Бөкейханов Әлихан Нұрмұхамедұлы

Бөкейханов Әлихан Нұрмұхамедұлы (1870-1937) – көрнекті қоғам және мемлекет қайраткері, ғұлама ғалым, ұлт азаттық қозғалысының теориялық негізін салушы әрі көсемі, қазақтың тұңғыш саяси партиясын ұйымдастырушы және Алашорда үкіметінің төрағасы. Туған жері бұрынғы Семей облысындағы Қарқаралы уезінің Тоқырауын болысы, қазіргі Қарағанды облысының Ақтоғай ауданы. Ата тегі Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошыдан тарайтын төре тұқымы. Арғы атасы атақты Көкжал Барақ. Қазақтың соңғы хандарының бірі Бөкей хан осы Көкжал Барақтың баласы. Бөкейден Батыр, одан Мырзатай, одан Әлиханның әкесі Нұрмұхамед.
Әлиханды әкесі тоғыз жасында Қарқаралыға апарып, жергілікті молданың қолына оқуға береді. Бірақ зерделі бала молдадан оқығандардан гөрі осындағы мектепте оқып жүргендердің сауаттылығын аңғарып, қаладағы үш кластық бастауыш мектепке өз еркімен ауысып алады.
        
        Бөкейханов Әлихан Нұрмұхамедұлы
(1870-1937)
Бөкейханов Әлихан Нұрмұхамедұлы (1870-1937) – ... ... ... ... ... ... ұлт ... қозғалысының теориялық
негізін салушы әрі көсемі, ... ... ... ... ұйымдастырушы
және Алашорда үкіметінің төрағасы. Туған жері бұрынғы Семей облысындағы
Қарқаралы уезінің Тоқырауын болысы, ... ... ... ... Ата тегі ... ... үлкен ұлы Жошыдан тарайтын төре тұқымы. Арғы
атасы атақты ... ... ... ... ... бірі ... хан осы
Көкжал Барақтың баласы. Бөкейден Батыр, одан Мырзатай, одан ... ... ... ... ... ... ... жергілікті молданың
қолына оқуға береді. Бірақ зерделі бала молдадан оқығандардан гөрі осындағы
мектепте оқып ... ... ... ... үш кластық
бастауыш мектепке өз еркімен ауысып алады. Бұдан ... ол ... үш ... ... түсіп, оны да «өте жақсы» деген бағамен
бітіріп шығады. ... ... он алты ... ... Омбының техникалық
училищесіне қабылданады. Төрт жыл бойы үздік оқыған алғыр шәкіртіне ... ... ... Сөйтіп ол жиырма жасында Дала генерал губернатор
кеңсесінің ұсыныс хаты мен ... ... 200 сом ... ... ... ... ... барып, Орман шаруашылығы иснтитутына
түседі. Ол мұнда жүріп күнделікті сабақтарына қоса ... ... ... және тағы ... ... ... қызу араласып,
студенттік толқуларға қатысады.
Оны екі ғасырға жуық Ресей империясының қол астында ... ... ... қатты толғандыра бастайды. Қараңғылық пен надандықтың
шырмауында отырған халқына ... мен ... ... ... ... ... ... білімін көтеруді өзінің алдына мақсат етіп қояды.
Оқуын ... ... ... ... Ресей империясының қазақ
даласына жүргізген отаршылдық саясатына деген ... ... ... ... қоғамның қанау тетіктерін ашып берген
экономикалық қағидаларымен қаруланған, саяси астыртын күрестің түрлері ... ... ... күрес тартыстан біршама тәжірибесі бар саяси
күрескер болатын. Ол Омбыға ... ... ... әлеуметтік, қоғамдық
жұмысына белсене араласады. «Халық бостандығы» партиясының қатарына өтіп,
өзі қазақ зиялылары мен саяси белсенділерінің ... осы ... ... ... ... ... ... жетілуіне, кейін белгілі саяси,
қоғам, мемлекет қайраткері әрі қазақ ұлт ... ... және ... ... ... ... ... ретінде
шыңдалуына Омбыдағы күндері ерекше ықпал етеді. XX ғасырдың ... ... екі ... ... ... Бірі Бұхара мен Түркістанға бет
бұрған дәстүршіл, ... ... ... ... ... өркениетін
үлгі тұтқан жаңашыл, пантүркішіл ағым. Осы екінші ағымның ... ... орыс ... ... ... ... озық ойлы ... зиялылары
тұрады. Бұл топ саяси ұстамдылық танытып, ... ... ... ... ... әлі ерте ... анық түсінеді.
Сондықтан олар, ең алдымен, халықтың сана сезімін оятатын ... ... деп ... Бар күш қуаттарын осы мақсатқа жұмылдырады. Бірақ ... ... ... ... ... ... мүмкіндік
бермейді. Солардың көрсетуімен қуғынға түседі, түрмеге ... ... ... ақ сенімсіздердің қара тізіміне ілігіп, бақылауда жүрген
Әлихан да тыс ... жоқ, ... ... ... ... кейін Самар
қаласына жер аударылады. 1916 жылы жер ... ... ... ... ... ... бірден қаланың қоғамдық, саяси өміріне араласып
кетеді. Қаланың қазақ тұрғындары атынан қалалық ... ... Ол ... үлкен үміт күтеді. Бірақ ол үміті ақталмайды. Уақытша үкімет,
оның ішінде өзі ... ... ... ... ... көсемдері қазаққа
автономия беруге қарсы болады.
Оның үстіне олармен жер мәселесі жөнінде ды ымыраға келе алмайды ... бұл ... ... ... ... ... ... бастап барып, Томск
қаласында Сібір автономистерінің құрылтайына қатысады. ... ... ... ... ... автономиясы құрылмақ болады. Құрылтайдан
оралысымен Әлихан қазақ тарихындағы тұңғыш ... ұйым Алаш ... ... Артынша, 1917 жылдың желтоқсанында бүкіл
қазақтардың құрылтайында ... ... ... ... ... ... автономиялы республикасының тұңғыш төрағасы болып сайланады.
Бірақ көп ұзамай жеңіске жеткен ... ... ... ... ... қуғынға салады. Ә.Бөкейханов Мәскеуге жер
аударылады. Онда он жыл үй қамауында ... ... 1937 ... тамызында
қайыра тұтқындап, бір айдан кейін жалған жаламен өлім жазасына кеседі.
Бүкіл мағыналы өмірін ... ... ... ... ел болуына арнаған аяулы
азаматтың соңғы демі біткенше сол мақсат жолында ... ... сан ... ... ... және ... қоғам қайраткерлері съезінің делегаты,
Ресейдің I Мемлекеттік Думасының және мұсылман халықтары ... ... ... ... ... ... Бюро мүшесі, ғұлама ғалым
ормантанушы, экономист, мал шаруашылығын зерттеуді ғылыми жолға ... ... ... ... әрі публицист ретінде қазақ
халқының саяси әлеуметтік, мәдени рухани ... ... із ... тұлға.
Алашорда үкіметіне сайланғандарға жеке-жеке тоқталғанда алдымен ауызға
алынатындардың арасында, әрине, сиез сайлаған оның төрағасы – ... ... ... мен ... қадірлеп «Әлекең» деп атап ... ...... ... ... ... ... ұлттық саяси бостандығы мен
дербестігі үшін арнаған аяулы ұлы ... Ата тегі ... ... ... мәлім.
1866 жылы 5 наурызда (өзінің тергеуде берген жауабынан) бұрынғы Семей
облысы, Қарқаралы уезі, Тоқырауын болысының ... ... ... жылы ... ... әр ... Дегенмен де бұл дерек дұрыс ... ... оның жасы ... ... ең ... ... дерек ҚР
орталық архивінде сақталған құжатта Әлекеңнің Қарқаралы ... ... ... ... ... 1-ші ... ... оқып
жүрген 23 қазақ баласымен бірге оқу үлгерімі туралы ведомосіндегі деректе,
Әлекең ... 1878 жылы 16 ... ... жасы 11-де ... Яғни ... жылы 1867 болмақ. Бұл жыл Әлекеңнің өзі көрсеткен
1866 ... ... ... оның 1866 жылы ... ... туғызбаса керек.
1886-1890 жылдары Омбы техникалық училищесінде оқып шығып, 1894 жылы
Санкт-Петербург орман ... ... ... ... ЖОО
бітірген соң училищеде математикадан сабақ береді.
Қазақ даласының ... жер ... ... яғни ... ... ... заң жүзінде негіздеу үшін құрылған Ф.А.Щербина
экспедициясының ... ... ... жерге орналастыру мә­селесімен
түбегейлі танысып, ... ... ... ... ... ... ... «Россия біздің отанымыздың жалпы географиялық сипаттамасы» атты ... ... 1903 жылы ... қазақ өлкесіне арналған 18 томның
тарауларын ... ... ... қазақтар туралы шынайы мәліметтер
келтіріп, қазақтарды асқақтатады. Қазақтың ... мен ... ... мәдениеті мен тарихы сияқты қасиеттері анағұрлым озық ... ... рет орыс ... ... оның ... ... ... бағамдайды.
1905 жылы Семей облысынан 1 Мемлекеттік Думаға депутат болып сайланып,
Дума таратылар ... ғана ... ... ... белсене араласуы осы кезден басталады. Орыс
баспасөзінде қазақ ... ... ... ... ... ... ... Әр түрлі саяси жиналыстарға бел­сене
қатысып, қазақ кадет партиясын құруды көздейді.
Міне, ... ... ... ... саяси қимылдары патша
өкіметін сескендіріп, оны ... ... ... ... ... ... Әлекең, онда 1908-1917 жылдары ... ... ... ... қол ... «Қазақ» газетіне «Қыр баласы» деген атпен ел
тіршілігінің ... де ... ... ден ... ... ... төңкерісінен соң, оңтайлы саяси ахуалды қалт жібермей пайдаланып
қазақ елдігінің дербестігі үшін ... ... ... ... және ... ... өткен жалпы қазақтық
сиездерді ұйымдастырып, онда «Алаш» ... мен ... ... құруға
қол жеткізеді. Алашорда үкіметінің төрағалығына сайланады.
Азамат соғысы ... ... ... ақ пен ... теке ... ... арасына кетпеуіне күш ... Осы ... ... ... ... ... Қазақстанда тұрғызбай, Мәскеуде
ұстайды, ... ... ... ... Жаңа ... ... алаш зиялылары өздерінің күрескерлік жолын өз
хал­қының сауатын ашу үшін ... ... ... әр ... ... ғылыммен шұғылданып, аудармалармен айналысып, қазақ шаруашылығын
ұйымдастыруда басқа жұрттың озық мәдени ... ... ... ... бағыттайды.
Кеңес орындары Әлихан Бөкейхановқа тыныштық бермей, 20-жылдары екі рет
тұтқындап, онда амалсыз босатып, ақыр аяғында 1937 ... ... ... ... ... бар ма сөзі,
Демейді қандай қазақ оны оң көзі.
Семей ... жеті ... - бар ... ... тұр ғой өзі, ... ... ... Әлекең әрқашан да қазақ жүрегінде жеке
дара тұлға болып қала бермек.
Бір дерек
Ленин қайтыс бола ... бар ... ... жинап алған
компартияның бас хатшысы Сталиннің ... ... ... кез еді, ... Сталиннің әмірінің күштілігі сондай, 1924 жылы 12 мамырдағы БКП(б)
Орталық Комитетінің пленумында жариялануға ... Н. ... өз ... түрде табыс еткен Лениннің хаты оқылмады. Сталин өз қарсыластарының
көзін біртіндеп құрта ... Ел ... ... ... өршіді. 1927 жылы
Мәскеуде өткен БКП(б)-ның XY сьезінде Лениннің “Сталин слишком груб и этот
недостаток, вполне терпимый в ... и в ... ... ... ... ... в должности генсека” деп айтылатын әйгілі сьезге хаты
тағы да жарияланбай ... ... осы ... ... ... ... ... партиядан қуылды. Бәлкім, сол себепті ... ... ... ... үшін Троцкийдің хатында қазақ өлкесіндегі
оппозициялық топтың басшылары Ә.Бөкейханов пен ... ... ... ... ма екен?
1927 жылдың 1 қазанынан бастап Әлихан ... ... ... ... ... ... тиіс ... Содан Мәскеуде қызмет ету
мүмкін болмағандықтан Қазақстанға қайтып оралады. 1928 жылы ... ... ал ... ... ... ... 1929 жылы 2 маусымда
43 Алаш қозғалысының қайраткерлерімен бірге ол Алматыда ... ... ... ... ... Мәскеудегі Бутырка абақтысына жөнелтіледі (Қараңыз,
Қазақстан Ұлттық Энциклопедиясы. Том-2. Алматы, 1999. 76-б.).
Тағдыр деген қызық қой. 1920 ... ... ... ... ... ... сол ... астанасы Алматыға саяси жер аударылып келді. Оның
осы “қазақ достары” арасына келуінде де үлкен сыр бар ... Ол ... Азия ... ... ... ... саяси элитасының беделі өте
зор еді. Троцкий өзінің Мәскеуде іске асыра алмаған оппортунистік ... атап ... ... деп ... ... көрнекті өкілдерінің көмегімен жүзеге асырғысы ... ... ... ... олардың іс-әрекеттері әрдайым қатаң бақылауда болды.
Алаш көсемі Әлихан Бөкейханов 1929 жылы ... ... ... ... ... ... КСРО Халық комиссарлар ... ОГПУ ... оған “1921 жылы ... контрреволюциялық ұйым
құрды, ортаазиялық пантүрікшіл ұйымның басшысы Валидовпен байланыста болды.
1927 жылы қазақ даласында қарулы көтеріліс даярлау әрекетіне ... ... ... РСФСР Қылмыстық Кодексінің 58-бабының 2,4 және 11-тармақтары
бойынша ату ... ... ... емес еді. ... ОГПУ “үштігі” қазақ
ұлты зиялыларының көсемі Ә.Бөкейхановтай үлкен ... ... ... Оған берілген өлім жазасы абақтыда өтеуіне ауыстырылды. ... ... ... ұлт ... ... білдіруіне байланысты түрмеден
босатылды. Өкінішке қарай, оның сонау бір ... ... ... ... комитетін, Алашорда үкіметін бірге құрысып, қызметтес
болған сенімді серіктері Халел Ғаббасов, ... ... және ... Бутырка түрмесінде жазықсыздан жазықсыз атылып кете барды.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бөкейханов Әлихан Нұрмұхамедұлы жайлы27 бет
Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан5 бет
Алаш философиясы әлем қазақтары мәдениеті контексінде4 бет
Алихан Бөкейхан6 бет
публицист жазушы Нұрмахан Оразбеков 73 бет
Әлихан жаңғырығы. Ә.Бөкейханов өмірі мен өлімі.11 бет
«Қанды ғасырдың» қыран ұлы Ә.бөкейханов15 бет
А.байтұрсынов пен ә.бөкейхановтың әлеуметтанымдық ойлары3 бет
Алихан Бөкейханов өмірбаяны9 бет
Жанқожа Нұрмұхамедұлы бастаған ұлт-азаттық көтеріліс13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь