Қазақстанның терісі қымбат және кәсіптік аңшылықтың аңдары. Тиімді пайдалану және қорғау

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
НЕГІЗГІ БӨЛІМ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
1. Терісі үшін ауланатын аңдар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
2. Терісінен басқа да өнімдер алынатын жабайы хайуанаттар ... ... ...10
3. Жыртқыштар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .12
4. Кеміргіштер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 14
5. Қояндар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..16
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 18
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...19
Еліміздің территориясы жабайы хайуанаттар дүниесіне мейлінше бай. Құстар мен аңдардан өте бағалы өнімдер алынады. Оларға аң терісі, дәмді ет, панты, мүйіз және мамық, қауырсын сияқты шикізаттар жатады. Соңғы жылдары терісі үшін ауланатын аңдардан жыл сайын жабайы тұяқты жауарлардан, орман және су құстарынан жоғары өнімдері алынып келеді.
Табиғат байлықтарын тиімді пайдалануда жүйелі жолға қойылып келе жатқан жұмыстардың бірі – аңшылық шаруашылықтары. Жеңіл өнеркәсіптік шикізаттардың және шет елдерге шығарылатын шикізаттардың басты көзінің бірі- аңдардың бағалы терілері.
Сондықтан бізде терісі бағалы аңдарды көбейту және олардың қорын тиімді пайдалану мәселесіне үлкен мән беріледі.
Біздің аңшылық шаруашылығымызда да өте бағалы және тиімді тауардың бірі аң терісі болып есептеледі. Бұлғын, сусар, ақтиін, ондатр, күзен, қызыл түлкі сияқты терісі аса бағалы аңдардың елтірісі жоғары бағаланады. Жабайы тұяқты жануардардың дәмді еті мен пантысы да экспортқа шығарылады.
1. Қазақстан ұлттық энциклопедиясы. 4-ші том (Ж-К), Алматы, 2002.
2. Қазақстан ұлттық энциклопедиясы 6-шы том (Қ-Н), Алматы, 2002.
3. Қ. Қайымов, «Қызықты зоология», Мектеп баспасы, Алматы 1975.
4. Қыдырбаев Хамит, «Терісі бағалы аңдар», Алматы 1982.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ БІЛІМ
МИНИСТРЛІГІ
ТАҚЫРЫБЫ: Қазақстанның терісі қымбат және кәсіптік
аңшылықтың аңдары.Тиімді пайдалану және қорғау
ОРЫНДАҒАН:
ТЕКСЕРГЕН:
Алматы, 200 жыл
ЖОСПАР
КІРІСПЕ
............................................................................
....................3
НЕГІЗГІ
БӨЛІМ.......................................................................
............5
1. Терісі үшін ... ... ... басқа да өнімдер алынатын жабайы хайуанаттар...........10
3.
Жыртқыштар..............................................................
...............................12
4.
Кеміргіштер.............................................................
...................................14
5. Қояндар
.......................................................................
...............................16
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
.................18
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР...................................................19
КІРІСПЕ
Еліміздің территориясы жабайы хайуанаттар дүниесіне мейлінше ... мен ... өте ... ... алынады. Оларға аң терісі, дәмді
ет, панты, мүйіз және мамық, қауырсын ... ... ... ... ... үшін ... аңдардан жыл сайын жабайы тұяқты жауарлардан,
орман және су ... ... ... ... келеді.
Табиғат байлықтарын тиімді пайдалануда жүйелі ... ... ... ... бірі – аңшылық шаруашылықтары. Жеңіл өнеркәсіптік
шикізаттардың және шет ... ... ... ... ... аңдардың бағалы терілері.
Сондықтан бізде терісі бағалы аңдарды көбейту және олардың қорын тиімді
пайдалану мәселесіне ... мән ... ... ... да өте бағалы және тиімді тауардың
бірі аң ... ... ... ... ... ақтиін, ондатр, күзен,
қызыл түлкі сияқты терісі аса ... ... ... жоғары бағаланады.
Жабайы тұяқты жануардардың дәмді еті мен пантысы да экспортқа шығарылады.
Біздің елімізде ... қоры да мол. ... ... ... қолайлы жерлерде бұлғынды, сусарды,қызыл түлкі, бұлан, ақбөкен,
елікті кездестіруге болады. Қазір бізде дайындалып ... аң ... ... аң ... ... ... Кейінгі жылдары әсіресе
жабайы аңдардың терілерін дайындау күрт ... ... ... ... ... ... бұл түрі – терісі
бағалы аңдарды өте ... ... ... ... ... зерттеу
институтының жанындағы сүт қоректілерді зерттейтін лабораторияның ғылыми
қызметкерлерінің мәліметтеріне қарағанда, республикамызда таралған терісі
үшін ... ... қоры мол ... ... отыр. Дегенмен халық
шаруашылығына, әсіресе, ... ... ... ... ... ... ... тимді пайдалану, көбейту және өте сирек ... ... ... ... мен ... ... жеке ... мен балықшылар одағының негізгі ... ... ... аң ... мол ... тағы бір ... жолы-
терісі құнды кейбір аң түрлерін арнаулы фермаларда өсіру. ... ... ... жүні мен ... жеңіл етіне бола үй қояны сияқты ... аңды ... көп ... ... ... ... терісі бағала
аңдардың қорын ... ... мен ... және ... ... молырақ дайындау жөніндегі нақты шараларды жүеге асыру керек.
Елімізде бұл халық шаруашылығының бір ... ... ... Оның ... ... ... аңдардың және басқа да кәсіптік маңызы бар аңдардың
санын көбейте отырып, оларды тиімді пайдалануға, халықты ... ... ... ... ... және басқа да аңшылық өнімдерімен қамтамасыз ету.
Бұрын республикамызда 14 арнаулы кәсіптік ... ... мен ... ... болған. Республикамыздың 60 миллион гектардай жері аң
аулауға жарамды.
Табиғат ... ... ... алу, ... ...... техникалық прогресс дамыған дәуірдегі өзекті проблемалардың бірі.
Республикамыз табиғат байлықтарын қорғау және байыту ісіне әрқашан да ... ... ... «Жануарлар дүниесін қорғау және пайдалану туралы» заң
қабылданды. Бұл заңды бұлжытпай орындағанда жануарлар дүниесі сақталып, оны
көбейтуге ... ... ... да табиғат байлықтарын арттыра беруге
бір кісідей үлес қосуға тиіспіз. Ол- барлығымыздың азаматтық борышымыз.
Кең-байтақ ... ... оның ... мол жануарлар дүниесі
республикамызда аңшылық шаруашылығын жүйелі жолға қойып, оны одан ... ... ... мен ... ... ... көбейтуге мүмкіндік
береді. Мұның өзі әрбір саналы азаматқа туған табиғаттың аң-құсын қорғап,
қамқорлыққа алу, тиімді ... ... ... Ол үшін осы ... қай ... ... ... орындарын,
биологиялық ерекшеліктерін, өсіп-өнуін, қорегін, ... ... ... білу ... қатар терісінен басқа да өнімдер алынатын жануарларда бар.
Бағалы шикізат беретін бұл ... ... ... нақты шаралары
көрсетілген. Бұл мәліметтер олардың мол ... ... ... ... ... ... ... мен дайындау ұйымдарының және
аңшылар мен балықшылар ... ... ... ... бұл ... тірі табиғат байлықтарының бірі – ... ... үшін ... ... мен аң ... ... өте құнды жабайы хайуанаттар туралы өте құнды мәліметтер береді.
Терісі үшін ауланатын аңдар
Табиғаттың аса маңызды ... ... ... дүниесі. Ол
өнеркәсіптік, техникалық, ... ... ... ... ... ... қанағаттандыратын басқа да материалдық байлықтар алу үшін
пайдаланылатын ... ... ... табылады.
Жануарлар дүниесінің ғылыми, тәрбиелік және эстетикалық мақсаттар
үшін маңызы зор. ... да ... ... және ... пайдалану- осы
замаңғы ең актуальді проблемаларды, бірі. Бізде осыған байланысты ... ... ... ... ... ... құнды тері, дәмді ет, дәрі-дәрмен
шикізат беретін жабайы аңдар мен ... ... ... ... ... таралған омыртқала жануарлардың арасында халық ... ... ... терісі бағалы аңдар мен ... ... ... ... ... ... Қазақстанда аң терілерінің ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру
жұмыстарының дұрыс жүргізілмей отырғандығынан екендігі мәліметтерден айқын
көрінеді.
Өлкеміде таралған барлық сүтқоректілердің ішінде 50-ге жуық түрі ... ... тері үшін ... ... ... ... Ал қазір шын
мәнінде ол түрлердің ... ... ... ... ... ақтиін, суыр, қасқыр, қоян, күзен сияқты аңдар жатады. ... ... ... және ... кездесетін, бірақ терісі аса бағалы
бұлғын,құндыз,сілеусін, қара және сары күзен сияқты аңдар да бар. ... ауыл ... ... су ... ... ... ... секілді
ұсақ кеміргіштер де ауланады.
Сусарлар тұқымдасы. Дүние жүзіне сусар тұқымдасының өкілдері ... ... ... ... Одағында сусар тұқымдасына жататын ... 19 түрі ... ... 15 түрі ... ... Бұлардың ішінде бағалы терісі
үшін ауланатындарына бұлғын, дала күзені, орман күзені, су күзені, ... ... ... ... аққалақ, құндыз, борсық және құну жатады. Ал
қалған түрлері- орман сусары, тас сусары, шұбар күзен, ... қара ... орта азия ... өте ... ... ... Қазақстанның
«Қызыл кітабына» жазылған. Бұл аңдарды қорғауға аулауға байланысты, оларды
аулауға толық тыйым салынған.
Терісі бағалы аңдарды қорғау шаралары ... ... ... еклешекте орман және тас сусарларының санын көбейтіп, олардың
белгілі ... ... ... ... отыруға болар еді. Қазақстаннан
басқа ТМД-ның европалық бөлігінде ... және тас ... ... ... ... бұл аңдардың мекендеуіне қолайлы жерлер көп.
Бұлғын. Бұлғынның денесінің ұзындығы 43-53 см, салмағы 1-2 кг ... өте ... аң. Жүні ... ... әрі ... ... Аяқтарының және
бауырының жүндері сәл тақырлау, ал құйрық ... ... ... ... ... келеді. Ол жұмсақ қар үстінде оның жүгіруіне қолайлы. Қыста
бұлғының жүні, әдемі, үлпілдек, жібектей жұмсақ, ... ... ... ... ашық ... сарғыштау келеді. Кейде қара-қоңыры да
кездеседі. Қылшық ... ... ... ашық ... ... ... ... және өткір. Осы тырнақтарымен ін де қазады, ағашқы ... ... ... өте ... қозғалатын аң.
Ол Монғолияның солтүстігінде, Қытайда, Жапонияда, Кореяда ... ... бұл аң ... ... ... және ... Сібірде, Қиыр
Шығыста, Алтай өлкесінде көптеп кездескен.
Қазақстанда ... аса ... әрі ... аң ... өте көп
таралған негізгі аймағы Алтай таулары. Он алтыншы ғасырға дейін бұл бағалы
аңдардың мекені қазіргіден ... ... ... Ол Қарқаралы тауы мен
Қалбы Алтайында, Ертіс өзенінің оң ... ... ... ... бұлғын Солтүстік және Оңтүстік Қазақстанның ... да ... ... Келе-келе ауа-райының өзгеруінен және бей-
берекет аулаудың салдарынан бұл аудандарда бұлғын саны күрт ... ... ... мүлде жоқ болды. Он тоғызыншы ғасырдың ... ... ... ... саны ... ғана ... ... болатын. Тіпті ХХ
ғасырдың басында бұлғын Сарымсақты қыратында, Марқакөл ... Қара ... ... ... ... да құрып кетті. Ал бүгінгі күндері олар мүлдем
кездеспейді.
Осыған байланысты Совет үкіметі кезінің өзінде де ... ... ... ... ... Аса ... хайуанаттарды жаңа
қоныстарға жерсіндіру қолға алынған болатын. Бұл аңды жаңа ... ... ... ... ... жұмысы біздің
республикамызда да жүргізілген.
Бұлғын көбінесе жер бетінде тіршілік етеді. Бұл аң ... ... ... ... орман аралас шыршалар мен балқарағайлар немесе
бұталар аралас өсетін шыршалы ормандарды ... ... ... өрмелеп
шығады, соның қуыстарында тығылып жатады,қалың ... ... ... Ол ... ішінде кездесетін үлкен жақпар тастардың қуыстарында
да мекендейді. ... ... ... ... мол ... іздеп, сол
маңдағы ормандарға қоныс аударады.
Су күзені немесе қара күзен. Бұл ... ... ... ... және аң шаруашылығы мен фермаларда өсірілетін ... ... аң. ... ... ... қара ... Сібірде, Қиыр Шығыста
және ТМД-ның европалық бөлігіндегі кейбір аудандарда ғана ... ... қара ... тек Оңтүстік Алтайда ғана кездеседі.
Қара күзенді біздің елімізде аң ... мен ... ... ... ... басында қарқынды жүрген болатын.
Қара күзен-қолға тез үйренетін, аң фермаларында өсірген ... ... ... ... аң. Ол біздің республикамыздың бес
облысында Шығыс қазақстан, Павлодар, Талдықорған, Жамбыл және Көкшетау ... ... ... алған рет аң фермаларында қара күзен ... ... ... ... ... ... 42 ... биіктігі 20 сантиметрге,
салмағы 2 килограмға жетеді. Қарашадан бастап, желтоқсанның аяғына дейін
қара күзндерді ... ... ... ... ... уколмен өлтіріп,
шатынан жарып қоянша ... ... ... мұздатып, қатырып дәрілеп,
тиісті формаға келтіріп киім тігетін фабрикаға жібереді. Қара күзеннің
терісі ... және ... ... сол ... де елтірісі бағалы аңдардың
біріне жатады. Өңделген терісінің түсі ... гөрі қара ... ... жібектей майда және ұзын. Және бір ғажабы бұл ... жон ... , ... түгі ... ... ... иә ... жоқ,
тұтасыман құлпырған бір бұйым.
Қара күзенді және ... ... ... ... ... ... бағып
өсіреді.
Бұл өзі құрылық пен суда бірдей жүре беретін жыртқыш аңның бірі.
Тұратын ... – су ... ... ... ... іг. Қорегі-
түрлі ұсақ жәндік пен құс, балық, бақа –шаян ... ... ... ең ... ... ... ... тұсы. Кейде он
екі күшік туғанда, емшек сүті ... ... ... ... ... ... ... бірін алып содан соң оларды қайта алмастырып әуреге
түседі. Бауырын жаңа көтеріп, есейіп келе жатқан ... ... ... ... ... сәл ... алса, тағы сол саулары жабылып,
жаралысын жеп қояды. Осының ... ... ... ... ал бұл
шаруашылық үшін зиянды. Сондықтан ... ... аң ... ... аңдарының арасында шығын ... үшін ... ... ... өте ... ... және мықты терісінен пальто, жакет
тігіледі және жаға ... ... ... бұл ... ... де ... дүниежүзілік рыногында зор орын алатын болды.
Көгілдір түлкі - кәсіптіп маңызы бар және аң ... ... ... бола ... Денесінің ұзындығы 56-75 сантиметрдей,
салмағы 6-10 ... Жүні ... ... ұзындығы 25-30
сантиметрдей. Тұмсығы қысқа, сүйір, құлағы кішкентайлау ... ... ... ... ... жүні болады. Жүні қалың және жұмсақ түсі
бойынша көгілдір және ақ болып бөлінеді.
Ақ түлкінің жүні ... ... ақ, ал ... ... жүні ... да ... да ... сұр немесетүтін түстес сұр келеді. Бұл түлкілердің
тіршілігі және ... ... ... ... ... түлкі полярдың аңы. Бұл аң Командор, Алеут аралдарында,
Аляскада, ... ... ... Бұл ... ... ... ауыстырып отырады. Тундраны мекендейтін
түлкілер қысқа қарай ... ... және ... немесе солтүстікке
қарай теңіздердің жағалауына көбіне қорек іздеу үшін ... ... және ... ... ... ... ... аңдар.
Олар көбінесе лемингпен- тундра тышқандарымен, тоқалтістермен, ... ... ... өлекселерімен және жемістермен де азықтанады.
Табиғат жағдайында тіршілік ететін көгілдір және ақ түлкілердің саны
жыл ... ... ... Бұл ... ... ... ... тышқандарының
аз-көптігіне байланысты.
Сібірде бағалы терілері үшін ауланатын аңдардың ішіндегі негізгілері-
ақ және көгідір ... ақ ... ... ... ... ... келеді. Біздің елімізде бұл аңдарды аң фермаларында өсіру 1960
жылдан бас алған болатын. Олар ... ... ... ... және ... ... аң ... өсірілген.
Сондай-ақ бұл аңдарды Алматы, Талдықорған және Ақтөбе облыстарында ... ... ... де өсіріп көрген.
Күміс қылшықты қара түлкі немесе күміс қара ... - ... ... жаңа ... ... ... Бұл –аң ... торда
өсірілетін терісі өте құнды аң. 1946 жылы Қазақстанда екі жерде қара түлкі
фермасы ұйымдастырылған болатын. Оның бірі ... ... ... ... ... ұйымдастырылған еді. Кейіннен олар
Павлодар,Солтүстік Қазақстан, Семей және ... ... ... және аң ... ... ... немес саз құндызы – терісі әдемі, мықты және жеңіл келетін
ірі ... аң. ... түрі ... ... ... ... Дене
құрылысы құрлықта суда да тіршілік етуге бейімделген.
Саз камшатының негізгі мекені- ... ... ... ... бұл ... жұмыстары 1930 жылы басталып, 1965 жылға дейін 6270 саз камшаты
жіберілді. Саз камшаты бірыңғай өсімдіктермен қоректенетін аң. ... ... мен де ... ... ... аң. Жыл бойы көбейеді, жылына екі рет балалайды. Саз
камшатты аң шаруашылығында өсіруге өте ... ... саз ... аң ... және аң ... ғана ... ... сумен
толтырылған бассейінде және тор үйшікте ұсталады. ... ... ... азығымен қоректендіреді. Басқа өсірілетін терісі бағалы аңдардан
айырмашылығы саз камшатты өте ... ... ... ... ... бұл аң Жамбыл, Шымкент, ... және ... ... ... аң ... және ... аң
фермаларында өсірілген. Мәселен Жамбыл облысында саз камшатты 1968 жылдан
бері Шу аң ... ... Саз ... ... ... ... ... республикамызда терісі құнды кейбір аң түрлерін арнаулы аң
өсіру ... ... ... ... ... Аңшылық шаруашылығы халық
шаруашылығының бір ... ... ... ... Ол ... ... береді. Келешекте де мұндай шаруашылықтарды дамытуға баса назар
аударып отыру қажет.
Терісінен басқа да ... ... ... ... ... мол, бай өлкелердің біріне жатады. Сол табиғат
байлығының бір түрі- хайуанаттар дүниесі. ... ... ... беретін жануарлардың бірнеше ондаған түрі тіршілік етеді.
Бұлардың біразының түрі дертке шипа боларлық шикізат ... ... бар аса ... ... Олардың көбінде витаминдер,
гормондар, ферменттер сияқты биологиялық активті заттар болады. Олардың
ішінде таза ... өнім ... де ... ... ... ... жануарлардың 40 түрі пайдаланғаны анықталып отыр.
Адам баласы ... көне ... ... ... ... мен ... ... өнімдерді әр түрлі ауруларға қарсы ем ұшін
қолданып келеді. Бұл әдіс, әсіресе, шығыс халықтарында кең тараған.
Сондай-ақ соңғы жылдары ... ... ... ... ... ... қасиеті бар дәрі-дәрмек алуға болатыны ғылыми тұрғыдан
анықталып отыр. Мәселен қазіргі кезде шығарылатын ... ... ... ... ... ... жасалады. Мамандардың мәліметіне қарағанда,
терапия саласында пайдаланылатын дәрі-дәрмектерді дүние жүзілік арсеналында
шамамен 100 мыңдай ... бар ... ... ... ... үш ... жуық препарат қолданылады.
Халық медицинасында өнімінің маңызы бар жабайы жануарлар. Шипалық
қасиеті бар өнім беретін тұяқты аң- ... ... ... Ол ... ... шөлейт өлкемізде таралған. Халық медицинасында бұл ... ... ... Сонымен бірге халық оның етінің де кейбір қасиеттері барын
білген. Қазақ киікті «киелі», «қасиетті аң» ... ... киік ... ... ... ... дәрі алуға болатынын ертеден -ақ білген.
Мұндай дәрі өкпе ... ... ... ... құяң ... ... қолданылған. Мал еті ауырлау тиетін науқастар киік етін ... киік еті тез ... ... тамақ. Киіктің тұяғын күйдіріп, одан
алынатын күлді денедегі жараға, теміреткіге жақса одан тез ... да, ... ... да ерте ... Ал киіктің қаны шөлі
қанбайтын сусамыр ауруына шалдыққандарға пайдалы. Демек оларды қасиетті деп
халық тегін ... ... ... мүйізінен жасалған дәрі жүйке, тамыр
уруларына ем ... ... ... көтерілген дене қызуын бәсеңдету
үшін дәрігерлер ақбөкен мүйізінің ... ... ... ... ... бұл ... аңның мүйізінен алынған заттың
тыныштандырғыш жәнетырыспаға қарсы дәрі-дәрмектік қасиеті бар ... ... ... Қиыр ... ... ... қарасты биологиялық активті
заттарды зерттейтін институтының экспериментальдық терапия лабараториясында
медицина ғылымдарының ... ... И.И. ... ... ... ... препараттар алынған.Бұл препараттар жүйке, тамыр
және демікпелі бронхит ауруларына ем ретінде қолданылады.
Ерте заманда ақбөкен еті үшін ... ... ... ... үшін
ауланғаны белгілі. Ол бүгін де ... ... ... ... шығарылатын өнімнің бірі болып отыр. Республика бойынша жыл сайын
бірнеше мың ... ... ... еті ... одан көп ... ... бар өнім ... жабайы жануарлардың біріне аю да
жатады. Әр түрлі ауруларға шипа болатын зат – аю өті. Ол ... ... ... ... ... ... да ... бағаланыды. Шығыс елдерінде
көбінесе Қытайда, Индияда, Бирмада және Жапонияда аю өті ... ... сары ... ... іш ... көз ... ... мен жараларды емдеуге жиі қолданылады.
Шығыс Сібірдің жергілікті халықтары аю өтінің ... ... ... ауруларға дару есебінде қолданып отырған. Сол сияқты қазақ
халқы да оның дәрілік мәнін ... ... өтті ... іш ... ... пайдаланған.
Совет Одағында Тува,Якутия және Камчатка сияқты жерлерде ... аң өтін ... және ... қарын ауруларын емдеуге пайдаланады.
Бірақ біздің елімізде бұл аңның өтін дайындау еш жерде жоспарланбаған. Жаңа
ғана атып ... аң өті- кебе ... ... ... ... қою, ... Әсіресе күз қыс айларында алынған аю өтінің шипалық ... өте ... ... ... ... ... ... ешкіемер, жылан және балық
сияқты кейбір жабайы жануарлардың өтін ... ... және ... емге ... медицинасында ревматизм, туберкулез, құяң ауруларына және
іріңдеп ... ... ем ... ... майы ... қолданылады.
Сондай-ақ суыр майының да шипалық қасиеті бар.
Бұршақты, күрделі ... және ... ... ... ... суырдың майы ежелден-ақ ... ... ... ... ... Оның майын ревматизм, туберкулез, тері
және ... ... ем үшін ... Алматы химиктерінің
зерттеулері оның денсаулық ... үшін де өте ... ... ... ... ... суыр ... және майы үшін ауланады. Сондай-ақ оның
майы шет елдерге шығарылатын өте бағалы шикізат.
Республика ғылымдары сол сияқты ... ... ... да ... химиялық құрамын зерттеп отыр.
Міне біз табиғат байлықтарының бірі- жабайы жануарлардың біразынан
дәрі-дәрмек алуға болатынын, ендеше оның ... үшін аса зор ... ... ... ... дауа болатын өнім беретін жабайы ... ... ... ... ... арттыру болып отыр.
Аңдардың адам үшін маңызы орасан зор. ... еті, ... ... ... түбіті және тағы басқа адамзат тіршілігі үшін пайдалы болып табылады.
Әрине залалды аңдар да кездеседі. Әсіресе ауру ... ... ... суда ... ... ... және басқа тышқан тұқымдастарына
жататын кемірушілер зиянды сүтқоректілер тобына жатады.
Біздің негізгі мақсатымыз- табиғат байлықтарын ... және ... ... ... Адам ... ... ... табиғатта сиреп
бара жатқан аңдар түрі сақталып, оларға арнайы қорықтар ұйыдастырылуда.
Осындай қамқорлықтың нәтижесінде ... ... ... кете ... ... ... ... тағы да басқа сүтқоректілер саны жағынан
қайтадан көбейіп, жануарлар ... ... ... жыл ... қарай түрі тіршілік қамын жасайды. Қатал қыс
пен қолайсыз ауа-райына байланысты денесінде май жиннайтын ... ... ... ... ... ... ... байланысты кейбір аңдар
жер ауады. Тундрадағы ақ ... мен ... ... ... ... ... тіпті тайгаға қар астынан шөп тебіндеуге оңай ... ауып ... ... ... ... жаз ... шөл ... мекендесе, қысқа қарай қар ... аз ... ... жер ... ...... мен Антрактидадан басқа
құрлықтардың барлығында ең таралған. Қазақстанда 5 тұқымдасы, 14 түрі ... 250 ... 250 ... ... барады. Жүні ұзын әрі қалың, әр
түрлі түсті болады. Жыртқыштардың азу тістері, иіс сезу ... ... ... арасында кәсіптік маңызы бар, ... ... ... ... қара ... тағы ... Не ... кемірушілерді
жеп пайасын тигізетін, сондай-ақ аң шаруашылығында аңшылыққа ... ауру ... ... де ... ... ... табиғаты ғажап. Одан
өсімдіктер мен жануарлардың сан алуан түрін кездестіруге ... Ал ... ... қолдан өсірсе, тез-ақ жерсініп ... ... ... бірі ... ... Жанаттың негізгі отаны
Солтүстік Америка. Суық түсісімен ұйқыға кетеді. ... ... ... ... ... ... ... бірі – бұлғын. Оның жүны жылтыр, ... ... ... ... Шығыс Қазақстан және Оңтүстік бұлғындар соның
орталық аймақтарында ... , ... ... ... ... Іле Алатауында тіршілік етуге қоректік ... ... ... ... оның ... ... 221 ... еді. Қазақстан жеріне терісі бағалы түлкілер де жерсіндірілген.
Ит тұқымдас жыртқыштар. Жер жүзінде ит ... ... ... түрі бар болса, оның ішінде 8 түрі ТМД-да таралған. Қазақстанда ... 7 түрі ... ... тек бір ... ... қасқырлардан
басқасы терісіне бола ауланатын аңдардың қатарына жатады. Қызыл қасқыр өте
сирек ұшырасатын аң. ... да ол ... ... ... ... ... қасқыр, шибөрі, қызыл түлкі, қарсақ, жанат
және шайқағыш жанат жатады. Жанаттың екі түрі ... ... ... ... ... ... кәсірптік маңызы бар терісі бағалы жыртқыштар. Олардың
ішінде әсіресе қасқыр, қылыл ... және ... ... ... кең тарағын
және бұлардың қоры да мол.
Ит тұқымдас ... ... ... ... ... зиянкес кеміргіштермен қоректену арқылы пайда
келтіретіні де бар. ... ... ... ... ... қасқыр пайдалы
сүтқоректілермен , құс, мал етімен қоректеніп, мал және аң ... зиян ... мал ... көп ... ... жыртқыш. Сондықтан жыл
бойына ауланатын және терісі бағалы ... ... ... ... Америкада және ТМД-да кездесетін
жыртқыш. Қасқыр Қазақстанның территориясында кеңінен тараған. Ол әсіресе
Каспий ... ... ... ... ... Орал
облыстарында,Сарысу,Іле,Шу, Сырдария өзендерінің бойында, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... бір ... кез-келген ортаға тез
бейімделгіштігі. Сондықтан да ... ... ... жер жоқ. Олар
көбінесе ... ... ... және суат пен ... ... ... олар мал жайылымдарында және жабайы тұяқты
хайуанаттар көбінесеақбөкендер ... ... ... ... ... қыстайтын жерлерде, әсіресе Бетпақдала, Мойынқұм сияқты
шөлді аймақтарда қазан- наурыз айларында ... 5 ... жуық ... ... отыр. Бұл жыртқыштар түнде жүреді. ... ... бір ... 150-300 шаршы килиметр жерге дейін ... ... ... – батыл да, аңқұмар жыртқыш. Оның басты жыртқыш
аңдардан ... ... ... үшін ... ... ... ... Қасқыр- өте сақ аң, сондықтан да олар көзге түсе бермейді.
Қасқырдың мал және аңшылық шаруашылығына үлкен зиян ... ... ... әсіресе ақбөкен төлдеріне аса қауіпті. Бұл аша тұяқтылардың
төлдеу мерзімі қасқырлардың ... тірі ... ... ... ... ... ... адамға, жабайы және ұй жануарларына құтыру
құтыру сияқты ауруларды жұқытырып, таратушы ... ... Бұл ... ... зиян ... ... ... жолы –оның
бағалы терісі үшін жылма-жыл көптеп аулап отыру. ... ... және ... жолмен де аулауға жылдың барлық маусымында рұқсат
етіледі. Қасқыр-өте ... бері ... келе ... ... ... ... аулаудың ең тиімді жолы тәжірибелі аңшылар бригадаларын құру және
оларды дер ... ... ... ... ... да ... көлікпен қамтамасыз ету. Қасқырды осындай жүйелі түрде аулау
арқылы олардың ... ... ... ... айрылуға болады.
Кеміргіштер
Кеміргіштер немесе кемірушілер- жер жүзінде өте кең таралған аңдар.
Мұнда кеміргіштердің 2 ... түрі бар. ... ... ... ... ... оның ішінде 70-тейі Қазақстанның территориясында кездеседі.
Кеміргіштер жан-жақты маңызы бар аңдар. Олардың көптеген ... ... , ... егіншілік пен орман шаруашылығының зиянкестері.
Ал біраз түрі жүқпалы ауруларда да таратады. ... да ... ... санын терісі үшін кәсіптік және әуесқойлық тұрғыдан
аулап отыру.
Кеміргіштердің арасында теріс бағалылары да бар. ... ... ... ... ... саз камшаты сияқты кеміргіштер жатады. Сонымен
қатар ... ... ... ... ... ... жемі.
Кеміргіштер әр түрлі маусымда терісіне бола ауланатын аңдардың қатарына
жатады.
Ондатр- дене тұрқы 28-35, құйрығы 20-28 ... ... ... ... терісі аса бағалы аң. Ондатрдың жүні тығыз, үлпілдек
келеді. Басы мен жота жүнінің түсі ... ал ... және ... ... ... ақшылдау, кұл түсті сұр болады. Ондатрдың шыққан ... ... ... көбін суда өткізеді. Соған орай олардың ... ... ... ... ... – оның ... Ауа-райна
байланысты көктемде, өзен суы мұздан арыла бастағанда топ-тобымен қыстап
шыққан ... ... ... ... жаңа ... ... ... қорегі- қамыс, құрақ және қоға. Ондатр терісі ... ... ... ... ... ... да қыс айларында ауланатын
ондатр терісі өте бағалы.
Ондатр- терісі бағалы кәсіптік тұрғыдан ... ... ... ... бұл аң алпысыншы жылдардың аяғына жейін көптеп ауланып
келді. Балқаш ондатр шаруашылығы ... Бұл аңды ... ... да ... ... бар. ... өзен ... санын көбейтуге бағытталған биотехнологиялық шаралар ... ... ... ... ... жол салу , бұл аңның үйшігін
жасауға керекті материалдар дайындалып, ... ... ... ... тағы ... ... жүргізіліп келді. Кейбір ... ... жеке ... ... ... ... ... берілген.
Сондықтан ол жерлерде браконерлік ... ... ... ... ... ... жолы онц еі ... шағын су қоймаларына
жартылай еркіне жіберіп, немесе жан-жақты ... су ... ... ... өзендер мен көлдерге жіберу.
Қазақстанда кеміргіштердің қазба қалдықтары олигоцен дәуірінен
белгілі. Қазір олардың ... ... 32 ... жататын 2500 дей, ал
Қазақстанда 15 тұқымдасының 82 түрі ... Олар ... ... ... 46%-ін құрайды. ... ... ... кең ... тек ... мәңгі мұз
басқан жерлерде ғана кездеспейді.
Тері жамылғысы жақсы жетілген, көпшлігі үлпілдек кейбіреулері ... ... жер ... кейбіреулері жартылай суда ( құндыз, ондатр,
саз ... су ... жер ... ... ... және ағаш
дінінде (ұшар, тиін) тіршілік ... ... ін ... не басқа жануарлардың
індеріп пайдаланады. Кейбір кеміргіштер қыста азық қорын ... ... ... суыр тағы ... ... терісі үшін көп ауланады.
Кемірушілер егістікке, жеміс ағашына, жайылымға, орман өсімдіктеріне, азық-
түлік қорына көп зиян ... ... және адам ... ... орны ... және ... түрлері ін қазып топырақ құнарлығын арттырады және өсімдік
жамылғысын өзгертуге қатысады. Қазақстанда кемірушілердің 10 түрі ... үнді ... ... ... ... ... ... ергежейлі
қосаяқ, үшбармақты ергежейлі қосаяқ, бозтүсті ергежейлі қосаяқ, алып
көртышқан, ... ... сары ... ... ... ... ... Табиғат байлығы-халық ... ... ... ... ... ... ... адамзат үшін игі
зат. Осы мақсатта Қазақстан ғалымдары жерге терісі ... ... ... ... ... бағалы аңдардың бірі – ондатра. Оның негізгі
мекені солтүстік Америка. Ондатраны СССР-ге ең алғаш 1927 жылы ... ... ... ... сулы жерлеріне., Қазақстанның ең алғаш Сырдария
мен Іле өзенінің бойына 571 ондатра жіберілген ... Олар өте ... ... жеріне кеңінен таралып ... ... ... ондатраны тиімді пайдалану мақсаты
Балқаш, ... ... ... ... Шу, ... ... ... ондатра шпруашылығын ұйымдастырып, олар мемлекетке жылма –жыл
бағалы тері ... ... ... ... ... ... ... саз
камшатын жатқызуға болады. Оның негізгі отаны ... ... ... отанында Коипу деп атайды. Американдықтар Коипуды дәмді еті мен
бағалы терісі үшін аулайды. Қазақстанға ... ... ... ... жүргізілген. Саз камшат жылылықты ғана сүйетін кеміргіш
болғандықтан бұл жұмыс айтарлықтай ... ... ... ... ... төрт түрі кездесетін болса,
соның үш түрі Қазақстанның кең-байтақ жерінде таралған. Олар ақ, ор ... ... ... еті мен ... бола ауланатын аңдар екені белгілі.
Сондай-ақ туған өлкемізде бұл қояндар кең тараған және олар терісі ... үшін ... ... және ... ... ... ... бағалы аңдар. Қазір қояндарды спорттық жолмен аулау кең тараған.
Сондай-ақ тіркелген аңшылық ... ... ... ор ... өсіруге тиімді және ... ... ... ... ... ... биотехникалық шараларды жүзеге асырып отырған болса,
қысқы ... ... ... ... ... кәсіптік жолмен
ауланатын аңдардың біріне айналдыруға әбден ... ... ... ... ... тағы бір ... ... оларды
мекендеуге қолайлы жерлерге жерсіндіріп, көптеп тарату болып саналады. Бұл
аңдарды жаңа жерлерге жіберу ... ... ... ... ... – Бұларды 20 ғасырдың ортасына дейін жұп
кұрек тістілер отряд тармағына жатқызып ... Жер ... ... ... ... ... ... Мадагаскар алалында кездеспейді. Ал
Австралия, Жаңа ... ... ... ... маңызы зор. Терісі, жүні, түбіті, еті өте
пайдалы. Кейбір түрлері жайылымға, жеміс бағына, ... зиян ... ... да (туляремия) таратады. Өте өсімтал сондықтан тым көбейіп
кеткен жылдары жоспарлы түрде ауланады. ... ... ... қоян және ... ... және ... аңшылық шаруашылықтарында кездесетін жабайы
жануарлардың қорын ... ... ... шаралар үнемі
жүргізіліп тұруы қажет. Және ... ... ... жүргізгенде
және аңшылық ережелерін бұлжытпай сақтағанда ғана бұл аңдардың санын
көбейтуге болады.
Ор қоян- ... ... ең ... ... ... 53-59
сантиметрдей, салмағы 4-7 килограмдай болады. Ор қоян республикамыздың
батыс және ... ... кең ... және оның ... жерлерінде
ол жиі кездеседі. Әсіресе бұл қоян Орал, ... және ... ... көп және осы ... оның қоры да мол. Ал ... Жезқазған,
Қарағанды, Павлодар,Торғай,Көкшетау және Солтүстік Қазақстан облыстарында
осы қоянның саны ... қоян ... ... ... ... ... шөқ тоғайдың арасында,
өзеннің жайылмасында, шоқ-шоқ бұтаның арасында, жыра бойында, ... ... ... ... ... ... ... арасында жүре береді. Маусымға байланысты ол мекенің өзгертіп
отырады. ... ... ... ... және ауа ... байланысты ор қоян
қоныс аударады. ... бұл қоян әр ... ... ... шөп өскен
жерді және егінді алқапты да мекендейді. Ор қоян ... 40-қа ... ... ... шөп ... ... тұқымдас өсімдіктерді жейді
және жас ағаштардың бұталарын ... ... Олар ... екі рет ... және ... ... қоян еті мен терісіне бола ауланады. Оның терісі республикамызда
20-шы және 30-шы жылдары көп дайындалған. Бұл жылдары жыл ... ... ор ... терісі мемлекетке тапсырылған. Қазірде бұл ... ... тек ... ... ғана еті үшін аулайтыны ... ... ... ... ... ... Ор қоянның етінің
сапасы үй қоянның етінің сапасынан кем емес. Бізде бұл аңды көп ... ... еті үшін ғана ... ... Халықтың тұрмыс қажеті жақсарған
сайын ... аң ... ... киімдерге сұранымы да өсе түсуде.
Ал қоянның үлпілдек жүнді терісі фетр ... өте ... Қоян ... жасауға, әр алуан трикотаж бұйымдар тоқуға қолданылады.
Ақ қоян. Қояндардың ішіндегі мөлшері жағынан орташасы. Салмағы 2,5-5,5
килограмдай ... ... ... ... ақ ... ... ... Мысалы, жаз айларында жүні сұрғылт қоңыр түсті болып, ал салқын ... тек ... ... ғана қара дақ қалып, ... жері ... ... ... ... ... ақ қоян ор қоян ... қоянмен бірге жүреді. Ақ қоян негізінде Қазақстанның солтүстік және
солтүстік-шығыс бөлігінде ... Ол ... ... Қазақстан,
Көкшетау, Павлодар облыстарының орманды дала ... және ... ... ... ... ... аймақтарында көбірек
кездеседі және осы жерлерде оның қоры да ... ... ... ... және ... облыстарында бұл қоянның саны аз. Бұл ... ... дала ... ... бұталы өзен, көлдер бойы мен
орманды жерлер. Олар сусыз тіршілік ете алмайды. Ал қоян ... жуық түрі мен ... Ол ... негізінде түрлі
шөптермен, саңырауқұлақтармен және жидектермен қоректенсе, ... жас ... ... қабығын азық етеді.
Ақ қоян да дәмді еті мен терісіне бола қыста ... ... 20-шы және 30-шы ... 150-170 мың ақ ... ... мемлекетке
тапсырылып тұрды. Бұл қоянның азайып кетуі, оны аулау мен ... ... ... ... ... отыр.
Құм қоян. Қояндар ішіндегі ең кішісі. ... 1,5-2,5 ... ... Ол ... ... шөл аймақтарда және Тянь-
Шань тауының етегінде таралған. Өзінің аты көрсетіп ... ... ... ...... ... шөл аймақтардағы құмда көп
кездеседі. Ол әсіресе ... ... және ... жиі
қоныстанады. Басқа қояндар тәрізді терісі, ... еті ... ... ... ... ... және аң ... молырақ дайындау үшін
жаңадан бірнеше аңшылық шаруашылықтарын ұйымдастыруды ... ... ... ... ... қарағанда , мемлекеттік кәсіптік
шаруашылықтар және тұтынушылар одағына ... аң ... ... аз. ... ... ... ... республикада да ұйымдастыруды
ойластыру қажет. Осы ... ... ... ... ... ... ... ресурстардың бірі – жануарлар ... ... ... ... ... ... ... болады. Бұл мәселе аса ұқыпты қарауды
талап етеді. Өнеркәсіп пен ауылшаруашылығы қарышты қарқынмен ... ... да ... Міне ... ... жабайы хайуанаттар сөзсіз азайуға
тиіс сияқты. ... ... ... ... және ... жұргізілген
жағдайда жабайы аңдардың саны азаймайтыны, қайта көбейетіні анықталып ... ... , ... жағдайы күннен-күнге жақсара түскен
сайын олардың бағалы әсем аң терілерінен тігілетін сәнді де жылы ... ... өсе ... Бұл талапты қанағаттандыру үшін ең
алдыман аң шаруашылығын дамыту ... –ақ. Оның ... ... ... ... ... ... мен фермаларда өсіру пайдалы. Оның
тиімділігі көп жылдық тәжірибеден дәлелденіп отыр. Сондай-ақ соңғы ... ... аң ... ... ... есе ... кетті.
Республикамызда Алматы, Алакөл, Бақанас шаруашылықтары құны жоғары ... қара ... және су ... ... қара күзен, Петропавл, Имантау,
Зыряновск, Павлодар фермалары көгілдір ... және су ... ... Шу аң ... су күзені мен күміс қылшықты қара ... ... өте ... кеміргіш саз камшатын ... ... ... әкелінген бұл аң Қызылода,Жамбыл, ... ... ... ... айтқанда аңшылық кәсіпшілігі халық ... әр ... ... береді. Бірақ аңшылықтың ең негізгі және өте ... ... ... ... ... кездесетін терісі бағалы аңдардың ... ... және ... ... орасан зор.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Қазақстан ұлттық энциклопедиясы. 4-ші том (Ж-К), ... ... ... ... энциклопедиясы 6-шы том (Қ-Н), Алматы, 2002.
3. Қ. Қайымов, «Қызықты зоология», Мектеп баспасы, Алматы ... ... ... ... ... ... Алматы 1982.

Пән: Өнеркәсіп, Өндіріс
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ жылқысының көне замандардағы тарихы397 бет
Қазақстандағы аңшылық туризмнің қазіргі жағдайы және болашағы88 бет
Жануарлар биотехнологиясының жалпы биологиялық негіздері6 бет
«Зиянды әдеттерден аулақ бол!». Тәрбие сағаты7 бет
Гальваникалық өндіріс қалдықтарынан асыл металдарды алу32 бет
Төле би Әлібекұлы7 бет
Ғұн тайпасы8 бет
Қазақ халқының XVIII ғасырдағы мәдениеті22 бет
Қазақ әдебиетіндегі даналық үрдіс5 бет
Қазақстан Республикасының ұлттық валютасы : пайда болуы және дамуы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь