Қолөнер тарихы

Ертеден біздің заманымызға дейін сақталған мазарлар мен ескерткіштерден, діни әртүрлі құрылыстардың қабырғалары мен мұнараларындағы сәнді ою-өрнектері ағаштан оюлап, тастан қашап жасалған діңгектер - халық қолөнерінің тамаша туындылары.
XІX ғасырда және XX ғасырдың бас кезінде қазақ халқының қолөнері ішінде киіз үйдің сүйегі мен ағаш төсек жасау, ағаш өрнектеу, кесте тігу, өрмек тоқу, киіз басу кең өріс алды. Бұл кезде жастарға арнап сәукеле, шашбау, білезік, сырға жасап, оларды түрлі-түсті өрнектермен әшекейлеу қолөнері де өрістей түсті.
Қазақ халқының «Қарыс қазы - балықта, қалың қазына – халықтаң деген мақал да өнер молшылығынан туған еді. Әйелдер қой жүнінен жіп иірген, ал жіптен өрмек тоқып, шекпен, шалбар сияқты сырт киімдер, қапшық, қоржын, киіз үйдің түрлі бауларын дайындаған. Қой жүнінен киіз басылады, киізді оюлап жақсы текемет басатын болды, шиден бас киім, аяқ киім сияқты заттар дайындалады.
1. Арғынбаева X. Қазақ халқының қолөнері. Алматы: Өнер, 1987 ж.
2. Ахметұлы Қ., Ахметова Ф. Өмір нәрі — ата кәсіп, Алматы, 1999 ж.
3. Әбдіғапбарова Ұ.М. Қазақтың ұлттық ою-өрнектері. Алматы: Өнер, 1999 ж.
4. Зәкірианов А.Қ. Ата салтың - халықтық қалпың Алматьг. Рауан. 1995 ж.
5. Қазыбеков Н. Дала өрнектері.
6. Қасиманов С. Қазақ халқының қол өнері. Қазақстан, 1995ж
7. Медоев А.Г. Гравюры на скалах. Алматы : Жалын, 1979ж.
8. Нұрағалиев Р.Н. Шаңырақ. Үй-тұрмыс энциклопедиясы. Алматы, 1989 ж.
9. Тәжімұратов Ә. Шебердің қолы ортақ. Алматы: Қазақстан. 1977 ж.
10. Тұрлығыл Т., Таймағамбетов Ж., Адырбек Б. Ежелгі Қазақстан тарихы. Алматы: Атамұра, 2001 ж.
        
        КІРІСПЕ
Жастар тәрбиесіне арқау болып отырған ұлттық қолөнер - бұл күнде бүкіл
қоғамымызға ортақ, кешегі ата-бабаларымыздан мирас болып қалған ұлы тәрбие
құралы.
Дипломдық ... ... ... ... ... үлкен ықпалы мен пайдасын
ұқтырып, ұлттық тәлімнің сыры мен ... неде ... және де ... ... ... қолөнерге үйрету арқылы тәрбиелеу.
Міндеті:
Мектеп қабырғасында тәрбиеленіп жатқан ... ... келе ... ... ... ... "ши ... өнеріне ерекше сүйіспеншілік
қалыптастыру.
Жаңалығы:
Қазіргі өмір талабынан туындап отырған "компьютер" заманында ... ... ... ... ... ... күн ... Сондықтан еңбек пәнінің ғылыми дәрежесінің неғұрлым жоғары болуын
қамтамасыз етуіміз керек.
Дипломдық жұмыстың ... ... ... ең ... ... бұйымның нобайы дайындалады. Нобайды мөлшерін кішкене етіп, қара
және ақ түспен жасайды, сосын оны түрлі-түсті бояумен көрсетеді.
Енді ... ... ... ... ... ... жұмысқа
енгізген жаңалығымыз сол, мектепте ши тоқу сабақтарында ... ... ... ... үлкейтіледі. Бұл өте тиімді болады деп
есептейміз, өйткені нобайды үлкейтуге кететін көп уақыт үнемделеді.
І. Қолөнер ... ... көне ... ХХ ... ... ... ... қолданбасы қолөнерінің тарихы жайында жан-жақты баяндалған.
ІІ. Ши тоқу өнері. Қазақ ... ... бір түрі ши ... ... ... Киіз ... сырмақ сыру, текемет оюлау әдіс-тәсілдері баяндалған.
1 ҚОЛӨНЕР ТАРИХЫ
1.1 Халық мұрасы - ... ... ... ... ... ... мен
ескерткіштерден, діни әртүрлі құрылыстардың қабырғалары мен мұнараларындағы
сәнді ою-өрнектері ағаштан ... ... ... ... діңгектер - халық
қолөнерінің тамаша туындылары.
XІX ғасырда және XX ғасырдың бас ... ... ... ... ... үйдің сүйегі мен ағаш төсек жасау, ағаш өрнектеу, кесте тігу, өрмек
тоқу, киіз басу кең өріс ... Бұл ... ... ... ... ... сырға жасап, оларды түрлі-түсті өрнектермен әшекейлеу қолөнері ... ... ... ... қазы - ... ... қазына – халықтаң деген
мақал да өнер молшылығынан туған еді. Әйелдер қой жүнінен жіп ... ... ... ... шекпен, шалбар сияқты сырт киімдер, ... ... ... ... бауларын дайындаған. Қой жүнінен киіз басылады, киізді
оюлап жақсы текемет басатын болды, шиден бас ... аяқ киім ... ... ... ... деп халық тұрмысында жиі қолданылатын өру,
тігу, тоқу, мүсіндеу, құрастыру, ... ... ... ... ... Шын мәнінде қолөнер түрлерінің әрқайсысының ... ... ... ... ... ... ата-бабаларының ғасырлар бойындағы
дәстүрлерін бойына жиған қазақ халқы өз талғамына, өз талабына сай ... ... ... ... өндіруді өрістеткен. Бұл бұйымдар алғашқы
кезде рудың, елдің, үй ішінің ... ... ... ... ... болған.
Көшпелі және жартылай көшпелі тұрмыс жағдайында негізінде мал
шаруашылығы өнімдерін өңдеумен ... ... ... зор ... әйелдер қой жүнінен жіп иірген; ал жіптен өрмек тоқып, шекпен,
шалбар ... сырт ... ... ... киіз ... ... дайындаған.
Қой жүнінен үйге жабатын түрлі-түрлі киіз басылды; ... ... ... ... ... ... бас ... аяқ киім сияқты кейбір киімдер
тоқым сияқты заттар дайындалды. Теріден саба, ... ... ... ... аяқ ... ... істелінді. Сүйектен де әртүрлі нәрселер жасалды,
сүйек сәндікке, түрлі бұйымдарды нақыштауға пайдаланылды.
Халықтың қолөнеріне әдет-ғұрып ... ... аң ... мал
өсіруге және егіншілікке қажетті құрал-жабдықтар да кіреді. Киіз үйдің
сүйегі, ағаш кереует, кебеже, ... ... ... ... ... ши, ... ... арқан жіп есіп, көннен және илеулі теріден қайыс, таспа
тіліп, өрім ... ... ... ыдыс-аяқ адалбақан, асадал, бесік және т.б.
көптеген ... ... ... ... өз ... ... түрлі
нақыштармен әшекейлейтін болды, қазақ қолөнерінде көңілге қонымды мәнерлер
мен ондағы қолданылған әдістер архитектурада ... ... ... келе ... ... ... сайын қолөнердің біразы жаңа әдіс тауып,
жаңа түрге ие болды, кейбіреулері тұрмыс қажетіне ... ... ... ... ... өскен сайын тұтыну бұйымдары мен жабдықтардың
сапасына қатты талап қойып, олардың әрі ... әрі ... ... ... ... шығармашылық ізденудің нәтижесінде тұрмысқа керекті
заттардың жаңа алуан түрлері жасалып ... ... ... ... ... де ... ... жаңа мәнер, жақсы әшекейлермен безендіру ... ... жаңа ... ... талабы да арта түсті. Техникамен
жақсы жабдықталған фабрикалар мен ... ... ... ... ісі мен ... ... де ... орындалды.
Бұл айтылғандардың қолөнер халық тұрмысында ежелгі маңызын жойды,
ендігі жерде сонымен ... ... жоқ ... ұғым әсте ... ... қолөнерінің бай мұраларын жинап, сұрыптай отырып, заманымызға лайықты
сапа, түр беру әдісімен оларды ілгері дамыта беру керек. ... ... ... ... ... ... түлкі тымақ, жүн қолғап, бөкебай сияқты
ұлттық киімдер ... ... үшін ... де қажет. Киіз үйдің сүйегі үзік
– туырлық, қымыз, саба, тері қауға мен ер тоқым ... ... ... де айта ... ... осы ... қазақ халқының қолөнері саласының біраз
түрлеріне тоқталып кетуді жөн көрдік. Олар ою-өрнектердің түрлері, олардың
атаулары мен қолданылатын орындары. Өрнектердің ... даму ... ... ою ... ... ... көркемдік түрлердің, әшекейлердің
ортақ атауы сияқты. Сондықтан көбінесе ою-өрнек деп қосарланып ... ... ... де, ... да өте көп. ... ... әуендерін сыныптағанда бірнеше ... ... ... зерттеуші ғалым Н.Қасимановтың еңбегіне жүгінсек, ертедегі
қазақ оюларын мазмұны жағынан іріктеу, негізінен 3 түрлі ұғымды көрсетеді:
Олар: біріншіден, мал ... мен ... ... ... ... үшіншіден, күнделікті өмірде кездесетін әртүрлі заттардың
ұлттық өрнегіндегі бір ерекшелік осы түрлі ұғымның қайсысын ... ... ... ... ... ... оюы ... араласып отырады. Ою-
өрнек әшекей жасау шеберлігіне бейнелеу өнерінің бір ... Енді осы ... көп ... ... да ... ... ... атауларының кейбір түрлеріне мысал.
1. «Мүйіз өрнектері – бұрын-соңды зерттеуші ғалымдарының барлығы ... ... ... арқардың, бұғының, сиырдың мүйіздерін мегзеуден
шыққан деп түйеді. Біз ше де сол дұрыс сияқты, өйткені ... ... ... өрнек және ол көбінесе мал ... ... ... ... ... ... қолөнерінде негізгі мәнер ретінде жиі кездеседі.
2. «Қошқармүйіз – мұндай оюлардың формасы қойдың төбесі мен екі жаққа
иіріле түскен ... ... ... де, ... осы ... қолтығында
қойдың құлағын долбарланған шолақ мүйіз тәрізді тағы екі буыннан тұрады.
Байқап қарағанда бұдан қошқардың тұмсық бейнесі ... ... – «Бұл ... жақын бейнелес ою. Бірақ, одан
айырмашылығы «арқармүйізң өте шиыршықтанып ... ... ... да көбейе
түседі:
4. «Қосмүйізң – қойдың, ешкінің, сиырдың екі мүйізін ғана бейнелейтін,
кейде «ырғақң, кейде «ілмекң деп ... ... тек бір жақ ... ... ... ... бен «сыңарөкшең деген оюлар ... өте ... ... ... деп ... ... тек бір ... ғана келтіріп оюлайды.
6. «Сынықмүйізң – қазақтың «мүйізң оюы ... тік ... ... ... ... тұрады. Көбінесе сынық жасап барып ... ... ... ... ... ... ши орауға, терме ... ... ... – бұл «қошқармүйізң оюының 4 тармақтан құрылып, ортасы
крест бейнесін жасап ... ... Мұны ... оюлардың ортасын не шет
бұрыштарын, кебеже, жүкаяқ, аяққап бетін әшекелеуде жиі қолданады.
8. «Түйетабанң – көгалда, сазды ... ... көп ... ... ... мамығы бар өсімдігінің бейнесі дөңгелек табаққа ... ... ... ... ... ... өрнектеуге қолайлы.
9. «Өрмекшімүйізң - түйенің қос өркеші сияқты ою. ... ... ... ... түс ... ... кездеседі.
10. «Сыңар өкшең – «Сыңармүйізң оюында айтылғандай, мүйіздің бір сыңары
етіктің ... ... ... өкше ... «Қос ... – қазақ оюларының ішінде көп тарағадарының бірі. Алқа,
сырға, жүзіктің көзі ... ... ... ... жүрек бейнесіндегі
алқаны бейнелейді.
12. «Құсқанатың – бұл ... ... не ... ... ізімен
бейнеленген құстың қанаты тәріздес өрнек.
13. «Қазтабанң – бұл аңшылық ... ... ... құстардың
мүшелерін тұспалдаудан туған. Бұлар көбінесе мүйіз ... ... ... ... ... т.б.
Қазақ халқының ою-өрнек өнері ерекше бай, оның ашық та анық бояулары,
салтанатты да сәнді оюлары ерекше көз тартады. Айшықты ... ... ... ағаш ... ... ... ... тұратын әдемі
алашалар, түс киіздерінің бояулары мен өрнектері, үйлесіп, үндестік тауып,
бояулар симфониясын құрайды. Талай ... бойы ... ... ... ... ... ... сұлулықты тани біліп, бояуларды табиғатпен
атастыра қолданды. Ақ отаудың киізіне ... ... ою ... ... ... сәнді де көңілді рай танытты. Аты беймәлім көптеген
халық шеберлерінің қолтаңбалары ғасырдан-ғасырға мұра болып ... ... ... ... ... ... ... қолданылар орнына қарай сәндік
бояудың, әшекей мен ою-өрнектің сан үлгілерімен байытып отырады.
Халқымыздың өнерпаз дәстүрі бүгінде өркендеп отыр. ... ... жүн ... ... кілем тоқиды. Олардың ою-өрнектерінде жаңаша
сипаттар пайда болды. Халқымызға тән ашық ... ... реңі ... ... ... ... ... тұрмысымызға ендіруге
еліміздің суретшілері, өнер саласының қызметкерлері ... ... ... мұралардағы оюларды бүгінде Алматы кілем тоқу фабрикасының ... ... ... ... ... ... қазір де
көптеп көруге болады.
1.2 Жүнен басылып жасалатын бұйымдардың жасалу әдіс-тәсілдері
Төрт түлік ... жүні ... ... өмір ... үлкен орын
атқарған және оны ұқсатуды ел бұдан мыңдаған жылдар бұрын білген. Жүннен
бау-шу, арқан есіп, ... ... ... ... ... ... мен
қап, шекпен сияқты ең қажетті мүліктер жасалған.
Қазақ халқының шаруашылығында мал жүннің ең асылы және бұйымдар ... көп ... түйе және қой ... ешкі ... оның ... ... жылқының жал-құйрығы, түйенің жүні, шудасы. Жүк артып, күш көлік
ретінде пайданылған түйенің жүні ұйысып, ... ... ... Оны «жабағың
дейді. Сол жабағының астынан «боздақң деп аталатын үлпілдек жүн өседі ... ... ... Түйе ... ... ... де жылы ... Жабағы жүнді түтіп көрпеге де салады, әртүрлі жіптер иіреді.
Түйе ... неше ... ... ... иіріп, шекпен, қап, белбеу, құр,
кілем, қоржын сияқтыларды тоқиды. Сол ... түйе жүні айыл ... ... ... және ... ... ... өте қолайлы. Түйе жүні
көрпеге салуға, шопанға таратуға өте жақсы, жеңіл әрі жылы ... ... деп ... ... ... екі ... үстіндегі
салалы қылшық жүндерін айтады.
Шудадан жамау жасқаулық жіп иіріледі. Бұрын қазақтың ... мен ... көн ... осы шуда жіппен тігілген. Шуда жіп
«шертерң, «керушің деп ... ... ... шек ... де ... жүнін «жабағың, «күзем жүнң, «қозы жүнің, «өлі жүнң және «шет –
пұшпақң деп бес ... ... ... ... ... жүнінен шидем шапан, күпі
күседі, ішпек, терлік жасайды, тыстап күпсек (бөстек), көпшік, жеңіл байпақ
тігеді. Қойдың жабағы жүнін түтіп, одан кейін ... ... ... ... бүрілтіп қайнатады. Сонымен бірге жабағы ... ... ... салады, неше түрлі иіру ісіне, ... ... ... ... Түтілген жабағы жүннен шүйке жасалып, бау-шу есіледі,
өрмек жіптері, неше түрлі жиектер ширатылады.
Ал күзем ... қозы ... киіз ... ... ... ... етік, пима сияқты киім кешектер жасалады. Күзем жүні мен қозы ... ... ол ... ... ... ... да ... жүн дегеніміз – малдың терісінен жұлынып ... ... ... жүн қойдың бауырында, пұшпақтарында байланып жүретін білтеленген жүн.
Қотанның ортасында түсіп қалған үзік, жүндерді «шет пұшпақ жүнң деп ... ... ... ... иіп, ... ... ... түбіт, қылшық деп екіге бөледі. Түбіт иіруге шарф, шұлық,
қолғап, шәлі сияқты жеңіл әрі жылы ... ... ... Оны ешкі
түлеген кезде қылшық жүнімен бірге қырқып алып, түтіп қылшығынан ... ... ешкі ... түйе ... де қымбат, жібекпен теңдес
саналған.
Жылқының жал құйрығын «қылң деп атайды. Жалқұйрық көбінесе арқан, жіп
есуге, сүзгі ... ... ... ... Жылқы қылын терімен ... ... ... ... ... ... ... Қазақ
шеберлері мал жүнінен басқа қоянның жүнінен де басады.
2 ШИ ТОҚУ ӨНЕРІ
Ши тоқу өнері бұрын көшпелі және жартылай ... ... ... Азия ... (қазақтар, қырғыздар, түрікмендер, жартылай отырықшы
өзбектер, қарақалпақтар) көне заманнан белгілі. Күнделікті ... ... ... ... ши қазірге дейін кең түрде пайдаланып келеді,
сувенирлер түрде, офис, пәтер жасауда. Оны киіз ... ... бір ... ... сыртына тұтуға, сондай-ақ қазақтар мен қырғыздарда оларды
үйдің ішінде аяқ-табақ, ошақ басын қоршап қою үшін де ... ... киіз ... ... ... үшін ... Оны әр ... шаруашылық
мүлдесіне, мәселен, киіз басу сияқты жұмыстарда да пайдаланады. Сондай-ақ
киіз үйге ... ... ... ... ... тез тозып қалмауы үшін
төсеніш ретінде киіз ... ... шиді ... ... ... да, ... ... басқа да
шығыс халықтары да пайдаланып келді. Мәселен, оны құрт ... тары ... ... ... ... ... ... қажетіне де ерте заманнан-ақ
пайдаланған.
Тығыз тоқылған шиді күннің суық кезінде киіз ... ... ... жылы ... әсер ... ... жылы ... туырлығын жоғары түріп
қойып, үй ішін салқындатуға жақсы.
Ши өңдеу, тоқу өнерімен қазақтар, қырғыздар, ... Орта ... да ... ... ... ... Жай ғана ақ ... өзіне
күнделікті тұрмыста пайдаланылатын затты әрбір әйел ... ... ... ши ... өз ... өнер ... ... киіз үйдің
айналасына ұстайтын шиге түрлі ... ... жүн ... сол арқылы алуан
түрлі өрнек салып тоқитын болған. Мұның өзі ақ боз ... ... ... ... ... ... ... үйдің негізгі түрі тек киіз үй болған уақытта ши
дайындауға топтанып әйелдермен бірге ер кісілер де ... ... ... шиді түйеге, өгізге немесе атқа арту сияқты ауыр жұмыстарды атқарған.
Шиді ... ... ... ... шиді орап ... ... ... қамысты, бұталарды
байластырып тұрғын үй, мал қора салу, қар тоқтатқыш ... ... ... ... ... да ... зор. Бұл әрі оңай, әрі арзанға түседі,
әрі неше ... ... ... ... ... ... шыбық, ши,
қамыстарды өзімен-өзін өткермелеп тоқу ... ... ... ... балық ұстайтын ау және нәрсе салатын түрлі ыдыстар тоқуда көбірек
қолданылып жүр. Қазақ жерінің кең ... ... көлі мен ... ... ... ... өте бай. ... жылдары осы материалдарды түрғын үй салуға да
кеңінен қолданып жүр.
Ши тоқу үшін ашасы бар екі ... ... ... тіке қадап, екі ашаға
көлденең ағаш қойып, арнайы жасалған, қарапайым сырық пайдаланылады. Оны
үйдің ... ... ... ... бастырманың астына орнатады. Киіз үйдің
ішінде сырықтың екі жағындағы ашалы ағашы керегеге байланып (екеуінің арасы
қандай ... ... ... ... ... ... ... жағы жай
ғана жерге бекітіледі. Ашаның үстінен көлденең қойылған сырықтың ... ... ... ... ... ... ... қой жүнінен көбінесе
қоңыр жүннен иіріп, тас немесе басқадай салмақты зат байланған жөне ... ... ... екі ... ... екі қолмен ұстап тұрып,
кезекпе-кезек қарсы бағытта сырықтың ... ... ... ... жіптің
арасы 10-15 см болады, саны жиырма-отыз шамасындай болуы мүмкін. Сөйтіп,
көлденең сырықтың үстіне ... бір ши ... ... ... ... қойылады, осы тәртіп ши тоқылып біткенше қайталанып отырады. Алғаш
тоқи бастағанда төрт шиді бірден салып қабаттап, ширатылған жүн ... орап ... ... ... Мұны шидің алақаны дейді. Әрине,
тек төрт шиден ғана қабаттап бекіту шарт емес, оны үш ... де ... ... болады. Мұны ши тоқушылар «шыбын қанатң деп ... ... ... ... ... ... бастамасы мен соңғы аяқталу кезеңінде
шамамен алғанда 20-40 см. болуы керек. Бұл ... екі шеті ... ... ... ... себі ... Ши ... тоқылған шидің бұл бөлігін қарақұс
деп атайды. Шиді байлау үшін қарақұсқа бекітілген бауды шибау деп ... ... ... ... ши өңдеу, оған жүн орап, өрнектеп
безендіру, түр ... тоқу ісі де ... бойы ... ... мирас қалып
келе жатқан ұлттық өнері болып табылады.
2.1 Ши түрлері
Ши бұйымының жалпы сырт көрінісіне қарай үш топқа бөледі: ақ ши, ... шым ши. ... ши ... ... өз ... әр түрлі мақсатқа
пайдаланады. Атап айтқанда, қабығынан тазартылған ақ шиді ... ... ... өре ... сүзгіге, киіз басуға, шыптаға, мал сойғанда еттің
астына салуға, сырғайыл салынған үйдің төбесіне жабуға ұстайды.
Өң бойы тұтас емес әр жерінен ... ... шиді ... ши ... ши деп ... ... ши-сәндік жиһаздарының бірі.
Ал ұзына бойы әр түрлі жүнмен немесе жібекпен оралған шым ши киіз ... ... бірі ... ... Оны киіз үйге, ас-су, ыдыс-аяқ
тұратын ... ... ... ... оны ... ... да ... сондай-ақ
үлкен үйлердің ішін бөлмелеп долда жасауға ... өте ... ... ертеректе батырлардың оқ салып жүретін қорамсақ ... да ... оны ... ... киіз ... ... орай тұтуға көбінесе жоғарыдағы айтылған
шидің соңғы екі ... шым ши мен ... ши ... Шым шиді ... ... деп те ... (бұл ерте уақыттағы жез оралған кезден қалған атау болса
керек).
Қолөнер ісінің басқа ... ... ши тоқу ... ... болады, әрі неше алуан мәнермен өрнектеліп тоқылады. Әсіресе, киіз
үйдің ішін әсемдеуге киіздің алатын орны ерекше. Неше ... ... ... күмістендірілген кереге көздері мен құлпырған басқүр
таңғыштарға (баулар, бау), термелеп ... ... ... уық ... ... шұғамен оюлаған туырлық пен үздіктің ішкі өрнектеріне ши
жалпы түр беру ... өте ... ... ... ... ... кілем
шилер малды ауылда, мектепте қазір ши ... ... ... ... шиді кеңінен пайдаланып жатыр. Әсем болумен қатар
ши көшіп-қону жағдайында алып жүруге өте ... ши тоқу - ... ... ... ... ... бір ... шым ши тоқуда болсын, халықтың қолөнерінің қайсысы бір саласында
болмасын, қазақ әйелдерінің ... ... ... өзінің табиғи
шынайлығымен көз тартады. Шым ши тоқығанда әуелі әрбір тал шиге түрлі түсті
боялған жүн ... Ол ... ... өз орны ... Ши тоқушы
соны ауыстырып алмай әр шиді өрнегіне қарай орнына қойып отыруы керек.
Сонда ғана ... ... ... ши ... үй ... қоса жылы ... Әрі дыбыс өткізбейді.
Өйткені, шидің сыртындағы жұмсақ жүн дыбысты жұтады.
Шым ши тоқуда, негізінен, оюдың көшендік ... ... ... ... қазақ шеберлерінің қолданып жүрген қазіргі барлық ою ... ... ... ... және ... ою, ... ұзындық ою, екі
жақты ұзындық ою, екі жақты ұзындық ою болып бөлінеді. Шым ши тоқу ... ... ... ... ... ... жекеленген және
тұтас ою әуені (көлемін) «шаршы оюң деп те атайды. Оған белгілі тік сызықты
ою әуені төрт бұрышты, дөңгелек, ... тағы ... көп ... ... болады. Олар шым шидің бетін тұтас сәндеуге қолданылады. Мұндай
оюлардың қайталанып келіп отыратын күрделі қиын ... ... ... ... ... ашық ... түсіргенде тіке сызықты қоршау, көмкеру
кезінде сол әуендер ... ... ... ши тоқу ... ... ... қолданған. Олардың ши бетіне
салған түрлері «жүзтеруң деп аталады. Әрқайсысы шаршыға тең алты ... оның екі ... ... ши, одан ... ... ши ... Алақан
шиге түр салынбайды. Көшіп-қонғанда түр салынған жағы түтіліп, тез тозып
қалмау үшін, алақан ши шым ... екі ... ... ... ... ... екінші босағаға дейін, шиді айналдыра тұтуды ши ұстау деп атайды.
Ұсталған ... екі ... ... байланатын жіпті шашбау дейді.
Даланың шиін өңдеп, тоқып, кәдеге жарату қиын да жұмыс болмағанымен оны
көркемдеп, ... ... ... ... ... ету оңай да іс ... Әйтеуір
халқымыздың қалаулы шеберлері жасаған шым ши киіз үйдің керегесін сыртынан
жауып, киіз есіктің ішкі жағынан тұтынады.
Қысқасы тоқылған шым шиді ... өте ... ... және оны ... ... оны жасау үшін көп уақыт және айтарлықтай қаражат
жұмсалады.
Ши тоқу – ши ... ... яғни ... ... ... ... ... бірін қарапайым құрал арқылы 12-15 жерден жіппен ... ши тоқу ... – бір ... өрнекті қамтыған шидің бөлігі, шаршыға әр түрлі өрнек
әуендері түрі түсуі ... оның ... ... қошқар мүйіз дейтін
атаулары бар.
Шыбық – шаршы гүл түрі салынған шидің аяқталған шетінен шидің өң бойына
бір ... әр ... ... ... ... бөлігі – шыбық деп аталады.
Ала қанат – шидің өрнегі тозып, қажалып ... ... ... үшін шыбын қанатқа, жалғастыра ақ шиден сиректеу етіп, шидің екі
жағынан 20-40 см шамасында тоқылады. Осы ... ... ... ... – шиді тоқып болған соң екі шетін тегістеп қырқып тастауды ... ... есік — шым шиді ... тігу ... киіз үй есігінің ішкі жағын
әсемдеу үшін ... Етек жағы ... жай ғана ... басқа қазақтың Адай тайпасында түрлі зат қою үшін текше сөре
жасауға да пайдаланған. Өрнекті шым ши тоқу үшін шиді ... ... ... ши сабағының әрі ұзын, әрі жіңішкесін сұрыптап жинайды. Оны
бір-бірлеп түрлі-түске боялған қой ... ... ... ... түрған
түйе жүнімен орайды. Дәулетті, тұрмысы жақсы кісілер ... де ... Мұны ши орау ... ... ... да түрлері сияқты шым ши тоқытып, үйретілетін
арнаулы орын бұрынғы кезде болмаған. Тек ұрпақтан-ұрпаққа дәстүр ... ... мен жас ... ... мен ... ... отырып,
олардың жұмысына, өнеріне зейін қойып жүріп, үйреніп алатын болған. Атақты
шеберлер қолөнер ... ... ... ... ... ... мен ... жасап, өрнекті шым ши тоқумен бірге, тігіншілік
пен киіз үйдің бау-басқұрларын да ... ... ... Мұндай жұмыстарға
ерте замандарда заттай ақы төленген, оған көбінесе мал беретін болған.
Бірақ, дәл ... ... ... ... ... баға ... ши орау өзіл ... ерекшілігі әрбір ши сабағы түрлі түсті
жүннен жеке-жеке оралатындықтан шебердің күрделі түрді алдын-ала ... ... ... ... ... ... болғанмен, өрнекті ши тоқуда
дәстүрлі тәжірибесі мол қазақ шеберлері табиғи ... мен ... ... сан қилы, алуан түрлі ою-өрнек көшенінің
(көшендік ... ... ... ... ... шым шиі ең ... өзінің қолданбалы өнер бейнелігімен
ерекшеленеді. Әрине, бұдан жайнаған және көп түсті бояумен берілгендіктен
деген ұғым тумау керек, ... ... ... бұл ... ... ... келіп, бояу түсінің қатаң сақталатынында. Қолданбалы өнер
ши тоқуда салынған ... ... ірі ... бояу ... сәйкес
келуі, көбінесе қызыл, ақ көкшіл сілемінің басымдылығынан көрінеді. Басқа
сары, ... ... ... бос ... ... мен ... ... үшін
түсірілетін кейбір майда түрлер салу үшін қолданылған. Оған ... ... ... ... ... нұсқасының көп бояулы түрлі-түсті оюлар салынған шилер өз
алдына бір топқа ... Оның ... ... ... ... ... өнер ... қатысты. Бұған барлық кеңестікте ою ромба түрінде, бірінен
соң бірі қайталанатын ырғақта көшенінде тоқылатын шиді ... ... көп ... ... ... жағдайда белгілі бір тәртіп сақталып,
бояулардың ауысып ... ... ... ... ши ... мұндай түрлерді әр түрлі топқа бөлуге болады. Оның біріне
жануарлар дүниесімен ... ... ... ... мүйіз, қара мүйіз,
омыртқа, құсқанат, қарға тұяқ, шыбынқанат, иттабан, итқұйрық болса, ... ... ... ... ... пайдаланатын зат атауларына:
табақ ою, құманбау, пышақ үшы, торкөз, алақұрт, боскесте, тұмарша сияқтылар
жатады. Бұл аталған ... және ... ... ... ... жиі ... ... ирек, қиял, су сияқты атаулар сирек кездеседі.
Тоқылған ши түрін қарастыра келіп, көшенінің ... түрі ... ... ... ... ... ... барлық кеңістікті жауып тұратын түрлері.
2. Торкөзді түрлер (кеңістіктің тікбұрышты немесе көлбеу торланып
келуі).
3. ... ... ... ши ... ... ... жоғарыдағыдай орналасу тәртібін
сипаттай келе, мұндағы көрсетілген үлгілерді ши ... ... ... ... ... түрде бөліп айтып отырамыз.
Негізінде, ши ... ... түр ... ... ... ... ... қағаз бетіне түгел түсіру мүмкін емес.
Ши өңдеп, өрнектеп, шиге түр салу өнерінде қазақ шеберлеріне, туысқан
халықтар ішінде, ... ... ... ... ... үлгісінің ең
жақын, кейбір ұқсастық белгісінің мол екендігінің байқаймыз. Әрине, ... ... ... Бояу реңін қолдану жағынан көшеннің құрылысы
мен көркемдеу тәсілі сияқты өзіндік, ұлттық ерекшеліктері барлығы сөзсіз.
Шеберлердің түр ... ... ... ... ши ... ... шебердің ой-өрісі, толғамыңа сәйкес, өзінше әр ... ... ... ... ... ... орналастыру, жиектеу, әдіптеу,
жалпы көркемдеу шешіміне байланысты бірін-бірі қайталамайтын өзгерістер мен
өзіндік ерекшеліктерге толы ... ... ... ... екі ... бар. ... ... даяр шидің өрнегіне сала
отырып орау, екіншісі - жаңа өрнек үлгісімен орау. Оралып ... ... ... ... ... шиді ... өрнек бойынша әр түрлі оралған
шидің буындарын дәл келтіріп, санап ... ... ... ... өрнегіне
сәйкес өз алдына бөлектеп жіңішке шуда жіппен тізір отырады.
Шиді жаңа өрнек суретімен тоқудың айтарлықтай ... ... шиді ... үлгі жасалуы тиіс. Орайтын жіптердің түсі осы үлгідегі
өрнектер суретіне сәйкес ... ... ... бір шеті жүқа, екінші ... ... ... ... орайтын шидің түп жағымен шашақ жағын үнемі
кезектестіріп, алмастырып салып отыру керек. Ши тоқитын жіпті екі ... ... ... етіп ... Бұл ... салмақты ету
үшін темірге немесе тасқа орайды. Ши тоқу үшін ... бар екі ... ... тік ... екі ... ... ағаш қойып, арнайы жасалған қарапайым
сырық пайдаланады. Сырықты киіз үй ... ... ... бастырма астына
орнатады. Ашаның үстіне қойылған, арқалықтың биіктігі 120-130 см түрегеліп
тұрып тоқуға ыңғайлы болғаны абзал.
Сырық дайын ... соң, тас ... ... ... ... 10-15 см
етіп жалпы саны ши талының ... ... ... ... ... соң бірінші шиді жіп үстіне салып салманы әрлі-берлі айқастыру арқылы
шалып бастырады. Осылай көлденең сырықтың ... ... ши ... ... ... салынады, осы тәртіп ши тоқылып ... ... Ши мен шиді ... тоқу ... ... отырады. Мұны
шебер өз жағындағы тас салманы ... оң ... ... сол ... арқылы оңай орындайды. Тоқылатын шидің екі шеті ... болу ... ... жағы мен ... жақ шетіне үш шиді қабаттап, әуелі өз
алдына бір рет, ширатылған жүн жіппен айқасытыра ... ... етіп ... Қара ... иірілген жіппен ақ шиге оралған осы
бір сайластырудың өзі үшбұрыштардың тізбегі сияқты өрнек болып шығады. Мұны
ши ораушылар «шыбын қанатң өрнегі ... Тоқи ... бір ... екі
қарыстай жерге ыңғай осыларды салып тоқиды. Сонда тоқылған шидің екі ... ... ... ... Ши ... мұны ... деп атайды. Бұдан
шидің бауы бекітіледі де, оны басқа бір ... ... ... ... ... ... бас-аяғын тегістеп қырқады. Кейбір адамдар
қырқылған шидің екі жақ шетін әдемі матамен киізбен көмкеріп тігеді.
Халық қолөнерінің шеберлері өрнекті шым ши, ... ши, ... ... деп ... Сонымен қатар қазір кейбір облыстарда там ... ... ши ... де ... жүр. Бұлардың өрнек-оюлары өте
әсем болып келеді.
2.2 Ши дайындау
Ши тарту, оны аршу, орау, жүн орап тоқу - ауыл ... ... ... Ши тартуға ауылдың қыз-келіншектері мен жігіттері жиналып,
орталарынан соятын қойын, қымызын дайындап, домбыра, қобыз алып, ... ... ... «Ши ... ... «Ши ... ... ұлт ойындары
содан қалған. Жалпы ши тоқу ... кең ... ... ... ... ... шеберлер шиден өздеріне керекті ... ... ... ... алған. Ал шиді тарту, оны көлікке тиеп, түсіру
ауыр жұмыстарын ер азаматтар атқарған.
Ши тоқу да күзем алу, киіз басу ... ... ... басталады. Өйткені
осы кезде шидің буыны қатып, әбден ... ... шиді мал ... ... ... ... шилеуіт жерлер тандалады.
Ши ешқашан да тамырымен жұлынбайды. Тамырға үпүшкір, ... ... бір ... ... ғана ... ... ... Ал шидің тамыры түп-түп
болып, тұтасып беткендіктен түбірімен түгел қопарады. Ол су тиіп ... ... ... өте ... болады. Шидің қасиетін пайдаланған
ши тартушылар ... тері не қап ... ... ... ... ... ... соң дымқыл, тұманды күнді күтеді. Өйткені, мұндай кезде
ши жасиды да үкілі басын білекке ... түп ... ... ... ... Қара ... ... жұлынады. Шиді өстіп таңдап жүріп, түбімен
жұлып жиюды «Ши ... ... ... деп ... ... ... ашып, үкі басын қиып ... түзу ... ... кептіру де өрнектеп тоқи бастайды.
Аршу деп тоқудың алдында ши сабағының қабығын арнауды айтады. Шиді
аршумен ... оның ... жүн ... жарамдысы да, жарамсыз да болады.
Сондықтан жарамдысын таңдап ... ... ... ... ... деп ... шиді әрбір иненің түрқы жеткенше өткізіп қоюды тізу дейді,
ол шиге ... ... оны ... ала ... ... жіп ... ... сызу деп атайды. Оны көбінесе пышақпен, қарындашпен, сондай-ақ
отпен де ... ... ... ... бойынша инеге өткізілген шиге
түрлі түсті жүннен орап үлгі ... ... түр салу деп ... Оралған
шиді, салынған белгісіне қарай өрнек ... ши ... ... да ... тізу деп ... Шиден жасалатын заттар
ақ ши
алаша ши
ас шиі
аяқ қап
ау
есік
жолым
кілем ши
киіз басатын ши
күрке
күзу шиі
қазан жапқыш
қар ұстағыш
қабырғалық
мал соятын ши
масақана
саба төсеніш
сақар ... ... ... ... ... қалпақ
шом
шым ши
шыны қап
шыпта
ораулы ши
оре ши, т.б.
Шиден жасалатын заттарды не үшін, қалай пайдаланатынына ... ши – ... ... т.б. жаю ... ши – киіз ... ... қап – ... кесе салып қоятын зат.
Ау – балық аулау үшін.
Ши есік – шым шиді ... тігу ... киіз үй ... ішкі ... үшін ... басатын ши – киіз басқанда да жүнді әуелі шидің ... ... ... ... ... соң ... суды бүркіп тұрып, шиді бір шетінен
ішіне қарай дөңгелетіп орайды. Сонда жүннің әр қабатының арасына ши ... ... жүн ... бір-бірімен жабыспай жалпақ киіз болып
шығады.
Өре ши – үйдің оң жақ ... ... ... ... ... шыны-
шайнек, азық-түлік қойып, бетін айналдыра шимен қоршайды. Мұны «өре шиң ... ...... ... жабу ... – шидің аяқ-табақ бетіне жабу үшін, тағы ... ... ... шағын-шағын түрлері болады. Мұны «шыптаң дейді.
Мал соятын ши – мал ... ... ... ... ...... ... шиден шағын күрке жасап, ішіне ет жайса, жел
қағып жақсы кебеді.
Сақар ши – бұрын сабын жасау үшін ... ... ... ... ... ақ ... тағы басқа өсімдіктердің күлінен алады. Алдымен,
күзде ... ... ... ... үйеді. Содан соң от қойып
өртейді. Күлін сыпырып алып, ... ... суға ... ... ... ... алған соң екінші қазанның бетіне шыпта қойып,
қотарады. Сол кезде күл сүзіліп, ... ... ... Ал ... суын ... ... түбінде аппақ үнтақ зат қалады.
Сақар дегеніміз – сол. Мұны «Сақар қайнатуң дейді.
Шым ши – ақ боз ... ... ... ... ... ... ... жылы болады.
Халық қолөнерінің шеберлері өрнекті шым ши, ораулы ши, ақ шилерді қанат
шилер деп атайды.
3 КИІЗ БАСУ, ... ... ... ... ... ҚОЙДЫҢ ТАЗА ЖҮНІНЕН БАСЫЛЫП, ПІСІРІЛІП, ҚАРПЫЛЫП, БІР
ТҮСТІ КЕСЕК КИІЗ ТҮРІНДЕ БЕТІНЕ ОЮ– ... ... ... ... ... ... ... ОЙЫСТЫРЫП ЖАСАҒАН СЫРМАҚ ТҮРІНДЕ КЕЗІГЕДІ.
Киіз төсеніштер ішінде ... ... ... не үсті ... ... жабдықталған, бетіне ақ шуда жіппен ғана ою-өрнек ... ... ... ... ақ ... жабдықталған бетіне ақ, қара, қызыл, сары,
көк, жасыл тағы басқа түсті жіптердің ... ... жиек ... ... ... ақ ... ... үсті шымқай қара киізбен
көмкерілген, бетіне тек қара шуда ... ғана ... ... сырылған
қара сырмақ.
Шымқай қара киізбен қапсырылған, бетіне ақ, қара, сары, қызыл, жасыл,
көк түсті жіптердің бір ... ... жиек ... ... ... қара сырмақ.
Беті шымқай бір түсті киіз болса да, ортасына бір ... ... ... ... ... жақауы басқа түсті жиекпен, әр түрлі ою-өрнекпен
көмкерілген сырмақтар киіз өңіне қарай ақ немесе қара ... деп ... ... ... ... төсегіне байланысты. Яғни, беті шымқай ақ
киіз, бетіне бір түсті матадан ою – өрнек ... ою ... бір ... жиек жіппен жиектеліп сырылған ақ сырмақ болса, керісінше беті ... киіз ... оған бір ... ... ою-өрнек жапсырылған, ою шеттері
бір түсті жиек жіппен жиектеліп, сырылған қара ... ... ... бір түсті, жақтауына басқа бір ... ... ... ... да, ою ... ... Киіз сырылады. Мұндай сырмақтардың
үстіне матадан ою жапсырылғанымен киіз ... ... ... ақ сырмақ, қара
сырмақ аталады. Сырмақ киіз өлшемі пішіліп алынған соң, сол киіз ... ... бір ... ... басқа түсті матадан ою-өрнек ... да осы ... киіз ... ... ... Сонан соң ою шеттерін
қуалай сыңар жиек жіппен әрі ... әрі ... ... ... ... тұтас қапталған мата өңіне сәйкес түстеліп аталады.
Кейде мұндай сырмақтардың ортасындағы ою-өрнек бір түсті ... ... ... бір ... ... Орта мен ... ... мәні, мазмұны, мәнері бірін-бірі қайталамайды. Сырмақ
сырылады, жиектеледі, ... осы түрі ... және ... ... ... ... іргеден
өтетін ызғардан сақтану үшін қолданылатын түскиіз де кәделі бұйымның бірі.
Оның қарапайым киізден басталып, неше түрлі ... ... де көп ... ... ... ... ... төңірегіне қүндыз ұсталған, кей
жеріне алтын, ... ... мен ... ... ... аса ... ... ілбіс, қабылан, сілеусін тағы да басқа аң
терілерін тұтастай жапсырылған түрлері де кезігеді.
Кейде сән үшін аң мен мал ... ... ... ... ... тері мен ... ... ойыстырған сырмақтар да болады. Мұндай
төсеніштерге жүні ... тез ... ... аң мен мал терілері
пайдаланылып, сырмақ асты жеңіл матамен астарланады. Көшпелі, жорықты ... сай ... осы ... атты ... ... ... ... жасалады. Осыған орай олардың үлгісі, көлемі, түрі-түсі, тіпті
қай еденге, оның қай ... ... ... жататын орнына дейін
нақтап, ат қойып, айдар ... ... ... ... от киіз ... тері сырмақ, тері бөстек. Ал түрі-түсіне қарай-ақ сырмақ, ... қара ала ... ... ала, сары ала, көк ала, ... ... береді.
Қара ала сырмақ. Шымқай ақ, шымқай қара екі түсті киізді ... ... ... ... ... ... ... аталды. Осы қара
ала сырмаққа қазақы қойдың күзем жүні мен қозы ... ... ақ, ... ... алынады. Сырмақ үшін арналған жүн тоғытылған қойдан
қырқылып, үлпілдете сабалады да, ши ... ... ... жүн ... шыққаннан кейін иісірілгенде қалыңдығы шынтақ елі
мөлшеріндей болады. Сырмақ киіз қарпылмайды. Ақ, қара екі ... ... қара ала ... ойыстырылуы жағынан бірнеше түрге жіктеледі.
Тұтас ою-сырмақ өлшеміне пішілген ақ, қара киіз оң теріс (ақ киіз ... қара киіз өңін ... ... ... ... ақ ... ұғымды толық беретін ою-өрнек тұтас түсіріледі де ... ... ... ... ... ... ... ақ, қара киіз оң-теріс беттестіріліп
көктелген соң, бетіне бір ұғымдағы ою-өрнек сызылып, ойылады.
Ойылған бөлшек сырмақтың ортасына салынады. Ал ... төрт ... ... ақ және қара киіз ... беттестіріліп көктелген соң,
жақтаудың ақ ... ... ... бір ... білдіретін қалаған ою-өрнектің
түрі сызылып түсіріледі де ... ... төрт ... өрнек мәндері
толық бір ұғымды беруі тиіс.
Кейде екі ұзын ... бір ... ал екі ... ... басқа бір ұғымды
білдіретін өрнекте түсіріледі. Ол да жоғарыда айтылғандай, ортасы ... ... бір ... ... ... орай ... ою деп ... Бұл
тұтас оюдан жеңілдеу түседі.
Ортасы қара ала сырмақ. Ортасына ақ және қара киіз ... ... қара ала ... ... Ал төрт ... шымқай ақ не шымқай қара
киіз оймастан тұтас ендіріледі. Бұл жағдайда ... ... ... бір
ұғымдағы ою-өрнекті сыру немесе жиек жіп бастыру жолымен ... қара ала ... Төрт ... ақ және қара киіз ... төңірегі қара ала болып шығады. Ал сырмақ ортасына шымқай ақ не
шымқай қара киіз оюсыз орналастырылып, ... ... ... ... бір ою-өрнек сыру немесе жиек жіп бастыру жолымен түсіріледі.
Таза жүн, таза ... әрі ... әрі ... ... ... пен ... табиғи қасиеті мен көшпелі, жорықты тұрмысқа төзімділігімен ... ... ... қара ала сырмақ болған. Сондай ақ зерделі ... ... ... ою-өрнектің алуан түрлі мәдениетімен, өрнек
мәнерінің айшықтары ұнамды, әдемілігімен, мән-мағынасы жағынан өз алдына
ұлттық-этнографиялық ... бар өнер ... ... ... ... қара ала ... әзірлеу. Ол үшін қара ала сырмақтың тұтас ойылатын ақ Киізінің
бетін ішіне (арасына), қара ... ... ... келтіріп (оң, теріс
беттестіріп) қабаттау керек. Сонан соң ойғанда киіз де оюда ... етіп жиі ... ... ... кейін ақ киіздің бетіне
қалаған бір оюдың толық ... ... ... ... сызып түсіріледі.
Тұқтас ойылатын қара ала сырмақ киізін осылай дайындау ... ... ою. Оюға ... ... болады. Ол пышақ әрі өткір әрі епті болуы
шарт. Пышақ сызыққа тік (90Ә) шаншылады. Оны екі ... ... ... ... ... Егер осы ... ... бұзылып ағат кетсе,
өрнектің мәнері, тіпті ұғым ... ... ... ... ... есте болғаны жөн. Пышақ сол ұсталған бойы қашан да ішке ... ... ... ... ... ... шығару қиындаса, пышақты
суырып алып, қарсы жақ сызыққа тік ... ... ... дұрыстап, бұзбай
шығаруға болады.
Үйлестіру. Салғастыру жұмысы қара ала ... ... ... сол ... жерінен қозғалтпай тұрып, оюлардың әрбір мүйіз,
мүйіс, сағақтары ... ... ... жер-жерден жіппен іліп
қосақталады. Осы жұмысты шеберлер үйлестіру деп ... ... ... ... ... ... оң ... ақ,
қара оюлар бірін-біріне қолмен түйістіре жөрмеледі. Жөрмеген кезде тебен
екі киіздің түйіскен ... ... ... ... ... жібі ... ... сіңіріле тартылғаны жөн. Бірақ ою- өрнектердің бырысып,
тырысып, өз ... ... ... ... ... Бірі оң, бірі теріс иірілген екі жіпті осылай атайды. Оның
әрбір сыңары иірілген екі тал ... ... ... ... ... жиек бастыру. Қос жиек оюлардың түйіскен сызығы үстін бастыра
қолмен ұсталады. Сабақты тебен ине бір ... жара ... ... ... ... ... ... қарай тік шаншылғанда, тебен екінші бір жиекті
жарып үстіне ... Осы ... жиек ... бірін жарып астына, бірін
жарып үстіне шығып, баппен ... ... шуда жіп ... ... ... ... Оң мен ... ширатыла иірілген жалаң жіп екі қабатталғанда-
сыңар жиек аталады. Қос ... ... ... жиек ... ... Сырмақ беті ақ, қара киіз оюлардың ойыстырылуымен біртұтас
қара ала киіз ... ... ... бұл жалаң қабат және жұқалтаң келеді.
Сондықтан қара ала сырмақ көбінше пісірілген, ... ... ... ... ... қой ... арнайы иіріп, өрмекте тоқылған астармен, ... ... ... қап ... заттармен астарланатындары да
болады.
Сызу-тігіс аты, яғни ... беті мен ... ... біріктіру. Жақсы
сырылған сырмақ әсемде берік болады. Сырылғанда, ... сиқы ... ... ... көз, іркіу қалмай шығуы шарт. Әдетте ақ және қара
оюлардың іші түгел сырылады. Сыру ... ою ... ... елі, ... ... ... түкпірлеп жүргізеді. Әрбір шаншуда тебен киізден тік өтіп,
астынан ... тік ... ... ... – ақ әрбір шаншу аралығы және
сырудың оң мен сол ... ... ... дұрыс.
Жөрмеу – тігіс аты. Тілімізде тігіс атының отыз-қырық түрі бар. ... ... ... тілінде киіз бен сырмақ шетін жөрмеудің бірнеше түрі
айтылады. Мәселен, шырыштап жөрмеу, ... ... ... ... ... торлап жөрмеу. Ал мұның қай түрін алып, қайсысын қай тігіске түсіру
шеберлердің талғамына байланысты.
Алақұрттау-жиектеудің бір ... ... ... ... ... ... ... ойылған қара ала сырмақтың ортасындағы оюының айнала шеті мен
сырмақтың жалпы ... ... ... ... осы жиек ... арнайы
шалынған таңдайша баулар, алақұрттар бастырылады.
Мәселен, үш саусақты (6 қол деп те айтылады) шалу, төрт саусақты (8 қол
деп те айтылады) шалу ... ... 6 ... 8 ... ... ... ені бармақ елі, елі мөлшері. Егер ақ, қара екі ... ... ... ... таңдай көлденеңі бірі қара, бірі ақ болып ... ... ... ... деп атайды.
Киіз басу өнері адамзат өмірінде ... көне ... бері ... ... ... ... ... жеріндегі Пазырық қорығынан
табылған киізден жасалған бұйымдар осының айқын дәлелі.
Тарихи деректерге ... ... қола ... тас ... ... ... ... көшпелі өмір жағдайына көшкен түста киіздіің алғашқы
нұсқалары дүниеге келді десек болады.
Киіз үйдің сыртқы формасы сол қала ... тас ... ... ... ... жағынан күрделіленіп байытыла келе біздің уақытқа
дейін жеткен.
Халық өмірімен бірге жасасып, біте қайнаған қазақтың киіз басу ... өз ... ... жоқ. ... ... өрнекті текемет пен сырмақтар ауыл
және қала үйлерінің интерьеріне ... сән ... үй ... және ... ... ... ... мақсатына байланысты қалың не жұқа, тығыз да мықты
немесе босаң етіп басылады. Сонымен қатар ... ... ... текемет
басып, сырмақ ойыстырып, түскиіз тігіп, ... ... ... шайкиіздер жасалынған. Жұқа басылған ақ ... ... ... мен сырт ... ... басу ... халық арасында кең тарағаны – текемет (басу, сырмақ
ою түрлері). Текемет – тұрмыста жылу ұстағыш, екінші ... киіз ... ... сән ... ... ілінген әсем кілем, тұскиіз, бау –
басқұрлармен үндесіп, толықтырып тұрған.
Киіз басу, текемет ... ісі ... жүн ... басталады.
Негізінен, киіз басуға көбіне қойдың күзем жүні мен қозы жүні ... жүн ... күн ... ... болғанда, яғни жазғы тұрым
қырқылады.
Күзем жүн қойдан күз мезгілінде ... ... ... ... ... ... ... қара суыққа ұрындырмай, ... рет ... жүні ... кейін қырқады. Қозы жүні-қозы туған
жылы бірінші қырқылған жүн. Сапасы ... ... ... ұйыспаған,
күзем жүнге ұқсас келеді. Текемет, киіз басу ... осы ... ... ... бір ... жүнді
пайдалануға да болады.
Осы сұрыпталған жүндерді одан әрі ... ... ... ... ... Оған ең алдымен ұзындығы метрден артығырақ сабау таяқ керек. Жүн
сабайтын жер тегіс әрі кең болуы керек. ... ... ... аула ... ... ... арналып, ірі малдың терісінен шикілей керіп,
кептіріп жасалады. Текемет немесе киізге ... ... қозы ... ... кезде, бір тулақ жүн, яғни бір сабамға орта есеппен
бір қойдың күзем жүні, бір қойдың жабағы жүнінің төрттен бір ... ... ... ... ... тулақты айнала отырып төрт адам сабайды.
Негізінен ... ... ... басу үшін ... жүн ... ... тұр ... басу немесе шүйкелеп салу деп екі ... ... ... ... ... бірнеше түрі бар: Ортаңғы бөлікті
айқындап, жиек оюларын түсіру; жиек оюын ... ... ... ... ғана өте ірі ою ... түсіру өрнектері салынады.
Киізден жасалған бұйымдарға салынатын ою-өрнектердің мән-мазмұны, ... ... ерте ... ... ... ... ... текемет оюларында
(кезінде) кездесетін өрнектерді біздің дәуірімізге дейінгі V ... ... ... ... текеметтерден кездестіруге болады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақ халкы өзінің күнкөріс тіршілігіне қажетті үй-жай салуды, киім-
кешек ... ... ... ... ... ... ... олар күнбе-
күнгі тіршілік барысында орынды пайдаланса, әсем бұйымдар жасап, өмірде сән-
салтанат та құра білді. Бұдан із халіқ ... ... түрі ... ... ... сол халықтың қоғамдық тарихымен, күн көрісімен, кәсібімен
тығыз байланыста екенін көреміз.
Ши тоқу өнері тұрмыс қажетіне байланысты ... ... ... ... мол, қиын әрі озық ... бірі ... те, осы өнерді үйренгісі
келген әр ... ... ... өтеу ... ... оның сан түрлі
бояуларынан туындайтын ши әуендері мен түс үндестігі қиялына қанат бітіріп,
сұлулық әлеміне жол таппасына кім ... Оның ...... қалыптасып
келген, сан ғасырлар бойы ... ... ... ... ... келген ши түрлерінің, оның мазмұнының жаңара түсіп, бет-
бедерінде тұрмыс-тіршілікке байланысты тың ... ... ... ... ши тоқу ... – бір жақты, тұрмыс қажетін өтеу аясынан гөрі –
қолдағы барды ұқсата білу, ... пен ... ... Сондықтан оның оқушылардың сұлулықты сезіне білуге, табандылық
пен ұқсатымдылыққа тәрбиелеу ... зор. ... ... ... ... ... ... ТІЗІМІ:
1. АРҒЫНБАЕВА X. ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ҚОЛӨНЕРІ. АЛМАТЫ: ӨНЕР, 1987 Ж.
2. Ахметұлы Қ., Ахметова Ф. Өмір нәрі — ата кәсіп, ... 1999 ... ... Ұ.М. ... ... ою-өрнектері. Алматы: Өнер, 1999
ж.
4. Зәкірианов А.Қ. Ата салтың - халықтық ... ... ... 1995 ... ... Н. Дала ... ... С. Қазақ халқының қол өнері. Қазақстан, 1995ж
7. Медоев А.Г. Гравюры на скалах. Алматы : Жалын, 1979ж.
8. Нұрағалиев Р.Н. ... ... ... ... 1989 ж.
9. Тәжімұратов Ә. Шебердің қолы ортақ. Алматы: Қазақстан. 1977 ж.
10. Тұрлығыл Т., Таймағамбетов Ж., ... Б. ... ... ... ... 2001 ...

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 24 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бейнелеу өнері сабағында қолөнер бұйымдарын әзірлеуде оқушылардың шығармашылық және ісмерлік дағдыларын қалыптастыру43 бет
Бейнелеу өнері сабақтарында ұлттық қолөнер туындыларын қолдану41 бет
Бейнелеу өнері үйірме жұмыстарында ағаштан ұлтық қолөнер арқылы оқытудың әдістемесі40 бет
Жеке тұлғаға және оның эстетикалық талғамының қалыптасуына қолөнердің әсері26 бет
Көркем еңбек сабағында оқушылардың қолөнерде шығармашылығын дамыту35 бет
Оқушыларды қолөнерге баулудағы халық педагогикасының негізін қалыптастыру64 бет
Технология сабағында қолөнер бұйымдарын әзірлеу53 бет
Технология сабағында қолөнер бұйымдарын әзірлеуде оқушылардың шығармашылық және ісмерлік дағдыларын қалыптастыру54 бет
Қазақ тіліндегі әйел қолөнеріне байланысты халықтық лексиканың этнолингвистикалық сипаты22 бет
Қазақ халқының дәстүрлі қолөнер бұйымдарындағы ерлер қолөнері23 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь