Ақжан Жақсыбекұлы Әл-Машани туралы

Халқымыздың “Жақсы адам-қазына” деген нақыл сөзі бар. Сондай адамдардың бірі емес, бірегейі Ақжан Жақсыбекұлы Әл-Машани өміріне көз жіберсек, ол кісінің өте бір бай өмір кешкенін байқаймыз.
Байлық деген, біреу үшін ақша, біреу үшін дүние-мүлік. Әрі беріден соң, біздің жер астындағы қазба байлықтармызды ысырапсыз пайдалана берсек, қайтадан қалпына келмейтінін, сарқылатынын білеміз. “Сонда таусылмайтын қазына не?” – дегенде, ол – адам бойына ана сүтімен бітетін дарын. Дарынды адамдар күнде­лікті өмірде, қарым-қатынаста, жұмыста, үйде, түзде жан- жағындағы адамдарға бойындағы қабілеттің шуағын шашып жүреді. Сондай, өмірінің ақырғы сағатына дейін біздерге білім мен ғылымның, өнеге мен үлгінің нұрын шашқан, таусылмас қазына қалдырып кеткен академик, Қазақстан ғылымына еңбек сіңірген қайраткер, профессор Ақжан Жақсыбекұлы Әл-Машани еді.
Ақжан Жақсыбекұлы 1906 жылдың 2 қарашасында Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданында дүниеге келген. “Тұлпар аунаған жерде түк қалады” дегендей, Ақаң аты­шулы Машан бидің немересі.
        
        Ақжан Жақсыбекұлы Әл-Машани
Халқымыздың “Жақсы адам-қазына” деген нақыл сөзі бар. ... бірі ... ... ... ... ... ... көз
жіберсек, ол кісінің өте бір бай өмір кешкенін байқаймыз.
Байлық деген, біреу үшін ақша, біреу үшін ... Әрі ... ... жер ... қазба байлықтармызды ысырапсыз пайдалана берсек,
қайтадан қалпына келмейтінін, сарқылатынын білеміз. “Сонда ... не?” – ... ол – адам ... ана сүтімен бітетін дарын. Дарынды
адамдар күнде­лікті өмірде, қарым-қатынаста, жұмыста, үйде, түзде ... ... ... ... ... ... ... Сондай,
өмірінің ақырғы сағатына дейін біздерге білім мен ғылымның, ... ... ... ... ... қазына қалдырып кеткен академик, Қазақстан
ғылымына еңбек сіңірген қайраткер, профессор Ақжан Жақсыбекұлы Әл-Машани
еді.
Ақжан Жақсыбекұлы 1906 ... 2 ... ... ... ... ... ... “Тұлпар аунаған жерде түк қалады”
дегендей, Ақаң ... ... ... немересі.
Машан Жамантай төренің кеңесші биі, аузымен орақ орған шешен ... ... ... ... ... ... ... қазақтың
заңғар жазушысы Ілияс Есенберлин өзінің “Қаһар” атты романында Машан бидің
атақты Ағыбай батырдың досы, ... ... ... ... туыстық та қарым-қатынаста болғанын, қаз дауысты ... ... ... ... Құнанбай қажы мен Машан би жылына бір рет Қоянды
жәрмеңкесінде бас қосып отырған екен. Осындай бір ... ... ... ... бала Ақжан Шәкәріммен де кездескен. Ақаңның ... ... ... сол кездердегі “Айқап”, “Дала уалаяты” атты
газеттерді ... ... адам ... Ақаң ... әліппе тануды өз
әкесінен, кейін кеңес мектебінен үйренген. 1924 жылы Қарқаралыдағы ... ... ... ... ... ... Әлекеңнен, Ахаңнан
(Ахмет Байтұрсынов) дәріс алған. Міне, осындай думанды ... ... ... ... ... ... Жақсыбекұлының ғұлама
ғалым болмауы мүмкін емес еді. Ақжан ата бойындағы әділдігі, сабырлылығы,
зеректігі, зерделілігі, ізденімпаздығы ... ... ... ... ... деп білеміз.
Еңбек жолын өзі оқыған мектепте мұғалім ... ... ... 1933 ... ... ... ... техникумындағы –
дайындық курсын­да оқып, 1934 жылы ... ... ... тау-кен
металлургия (қазіргі ҚазҰТУ) институтының алғашқы студенттерінің бірі болып
қабылданады.
Институтта оқи жүре, ол Алматыдағы ... ... ... ... маркшейдер мамандығының негізін қалаушы, профессор
П.А.Ры­жов зерделі студентті 1939 жылы аспирантураға алып қалады.
Ол ... ... жер ... ... өзек етіп алды. Бұл
екінің бірінің тісі бата бермейтін тың тақырып еді. ... ... ... ... қарады. Алайда Ақанның диссертациясындағы кен
орындарын зерттеудің жаңа әдісі ... ... кен ... ... 1940 жылы ... ... экспедициясын басқарып
жүрген аспирант Ақжан осы жаңа әдіс негізінде Ақбастау-Қосмұрын алтын ... ... ... ... жер ... ... заңдылықтарын ашуда
алғаш рет жер қойнауы ... ... ... ... мен ... ... ғылыми жаңалық болды.
1946 жылы Ақжан Жақсыбекұлы Мәскеу қаласында “Кендер құрылымын жер
қойнауын геометрлеу ... ... ... ... диссертация
қорғады. Ғылыми жұмыс үш мамандықтың (геология, механика және тау-кен ісі)
түйісінде жүзеге асқан болатын. Сөйтіп, үш ... ... ... тау-
кен ісінде жаңа ғылыми бағыт – “геомеханика” дүниеге келді.
А.Машанов жетекшілігімен жүргізілген геомеханика саласындағы ... ... ... жас ... саны ... түсті. Геомеханикалық
зерт­теулерді жүргізуде, Ақжан Жақсыбекұлы – ең алдымен, кен орнының ... ... және ... ... механикасы мен физикасының
негіздерін зерделеу арқылы адамзаттың инженерлік қызметінің ... ... ... ортаның геологиялық, кернеулі жай-күйін білуге және
ашылған тау жыныстарының әртүрлі тереңдіктеріндегі ... ... ... ... аударды десек, ол КСРО-дағы геомеханика
ғылымының ... ... бірі және ... геомеханика
мектебінің іргетасын қалаушы.
А.Машановтың геология, геомеханика саласындағы ғылыми еңбектері, ... ... ... ... ... ... еліміздің жоғарғы оқу ... ... ... жаңа ... пән ретінде оқу үрдісіне енгізуге негіз болды.
Ол тау-кен ... ... ... ... ... ... ... мен мазмұнын тұжырымдады. А.Машанов көптеген ғылыми
кітаптар жазды. ... ... ... ... горных пород”,
“Введение в геомеханику”, “Основы ... ... ... ... ... бортов карьеров бассейна Каратау”
сияқты монографиялық еңбектері осы саладағы іргелі ... ... Бір айта ... ... оның еңбектері “Маркшейдерлік іс” ... ... ... ... ... ... Бұл оның ғылыми мектебінің
халықаралық деңгейде ... ... ... ... ... ... ... мен техниканың жалпы мәселелерімен қатар, ұлттық ... ... жазу ... ... Сол кездері А.Машанов тау-кен
атауларының тұңғыш ... ... оқу ... ... ... ... ... даярлады. Мәселен, “Кристаллография, минерология және
петрография” атты кіта­бы соңғы ғасырдағы алғашқы және әзірге жалғыз оқулық
болып есептелінеді.
А.Машанов ... ... ... ... ... ... туған “Жанар тау”, “Жер сілкіну”, “Таулар қалай ... ... ... ошақ ... ... ... ... көпшіліктің
ықыласына бөленді.
Ол ғылымның сыр сандығын біртіндеп ашып, інжу-маржанын, талғаммен
терген жан. Ғалым ... ...... ... да ... тарихын жақсы білу керек” деген қағиданы біздерге ... және өзі де ... ... ... ... ғылымды сүйіп, ұлы
ғалымдарды құрмет тұтып кетті.
Осы саладағы Ақжан Жақсыбекұлының баға ... ... ... ... – ұлы бабамыз Әл-Фарабидің қазақ топырағында туып ... қаны ... ... ... оның ... ұрпағын
сусындату және насихат­таудағы теңдессіз қызметі. ... ... ... сынды ұлы ғұламаның рухы, есімі өз Отаны қазақтың қара топырағына
қайта оралды. Бұл ... жер жүзі ... ... шашырап жатқан
Әл-Фараби еңбектерін жинап, 1969 жылы бабамыздың Дамаск қаласынан бейітін
тапқан да Ақаң еді. Ұлы ... ... ... мекені – Баб ас-Сағир
зираты басындағы көңіл-күйін, ішкі сезімін біздерге жырдай қылып айтушы ... оны ... ... және ... атты кітабында жазып та кетті. “Қабір
басында көз жасымды тыя ... ... бас иіп ... бір ... орамалымның шетіне түйіп ... да, ... өзім ... ... ... қоя ... ... Ақаңның бабамыздың басында
тұрып шығарған өлеңі де бар:
Түркістан, Шам арасын жақындатқан бабамыз
Басыңа ... ... ... ... ... ... ... Сізді білмес жан бар ма?
Басқалар да таниды тарихқа көзін салғанда.
Зират – айлап басыңды
Елден ... ... ... етіп бір ... ... мен ... мешіті,
Сан ғасыр бастан кешірген.
Қасыңда әлі тұр екен.
Дар ас-Салам ол мекен.
Торқалы мекен тоғысқан
Тоқсан тарау жол екен.
Сізге де ... ... ... ... сол ... ... 1968 ж. ... және Абай” кітабынан, 40-бет)
Ақаңның үйіндегі кітапханасында сирек кездесетін кітаптар көп ... бірі – ... ... ... ... ... ... оқып отыра,
Ақжан Жақ­сыбекұлы Кеплердің ... ... ... ... Осы ... байланысты А.Машанов 1984 жылы Кувейтте
шығатын “Әл-Фараби” ... ... ... мәдениет шамшырақтары” атты
мақала жариялап, онда өз ... ... ... осы ... ... ... пікірлерде белгілі ғалымдар “Әл-Машани мырза өз ... ... деп ... ... содан бері “Әл-Фарабиді ашқан Әл-Машани”
деген сөз тіркесі жалғасып кете берді. Әл-Машани ... атақ ... ... ... ... “Ай ... және ... атты кітаптарында
авторы Әл-Машани деп өз қолымен жазып ... ... ... ... ... ... 10 монография, 5
оқулық және 8 ғылыми ... ... ... ... ... мұра ... Осы ... арқылы ғалымның кемеңгерлік қырлары жарқырай көрініп,
есімі елге ... ... ... ұлы ... арналған “Әл-Фараби мұрасын зерттеу
туралы”, “Шығыстың Аристотелі”, “Әл-Фараби еңбектерін қазақ ... ... ... ... Азия мен ... ұлы ... “Әл-
Фараби және Абай” сияқты көптеген кітаптары жарық көрді.
Әл-Фараби мұраларына арнап осындай еңбек жазып жүрген және 1978 жылы
Әл-Фарабидің 1100 ... ... ... ... ... ... ... Ақаң әлем оқымыстыларын өзіне тәнті етті.
Жетпісінші-сексенінші ... ... ... дабылдан кейін Түркістандағы
Ахмет Ясауи кесенесінде, Отырар, Арыстанбаб тарихи қорымына мемлекет
тарапынан ... ... ... 1985 жылы ғалымның өзі Түркістанға барып,
Отырар мұражайының ашылуына атсалысты. Ол Қазақстан ... мен ... ... ... ... ... ғылыми кеңесшісі болды.
Абай атамыздың 150 жылдық тойы тұсында жазылған “Әл-Фараби және ... ... ... ... ... ... болжамдарымен аса
құнды, халқымыздың мың жылдық мәдени тарихының үндестігін зерделеген еңбек.
Ақжан ... Абай ... ... ... орта ... ... ... жатқандығын, оның көш бастаушысы ұлы бабамыз ... ... екі ... ... ... ғылымның даңғыл жолын
баяндаған, сонау мың жылдан астам уақыт өткен Әл-Фарабиден кейін, оған ... ... ... кең, ... Абай ... ... ... 12 қазанында Оңтүстік Қазақстан облысының сол кездегі
әкімі Б.Сапарбаевтың ... ... ... Әл-Фарабидің 1130
жылдығы аталып өтті. Әкім бекіткен арнайы сыйлық және Әбу Насыр Әл-Фараби
атындағы сыйлықтың №1 ... ... мол ... ... іс ... ... берілді.
Әл-Машанидің ғылымға қосқан зор үлесін және ... ... ... пен ... ... ... Ол ... Еңбек Қызыл Ту
ордендерімен, көптеген медальдар және ... КСР ... ... ... ... ... атындағы ҚазҰТУ жанындағы
жараты­лыстану ... ... ... ... ... берілген.
Әл-Машани барлық ғылымдардың басын біріктіруші – ... ... ... ... ден ... ... ... Ол ғылым мен
ислам діні байланысының сырын ашқан, ... ... ... ... тәуелсіз журналының бас редакторы Қазтай Әбіш тоқсан бір
жастағы Әл-Машаниден ... ... бір ай ... ... ... ... журналист соңыңыздан ерген інілеріңізге, шәкірт балаларыңызға ... ... ... – деп ... ... Ақаң ... деген болатын:
“Кісіліктің өлшемі – білімділік. Қазақ жастары тек ... ... ... ... ... ... үшін де білімді болуы керек.
Ал бар ғылымның тоғысар арнасы, зәулім шырқау шыңы – қасиетті Құран ... ... ... ... діні – ең ... ... ... Исламның
бір үлкен парызы – ғылым. Ата-бабалары­мыз қастерлеген сол ... ... бет ... ... ... өмірі арайлы болатынына
сенемін”.
Бұл айтылғандардың барлығы Ақаңның “Исламның ... ... ... ... ... ... ... мирас қалдырған ойшыл – ғалым Әл-Машаниден
алар тағылым мол.
Авторы: М.НҰРПЕЙІСОВА, техника ғылымдарының докторы, профессор.
Б.ТӨЛЕУОВ, техника ғылымдарының кандидаты, доцент.
***
Қазақ халқының ұлы ... бірі ... ... туғанына биыл –
100 жыл. Республиканың ... ... бұл ... кең ... Алда оны ... атау ... тұр. Ұлы ғалымның еңбегі,
азаматтығы, ұстаздығы, басқа да қырлары жайлы жазылып жатқан ... ... ... ... ... мен оның ... жайлы сөз айтуды парыз
санаймын.
Ақаң – менің ұстазым еді. Елуінші ... ... ... ... политехникалық институт болған) институтында атқаратын ол КазПИ-ге
келіп, география ... ... ... ... ... де уақытын
көп бөліп, лекциясын өз институтының бағдарламасымен жүргізді. ... ... ... геология туралы білімім, геологияның толып жатқан салаларымен
таныстырып, сол ... ... сол ... ... ... ... менің геология ғылымына деген ... ... ... ... білуіме үлкен жол ашты. Ақаң ... ... ... ол кісі де ... ... ... бірі ... Н.Г.Кассиннің еңбектерін оқытты. Георгий Цареевич Медоев бізге “Табиғи
динамика” дейтін пәннен сабақ берді. ... ... ... біз ... ... бір қызығушылықпен тыңдаушы едік. ... Ақаң ... ... сырын фантастикалық романдай түсіндіретін. Содан мен
геологияны жақсы оқып шықтым. Институтты бітіріп, ... оқып ... ... Ақаң ... ... “Ей қыз, сен ... бос ... бізге келіп
практикалық сабақ өткізші, менің уақытым жетпей ...... ... жерге тастамай, политехникалық институтқа келіп, аз уақыт ... ... ... ... жүргізгенім бар. Ол кезде қазақша дәріс оқу
деген ұғым жоқ, бәрі орысша. ... ... ... ... ... ... ... жатады ғой” десем, “Жоқ, сен анау ... ал, ... ... мен өзім ...... бәрі болашаққа, жастарға деген сенім екен ғой. Білімге сусап
жүрген жастарды бауырына тартып, ... ... ... ... ұсынған
тәрбиесі екен. Менің бүкіл ғылыми жұмысыма ақыл берген, жеке ... ... ... да ... ... ... деген менімен бірге
оқыған дос қызым ... ... ... рет ... ... ... жайлы диссертация қорғады. Соның ғылыми ... ... ... дейтін пәннен де бізге алғашқы мәлімет берген Ақаң.
Ол бүкіл геохимияның, ... ... кен ... ... ... негізгі физикалық құрылымын түсіндіретін пән. Ақаң бізге
осылар ... ... ... ... ... ... аты да ... Сол кезде Ақаң ғылым салаларын жеке-жеке
бермей, ғылым табиғатының тұтастығын сақтап, бірімен-бірін ... ... ... ... ... көрсетілгендей, кубиктің әрбір қырында қандай
мағына барлығын математикалық жолмен түсіндіретін. Ақаңмен ... ... ... ... жер ауып келген, атақты астроном, қазіргі
Астрофизика институтының негізін салуға еңбек сіңірген ... ... ... Сол ... ... берген білімі күні бүгінге дейін
бойымызда ғылымның негізгі жүйесін салып берді деп ... Ақаң ... ... ... қасына барып жаңағы ертегідей қызықтап айтқан
әңгімелерін тыңдағымыз келеді. Тағы бір айтатын нәрсе – ... ... ... ... ... ... шыққанын білмейді ғой, жер
қойнауына біреу салып кеткендей, ана жерде анау бар, мына жерде мынау ... ... ... ... Ақаң ... ... сызып тұрып
түсіндіретін. Менің Ақаң оқыған лекциялардан жасаған конспектім осы уақытқа
дейін бар. Ақаңдай ұстаз болу, ... ... ... ... ... етіп ... ұғындыру екінің бірінің қолынан келе бермейді.
Өзіміз де ұстазбыз ғой, “45 ... ... ... ... ... шамамыз
келсе, қолтығымызға папкамызды қысып, шығып ... ... ... біл­мегенін білдіруге ұмтылатын. Ғылымға құштарлықты ... Әлем ... ... ұшу, я ... атмосфера қабаттарының
құрамын білу ол кезде біз үшін ... ... ... ... ... екенін
Бухман екеуі үйретті. Бухманның астрономиялық лабораториясы бар. Біз соған
үйіліп-төгіліп барып, аспан әлемін көріп ... Күн ... ... ... ұстаз ретінде, менің болашағыма, жалпы
соғыстан кейінгі ұрпақты үйретуде Ақаңның сіңірген ... өте зор. ... ... ... да, уақыт талабынан аса алмайтын, істегеніңнің
барлығын ортақ ойлы етіп ... ... ... бола­ды. Өзінің
біліміне тиянақты, сөзіне тұрақты, құбылысты қазақтың ұлттық ... ... ... ... ... ... ... бірде-бір
адам жоқ.
Ақаң жайында, ұстаз ретінде айтқанда, ... ... ... ... білмегенін білдіруге тырысатын ұстаздардың
болғаны маған соншалықты ой қалдырады. Кейде біле ... ... ... болмаса ептеп түсімізді суыта қоямыз. Ақаң қашанда ... ... ... ... ... оқып ... Ақаң мені ... А.А.Григорьевке жіберді, “Сен қызым, ерінбей, отбасыңды қоя тұрып,
Мәскеуге барып, сол кісімен ақылдасып, тақырыбыңды ... ...... Мәскеудегі үлкен ғалымдармен танысуыма, араласуыма да Ақаңның үлкен
септігі тиді. Мәскеудегі Ақаңның достарының бірі А.Л.Яншин ... ... ... Ол кісімен кездесіп, сөйлескенімде ол ... ... ... айтатын. Қазақстан табиғатының жұтаңдау мәселелерін қозғайтын.
Ол ғалым Қазақстанды зерттеген, ... ... ... ... ... ... жиі ... екен. Ғылыми нәтижелерінің
қорытынды еңбегінің ішінде Арал экологиясына үлкен орын берілген.
Жақында ғана ... ... 170 ... атап ... Мен ... ... ... қайттым. Ақаң – қазақтың Шоқаннан кейінгі жердің
тарихына, қазақтың табиғатының ... кең ... ... ... ұлы геолог
ғалымы.
Аспирантураны бітіріп, кандидаттық диссертация қорғағаннан ... ... ... ... ... ... маған кездесіп қалып, ... осы ... ... қайтеді. Сен ана күйеуіңді үгіттесеңші, Сирияға
бір сапар жасап қайтайық” – деді. “Жарайды, ... ... ... ... үлкен мемлекет қайраткері, белгілі жазушы Әбіш Кекілбаев бар,
барлығы 15 ... адам ... біз ... жол ... Ақаң ... ... да әдемі сөйлейді. Қып­шақ, араб тілдеріне жетіктігін сол ... ғана ... Осы жолы ол ... ... ... ... ... бойынша, Шам шаһарын айналдыра салған қорғанның кіші ... ... деп ... ... ... ... Әл-Фараби кіші қақпада
алдындағы қорымда жерленіпті. Бұл ... ... ... ... ... ... ... тапты. Зират­ты аралап, үлкен арабист ... ... Ақаң ... ... болып ашты. Біз куә болдық. Басына белгі
қойып қайттық.
Сол күні арабтар қонақасы үстінде біздің ... ... ...... қой, оған ... қатыстарың бар?”, – деп сұрады. Ақаң
оларға қыпшақтар туралы, олардың ... ... ... ... ... кезі еді, қиын ... қой, ... соңымызда тыңшыларымыз
бар, бірақ сонда да Ақаң банкетте қыпшақтың тарихы ... 10 ... ... Шам шаһарының бір үлкен ғұламасы: “Сіздердің ... бар ... ... болса алып барамыз”, – деді. Ол
Бейбарыс сұлтан еді. Ақаң бізге айтпай жүріп, әл-Фарабимен қатар ... ... ... Біз ... шөлін аралап өтіп, “Краке-де-Шевелье” деген
сонау көне дәуірден күні бүгінге дейін ... ... ... ... ... болдық. Таудың басына ... ... ... қарлығаштың ұясындай көрінеді. Бір жағы – Жерорта теңізі, бір жағы
Арабия шөлі, еш жағынан жау ... ... ... ... ... ... кезінде крест жорықшылары салған екен. Соны ... ... ... ... оның аты ... ... Бұл да біздің
абыройымызды көтеріп тастады. Сол сапарда біз 12 ... ... ... Одағының елшісі Н.Мухитдинов еді. Ақаң оған ... ... ... ... ... ... ... алды. Әл-Фарабиді біз
батыс елдерінің аудармасы арқылы алып оқып ... ғой. Ақаң ... араб ... парсы тіліндегі жазбалары арқылы таныған еді.
Ғұлама, үлкен ғалым болу – біреудің ... бере ... ... ... Оған ізденумен бірге, қанымен келген дарын керек. Ақаң ... маңы – ... ... ошағы, ағартушылық, демократиялық идеяның
тараған жері. ХХ ғасырдың басындағы орыс ... ... ... қазақ
жерлерінің отарлануы да осы жерден басталған. ... ... ... осы ... ... өнген. Әлихан Бөкейхановтың,
Міржақып Дулатовтың ... ... ... 1905 жылы ... ... ... өткен. Әлімхан Ермеков осы жерде педтехникум
ашқан. Ақаң – солардың жалғасы еді. Ол да ... ... ... Семейде, Алматыда жалғастырған. Ақаңның атасы Машан би кезінде
Арқадағы атақты адамдардың бірі болыпты. ... би ... ... ... ұл ... ... деп айтыпты дейтін әңгіме бар. Бұл да Ақаңның
аруақты ортадан шыққанының белгісі.
Ақаң намаз оқиды, дінге берілді, Ақаң ... ... ... ... ... де ... көп болды ғой. Бірақ үлкен тұлға, ғалым есебінде Ақаң
өз сенімін, ар-ұжданының қалағанын ... ... қиын ... ... да, шетқақпай жасауды да аз көрген жоқ. Қазір 15 жастағы ... ... ... ... ... ... ел менікі, жер менікі дейді, ал
Ақаңдар ұйықтаса ұйқысы қанбаған, ішер ... ... ... ... ... ... зерттеумен өмірін өткізіп, білім мен дінді
ұштастыра отырып, қазақтың ұлағатты ойын ... ... ... болды.
Әрқашанда ғылым бар жерде білім бар, ... бар ... ... бар, ... ... азаматтық бар.
Азаматтыққа не жатады? Азаматтық деген елінің қамын ойлаумен келеді.
Ақаңның бір өзі үшін өз білгені ... ... еді. ... Ақаң еліне, жұртына,
кейінгі ұрпаққа үлкен азық ... жаңа ... тың ... ... ... Мен қайда жүрсем де, Ақаңа бас июмен жүремін.
Біз әлі ... ... ... ана ... ойын ... сөйлейтін
дәрежеге жеткен жоқпыз. Кейде біз жаңа атау іздеуге құмармыз. “Оралмандар”
деген атау таптық. “Оралман” деп ...... ... ... ... ... елден кеткен өзіміздің қандасымыз ғой. “Оралман”
деп оларды кемсітпеу ... Егер ... ... ... ... оның баласы да “оралман” болып кетуі мүмкін. Ол “кірме” деген сөз.
“Жаңа қазақ” деген атау да ... ... Ақаң орыс ... ... ... ... керемет май­талман тілімен сөйлеген уақытта бір адам мін
таппайтын еді.
Егеменді ел болғалы қазақ тілін ... ... ... көп ... Сол қиын ... өзінде де Ақаң қазақ тіліне техникалық ... ... ... көш басшысы болды.
Мамандығы жағынан Ақан – маркшейдер еді. Ол политехникалық институтта
ұзақ ... ... іс және ... ... ... ... ... көп емес.
Ақаң тек қана маркшейдер, геолог емес, ол ... ... ... ... ... ... ... Жер ғылымының жаңа саласы – ... ... ... Оның ... минерология және петрография”
деп аталатын оқулығы кезінде осы салада білім іздеушілердің ғана ... ... ... ... ... ... болды. Әрі жазушы,
әрі табиғат сырын терең түсінетін философ-ғалым ретінде ол көп ... ... ... ... Оның “Жер құпиялары”, “Жерде
тіршілік қалай пайда болды?”, “Жер ... ... ... саяхат”,
“Таулар қалай түзілген”, т.б. кітаптары қызық ... ... ... мен сыры жайлы оқырмандарға көп мәлімет береді. Ғалымның
еңбектерінде өзі ашқан ... ... ... ... кен ... да, Торғай алқабының геологиялық құрылысы ... ... ... мыс рудасы бассейнінде жер қойнауының геомеханикалық әдістерін
қолдануы жайлы деректер де мол. ... ... ол ... жер ... халқының көзімен қарады.
Кейде теледидардан бізде “ұлттық идеология” бар ма деп ... ... ... ... жоқ, біз жаңа қоғам орнатып жатырмыз, ол –
идеологиясыз қоғам”, дейді. Ал ... ... ... оның бүкіл
болмысында, әдет-ғұрпында Ақаң салып кеткен ұлттық идеология “аңқып” ... мен өз ... бір ... ... ол үшін ... ... ... кезде экологиямен айналысып жүрмін. Сол салада жазған
оқулықтарым Ақаңның берген білімінің жемісі деп ... ... емес адам жоқ. Арал ... ... жағдайға айналуы тек
қана антропогенді жағдай емес, сонымен қатар оның геосинклиналды қозғалмалы
зонада жатуынан. Табиғаттағы циклдік өзгеріс 50 жылда, 100 ... ... Ел ... ... ... жоқ. Мен бүгін осы тұрғыдағы теріс ғылыми
пікірлерге Ақаң қалай қарар еді деп ойлаймын. 1908 жылы жазған ... ... ... ... бар. Одан ... ... ли Средняя
Азия” деген атақты мақаласы (1905) басылған. Онда ... ... ... кең айтылған. Ақаң бізге геологиядан сабақ берген уақытта
циклдік мәселеге көп мән бере ... еді. ... ... ала ... ... алап ... сейсмикалық аймаққа жатуының жағдайын
түсіндіретін. ... ... ... ... ... ... оны жан-
жақты ұлттық тұрғыда түсіндіруші, ұлттық мағынада өзінің жазира ... ... ... еді Ақаң. Сондықтан болашақ мамандарға,
ұстаздарға жастарға ... ... ... ... үйретуді ұсынамын.
Ядролық апатты аймақтардан келіп жатқан балалардың бірі ... ... ... ... Оның үстіне ауыл балалары орыс тілін де жетік
білмейді. Сондықтан жастарға кешірімділікпен қарап, жақсы маман ... болу — Ақаң ... ... деп ... көпшіл еді, жастарды жақсы көретін. Оған ғалымдар да, ел ... дін ... де көп ... ... ризалықпен қарсы алатын. Сол Ақаң
сүйген жастар өмірін ғылымға арнаса, бір адам 10 ... ... ... ... ол 10 адам 100 ... ... Ақаңның көрген қиыншылығы, оның
ғылым жолындағы азапты өмірі, білім-өнерге құмарлығы бәрі де ... ... ... ... ...... бәрі ... адам болып, ғылымға
да, елге де, жарға да, студенттерге қызмет етуге ұмтылуында ... ... ... да ...... ... ақ-адал еңбек етуінде.
Әлия БЕЙСЕНОВА, академик.
1. Ғылым насихаткері
Жасыратын несі бар, қазақ ... ... ... ... ... де ешбір зерттеушінің “аяқ баспаған” жері.
Бұл ақауымызды, бір жағынан, жалпы баспасөздің ... да, ... да ... ... ғана ... шеше” кіріскенімізді
сылтауратуға болар. Екінші ... ... ... ... осы
заманғы күрделі де іргелі, нақтылы жаратылыстану ... ... ... ... ... ... адам ... кіріп болмайтын, “бас
айналатындай” ... мол ... ... ... ... Амал не,
мұндай “ғылыми капитал” журналист-зерттеушілеріміздің бәрінің бірдей
бойынан табыла бермейді.
... ... ... ... бас ... ... озық ... осы ғылыми публицистикаға “нар тәуекел” жасағанын білеміз.
Аталмыш ... ... ... ұстаған” Сұлтанмахмұт Торайғыров дер едік.
Оның жыр тілімен зергер­леген “Адасқан ... ... ІІ ... ... ... ... деп басталатын соңғы екі тарауы тұнған ғылыми
(кей тұстары фантастикалық) публицистика екенін айту керек. ... ... үшін осы ... ... ең биік Алатауы “Социализм” ғылыми-
публицистикалық ... ... ... ... ... ... әлеміне сіңірген еңбегі – бір төбе. Осы пікірге көз жеткізу
үшін оның ... ... ... ... ... арналған
ғылыми-танымдық публицистикасына тыңғылықты зер салса жетіп ... ... Т. ... “Саттар Ерубаев қоғамдық өмірде болып
жатқан өзгерістерге немқұрайлы қарамай, өзін толқытқан ойды, орынды пікірді
көркем тілмен шебер ... ... ... ... ... ... да ... тән қасиет еді. Саттар журналистиканың ірілі-уақты
жанрының бәрінде де ... ... ... ... есімізде. Сол дарынның
“Менің құрдастарым” романынан да, “Келесі соғыс туралы” фантастикалық
новелласынан да ... ... ... ... таба алар ... Ал ... жолының” авторы өткен ғасырдың 20-шы ... ... ... ... ... ... әдіспен тарату турасында отыз
шақты мақалалар жазған. Семей оқытушылар ... ... ... ... ... ... ... тұңғыш “Қазақтың өзгеше
мінездері” деп аталатын қаламалды мақаласынан бастап, М.Әуэзов ғылыми
публицистика ... ... ... соға ... ... ... ... көп мұхтажымыздың ішінде ең ірісі – ғылым...” Ғылым тіліне қазақ
сөзі ... ... ... ... де, аршылып арналмағаны анық. Қандай
тілге бай жұрт болсын, ... ... түсе ... тілі ... ... ... ... аламыштанатынын” сынаған. “Ғылым анайы топырақты білмейді,
еркін, ... ... ... деп ... ... ... өзі “Философия
жайынан” және “Япо­ния” деген ғылыми-публицистикалық эсселер жазған еді.
Қазақ ғылыми публицистикасының осы нарқасқаларының туындыларымен таныс
болды ма, жоқ па – оны біз біле ... ... ... ... ... ма, ... ... академиясының корреспондент-мүшесі Ақжан
Машанов ХІХ ғасырдың екінші жартысында ... ... ... ... ... кітабымен аттады. Автор оның жанрын “Ғылыми-
фантастикалық әңгімелер” деп ... оны ... ... ... адам оның ... ... ... Жер мен космостың ара қатынасын,
халық ауыз әдебиетіндегі ... ... ... ... ... ... ... ғылыми публицистика сарынымен
жазылғанын ажырата алар еді.
Ертеректе, нақтылап айтқанда, 1996 жылдың 26 ... ... ... ... берген интервьюін Ақжан Машанов: “Бұл адамды
мен зерттеймін, осы жолға түсем” деген ... ... ... де, ... алдына кірдім ғой. Мені білетін, жақсы көретін. ... ... ... ... ... аға, – дедім, – әл-Фараби
сияқтанған дүние жүзі білетін ғалым­ды біздің білмей ... ... емес пе?! Мен осы ... ... – деген сөйлемдермен бастаған
екен.
Содан бергі А. ... ... бір ... ... ... ... ... баға жетпес мұрасын зерттеу, саралау, қалың
оқырманға қаймағын бұзбай ... ... Сол ерен ... алғашқы жемісі
– “Әл-Фараби” тарихи-деректі кітап.
Сол кездегі Ғылым академиясының президенті, академик Ш. Есенов кітапқа
алғысөз жазған. ... ... ... ... ... “қайта тууына”
көп қайрат жұмсап жүрген еңбеккер ғалым Ақжан ... ... көп ... ... ... осы ... атты кітабын ұсынып отыр...
Оқушыны өзіне ... ... ... ... ... ... кездеседі. Соның бәрі қосылып келіп әл-Фараби туралы ... ... ... ... кең ... ... мағлұматы мол,
көп нәрселерге жаңаша қарауға шақыратын, қиялды қозғайтын қызғылықты
туынды”, – деп, ... баға ... ... тұғыр-пікірлерінің бірі: “Ғылым болсын, дін болсын,
саясат болсын – бәрі де адамның өміріне байланысты туған ... ғой. ... адам неге ... Олай ... ... ... де қалдырмай
білу керек. Білгенде, олардың бір ғана үзіндісі емес, ... ... ... – деген қағида. Осы ... ... ... ... ... ... өткен геометр, астроном, оптик, метеоролог, медик,
психолог, сазгер Әбу Юсиф ибн Исхақ ... ... ... ... ... Ал ... арасындағы талас-тартыстар, дау-
жанжалдар кейде бір ... ... аз ... ... аулақ салды.
Автор тек қана Фараби келбетін төңіректеп қалмайды. Сонымен қоса,
қабат асыл тастарды жіктеп, саралау, әр ... ... ... ... ... мәдени қадамының әліппесі мен санның қарым-қатынасын ажырату,
жыл қайыру аңыздарын баяндау, Нысан абыз хақындағы ... мен ... ... ... тағы да ... құпияларды ақиқат публицистік арынмен
өрнектейді.
А.Машановтың ендігі бір оқшау дүниесі – “Табу” хикаяты. ... ... тән ... ... оқырмандарын жер беті, планетаның
төменгі қыртыстары былай тұрсын, космосқа ... ... Ол ... ... Тағы да ... Фараби феноменіне соға береді.
Мұның ... ... бас ...... ... ... ... сөзім...
жаттанды, жасанды, жалған сөз емес. Иесі жоқ жетім сөз емес... Сөздің асыл
тегі оның терең тарихында. Ғылымның да ... көзі ... ... бұлағының
бастауы – ана тілің... Ғылымның, білімнің, өнердің, өмірдің басы ... ... ... ... ... ... да, ... де ғылыми
публицистиканың жұлын тұтасы екенін зерделі жан білсе керек.
Астрономиялық аңыздар, олардың ертегілермен ... ... ... ... ... ... ... от ошағында” деген ғылыми-публицистік кітабынан табар едік. Бұл
кітапта қазақ халық ауызекі әдебиеті және де ... ... ... болжамдар, даналық есептер, археологиялық қазбалардан табылған
ежелгі дүниелер, халықтардың космологиялық ұғым-танымдарының ... ... ... Азия мен Қазақстанның, тіпті, күллі ... ... ... ... ... ... дәйектемелерін негізге ала
әңгімеленеді. Бұлардан да А.Машановқа тән сол ... ... мен ... ... ... көзі ... ... көрген соңғы дүниесі “Ай арысы” – Ғылым
жаңалықтары” кітабы. Мұнда, негізінде, коммунистік ... ... ... ... ... ... астрология секілді ғылым салалары ... ... ... ... ... ... ... негізін бүкіл
ғаламның жаратылуымен, оның әрі қарай дамуымен байланысты өте кең мағынада
қараған. Ал бұл ... тар ... ... күншіл, надан адамдардың қолына
түссе, олар оны сол адам ниетіне ... ... ... ... Әл-
Фараби шындық іздеген ғалымдар үшін алхимия ғаламның сырын шешетін, сол
арқылы ғаламның Жаратушы ... ... ... ... жүру ... ...
өзін-өзі мадақтау құралы”, – деп жазған. Осы алхимия – біздің журналистика
үшін тың ... ... ... кітаптардан да басқа, әр кезде газет-
журналдарда жарияланған ... ... ... және Ислам”, “Әл-
Фарабидің Нұрнамасы” тәріздес жарияланған қыруар ... да ... ... миссиясын айқындай түсері хақ.
А.Машановтың ғылыми-публицистік шығармашылығын ... ... ... алып ... белгілі. Мұны қарастыру – күн тәртібінде тұрған
мәселе. Өйткені, оқымыстының көп томдық шығармалар жинағын шығару ... Ол ... және ... комитетінің мемлекеттік бағдарламасы
бойынша жүзеге асырылуда. Арнаулы редакторы және құрастырушы – ... ... ... ... – Г. ... қолдарынан бүгінгі таңда 4
томы жарық көріп үлгерді. Оларға ... ... ... ... “Жер құрылысы”, “Қазақстанның тас-қола дәуірі мирастары”, “Тасқа
түйілген тарих” секілді уникум-туындылар енген. Оларды кешенді түрде, егжей-
тегжейлі ... ... ... мен ... салаларына серт деп
білеміз.
Замандас ғұлама ұстазымыз: “Ұлы философ Гегельдің: ... ... ... ... Оның ... ... ... – деген аталы сөзге
айналған пікірін ол қайталаудан жалықпайтын. Енді бүгіндері сол айтқанын әл-
Машанидің ... ... ... ... ... ... ... – ескі шығыс тілінде “фан тасы”. ... ... ... алып ... ... сөзі ... ... келген тілдегі әдебиет үшін уникум боп табылатын фантастика ... белі ... ... ... ... “жылы сөз” есіткен еді.
Ол – Ыдырыс Мұстамбаевтың: “Фантастика кенже қалған, ... ... ... ... ...... пайымдауы. 1912 жылы Семейде Тайыр
Жомартбаевтың “Қыз ... ... ... қатысты жазылған рецензиядағы
аталмыш пікір – бір жарым ғасырға жуық уақыт өткенмен, біз үшін ... ... ... бергі ондаған жылдар бойы қазақ ... ... ... жаралған сала хақында “жұмған аузымызды” ашпай келіппіз.
Сол “үнсіздік ... 1958 ... ... ... ... ... Әзірше әдебиет зерттеу ауылында атын біреу ... ... ... Қазақ Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі, профессор
Ақжан Машанов “Қисынды қиял да – ... ... деп ... да жар ... ... біреу біліп жарытпайтын” дегеніміздің “жаны ... ... сол ... бір жыл ... ... “Жер астына саяхат” аталатын
әңгімелер кітабы жарық көрген. Сонда күллі қазақ ... ... ... ... ... ... Міне, содан кейін
жалпы арман, қиял әдісімен жазылатын туындылар ... ... ... ... осы ... ... оқымысты: “Әрбір талаптың басы қиялдан басталады.
Олай болғанда, “өнер” атты, ... ... атты ұлы ... ... қисынды қиял болмақ”,– деп, мәселенің басын ашып алады. Осы алғашқы
сөйлемдерінің ішінде “қисынды қиял” деген анықтаманың өзі ... ой ... ... ... ... қарап, өзіміздің шығармашылық
шаруашылығымызда игілігімізге жұмсауға ... ... ... ... сөз ... тұтастай жанрымыздың термині есебінде қабылдауымызға да
болар.
Бұған ... өз ... ... “қисынды қиял” деген атауды әдейі
қолданып отырмыз. ... бұл ... ... ... деген ұғымның дәл
баламасын бере алмаса да, сол ұғымға ... ... ... ... жоқ, бос ... ... қиял жөнінде болмай, негізі бар қисынды
қиял, ... ... ... ... Ал ... жоқ, бос ...... “қияли” деген лайық сияқты”.
А.Машанов сосын қисынды ... ... ... бола ... болуы
тиісті іргелі ғылымдар турасында салиқалы деректер береді. ... ... ... ... ... ... Ы.Мұстамбаевтың әлгі пайымдауын виртуальды
қолданғандай. “Біздің айтпағымыз – қазақ әдебиетінде әлі ... ... ... ... өріс ала ... ... Оқушы жұртшылықтың ақыл-ойын
өрістетерліктей, халық қиялын жетелеп, ғылымға ... ... ... – республика жазушыларының назарында болуға тиіс мәселе”,– деумен
аяқтайды.
Әдеби ... З. ... ... ... ... ... мақаласын А.Машановтың пікірінің ықпалынан туған деп білеміз.
Себебі, мұның жалпы концепциясы сарындас болып келетін ... ... ... ... ... ... ... мезгіл
пісіп-жетті. Ғылыми­фантастика жанрының дамуына, өсіп-өркен жаюына қажетті
алғышарттардың, мүмкіндіктердің бізде қазір бәрі де бар”, – деп ... бір ... ... “Әңгіме фантастикалық жанр туралы”
мақаласымен А.Машанов әлгі шаруаға қайта оралды. Бұл жолы осы ... ... ... ... шолу ... отырып, алдағы тіршілікте
жанрды одан әрі өркендете түсуге жағдай толық туып отыр деп ... ... ... ... бар; ... мәдениет пен әдебиеттің өркендеуі
арқасында ... бой ... ... бар; ... фантастиканың қазақша
үлгілері салына бастады. Осылардың барлығы –қажетті болып отырған ғылыми
фантастикаға негізгі фундамент” санаған.
Осы ... А. ... өз ... ... да тұрақты
кәдеге асыра білді. Әлгінде айтқандай, ... ... ... ... айдарды тұңғыш пайдаланған автордың “Жер астына
саяхат” кітабы оқырмандар қолына осыдан тура ... ... ... ... алар ... Оның аңдатпа-аннотациясында жазылғандай, “Қазақстанның
түпкір-түпкірлерін түгел аралаған табиғатқұмар ... ... ... жаратылысын, табиғатын ұзақ ғасырлар бойғы ... ескі ... ... ... ... ... ... ғылыми
тұрғыдан қарап, қызық етіп баяндайды”.
Кітап жарық көрген кезінде З. ... ... ... ... бар. Ол ... ... дегенге күдікпен қараған-
ды. “Автор мұнда жаратылыс байлығын игеру арқылы адам ... ... асуы ... ... ... ... ... қияли болжам жасаудан
гөрі, нақты фактілерге мейлінше молырақ ... ... ... аян, ... ашқан ортақ жорамалдар негізінде белгілі ақиқаттар шеңберінен шыға
алмаған”, – деген.
Шынында да, сыншы ескерткендей нәрселер туындыда ... ... ... ... өз объектісін тамаша білетін және сол ғылыми әлеуетін
қызғылықты тілмен, күтпеген бұлтарыстармен ... бере ... ... ... оның ... ... ... қиял-ғажайып сюжеттеріне
сүйеніп, қазіргі ғылым түсініктемесімен қайта берілген ғылыми-фантастикалық
әңгіме-шегіністер мол. Автордың “фантастика” атауын қоюына сол ... ... ... ... деп ... көз ... ... шегіністерден Күннің Үшінші
планетасының қалай пайда болғаны жөнінде ұсынған жаңа версия, осыдан ... ... ... ... ... ... эралары жөніндегі
болжамдар, жеті қат көктегі ... ... ... түу баяғы
ертегілердің нысандарынан алып қойылған ... ... ... ... ... алу ... т. б. ... ғажайыптар өтіп жатады, өтіп жатады...
Әсіресе, соңғы кездері байсалды зерттелу үстіндегі алхимия ғылымына
автордың көбірек ... ... ... ... ... бойы ... ... экспериментатор-оқымыстыларды әуре-сарсаңға салған,
коммунистік жетпіс жылдық ғасыр тұсында күлкіге, сайқымазаққа ... ... ... алхимияға бүгінде оң қабақ көрсетіп ... Ал ... ... ... ... ... автордың: “Адам баласы әр
түрлі заттардың атом­дарына әрекет жасаудың арқасында өзіне керек ... алып ... ... ... ... сол еді. Олай ... ол ... асуына көп уақыт қалған жоқ”, –деген көрегендігіне куәгерміз.
Осы жерде ғылым ... ... ...... қиял ... ... “Алхимияның негізін қалаған мысырлық Тота құдай” деп
құрметтеген. Ол ...... ... ...... ... айғақ, “тәңірінің құпияларынан хабардар ұлы ғұлама” ... ... ... ...... ... алтын-
күміс жасауға талпынғандар. Олар Қытайда біздің эрамызға дейінгі 133-шы
жылдың өзінде белгілі болған. Ол ... ... сол ... ... Чен ... есімдерімен байланыстырады. Билеуші Чияға қаржы кәттік
қылғанда, алхимик досы Чен қара тас ... ... ... ұсақтап,
химиялық жолмен әрекеттеп, нағыз керекті күміс жасап берген деседі...
Ақиқатынан аңызы әлдеқайда басым жатқан осы асыл ... алу ... ... тақырыбына телінетіні дақпырт па екен? Жоқ, олай емес.
Көптеген ... ... өз ... ... ... металдарды трансмутациялау (басқа ... ... ... келтірмейді.
Оған мысал – Лондондағы Британия мұражайының тиындар мен металдар
бөлімінде алхимия ... ... бар. Оның ... Макдональд пен доктор Колкхьннің қатысуымен 1814 жылы қазан
айында қорғасын оқтан ... ... ... ... ... деп
жазылған...
Ол аздай Венадағы өнер тарихы мұражайында да алхимияның ғажап ... ... ол ... ... аталған. Қарамы –47х37 см,
салмағы – 7 кг, ...... ... Және де: “Оның үстіңгі үштен бір
бөлігі – ... ... – таза ... ... деп ... ... қызметкерлері. Осы деректер А. Машановтың ... бір ... ... ... ... тигізер деп ойлаймыз.
А.Машанов көркемсөз әлемінде бір ... ... ... ... ... пішін, стиль, композиция қарастыруды әдетке
айналдырған екен. Оның ендігі бір дәлелі – ... ... оған ... деген тақырыпша қойыпты. Алайда, біздің ойымызша, шығарманы
“ғылыми-фантастикалық трактат” ... ... ... ... ... ... гөрі ... жорамалдар, гипотезалар
жалпы шығармадағы басқа компоненттерден басым жатыр. Оның ... ... ... бой көрсетпеген “фантастикалық трактат” саласының
беташары есебінде қабылдағанымыз да ... ... ... ... ... ... ... Қисабек, Ноғайлы және басқалар
– қаламгер көкейіндегі бүкіл ғылыми-фантастикалық ... ... ... ... дер ... Бұлар қосарласып ғарышқа
саяхат шегіп, қиын-қыстау жағдайларға да тап ... Жер ... ... таңбалы тастар да тауып ала береді. ... ... ... мына
бүгінге жеткен аңыз әфсаналардан ғылыми-фантастикалық тұжырымдар
қарастырады, ... ... Сөз иіні ... ... айта кеткен
абзал, автордың көне көз аңыздар мен бүгінгі ғылыми-техникалық ... ... ... ... ... көптеген болжам-
тұжырымдары тәнті қылмай қоймайды.
Планета мен галактика кеңістігі, яғни Әлемге – Жердің және ... ара ... ... ... ... жылдар бойы
күллі Галактиканың бізге жасаған жан-жақты ықпалы. Сол ... ... ... олардың өнер мен әдебиетімізде (тасқа қашалып салынған
өрнек-ою бейнелер, сызбалар, ауызша ... ... т.б.) және ... ... ... ... атау үрдістері т.б.) көрініс табуы.
Шығарманың басты кейіпкерлерінің бірі – ... ... ... ... ... бес тек ... Бірінші: Жер тектес заттар –
текше-куб, яғни алты жақты “гексаэдр”; екінші: Жер тектес ...... ... ... от ... ... – төрт жақты “тэтраэдр”;
төртінші: су ... ...... жақты “икосаэдр”; бесінші: бәрін
құраушы жұлдыз тектес заттары – он екі ... ... ... өн ... ... мен ... негізінде,
осы ұғымдар төңірегінде қозып отырады. Осы тұста автордың тағы бір “оң
жамбасына түсетін” ... – әлгі ... ... бірін екіншісінен,
екіншісін үшінші, төртінші, бесіншісінен бөле-жара қарастырмайды. Оларды,
өзара ... ... ... ... кешенді түрде қамтиды. ... ... ... ... олар ... ... ... әсер
жасаумен болатынын қиялгер-оқымысты дәлелдеп шығады.
“Табу” бірі сұрақ қойып, екіншісі жауабын беріп немесе өзара пікір
таласына ... ... ... ... тағы бір ... ... ... дәйектеме айтатын мынандай тараулардан ... ... ... ... ... ... ... жолында”, “Көтерімді Жердей
бол”, “Өзіңді біл ... ... ... ... ... алты ... басынан аяғына дейін фантастикалық идеялар көктей
өтіп жатса, соңғылары бірсыпыра ерекшеленіп тұр. “Ғажайып ... ... ... тарауларында осы заманның жас қаһармандарын көрмейміз.
Олардың басты тұлғалары – аты ... ... ... пен ... ... ... Фараби жөнінде сөз басқа. Оның ғұлама оқымысты екеніне ешкімнің
таласы жоқ. Ал ... ше? ... ... ... ... Қорқытты тек
Желмаяның белінде көреді. Автор, міне, өз шығармасында Қорқыт проблемасына
басқа тұрғыдан келеді. Туынды ... ... ... ... ... қызықты космологиялық заңдылықтарды ашады, көне
заманнан бергі астро­номиялық жыл санауларға үйретеді.
Әлгінде бір ... ... ... тағы да ... ... ... таза ... туынды есебінде қарап, мұның бойынан соған қойылатын
талаптарды түгелдеп жатудың қажеті жоқ. Өйткені, бұл шын ... ... ... ...... оқырмандарына бүгінгі таңда, әсіресе “жоғары
технологиялар заманы” сөз тіркесін ... ... алып ... ... Ол небір қызықты ғылыми мәліметтер мен эстетикалық нәр
берері сөзсіз.
Автордан:
ЮНЕСКО тарапынан ғасырлық жасы ... ... ... (өзінің өте
ұнататын сөзі) құбылысымыз – Ақжан әл-Машанидің, ... ... ... ... ... ...... Абдул-Хамид Ф. Мархабаев

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 24 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақжан Жақсыбекұлы Әл-Машани8 бет
Ақжан әл-Машанидің Әбу Насыр әл-Фарабидің өмірі мен шығармашылығы жайында зерттеу жұмыстары66 бет
Ақжан Машани «Әл-Фараби және Абай»6 бет
Ақжан Әл – Машани және Геомеханика12 бет
Ақжан Әл-Машанидің ғылыми-танымдық публицистикасы63 бет
Жүсіпбек Аймауытұлы мақалалары мен аудармалары. Ақжан Машани «Әл-Фараби және Абай»14 бет
Ғалым Әл-Машанидің өмір жолы9 бет
Әл-Фараби және Ақжан Машани (Қасым Аманжолов порталынан)14 бет
Әбу-Насыр-Әл-Фараби4 бет
Азаматтардың денсаулығын жақсартуы – мемлекеттің тұрақты әлеуметтік-демографиялық дамудың кепілі.10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь