Ұлы жүз Суан тайпасының шежіресі

Кіріспе
І тарау. Шежіре . тарих ғылымының бір саласы

ІІ тарау. Суан тайпасының этникалық тарихы орналасуы

Қорытынды

Иллюстрациялар

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Шежіре – тарихи оқиғаларды жазып отыратын жылнама.Қазақ арасында шежіре сөзінің көп тараған мағынасы – адамның арғы ата – бабаларынан / ру, тайпа / бері қарай тарауы жөніндегі мәлімет. Бұл ертеректе көбіне жазу арқылы емес, еске сақтаумен жүзеге асып келген. Демек, шежіре дегеніміз – жаттап, еске сақтау арқылы жеткен тарих1.
Қазақ елінің шежіресі өз ұлтының өткен өмірі, саяси - әлеуметтік жағдайы, салт – дәстүрі, тыныс – тіршілігі туралы сыр шертеді. Бұл жазу-сызуы болмаған қазақтардың жадында сақталып, ұрпақтан ұрпаққа ғасырлар бойы беріліп келген, әлі ғылыми жүйеге түспеген рухани қазынасы2.
1. «Ана тілі» газеті. Алматы, қаңтар, 2003ж.
2. С.Толыбеков «Қазақ шежіресі», Алматы, 2002 ж. 3-бет.
3. Бейсенбайұлы Ж. «Қазақ шежіресі», Алматы, 2004ж.

4. «Зерде» журналы, 2000 жыл, № 1, 21-бет
5. Шежіре қазақтың ру тайпалық құрылысы. Алматы, 2003 жыл
6. Көпейұлы М.Ж. Қазақ шежіресі, Алматы 2005 ж
7. Ш.Құдайбердиев «Түрік, қырғыз һәм хандар шежіресі», Алматы, 2004 ж.
8. Б.Серікбайұлы «Қоңырат шежіресі», Алматы, 2005 ж.
9. М.Ж.Көбейұлы «Қоңырат шежіресі», Алматы,2006 ж.
10. С.Ешмұхамбетов «Суан-шежіре», Алматы, 2005 ж.
11. Д.Дүйсенбаев «Домалақ ана», Алматы, 2005 ж.
12. Н.А.Аристов «Заметки об этническом составе тюркских племен», Спб. «Живая старина», 2006г.
13. Востров и Муканов «Родоплеменный состав и расселение казахов», Алматы, 1998 г.
14. Қазақ совет энциклопедиясы, 12-том, 232-бет.
15. Уәлиханов Ш.Ш. «Ұлы жүз шежіресі»
16. Тынышпаев М. Материалы к истории киргиз - казахского народа Ташкент, 2005 г.
17. «Білім және еңбек» 2006 №6 Қ. Аманкелдиев «Шежіре шерткен сыр».
18. «Білім және еңбек» 2006 №12 Ә. Нұрманбетов «Дерегі доп, керегі көп»
19. Салғараұлының Қ. «Қазақтың қилы тарихы». Алматы,2004ж.


Зерттеулер
1. Аристов Н.А. «Заметки об этническом составе тюркских племен и нардностей», СПб «Живая старина», 2006г.
2. Аристов Н.А. Опыт выяснения этнического состава. СПб. «Живая старина», 1994г.
3. Востров В.В., Муканов М.С. Родоплеменный состав и расселение казахов. Алматы, 1998г.

Мерзімді басылымдар
4. «Ана тілі» газеті. 1999, 2001,2005, 2006 ж.
5. «Білім және Еңбек». 2006 ж. № 12
6. «Білім және Еңбек». 2006 ж. № 6
7. «Зерде» журналы. 2000 ж. № 1.
        
        Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым Министрлігі
Абай атындағы Қазақ Ұлттық Педагогикалық Университеті
Тарих факультеті
Арнайы тарихи пәндер және
оқыту технологиясы кафедрасы
Диплом ... жүз Суан ... ... ... ... ... жіберілді
« » ... ... ... ... С.М.
Алматы 2008
МАЗМҰНЫ
Кіріспе.................................................................
.....................................
І тарау. ...... ... ... тарау. Суан ... ... ... ...... ... жазып отыратын жылнама.Қазақ арасында шежіре
сөзінің көп тараған мағынасы – адамның арғы ата – бабаларынан / ру, тайпа /
бері ... ... ... ... Бұл ... ... жазу арқылы емес,
еске сақтаумен жүзеге асып келген. Демек, шежіре дегеніміз – жаттап, еске
сақтау арқылы жеткен тарих1.
Қазақ ... ... өз ... ... ... ... - ... салт – дәстүрі, тыныс – тіршілігі туралы сыр шертеді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... ғасырлар бойы
беріліп келген, әлі ғылыми жүйеге түспеген рухани қазынасы2.
Карл Маркс ру тарихы жөніндегі көшпелілердің ... ... ... құрылымы – бәйтерек ағаштың құрылымына қатты ұқсайды дейді.
Демек, шежіре ертеден ғасырлар бойы өмір сүріп келеді. Оны білу ... ... Оны ... үшін ... жеті ... дейін білу, өз руындағы
халық зердесіне із қалдырған батырлары, ақындары, олардан қалған ... де ... ... қазақ шежіресінің негізгі нұсқасына ... ... ... ... ... ... Жетісу
облысының Лепсі, Қапал, Жаркент, Алматы / Верный / ... ... ... ... 1911-13 жылдарда Ташкентте
жарияланған материалдар және этнографиялық карталармен бірге берілген
шежірелерді жатқызуға ... ... ... ... ... ... ... алғашқы жылдарында, яғни 1925 жылы орыс тілінде жарық
көрген «История Киргиз – ... ... деп ... кітапшасындағы
шежіресі де көңіл аударарлық деректеме.
Бұл шежіре 1990 жылы «Ана тілі» газетінде ... ... ... ... тарихында сондай «Жабулы қазан» күйінде қалып келген салалардың
бірі – ... ... еді. ... ... ... жалғасқан үлгісі бар
дәстүрге патша үкіметі қазақ жерін жаулап алысымен-ақ ... ... ... ... ... ... ... оны жинау үшін жер -жерге
экспедициялар аттандырған ... Орыс ... ... ... ... ... А.Харузиндер жазып алған қазақ шежірелері бірталаай
ғылыми ... ... ... ...... ... ... пиғыл,
кімнің қай руға жататынын анықтау арқылы оларды бір-біріне айдап салу,
сөйтіп отаршылдықтың – ... де, ... бер» ... ... ... ... асыруға бағытталған саясат үшін де әбден керек ... ... ... ...... өз ... ... елдерде тарихтың
орнықты бір тармағы боп әбден қалыптасқан дәстүрлі сала.
Шежіренің көп-көп томды жинақтары Албания / Германия/, Англия, ... ... ... елдерде ғана емес, көптеген Шығыс мемлекеттерінде
ұдайы толықтырылып шығып тұрады. Қазақ ... ... ...... айту үшін ... ... дамыған десек те, кезінде халқымыздың ардақты
ойшылдарының жазбаша қалдырып кеткен шежірелері де бар. Мұхаммед Хайдар
Дулатидың ... – й ... ... ... ... Ш.Уәлихановтың «Ұлы жүз шежіресі», М.Шорманұлының,
А.Ниязовтың, ... ... ... ... ... - өз кезінің
қымбат қазыналары, сондай-ақ, қазақ ойшылдары топтаған ... ... ... ақ ... басылып, кітап болып шыққан. Олар:
Ш.Құдайбердіұлының 1911 жылы ... ... ... ... һәм хандар
шежіресі, Нұржан Наушабайұлының 1903 жылы Қазанда басылған ... ... ... ғасырдың жиырмасыншы жылдары бізді де ... ... ... ... ... келе бастады. Бұл орайда өзі Петербор институтын
бітірген темір жол ... бола тұра ... ... ... ... ... Мұхаметжан Тынышбайұлының / 1879-1938/ 1925 жылы Ташкентте
басылған ... ... ... қатысты материалдар» деген кітабы осы
мақсаттағы алғашқы ... еді. ... бұл ... профессор Сәрсен
Аманжоловтың / 1903-1958 ж.ж/ 1959 жылы ... ... ... мен ... ... атты ... ... еңбегінде
біршама сөз болды.
Бұдан кейін осы мәселені арнайы қозғап, жарық көрген екі ... пен ... ... ру құрамы мен қоныстануы» /1968 ж./
атты кітаптары еді. Біздің республикада талай жыл ... ... ... ... ... келгеніне бұдан артық қандай мысал ... ... ... ... ... мен ... ... ақиқаттың қазақ топырағында шет қақпай күй кешіп келе ... ... ... ... оның ... тілінде жинақталып, жарық көрмегені әділетке
үйлеспейтін жай екендігіне ден қойған «Ана ... ... істі ... ... ... ... ... сүйенсек, Қазақ пайғамбарлардан тараған жоқ. Ол
тым көне ... ... ... алып ... ... ... аса ... байырғы тайпалық бірлестіктер қауымдасуының:
сонау Сақ, Ғұн, Үйсін мемлекеттері, ... ... ... ... ... ... Алтын Орда, Көк Орда, Ноғай ордаларының құрамына
кірген түрік тілдес ... мен ... ... ... ... атауы.3.
Түрік халықтарының тегін таратып, шежіресін жасау, Орта ғасырлардан
бері қарай үрдіске айналып, хатқа түсе ... ... ... ... Орта азия мен ... ... енуімен қатар дүниеге
келгендіктен адамзат баласын Нұх ... ... ... да ... ... ... сахабалар ұрпағы етіп көрсету дәстүр болды.
Алайда бұл шындықтың ... алыс ... ... ... ... Марғұлан «Ғылымға жүгінген тон» атты
мақаласында: «Түрік ... араб ... ең ... ... кездесуі VI-
VII ғасырлардан былай қарай» -деп ... Бұл сөз ... ... ... Геродоттан бастап, кешегі Гумилевқа дейінгі көптеген
ғалымдардың келтірген мәліметтеріне қарап, Еуразияның ұлан – ... ... ... Сақ, Ғұн, Үйсін, Қаңлы, Оғыз, Қыпшақ, Қырғыз, Ұйғыр
т.б.ру тайпалардың өмір сүргеніне көз жеткіземіз1.
Қазақтың ... ... ... ... ... ... жазбаларынан
бастап, арысы Қытай, араб, берісі дерек көздерінен, М. Қашқаридың ... ... – ат ... ... ... ... және түрік», Нәліп
Ғасымбектің «Түрік тарихы», ең ескі шежірелерге жататын «Құтадғу білік»,
«Қошу ... ... ... түркіге ортақ мұралардан, түркі халықтарының,
оның ішінде қазақтардың да тарихын зерттеген ... ... ... еңбектерінен, әсіресе Н.Аристовтың тікелей түркі шежірелеріне
арналған кітабынан т.б. табуға болады.
Демек, елім деп ... ерен ... ... ... ... ... ... дарын Міржақып Дулатұлы айтқанындай, шын кіріссек, үздіксіз
ізденсек... ... ... ... ... ... ... Осындай үлкен істі
ғылыми саралауды М.О.Әуезов атындағы ... және ... ... ... ... 3 томын баспаға әзірлеуі көптің көкейінен шығатын
жұмыс5.
Бізге жетіп отырған шежірелер сол ... ... ... ... бүгінгі Қазақстан территориясын мекендеген елдердің қазақ халқы
боп ұйысқан қауымдастығы аясында бірігер алдында, не біріккеннен кейін ... ... ... ... көне түркі тілінде әрі араб графикасымен жазылғандықтан ... ... ... жұртшылығының оқып-танысуына ерекше қиындықтар
туғызуда. Әлемнің ... ... бұл ... ... зор
ілтипатпен ... өз ... Азия ... ... хан , Иран ... Хонданер т.б, еңбектеріне сүйенген.
Ташид –ад- дин, Бичурин, Бернштам сияқты зерттеушілердің ... Бұл ... ол орыс ... ... мен ... белгілі ақыны
Ш.Құдайбердиевтің айтқандарын ескерген.
Бұл тақырып бойынша сондай-ақ ... ... ... ... ... Н.А.Аристов12, Востров пен Мұқанов13 т.б. тарихшылар еңбек
етті.
Дегенмен, шежірелерді ел ... ... ... ... әрине оңайға
түспейді. Өкінішке орай, қазақ әдебиетінің ежелгі ... ... ... ... бұл ... ... ... Жүсіп Көбейұлы өз еңбегінде: «Біздің бұл қазақта тасқа таңба
басқандай анық шежіре жоқ» - деген ... ... бұл ... ... ... жасқанып та, именіп те келді. Бітіру жұмысында осы мақсатты
алға ұстай отырып, деректік материалдар және тақырып бойынша ... ... ... ... ... ... ... осы Суан руының шежіресін, оның тарихи маңызын жан-жақты ашып
көрсетуге тырыстым.
Бітіру жұмысым кіріспеден, екі ... және ... ... бұл ... маңыздылығы және осы тақырып бойынша пайдаланылған
әдебиеттерге ... шолу ... ... осы ...... ... бір сала ... жазылды.
ІІ тарауда Суан тайпасының этникалық тарихы, орналасуы туралы жазылды.
І тарау
ШЕЖІРЕ – ... ... бір ... ... ... тарих үшін маңыздылығын бірақ шежірені дайын тарих
деп қабылдауға болмайтындығы айтылады.
Халық шежіресін халықтың өткен өмірінен хабар беретін, ... ... ... тарихы ретіндегі естелігі деп қарауымыз керек.
Шежіре – бұрын жазба тарихы болмаған, сауатсыз көшпелі ... ... ... ... ... сана – сезімнен туған, бір буыннан
екінші буынға, атадан балаға, үлкеннен кішіге ауысып, ... ... және оған ... халық аузындағы тарих халық естелігі / халық
мұрасы/2.
Ұрпақтан – ұрпаққа жалғасқан ата – ... ... ... ... ... ... бастап жеті атасына дейін балаларына үйрету ата-
ананың борышы болған. Ал білікті де ... ауыл ... мен ... ең кем ... өз ... шежіресіне қанық болған.
«Шежіреші» деген атаққа ие болған біліктілер 12-20 атаға дейін ... ... бір ... ... ... қазақтың жетпіс жеті атасын тарататын
жетік шежірешілер болған.
Бұлар ата тегін таратумен қатар, сол аталар дәуірінде халық ... ... ... да ... ұрпаққа жеткізіп отырған14.
Жер жүзіндегі халықтардың қайсысы болса да ғасырлар бойы тарихи дамудың
туындысы.
Зерттеліп жазылған тарихи кітап болмауы мүмкін, бірақ, ... ... ... жоқ. Дамудың объективтік заңы бойынша ұлт халықтан, ... ұлыс ... ру ... ... тобынан құралып, белгілі бір
экономикалық – қоғамдық ... ... ... қалыптасудың ұзақ
жолында қилы оқиғаларды әр ұрпақ өз таным, түсінік дәрежесінде қорытып,
шамасы келгенше ... ... ... ... жеткізуге тырысқан. Кейін
жазу-сызу дамыған елде өз ... ... етіп ... ... Ал ... ... ... балаға ауызша жеткен.
Әр отбасының өз шежіресі, яғни жеті атасына ... ... ... ... әрі қарай жүздердің, яғни ұлттық шежіре болып құралады.
Халқымыз екі жүзден аса рудан ... яғни екі ... аса ... ... сөз. ... ... ... қазақ шежірелері VII ғасырдан
XX ғасырға ... ... ... ... ру-тайпаларының шежірелері Орта
ғасырларда қағаз бетіне ... ру ... би, ... ... сақталатын болған.
Орта ғасырларда Орта Азиядан шыққан жазушы, тарихшы ғұламалар шежіре
жинады, өз ... ... ... ... Соның бірі Мұхаммед
Хайдар Дулатидің ... ... ... ... Жалайридің
«Жылнамалар жинағы» тағы басқа еңбектерінде ... ... ... ескі шежірелер Есім ханның, Тәуке ханның,
Сәмекенің, Әбілмәмбеттің ұрпақтарында сақталған. Ондай шежірелер ... ... ... ... ... Әбілқайырда, оның балалары - ... оның ... - ... ... Дәулеткерейде болған15.
Абылай шежіресі оның ... ... ... ... ... қолына өткен. Әбілқайыр шежіресі толығымен Тевкелевтің,
П.Н.Рычковтың қолына тиіп, сол арқылы орыс ... ... осы ... сақталған.
ХІХ ғасырдың басында бірталай қазақ шежірелері Мәшһүр Жүсіп Көбейұлының
«Қазақ ... «Бұл ... қай ... үш жүз ... ... ... пен түрік шежіресі», Мұхаметжан
Тынышпайұлының «Қазақ ... тағы да ... ... ... біршама
еңбектер жарық көрген.
Міне осыдан-ақ қазақ шежірелеріне ертеден-ақ үлкен мән ... ... ... ... ... ... ... есебінде де
пайдаланылған.
Қазақ шежірелерінің тарихын, көбінесе орыс ... ... ... ... А.Диваев, Н.И.Григорьев, И.Шангин тағы ... ... және ... тұрғыдан жинастырған.
Ал еліміздің өткен өмірін ғылыми тұрғыдан зерттеп, ... ... ... ... ... Уәлиханов, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мәшһүр
Көбейұлының, Мұхаметжан Тынышпайұлының үлесіне тиген.
Шежіренің қай түрін алсақ та шежіренің ... ... ... ... рулық ата тектің таралуы ғана емес, сол рудан тараған билер,
батырлар, шеберлер, қас ... ... ... өмірі мен қызметінен
үлгі-өнеге, мағлұмат аламыз. Сол ... де ... тек ... ... рет тізімі ғана емес, рудың, ... ... ... ... қоғам дамуының ғылымы деп айтуға болады.
Шежіреге көзқарас елдің тарихына, мәдени дамуымен рухани байлығына
деген көзқарас.
ҰЛЫ ЖҮЗ ҰЛЫСЫ
Алға ... ... - Суан ... ... ... ұлы жүздің
ұлысын айтпай кетуге болмас. Балқаш, яғни теңіз көліне құятын ... ... ... Шыршық өзеніне дейін Қаңлы, Дулат нәсілі. Бұл
Дулат бұрынғы Чуйский нәсілінен, арғы түбі қара ... ... ... ... ... ... көп ... және Қаңлының шанышқылы
деген табы ұлы жүздің ең көбі ... ... Оның ... ... ... ... ... Суан.
Үйсін ескі заманда аты шыққан Қытай патшалығымен ұзақ ... ... ... ел. Ұлы ... ... ... сол ... қалдығы. Әлде, сол
атпен кейін пайда болған рудың аты.
Ұлы жүз ... ... ... ... ... ... Ақсақал,
Жансақал, Ақсақалдан Қараша би, одан Байдібек.
Байдібектен Сарыүйсін, Жолманбет, Жарықшақ.
Жарықшақтан Албан, Суан, Дулат, Суаннан Тоқарыстан: ... ... ... ... ... ... ... Әпсүгір,
Байтоғай, Қарабек, Шегерек.
Тұрдымбеттен Есет, Тұрсын, Түрегелтай, Баубектен Жәдігер.
Орыстан Мырзагелді, Қангелді, Елтынды.
Ұлы жүз ұлысы ... ... ... энциклопедиясында былай дейді. «Қазақ
халқының этникалық құрамына енген ру мен тайпалардың саяси экономикалық
және ... ... ... ұлы жүз ... ... ... В.В.Бартольд, А.Левшин, Ф.И.Рычков, Шоқан Уәлиханов
еңбектерінде ... жүз ... ... ... жазба деректің жоқтығын жоғарыда айттық.
Енді қазіргі ұлы ... ... тым ... Оны ... ... ... ... болады.
II тарау
Суан тайпасының этникалық тарихи орналасуы
« Былай барсам Албаным,
Албанымды қозғасам,
Саған түсер салмағым...
Онан
былай ... ... ... »
Сүйінбай
Суандар жайында қазақ тарихшыларының ішінде алғаш пікір айтышу ... ... Ол өз ... ... « ... аталып жүрген
халықтың қазіргі дулат, «чубань» ... ... Суан ... ... ... сонау YII ғасырда да Суан тайпасы жер бетінде
болған сияқты. М. Тынышпаевтың ... ... ... ... Мұхамед
Қайдар Дулатидің заманында, яғни XYI ғасырдың I жартысында Албан, ... ... ... ... хандығының құрамына әлі түгел кіре
қоймапты.
Бірақ М. ... ... ... ... ... Жәнібек пен
Керей хандығы тұсында Қырымға да, Солтүстік Кавказға да, Қазан мен Сібірге
де барып ... ... ... ... Қожа ... те ... ... дәлелсіз пікір деуге болмайды. Өйткені Албан, Суанның
ертеде Кавказға барғанын ... ... ... те бар. Осы деректе
филология ғылымының ... ... ... Y ... тайпа Одағы
Дуло, сондай-ақ біздегі ұлы жүз құрамындағы дулат тайпасымен бір ... ... ... ... ертедегі түріктер таулы
аймақты «алып», сулы өңірді «суб» деп атаған. ... ... ... елді ... сулы ... елді субан деген болуы керек. Алайда,
тарих ... ... Y-YIII ... ... Суан, Дулаттың жер
бетінде болғаны анық, және олар қазіргі өзі аттас тайпалар тұрған ... ... ... аты да ... де ... ойымызша Албан,
Суан, бұрынғы ата-бабаларымыздың атын қайта ... ... ... ... – Ұлы ... ... ... тайпа, II арыс елдің бірі.
Шежіре деректері бойынша ... ... ... ... ... ... – Байтүгел,Тоқарыстан. Тоқарыстаннан – Мұрат, ... ...... ... ... Рашид-ад-Дин Суандар 5-
6 ғасырларда Дулу/ Дулат тайпасының Одағына кірді десе, А.Н. ... ... ... ... ... / тайпасы Чубань аталып Дулат, Албан
Одағында болды деген тұжырым жасады.
XIX ғасырдың I- ширегінде құжаттарда ... ... ... ... руларына бөлінген14.
Қазіргі Суан тайпасы ірілі- ұсақты он тоғыз рудан, құралады; олар: Молақ,
Алдияр, Құдайберді, Сатай, Елшібек, ... ... ... ... Мырзакелді, Ақша, Солтанғұл, Қараменде, Шегерек, ... ... ... Кюнер Үйсін жерінде қытайша СүййеЧуань деген өзен барын ... ... ... ... ол ... ... Бұл суды Чаегаэрханах
Элайбулахэ дейді. Сонымен қатар Сүййе Чуань-Чуйхэ- ні /өзен / ... ... болу ... ... ... айтқан. Яғни, таудан аққан үлкен өзен екі
айырылып, бір саласы Ыстықкөлден ... ... ... ... Шу ... ... ... бұл атау Суан өзені, Суан суы болып ... су – Суан ... ... ... Чу Суанның анықтауынша болуында.
Осы маңда Шу алқабында Сүййе Чуаны деген қала бар еді ... аңыз ... ... ел бола ... да, ... қалалары болған. Сөйтіп Үйсін,
Дулат, Жалайырлармен қатар Албан, Суандар да ертеден келе жатқан көне ... ... ... ... ... ... Ақсақал, Жансақал туыпты.
Жансақалдан Жарманақ, Шырманақ туыпты. Бұл екеуінен ... он екі ... ... ... ... ... ... Жарықшақ. Осы Жарықшақтан: Албан,
Суан, Дулат туыпты.
Қазанғап Байболұлы - бүкіл өмірін «Еңсегей ... ер ... атты ... ... Төле ... ұраным,
Қоғалы дейді тұрағым.
Бақтиардан ажырап,
Бәдібек бай, Жәнібек
Жалғыз ұлы Жарықшақ,
Домалақ деген ... ... бері ... ... ... мен ... Дулаттан бөліне Шығыс жаққа қарай көшкенін
неше түрлі ... ... ... ... сақталған және жазба түріндегі шежірелердің
деректеріне сүйенсек, Ұлы Жүз ... ... ... ... ... ... Суан және Дулат тайпаларының түп
атасы Майқы би болып келеді. Соған байланысты « Түгел сөздің түбі бір, ... ... би көп ... ... 120 ... ... үш жүздің екіншісін
берді, таңбасын таратты. Ұлы жүзге ту ... орта ... ... қалам,
кіші жүзге найза берді.
1867-68 жылдардағы санақта Суандар 1025 түтін болған еді14.Суан ... ... ... ... ... ... етіп ... ғасырдың I – ширегіндегі құжаттарда Суан ... ... ... руларына бөлінген.
Суан тайпасының негізгі құрамы орналасқан Жаркент аймағындағылар
Қарқаралы шешелерінен тарағандарды ... ... Суан деп ... ... ... болды дегенді Жаркент өңірінде бірде бір ақсақал ... ... ... ... ... көбі ... Кейбір рудың
жекелеген ұрпағына сол өңірдің атауына қатысты аттар да ... ... ... ХІХ ... ... ... ... тарихшы Румянцев те
жазады. Сол ... ... ... ... ... ... дейін,
оңтүстігінде Көктерек өзенінің бойын жайлаған. Байтүгел руының қыстауы -
Бұрхан өзенінің ойпаты, Өсек, Шыбжын, ... ... ... ... ... ... ... қыстауы – құмның ... ... ... Өсектің орта ағысы.
Жаркент өңірі Суандардың бұл араға ... ... көп ... ... ... ... Жалайырлармен қатар Албан, Суандар да
ертеден келе жатқан көне ру, тайпалар.
Сүйінбай ақын ... ... ... айтысқанда:
- «Былай барсам Суаным,
О да менің жуаным,»-
дейтін Суандар – Іленің арғы бетінде, осы ... ... ... ... Олардың басқа жерлерде де бытырап жүргендері мол. ... ... ерте ... мекені Ыстықкөлдің алыбы болғанға ұқсайды10.
Ал, Суан ұрпақтары негізінен Көкшетау ... және ... ... - өрбіді.
Албан, Суан, Дулат – үшеуі Шымкенттің ар жағында «Ата жер» ... енші ... ... мен Суан ... ар жағында, ал Дулат
сайрамсу мен Ақсудың ортасындағы «Кіндік» ... ... ... мен ... ... ... ... Шынжоңның Іле –
Құлжа өлкесін мекендеп ... ... ... ... Албан, Суан, Дулат
анасы Домалақ екені / Нұрила/ ... ... Анам ... ... ... ғұмыр кешті11.
Шәкәрім Құдайбердиев өзінің «Түрік, қырғыз, һәм хандар шежіресі»
еңбегінде ... ... жазу ... ... ... халықтарында
ертеден бар дәстүр деген7.
Осыған мысал ретінде Кенен Әзірбайұлының шежіресінен үзінді келтірейік:
Ұлы жүз ... ... ... ... ... мен Түркістан, Сырдария
Мекендеген арасын Қаратаудың
Ұлы жүздің Көйкі би бел баласы,
Жалқы боп туса керек ол ... ... ... төрт ұлы ... шежіренің бастамасы.
Құйылдыр, Мекірейіл, Майқы, Қоғам
Төбейден осылайша төрт ұл өнген...
Майқыдан туған екен Ойсыл, Үйсін,
Ата жөнін кейінгі жастар білсін.
Үйсіннен ... ұл ... ... ... ... ... ... енді жанап,
Ақсақалдан Байдулы, Бәйдібекті,
Шаруаға Бәйдібек жайлы кетті...
Бәйдібектің тоқалы Домалақты,
Туған екен Домалақ Жарықшақты.
Жарықшақтан- Албан , ... ... ... ... дуан.
Өсіп-өнген халықта кім болмайды,
1. Талай-талай зорлықшыл шыққан жуан3.
Шәкәрім шежірелерінің басты ой-қазығы қазақтардың шыңу ... ... ... түп ... көне ... ... жатқанын ғылыми дәлелді,
нақтылы тарихи деректер көзімен ашады.
Сондықтан да ата-баба мұрасы шежірені ғылым ... орын ... ... ... ... – бұл ... күн ... қойылып
отыр7.
Аристов сөзінше ескі замандағы қазақтардың басты руларының таңбасы
мыналар: Ұлы жүз – Дулат О, ... – Р, Суан ... ... ... ... түрік жұрты бір мезгіл Хун ... деп ... Бір ... ... ... бізше – ұйғыр атанды. Усун , яғни
әртүрлі түріктен жиылып, ел болған халық еді. Үйсін сол ... ... ... / VI- VII ... Дулу бірлестігіне «Иубан»
қауымдастығындағы Албан мен Суан тайпаларының да кіргенін ... ... аты да көне ... ... Алып, / «Суб» / Су/ сөздеріне ел, ... ... «ан» сөзі ... ... ... ... ... / Тау
елі / «Суан» / Су елі / деген мағына береді3 .
1452 жылы Жарықшақ ... ... ... қызметін ұлдарына
тапсыру туралы Есенбұғаға тілек қояды. Оған үш ұлы – Албан, Суан, Дулаттың
қайсысы лайықты? – ... ... осы ... пікір-талас туады. Бұған
Нұрила ана араласып, ұлысбегі қызметіне Дулатты нұсқайды. Бұл ... та, ... хан да, ... та ... ... ... Дулаттың
мінез-құлқы, ақыл – парасаты орнықты еді. Ол кезде ... ... алты ... ... Жетісуді түгел өзі билейтінін мәлімдейді. Бұған Албан, ... ... жол ... ... деп ... Нұрила ана да
араласып: «Жетісудың Шығыс ... ... ... ...... сын» деп немерелерін ынтымаққа шақырады. Бірақ, Албан – ... ... ... ауылды жолға әзірлеп, Ташкенттен
көтеріледі.
Қиырдағы Көкшетау өңіріне көшіп келеді. Кейін Албан Жетісудің ... ... ... ... қоныс салады.
Ал, Суан ұрпақтары негізінен Көкшетау өңірінде және қытай жерінде өніп
- өрбіді. Ағайынды үш ұл – ... ... ... жер бөлісі жөніндегі
тарихы осылай шертіледі11.
Қорытынды
Қазақ халқы азаттық үшін, жер үшін болған сан қилы ... ... ... шарықтап ұшып, бірде құлдырағанына қарамастан, халық көшпелі
мәдениеттің дара болмысына ... ... сөз ... қол ... ... ... ... біздің тек рухани мәдениетіміз бен өнеріміздің ған емес ұлттық
тарихымыздың ... ... ... қорыта келе айтарымыз, шежіре тарқату – кейбіреулер айтып
жүргендей рушылдықты, ... ... ... ... ... ... ағайын – жекжат арасындағы сыйластыққа
баулитын асыл тәлімдеріміздің ... Кез ... екі ... қазақтың бір-
бірінен жөн сұраса, көбіне – көп ... бір ... ... құда ... бар ... шыға ... де баяғыдан жалғасқан қасиетті
дәстүрімізге, «қарға тамыр ел боп ... ... ... ... ... сыртқа теппейтін бауырмал халқымыздың өз тарихы мен ... ... ... ... ... ... ... тарқату
үрдісімізді халқымыздың ортақ ... ... ... үлес ... іс деп ... елім деп ... ерен тұлға, қазақ тарихы ғылымының басында
тұрған кемел дарын Міржақып ... ... шын ... ... ... ... ... табуға болатыны анық.
Сондықтан біз әрқашанда көне шежірені қастерлеуге тиіспіз. Өйткені әр
елдің әдебиеті мен тарихын ... ... ... алар орны ... ... ... сыры өте көп, ұзақ ... бойы назардан тыс
қалып қойғандықтан, ол жайында кесіп – пішіп ... ... айта қою да ... ... – ұрпаққа ауызша таратылуы артта қалған жабайылық
емес, ол халқымыздың ұзақ ғасырларда көшпелі өмір ... ... ... сергектігі. Халық шежіресін халықтың өткен өмірінен хабар
беретін, мұралық мәні бар, ... ... ... ... деп ... ... бойы қалыптасып, ұрпақтан – ұрпаққа асыл мұра ... ... ... ... ... ісінде барынша ұқыптылық, сақтық керек,
қателесуге болмайды. Тарихи нақты деректерге ұдайы ... ... ... ... ... ... көп ... ажырап тұрған тарих
өкілдерінің есімі, қызметі, кәсібі сәйкес келетін жәйттер кездеседі.
Міне, мұндайда түсіндірмелер жазып, ... өмір ... ... қоныс
– мекенін, қай дәуірдің өкілі екенін нақтылап көрсетіп, ... ... ... жеке ... тұлғалар тарихи оқиғалар мол қамтылады.
Сонымен бірге мақал – мәтелдер, қазақ халқының тұрмыс – ... әдет ... әр ... атаның өзіне тән ерекшелігімен өрнектеледі. Сол ... – су, ... тау, ... ... ауыл атаулары да өзгеріссіз айтылады.
Шежіре – тарих, міне осынысымен де ерекше құнды.
Ру, тайпалардың ... ... ... ... ... не ауызекі
мирас етіп қалдыру ежелгі гректер мен римдіктерге, славян халықтарында да
елдің ... ... ... роль ... ғылымға белгілі. ... деп ... бұл ... ... ... де мәндес. Халықтардың
этногенезін, өсіп - өркендеу сатыларын, тарихи ұзақ жолын зерттеу ... де ... ... ұшан – ... ... ... ... шежіресін жасау, орта ... ... ... ... ... түсе бастады. Шежірелердің ... ... Орта Азия мен ... ... ... қатар дүниеге келді.
Сондықтан да ата – баба мұрасы шежірені ғылым төрінен орын ... ... ... ... - бұл ... күн ... қойылып
отыр.
Пайдаланылған әдебиеттер
Арнаулы деректер
1. «Ана тілі» газеті. Алматы, қаңтар, 2003ж.
2. С.Толыбеков «Қазақ шежіресі», Алматы, 2002 ж. 3-бет.
3. ... Ж. ... ... ... ... ... журналы, 2000 жыл, № 1, 21-бет
5. Шежіре қазақтың ру тайпалық құрылысы. Алматы, 2003 жыл
6. Көпейұлы М.Ж. Қазақ шежіресі, ... 2005 ... ... «Түрік, қырғыз һәм хандар шежіресі», Алматы,
2004 ж.
8. Б.Серікбайұлы ... ... ... 2005 ... М.Ж.Көбейұлы «Қоңырат шежіресі», Алматы,2006 ж.
10. С.Ешмұхамбетов «Суан-шежіре», Алматы, 2005 ж.
11. Д.Дүйсенбаев «Домалақ ана», Алматы, 2005 ж.
12. Н.А.Аристов «Заметки об ... ... ... ... ... ... 2006г.
13. Востров и Муканов «Родоплеменный состав и расселение казахов»,
Алматы, 1998 г.
14. Қазақ совет энциклопедиясы, 12-том, ... ... Ш.Ш. «Ұлы жүз ... Тынышпаев М. Материалы к истории киргиз - ... ... 2005 ... ... және ... 2006 №6 Қ. ... «Шежіре шерткен
сыр».
18. «Білім және еңбек» 2006 №12 Ә. Нұрманбетов «Дерегі доп, ... ... Қ. ... қилы ... ... ... Н.А. «Заметки об этническом составе тюркских племен и
нардностей», СПб «Живая старина», 2006г.
2. Аристов Н.А. Опыт выяснения ... ... СПб. ... ... Востров В.В., Муканов М.С. Родоплеменный состав и расселение
казахов. Алматы, 1998г.
Мерзімді ... «Ана ... ... 1999, ... 2006 ... ... және Еңбек». 2006 ж. № 12
6. «Білім және Еңбек». 2006 ж. № 6
7. «Зерде» журналы. 2000 ж. № 1.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақтаз -Әжем ұрпақтарының шежіресі26 бет
З.М.Бабырдың «Бабыр-наме» шежіресі әдеби туынды67 бет
Орта жүз шежіресі14 бет
Түркі шежіресінің қазақ тіл білімі тарихында алатын орны6 бет
Қаңлы тайпасының шығу тарихы17 бет
Әбілғазы баһадүр ханның «Түркі шежіресіндегі» араб және парсы сөздерінің қолданылу ерекшелігі40 бет
Әбілғазы ханның «Түрік шежіресінің» әдеби маңызы84 бет
XVIII ғасырдың екінші жартысы мен XIX ғасырдағы Қазақстан мәдениеті9 бет
«Абай жолы» эпопеясындағы кездесетін салт-дәстүрлердің қазақ әдебиетінде алатын орны4 бет
Абай (Ибраһим) Құнанбайұлы3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь