс ... ... ... ... ... қазақтардың
бойына орыс мәдениетінің ұрығын салуға бар ... ... Осы ... ... ... да, ... да, кейін келген ... ... де ... ... ... ... ең ... құралы – аударма жұмыс болды. Олар аударма арқылы өз
халқының санасын оятып, ... ... бай ... мен ... ... ... ... (9;12)
1879 жылдардағы Ыбырай Алтынсариннің «Киргизская хрестоматиясы» қазақ
халқының ... ... ... Бұл орыс ... аудару дәстүрі еді.
Алтынсарин аударылатын ... ең ... ... ... ... көзқарасының тұрғысынан іріктеген. «Бұл кітапты құрастырғанда
мен, біріншіден, осы біздің ана тілімізде тұңғыш рет ... ... ... ... ... тәрбиеленіп жүрген қазақ
балаларына оқу кітабы бола алу ... ... ... ... ... ... кітап бола алу жағын көздедім», - дейді ол хрестоиатияға берген
алғы сөзінде. Ол аударманы ... ... ... жүзеге асырудың
үлкен құралы деп білді және құрал етіп жұмсай алды да. (9:13) ... ... ... ... ... өз ... ... Алтынсарин үшін үлкен мәні бар мәселе еді. Оның аударғандары
негізінен ... ... ... К.Ушинскийдің,
И.М.Паульсонның шығармалары. Бұлардың өзінен ол ... ... ... ... орыс ... ... үйрене бастаған, ғылымның алғашқы сатысына
енді ғана аяқ басқалы ... ... ... ... ... ... іріктеп алды.
Ә.Дербісәлиннің анықтауынша, Алтынсарин аудармаларының жалпы саны отыз
бес. (9:14) Оның әдеби және ғылыми мұрасында аударма үлкен орын алады. ... ... ... ... қазақ сахарасына орыс мәдениетінің, орыстың
демократияшыл ой-пікірінің лебі ... екі ... ... жағынан жақындаса
түсуіне деген ... адым ... ... ... ... Абай ... ... орны белгілі.
Абайдың қазақ халқына қалдырып кеткен мұраларының ішінде аударма да ... ... Ол ... ... Пушкин, Лермонтов сияқты классиктерін
аударды. Аудара отырп олардан рухани нәр ... өлең ... ... сөз
саптаудың, ойды бейнелепайтудың асқақ та нәзік үлгілерін үйренді. Орыстың
ұлы ақындарын аудара отырып, орыс ... ішкі ... ... ... ... ... ... және оны өз творчествасында да қолдана
білді.(9;27)
Абайдың аудармалары жайында, М.Әуезов ... ... ... «Абайдың өмірбаяны», Қ.Жұмалиевтің «Абайға ... ... және Абай ... ... М.Қаратаевтің «Пушкин мен Абай», «Ұлы
Абай», Ә.Тәжібаевтың «Абай және қазақ әдебиеті», М.С.Сильченконың ... ... т.б. ... еңбектері бар. Қазақ ССР ... ... ... 1954 жылы ... ... ... тәжірибесінен» ,
З.Ахметовтің «Лермонтов пен Абай» деген кітаптарын басып шығарды. Абайдың
шығармашылығы ... оның ... ... туралы еңбектердің
көптігіне қарамастан, оның аудармаларының шеберлігі әлі терең зерттелген
жоқ. Бұл ... пен тіл ... ... алдында тұрған елеулі
проблемалардың бірі.
Алтынсарин мен Абай творчестваларының туған, дамыған кездері қазақ
өмірінде ... тілі мен ... ... жаппай бет бұра бастаған дәуір
еді. Бұған сол кездегі жаппай саяси-әлеуметтік жағдай ... ... ... ... ... ... ... орыс мәдениетіне бір табан да
болса жақындай түсуіне мүмкіндік туды.
Осы кезде қазақ халқының тарихында тұңғыш рет қазақша ... ... 1870 жылы 28 ... ... ... ... ... газеттің –
«Түркістан уалаятыны газетінің» бірінші саны шықты. Газет 1883 жылға дейін
айына екі рет ... ... ... және ... ... ... ... Оны баспасөз бетіндегі ресми аударманы қазақ даласына алғаш рет
әкелген ... деп ... ... Сол ... ішкі істер министрлігі
бекіткен бағдарлама бойынша, оған патша үкіметінің, Түркістан ... және ... ... ... ... ... әр ... ресми құжаттарды, түрлі шаруашылық мәліметтер мен ел
арасындағы хабарларды ғана жариялаған.(9;29)
Газет бетінде орыс ... ... ... ... ... аударылып басылып тұрды. Ондай ... ... ... ... қатысты. «Түркістан уалаятының газеті» қазақ
әдебиеті мен журналистикасының тарихында ресми және көркем аудармалардың
алғашқы ... ... ... 1888 ... 1 ... Омбы қаласында «Дала уалаятының
газеті» шыға бастады. Патша үкіметі оны ... ... ... ... ... ... жолдарын, бұйрық-жарлықтарын тарату ... Ол ... ... ... ... ... саясат, шаруашылық,
мәдениет, тұрмыс-салт мәселелері, әдеби шығармалар, әңгіме-өлеңдер, ертегі-
аңыздар басылды. Мұндай материалдардың кейбіреулері ... ... ... ... ... де және автор ретінде де сырттан ... ... ... ... ... орыс ... бай
әдебиетімен, мәдениетімен таныстырып, оның кең сарайының есігін ... ... ... Л.Н.Толстой, М.Ю.Лермонтов, Д.Н.Мамин-Сибиряк,
Г.И.Успенский шығармаларының, И.А.Крылов мысалдарының ... ... ... ... ... Оның ... ... тілінде бұрын
болмаған қоғамдық-публицистикалық, ресми іс қағаздары стильдері қалыптасты,
аударма тәжірибесінің ... ... ... араб ... қазақ жазбасында бірінші рет тыныс белгілері қолданылды (10;
6).
2.2 Қазақстандағы аударма өнерінің XX ... даму ... ... ... ... ... ... дамуына үлкен ынта берді. Орыс тілі Ленин мен Плеханов, Ломоносов
пен Пушкин, Горький мен Маяковскийдің ... ... ... жаңа ... ... ... үкіметі билегенде республика білікті ... ... ... ... оқырмандарына лениндік шындықты
жеткізу үшін, Коммунистік партияға жан қияр аудармашылар қажет болды.
Советтік бесжылдықтарда жоғары білікті қазақ аудармашылары дайындалды.
Бұнда ... ... ... ... ... маман-аудармашылардың
арқасында қазақ оқырманының ... ... ... қолы жеткендігін айтқан жөн.
1918 ж. В.И.Лениннің қолы қойылған тарихи құжат – «Декларация ... ... ... ... ... Бұл аударма Советтік
Қазақстандағы аударма өнерінің бастауы болды.
Бұнымен қатар, әлемдік, орыс және ... ... пен ... ... ... кең өріс ... дами бастады. Аудармашылардың
жемісті қызметінің арқасында қазақ халқы ... ... ... Тургеневтің, Крыловтың, Гогольдің, Толстойдың,
Салтыков-Щедриннің, Короленконың, Чеховтің, Достоевскийдің, ... ... және т.б. ... ... ... оқуға
мүмкіндік алды. (3:4)
А.М.Горькийдің ойынша, аудармашы түпнұсқа тілде сөйлейтін халықтың
тарихын, мәдениетін, әдебиетін ... білу ... ... ... ... теориялық тұжырымға келуге мүмкіндік беретін аударма
тәжірибесі бар.
1924 ж. Пушкиннің «Дубровский» атты, 1926 ж. ... ... ... 1937 ж. оның жеке ... ... қатар, 3-томдағы таңдаулы
шығармалары қазақ тіліне аударылды. 1953-1954 жылдары Пушкиннің төрт ... ... ... ...... екіншісіне – поэмалары,
үшіншісіне – туындылары, төртіншісіне – проза кірді.
Пушкин шығармаларын аударуға көрнекті қазақ ақындары мен ... ... ... ... ... ... А.Сәрсенбаев және т.б. қатысты.
М.Ю.Лермонтовтің шығармалары ... ... ... ... ... ... ... 1956 ж. Лермонтовтің 2-томдағы
шығармаларын ... ... ... және басқалары қазақ
тіліне ... 1953ж. ... ... ... атты туындысын Ж.Саин
аударды.
Республикамыздың мәдени ... ... ... ... ... ... ... маңызы зор болды. Оны аудармашылар ұжым
болып ... ... ... «Ревизор» туындысы аударма өнерінің,
советтік мектебінің қағидаларына негізделген жоғары ... және ... ... болып есептеледі.
Басқа халықтардағыдай, қазақ халқында да көркем аударма өзара байланыс
пен әдебиетті өзара байытуда үлкен орын ... ... ... ... прозаикалық шығарма С.Көбеевтің «Қалым» (1913ж.) атты романында
Гогольдің ықпалы анық ... Бұны жеке ... ... ал ... Итбай) аттарындағы ұқсастықтардан байқауға ... олар ... ... ғана емес, сонымен қатар, мазмұнының терең
ұқсастығынан да байқалады.
Н.В.Гогольдің шығармалары қазақ жазушылары үшін әрдайым ... . ... ... ... ... ... әдебиетінің
дамуындағы маңызды кезең болып табылады.(3:8) Қазақ ақындары, ... ... тек ... ... ... Маяковскиден ғана
емес олар бүкіл классикалық орыс әдебиетінің дәстүрлерінде үйренді. Сәбит
Мукановтың ойынша, Абай негізін салған, қазақ ... ... өте бай ... ... ... ... жету-жетпеуі бір талай болар еді.
Көпжанрлық аударма әдебиетінің ... ... ... ... ... және ... ... жинақтауды қажет етті.Қазақ
әдебиеті өзінің аударма критиктері мен теоретиктерін ұсынды. ... ... орны ... ол Қазақстанда ғана емес, сонымен бірге
Совет Үкіметінде ... ... ірі ... ... Оның ... және СССР жазушыларының екінші съезіндегі сөздері бұған дәлел
бола алады.(3:9)
Қазақстандағы реалистік аударманың дамуында М.Жанғалиннің «О ... ... с ... на ... ... (1958), ... «Об
узловых проблемах художесивенного перевода» (1962) еңбектері ... ... ... ... ... ... ... С.Қирабаеваның, А.Нұрқатованың,
А.Нұрпейісованың және ... ... мен ... ... ... баспаларында жарияланды. Қазақ аудармашыларына
орыстың жазушылары : Л.Соболев, ... ... ... ... Н.Анов, И.Щухов, Ф.Моргун, Д.Снегин және т.б.
үлкен көмек көрсетті. Олардың ... ... ... ... ... жетті: орыс тілі арқылы Жамбылдың, Әуезовтың, ... ... ... және ... ... шығармалары
көптеген шет тілдеріне аударылды.
Бір қатар ... ... ... ... ... ... шығармаларын орыс тілінде жазады.
Қазақстан мен Ресей арасындағы тығыз байланыс қазақ поэзиясы, ... ... ... ... әсер ... ... аударма
теориясы қалыптаса бастады. (3:10)
Әуезов М.О. 1957 жариялаған «Көркем аударманың теориялық ... ... ... ... ... ... ретінде қазақ тілінен
орыс тіліне және орыс тілінен басқа тілдерге аударылған ең ... ... ... және жоспарлық талдау жүргізуді ұсынды. М.Әуезов
көркем аударма мәселесі ... ... ... ... Жанғалин «О некоторых вопросах перевода с русского на казахский
язык» (1958) деген кітабында, өзінің ... ... ... ... негізге ала отырып, саяси әдебиетті
қазақ ... ... ... ... ... ... ... тілінде қоғамдық-саяси терминологияны зерттеп дайындады.
М.Жанғалин өзінің зерттеулеріне сүйене, аударманы үш ... ... ... ... аударманы жатқызды. Бұл жағдайда аудармашылар
түпнұсқадан алшақтап, оның ... ғана ... ... ... ... ... ... аудармашы түпнұсқаны өзгертпей, сөзбе-сөз
аударуды ... ... ... аударма, балама аударманы жатқызды.
Оның ойынша, бұл аударудың ең ... ... ... 1920-30 ... еркін
және сөзбе-сөз аударма кең өріс алды, себебі ол ... ... ... ... ... ... шамалы ғана болған. Бұған
Жанғалин мынандай мысал келтірді: «Дорогой Алексей Максимович! Что же ... ... ... ... ... ... ... хатынан).
Аудармасы: «Қымбатты Алексей Максимович! Сен не істеп жүрсің? ... ... ... аудармада түпнұсқаның көңілді пейілі жоғалып, қажетсіз
дөрекілік пайда болғанын байқауға болады.
Жанғалин осындай қателіктерді талдап, аударма ... ... ... ... ... ... ол мақалдар мен мәтелдерді,
фразеологияларды, афоризмдерді қазақ тіліне ... ол ... ... ... ... ... ... метафора, идиома, диалектілерді
және т.б. аудару тәжірбиесінің қиыншылық туғызатынын атап ... ... ірі ... мен ... бірі ... ... ... (1962) атты еңбегінде аударма кәсібінің маңызды мәселелерін
қарастырады.
Пайдаланған әдебиеттер
1. Айтбаев Ө. Аудармадағы ... ...... ... Ө. ... терминологиясының дамуы мен қалыптасуы.- Алматы:
Ғылым, 1975.
3. Кереева-Канафиева К. Пути ... ... ... ... ... Федоров А.В. Введение в теорию перевода – М.: 1953.
5. Хайруллин Р. Аударма ...... ... ... Г.Қ. Көркем аударма тәжірбиесі. – ... ... ... Қ.Қ., ... Г.Қ. ... аудармасының теориясы мен
практикасы. – Алматы: ... ... С. ... аударма туралы. – Алматы: 1962
9. Сатыбалдиев Ә. Рухани қазына
10. «Дала уалаятының газеті». – Алматы: Ғылым, 1989
11. «Дала уалаятының газеті». ... ... ... ... – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, 1995.
13. Тұрарбеков З. Аударма туралы. – Алматы, 1961.
14. Тұрарбеков З. ... ... ... (қазақ аударма өнері
жайлы ойлар). Алматы: Қазақстан,1977.
15. Алимов А.К. ... ... ... в ... в ... годы. – Автореф. канд. дисс.., Алматы: 1991.
16. Қазақ әдебиеті 6 май, 1955ж. №18 ... ... М.О. ... елу ... ... жинағы. 17-том
Мақалалар, аудармалар (1936-1944). – Алматы: Жібек-жолы, 2004.
18. Әуезов М.О. ... елу ... ... ... ... ... ... – Алматы: Жібек-жолы, 2007.
19. Комиссаров В.Н. Теория перевода. – Москва: Высшая школа,1990.
20. Рецкер Я.И. Теория ... и ... ... М.: ... ... С.В. ... перевода. – М.:2004. Учебное пособие.
22. Алимов В.В. Основы теории перевода. – Москва, 2000.
23. Сатыбалдиев Ә. ... ... ... ... ...... ... Левин Ю.Д. Русские переводчики XIX века и развитие художественного
перевода.- Л.: Наука,1985.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Лизинг және әлемдік лизингтік нарықтың қалыптасуы28 бет
Ересек және үлкен жастағы адамдардың дене тәрбиесі10 бет
Жарнамалық әрекетті бағалаудың теориялық негіздері54 бет
Абай тұлғасы8 бет
Oнoмастика және аударма53 бет
«жазбаша аударма практикасы» пәнін оқытудан әдістемелік нұсқаулар10 бет
«Өлі жандар» туындысының аударма нұсқалары47 бет
Ілеспе аудармашының міндеттері10 бет
Абай «Қарасөздерінің» ағылшын тіліне аударылған нұсқасындағы прагматикалық аспектісі, сонымен қатар лексикалық және стилистикалық жағынан қарастырылған сәйкестіктерді анықтау арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясы мен практикасына қатысты жалпы тұжырымдар43 бет
Абай және аударма өнеріндегі рухани үрдіс 13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь