Ес туралы туралы мәлімет

Ес дегеніміз сыртқы дүние заттары мен құбылыстарының адам миында сақталып, қайтадан жаңғыртылып, танылып, ұмытылуын бейнелейтін процесс.
Ес — күрделі психикалық процестердің бірі. Ес есте қалдыру, қайта жаңғырту, тану, үмыту секілді процестерден түрады.
Естің физиологиялық негіздерін бір кезде И. П. Павловтың жүйке жүйесінің пластикалық қасиеті туралы ілімімен түсіндіретін. Жүйке жүйесінің пластикалылығы дегеніміз түрлі қозулардан қалған әсерлердің қайтадан уақытша байланысқа түсе алу қабілеті. Уақытша байланыстардың тікелей тітіркендіргіштер әсер етпеген жағдайда да мида жасалынуы ойда бұрынғы байланыстардан із қалып отыратындығын көрсетеді.
        
        Ес туралы жалпы ұғым
Ес дегеніміз сыртқы дүние заттары мен құбылыстарының адам миында
сақталып, қайтадан жаңғыртылып, ... ... ... ...... ... процестердің бірі. Ес есте қалдыру, қайта
жаңғырту, ... ... ... ... ... ... негіздерін бір кезде И. П. Павловтың жүйке жүйесінің
пластикалық қасиеті туралы ілімімен ... ... ... ... ... қозулардан қалған әсерлердің қайтадан
уақытша байланысқа түсе алу қабілеті. ... ... ... әсер ... ... да мида ... ойда ... із қалып отыратындығын көрсетеді. Бірақ бұл жалпы долбар.
Өйткені адам есінің мимен қалайша байланысты екендігі ... ... ... ... жоқ. ... ес құбылысының табиғатын зерттеуші
ғалымдардың бір тобы оны мидағы электр ... ... ... ... ... ... енді бір ... есті мидың
нейро-химиясына қарай түсіндіргісі келеді. Соңғы бағыттың өкілдері мидың
кейбір клеткаларын ... бір ... ... ... ... ... ... естің бүкіл ми массасынан алатын орнын ... ... ... ... еске ... — оны ... ... сөз. Ес процесінің негізі
болып табылатын байланыстарды , психологияда ... деп ... ... ...... ... деген сөзі, ... ... ... ... ...... деген латын сөзі,
қазақшасы байланыс деген мағынада. ... ... бір ... ... соң ... ... не ойласақ бұлардың арасында байланыс ... ... ... ... ғана ... миымызда оның қалған
бөлегін тудыруға себеп ... ... ... алғаш рет ойлап
тапқан ежелгі грек ойшылы Аристотель (б. э. д. 384—322) ... ... тек ... елестетумен байланыстырып, психикалық
әрекеттін, қалған түрлерін (ойлау, қиял, ерік т. б.) ... ... ... ... ... рет ... ... шартты рефлекс
теориясымен дәлелдеген, осы негізде көптеген психикалық ... ... ... ... ұлы орыс ғалымы И.П. Павлов
болды. И.П. Павлов психологияда ассоциациялар деп ... ... ... екі қозу ... ... ... байланысты пайда болып,
сан рет қайталаудың нәтижесінде бекіп ... ... ... ... ұлы ... бүл ... ... деп жазды "Уақытша жүйкелік байланыс
жануарлар дүниесінде де, ... ... де ... ... құбылыс. Сонымен қатар, ол түрлі әрекеттерден, әсерлерден
құрылса да немесе әріп, сөз, әлде ойдан құрылса да ... ... ... оны ... ... деп ... ... заманынан белгілі үш түрі бар. Олар: ... ... ... ... Бұл ... ... И. П. Павлов былай
дейді: "Шартты байланыс бұл, сірә, біздің бір ... ... ... ... ... байланыстардың генерализациясы ұқсастық
ассоциациясы дегенге сәйкес ... ... ... ... мен синтезі, сайып келгенде, ой әрекетінің негізгі ... ... ... ... ... ... ... ассоциациялардың
табиғатын былайша түсінуге болады: 1) Іргелестік ассоциациясы бойынша бір
зат жөніндегі елес өзімен бірге оған ... бар ... ... қоса ... ... ұғымы Қызыл алаң ұғымын, көктем туралы ұғым шөп ... ... ... 2) ... ... ... ... өздеріне ұқсас образдарды еске түсіреді, яғни бір зат ... сол ... ... ... да ... бар ... ... елестетеді.
(Мәселен, толқынның шуы адамдардың самбырлаған ... ... ... ... ... т. б.). 3) ... ... бір зат
туралы елес оған қарама-қарсы екінші затты не қүбылысты еске түсіреді. ... ... биік пен ... ... мен ... т. ... процестерінсіз адам баласы мәдениеттің қандай саласы болмасын,
қалағанынша ... де, ... ... де ... еді. Егер ... есімізде
ертеректе қабылданған нәрселер сақталмаса, бізге өмірді әр кез ... ... тура ... еді, не ... ... ... ... да әр уақытта
белгісіз, не жаңа нәрсе болып ... ... ... ... жан қүбылыстарымен де (қабылдау, ойлау, қиял т. б.) тығыз
байланысып жатады. Ол, әсіресе, ойлау үшін аса ... ... есте ... бұл жәйт ... ... ... Ж. Аймауытов: "еске түсіру
өнері дегеніміз — ойлау өнері. Байланыстардың мәнісі — ойлау деген сөз",—
дейді.
Баланың жеке ... ... оның есін ... ... орын ... оқу-төрбие процесінің негізгі мақсаттарының бірі — ... ... ... ... Әр ... ... есінің қалайша дамып
отыратындығы психологиялық зерттеулерде жақсы көрсетілген, олардың біразы
заңдылықтар ретінде ... Осы ... ... ... ... ұмытпай, есте сақтауына қолайлы жағдайлар жасау — әрбір
мүғалімнің міндеті.
Ес процестері
Ес өте ... ... оның өзі ... жеке ... ... ... есте қалдыру, қайта жаңғырту, ұмыту.
Ол арнайы есте қалдыру және еріксіз есте қалдыру болып екіге ... Есте ... есте ... адам ... ... ... қоймайды, есте қалдырудың
арнаулы тәсілдерін пайдаланбайды. Айналадағы өмірдің ... ... мен ... ... сөзі т.б.) сол ... ... есте қалып отырады. Ал (арнайы ырықты) есте ... ... ... ... оны тудыратын тиісті мотивтер болады. Қандай
объектіні болмасын әдейілеп есте ... үшін мына ... ... отыру қажет болады:
1) Есте қалдыруда әр кез мақсат қойып отыру зор маңызды. Оқу ... ... ... оған ... ... қою ... ол үшін алға ... мақсат қойю керек. Мәселен, оқушыларға бір әңгіме айтып, оны үш-төрт
күннен кейін қайта сұраса, балалардың ... ... ... ... жаңғырта алмай қиналады. Ал енді осы оқушыларға екінші бір әңгіме
айтып, ... ... ... қайтып айтып бересіңдер десе, балалардың біразы
сол әңгімені ұмытпай жадында ұстай алады. Бұл екі ... ... ... ... есте ... ... ... етіп қойылған, ал
бірінші жағдайда мұндай анық мақсат қойылмаған еді.
2) Есте қалдырудың ... ... мәні ... ... ... болады. Мәселен, оқушылар қандай бір ... ... ... ... ... деп оқитын болса, оны есте қалдыру қиынға соқпайды.
3) ... ... ... алу — есте қалдыруға көп ... ... ... ... анық, айқын, дәл болуы керек. Қалай болса
солай құрыла салған жоспар есте берік сақтауға негіз бола ... ... ... еске ... ... ... ... оны бірнеше
мағыналы бөлшектерге бөлу, бөлшектің әрқайсысының мағынасына лайықты ат
ойлап табу — еске ... ... ... ... есте ... ...... мәніне түсіну. Сондықтан
мағыналы түсіну ойлау процесімен тығыз байланысты. Материалды жақсы ... ... ... ... ... маңызды белгілерін анықтай алу —
оны анализдей, синтездей, салыстыра, жүйелей білуді керек етеді.
5) Оқып отырған шығарманың байланысын, ... ... еске ... ... ... ... ... таблицалармен қатар, арнаулы
шартты белгілер қолданылып отырса, есте қалдырудың сапасы арта түседі. В.
И. ... ... ... бір- ... ... ... Маркс пен
Энгельстің еңбектерін оқып үйренгенде кітапқа, (кітап тек ... ... ... не ... конспектісіне арнаулы белгілер қойып отыратын
болған. Мәселен, ол ... не ... ... "өте ... және
терең", "әбден дұрыс", "әсем айтылған", "тамаша", "өте дұрыс", "тапқырлық",
"жақсы айтылған", "Бұл ... ұғу өте ... т. б. ... жазып,
автордың пікірлерін мақұлдаса, өз дұшпандарының кітаптарына "ІПатпақ —
өтірік жала!", "тұрпайылық!", "сөз болғаның", "шатастырып ... ... "бұл ... ... десеңізші!", "дұрыс емес"— дегендей соз
тіркестерін жазады ... И. ... өте ... ... ... ... рет оралатын, сонымен
бірге, өзінің сол кітаптардан жасаған конспектілерін жақсартып, толықтырып,
редакциялап та ... ... ол: ... ... керек!", "тағы да, тағы
да оралу керек" деген сөздерді жиі ... ... ... ... оқып
отырған нәрсесіне арнаулы белгілер қоюға үлкен мән берген. Туысынан аса
зерек, оқығанын қалай да ұмытпайтын ... адам бола ... ... ... ... үшін осындай қосалқы әдістерді өте көп қолданған.
6) Есте қалдырылуға тиіс ... адам ... өз ... сөйлемдермен айтып бергені абзал. Егер бала мұғалімнің
айтқанын, не ... ... ... ... айтып беретін болса, мұндай
жағдайда оның есте қалдыру қабілеті жақсармайды.
7) ... ... ... есте қалдыру адамның өзін-өзі тәрбиелей
алуына да байланысты. Мәселен, оның ... ... ... ... ... ... де ... болады. Күндік режимге мән бермейтін, өзін
көлденеңнен кез ... ... ... ... ... есте ... айтарлықтай болмайды. Ондайлар Абай айтқандай, "ой кеселдеріне"
қарсы тұруға шамасы жетпейді. Абайдың түсінігінше, ой ... ... болу — ... ... ... ойыншы, күлкішілдік не бір қайғыға
салыну) естіген нәрсені ұмытпаудың басты шарттарының ... Есте ... ... ... қайталай алуға да байланысты. Әдетте оқу
материалын бір қайтара оқып жаттап алуға болмайды. Аз уақыт ішінде ... ... да ... жоқ. ... ... бірден жаттап алса, ол
тез ұмытылады, сондықтан оны бірнеше уақытқа ... ... ... ... үзілістер тым ұзақ болмасын. Тек көлемі ... ... ... ... ... Егер ... ... болса, оны бөлшектеу қажет.
Бірақ қалай болса солай бөлшектемей, логикалық ой сақталатындай етіп бөлген
пайдалы. Мұндайда ... саны ... ... және ол есте ... ... ... ... кеткен соң қайталау пайдасыз, оны
ұмытпай ... ... ... ... ... ... ... бара
жатқан үйді жөндеу үшін емес, үйді ... ... ... ... екінші
қабатын салу үшін жасайды. Әрбір ілгерілеп басқан адым бұрынғы ... ... ... керек". Қайталауды түрлендіріп отырудың, ... ... ... ... ... ... ... былай дейді: "Бұдан бұрын жаттап алынғандарды сол күйінде
аудармай, айтып берудің ешбір қажеттілігі жоқ... ал, ... ... ... жаңа ... яғни жаттап алғанды басқа сөздермен қайталап
айтып беру әлдеқайда ... ... ... ... ... ... ... есте қалдыру. Егер мағыналы есте
қалдырудың ... ... ішкі ... ... ... ... болатын болса, механикалық есте қалдыруда заттар жай,
сыртқы байланысқа түседі. Мұның басты шарты — ... ... бұл ... ... іске ... болып қалатын кездері болады. Шетел сөздерінің
жазылуы мен айтылуын, қиын сөздер мен ... ... ... жер, су ... ... нөмірлерін есте қалдыру қажет болған ... еске ... ... ... Есте қалдырудың соңғы түрі
жасанды ассоциациялар ... ... ... ... асып ... — грек ... ... жаттау өнері деген мағынаны білдіреді.
Естің биохимиялық теориясы.
Ес механизмін нейрофизиологиялық дәрежеде ... ... ... ... ... Осы бағыттағы зерттеу нәтижелері есте
сақтау екі сатылы сипатта болады ... ... ... Бұл жорамал
бойынша алғашқы сатыда тітіркендіргіштер тікелей әсер еткеннен ... ... ... ... ... ... , олар ... өзгерістерге ұшырайды. Екінші сатысында ... ... ... ... ... болып, жаңадан протейндер дейтін
белокты заттар құрайды. Бірінші саты тек ... ... ... ... ... қысқа мерзімді физиологиялық механизмі. Ал екінші сатыда
клеткаларда химиялық ... ... ... ұзақ мерзімді есте
сақтаудың механизмі болып табылады.
Мұндай жорамалдардың шындығын анықтау мақсатымен ... ... ... ... Адам есінен уақытша ... ... ... ... ... ... Бұл жайт адамдарға қарсы мерзімде әсер еткен нәрселердің ... ... ... ... ... ... көрсетеді.
Естің химиялық теориясын қолданушылар есте ... ... ... нуклеин дейтін қышқыл молекулаларының
бөлінуімен байланысты деп ... бұл ... ... ... ... беріліп отырады деп есептеледі. Ал онтогенетикалық не ... есі ... ... ... (РНК) ... Мұның бәрін
айқынырақ түсіну үшін мынадай бір ... ... ... ... ... ... бір сомосвал машинасы кетеді, Машина сағатына 50км ... Сол ... 95км жол ... ... ... ... ... емделіп шыққан соң одан апатқа кімнің кінәлі
екендігін сұрағанда, ол 70-75км-ге дейінгі ... мен ... ... ... 75 км-ден 95 км-ге дейінгі аралықта болған оқиғаларды айта
алмайды. Оның ...... ... ... ... ... ... биохимигі Хиденнің ... ... ... РНК ... ... ұзақ ... ... іздер қалдыратынын анықтаған. РНК өте өзгергіш; оның өзіндік
өзгеруі 1015-1020-ға дейінгі ... ... ... ... ... ... табылған жаңа мағұматтар болашақта адамның ... ... ... ... ... ... Адамның ес процесі
-өте күрделі және адамның іс әрекетіне орай жоғарыдан ... ... ... ... ... одан ... және керісінше ауысып
отыратын процесс. Сондықтан, ... ... әр ... ... ... нәтижелері бір-бірін толықтырып отырады.
Естің түрлері.
Ес адамның әр алуан іс-әрекеттерімен байланысты болып, тіршілікте ... ... ... ... оның ... мен көріністері де
әрқилы. Естің бөліну адамның түрлі әрекет ерекшелеріне сәйкес жүргізіліп,
олар есте қалдыру, қайта жаңғырту ... ... ... ... ... есі мен көру есі ... ... ретінде көрінеді. Іс әрекет
сипатарына орай, ес мынандай үш түрге негізделіпр ... 1. ... ... ... қимыл-қозғалыс, эмоциялық-сезімдік,
бейнелі-көрнекілік және сөздік-мағыналық (логикалық); 2. Іс-әрекетінің
мақсат ... ... ... ... ес. 3. ... ... қанша
уақытқа дейін есте сақтай алатындығына ... ... және ұзақ ... ... ... ес. ... кейбір түрлері арнайы аспап-
мнемомерт арқылы өлшенеді.
Қимыл-қозғалыс есі дегеніміз-ойын, спорт, еңбек, оқу ... әр ... ... мен ... есте ... Оларды
қайта жаңғыртып отыру. Мысалы, коньки тебу, машинада жазу, өлең сөздерді
жаттау, қой қырқу т.б. ... бұл ... ... ... ... ... табылады. Адамның бастап кешірген түрлі сезімдер мен ... есте ... ... ... ес деп ... Өз ... мен ... көңіл-күйінің қандай қатынаста болғанын қайта
жаңғыртып, оларды тітіркендіргіш ... ... ... ... ... ... ... жетелейді.
Эмоциялық ес бойынша адам басынан кешіргендерін еске ... не ... ... оның ... ... әр ... ... оған
күшті әсер етіп, эмоциялық күйге ұшыратады. Белгілі мәні тұрғынан алғанда,
бұл естің басқа түрлерімен салыстырғанда әлдеқайда ... ... ес ... мен ... ... нақты
бейнесін ойда қалдырыпқайта жаңғыртуда айқын көрініс береді. ... бұл ... ... ... бастан кешкен оқиғалар, дыбыс, иіс, ... ... орай ... ... ес,- ... есту, сипау, иіс,
дәм естері болып табөлінеді. Егер қалыпты дамыған адамдар үшін есту есі мен
көру есінің ... зор ... ал ... ... ... мұның есебіне
сипау, иіс, дәм естері (түйсіктердің осы түрлеріндегі сияқты) өте ... ... ... ... ... Бейнелі ес, әсіресе,
көркемөнер кәсібімен шұғылданатын адамдарда жоғары әрі өте нәзік ... ... ... есі бар ... ... Мұндай адамдар заттар
мен құбылыстарды көз алдына нақты елестетіп, олардың жеке ... ... ... ... ... Олардың сезім ... ... ... ... ... ... саналады.
Сөздік-мағыналық (логикалық) ес біздегі ой, ... ... ... ... түрлі формалар арқылы із қалдырып отырады. Ойдың қандай
формасы болса да тілмен, ... ... ... бұл ... сөздік-
мағыналық (логикалық) деп атауы да сондықтан. Бұрын қабылдаған ... ... бізө сөз, не ... ... есте сақтау арқылы жаңғыртамыз.
Егер бейнелі есте бірінші сигнал ... ... ... сөздік
–мағыналық есте екінші сигнал жүйесі шешуші рөл атқарады. Нәрселердің мән-
жайлы есте сақтаулогикалық-мағыналық, ал ... ... мен ... ... ... ... ... түрде есте
қалдыру делінеді. Сөздік-мағыналық ес оқушылардың білім ... мен ... есте ... жетекші мәнге ие. Естің бұл түрлері адамның әрқилы
іс-әрекеттерінің алмасып отыруына, ниет-тілегіне, мақсат-мүдесіне ... ... ... оның ... ... ... ... және еріксіз естер. Естерді ерікті және еріксіз деп бөлу
орындалуға тиісті әрекеттердің ... мен ... ... ... ... ... есте қалдырма-ақ есте сақтау мен жаңғырту,
есте ... ... ес деп ... Егер ... қоятын болсақ, онда бұл
ерікті ес болады. Мұнда есте қалдыру мен жаңғырту, еске ... ... ... мнемоникалық амалдар қолданылады. Естің бұл түрлері бірізділікпен
дамып отыратын естің ... ... ... ... ... орасаң зор
орын алатынын әр адам өз тәжірибесінен жақсы біледі. ... адам ... ... нәрселері үшін арнайы амалдар қолданып, ерікті есте қалдыруды да
жиі қажет етіп отырады. Естің адам ... ... ... болуының
өзіндік сипаттары бар. Олар-естің көлемі, тездігі, дәлдігі, ұзағы, даярлығы
Қысқа мерзімді және түпкілікті ес. Оперативтік ес. ... ... ... есте ... үшін адам ... ... қолданып, оны
қалай да жадында қалдыруды мақсат етеді. Бұл сол әсер еткен нәрселер ... ... ... есте ... қалуы деп аталады. Мұндай
есте осындан біршама ... ... ... ... ... адамның көз
алдында елестеп, құлағында даусы естіледі. ... ... ... ... бұл ерекшеліктің сырттан алынған хабарларды ... ... ... ... ... ... бар. Естің бұл түрін қысқа
мерзімді ес деп ... Ал ... ес ... ... ... ... ... материалдарды есте сақтау,
оларды бірнеше рет ... ... ұзақ ... бойы есте ... есте ... тағы бір ... ... нәрселердің ұзақ
мерзімге созылуына және адамның арнайы мақсатына да байланысты. Сондықтан,
нәрселер ізінің консолидациясы қабылданған материалдардың ... ... ... ... ... қайталай беру мида ... ... ... еске ... ... әдебиет пен ауыз ек тілде қысқа мерзімді ес ... ... ... деп те айтыла береді.
Дегенмен, психология ғылымында ол оперативті ес ... ... ... ... белгілі.
Ес түрлерінің өзара байланысы. Ес ... ... ... іс-әрекет сипатына орай жүргізіледі де, олар өзара ... ... ... толықтырып отырады. Мысалы, сөздік-мағыналық ... ... ... ... не ... де ... Сондай-ақ ол қысқа
мерзімді не түпкілікті болуы да мүмкін. Осыдан ... ... ес ... ес ... есте ... екі ... ... болып есептеледі.
Қысқа мерзімді ес жалпы есте ... екі ... ... ... ... мерзімді ес сыртқы мағұлаттарды өткізуші ... ... ... еске ... ... ... еді. ... ес қысқа мерзімді ес
процесінен басталады. Естің күрделі әрі адам ... ... ... ... мына №1 сызбадан көруге болады.
Естің таным жүйесіндегі орны
ЕС
Сезімдік ... ... ... процесс, ол бірнеше дара процестерден тұрады.
Олардың негіздері: есте қалдыру, қайта жаңғырту, ұмыту.
Есте қалдыру дегеніміз-жаңадан қабылдаған ... мен ... ... есте ... ... байланыстырып отыру. Есте
қалдыру ... ... ... біз ... ... әсер ... нәрселер
мен құбылыстардан, болмыс пен оқиғалардан өмір мен ... ... ғана ... жадымызда қалдыруды мақсат етеміз. Есте
қалдыру арнайы есте қалдыру, еріксіз есте қалдыру болып ... ... есте ... адам ... ... ... Ал ... есте қалдыру
үшін мынадай шарттар қажет:
1. Арнайы мақсат қою,оны меңгеруге ұмтылу;
2. Есте қалдырудың қоғамдық, тәжірибелік мәнінің адам қажетіне ... Есте ... ... ... ... жемісі мен оның
ішінен еске түсерлік ... ... ... ... ... Сол мән-мағыналарды түсіну үшін ... ... ... ... нәрселердің байланс жүйелерін, тірек боларлық жүйесін табу;
6. Қабылдаған нәрселерді өз сөзімен құрастыруды ... Өз ... ... ... ... білу;
8. Сапалы түрде қайталап, пысықтап отыру.
Мұндай талаптарды орнату адамның ақыл-ой кені болып саналатын ес пен
жадында сақтауын ... ... ... ... ... ... тиімді әдісі мен жемісті болуы қажетті материалдарды
жаттап алуға байланысты. Бұл тәсілдің де ... ... ... бар.
Кез-келген жаттау жемісті бола бермейді. ... есті ... ... тәсілін – мнемоника деп атайды. Бұл латын сөзінен шыққан. Мәнісі ... алу ... есті ... ... ... ... Естің жемісті болу
шарттары № 2,3 сызбаларда көрсетілген.
Естің жемісті ... ... ... әрі ... ... әсер ететін себептер
№ 3 сызба.
Естің даралық ерекшеліктері
Әр адам есінің ... ... ... ... ... ... анық ... Кейбіреулер белгілі бір нәрсені, суретті, ал
басқалар сөзді, енді біреулер ән-күйді, саз ... ... ... ... ... ... орай типтерге бөлінеді. Мәселен: көру есі, ... ... есі, ... ес. Көру ... ... адам көргенін ұзақ уақыт
бойы есінде сақтай алады. Ұлы ақын А.С.Пушкиннің есту есі өте күшті болған
көрінеді. Есту ... ... мен ...... ... ... да тән қасиет.
Ес процесі есте қалдыру мен ұмыту шапшандығына, олардың баяулығына
орай мынадай төрт типке бөлінеді:
Есте ... ... ... ... Баяу ... ... ... Баяу ... есі ... ... мен ... материалдарды бір-ақ рет
оқыса да, тыңдасада ... ... ... Есті дамытуп, жетілдіріп
отырудың басты шарты – ... әр қилы ... Адам ... ... ... ... – ес – ... кені. Ақыл-ой тарих жасаған білім
қорымен үнемі байытып, өрістетіп отыруға ұмтылу ... ... ... ... және ... жаңғырту еріксіз және арнайы қайта жаңгырту деп екіге бөлінеді.
Еріксіз қайта жаңғыртуда адам ... ... ... Мұны ... туғызып отырады қайта жаңғыртудың осы түрі көбінесе адамның үнемі
айналысатын ... ... ... ... ... ... болса солай жаңғырта береді. Еріксіз қайта жаңғырту кездейсоқ ... ол ... ... ... жатады. Мәселен, мүғалім жаңа сабақты
түсіндіргенде мүмкіндігінше балаға бұрын өткен шығармаларды көбірек беретін
болса, мүңдайда оқушының білетін шығармалары ... ... ... ... ... біле түседі.
Арнайы қайта жаңғырту мақсат қоюмен, ерік күшін жұмсаумен, арнаулы әдіс,
тәсілдер қолданумен жүзеге асады. ... ... ... — әдейілеп еске
түсіру, ойлаумен тығыз байланысты, өте белсенді ... ... ... ... ... бар. ... кейбірі мына төмендегілер:
1) Көлемі үлкен шығармаларды қайта жаңғырту үшін жазбаша ... ... ... ... ... ... ... жасаудын, өзі қажетті шығарманы
жинақты, белгілі арнаға жүйелейді. Мүның өзі қайта ... ... көп ... ... ... ... бұрын оқылған, қабылданған объектілерді бір-бірімен
салыстырып отыру да аса пайдалы.
Мұндайда ... ... ... не айырмашылықтары тез
ажыратылады. ... адам өз ... ... Австралиядағы аққумен
салыстырғанда оның дене бітіміндегі ұқсастықтары мен (пішіні, мінезі т. ... ... да ... ... қара ... аяғы ... т. б.)
көрсетсе, материалдың жеке бөліктері түсіп қалмай, ол толық жаңғыратын
болады.
3) ... ... ... ... ... ... жөн. ... адам бір мағыналы нәрсені қазық қылып, ұмытқанын
соның ... ... ... Ал, қалай болса солай кездейсоқ нәрсемен
байланыстырса, ондай қайта жаңғырту ... ... ... ... А. П. ... ... аттас фамилия" әңгімесінде Овсов деген (бұл
сөздің ... ...... ... ... ... ... жылқымен
байланысы бар" деп ойынан адасып мазасы кеткен бір ... ... ... ... ... ... қарау, мұнда табандылық, тұрақты
қызығудың болуы да қайта жаңғыртудың нәтижелі болуының ... ... ... ... тану ... ... керек.
Тану — қайша жаңгыртудың қарапайым түрі. Тану — бұрын қабылдаған және
қайтадан кезіккенде корінетін ес процесі. Тану адамдардың қабылдау
саласындағы ... ... ... ... көрінеді. Мәселен, біреу
бір нәрсені қиналмай, тез және толық таниды, екінші біреу мұны мүлде тани
алмайды үшінші біреу шала ... ал ... ... қате ... болады.
Объектіні дүрыс тану үшін адамның көзі төселіп үйренген, өмір тәжірибесі
мол, бақылағыш болуы шарт. Ес ... ... ... көбі дәл, ... ... ал дұрыс тани алмаудың езі алғашқыда зер салып, жөнді
қабылдай алмаудан болады. Мәселен, адам алғашқы рет бір жерге келгенде
(бұрын ... де) оған көп ... ... өзі ... ... ... ... ол ертеде ұшырасқан нақты бір жағдайды қазіргі кездескен
жағдайға ... және оның ... ... процесі елеспен тығыз байланысты. Өйткені өткендегіні
қайта жаңғырту түрлі елестермен негізделе жарыққа шығып отырады.
Елесті түйсікпен қабылдаудан ... ... ... ... ... ... адам ... мен қүбылыстарды аз да болса, жалпылай бейнелей алуға
мүмкіндік алады. И. М. ... оны ... ... деп өте ... ...... бейнелерін есте сақтауға, сол заттардың типтік, ... ... ... ... ... ... т. ... оның мәнін танып, білуге көмектеседі. Демек, белгілі бір ... ... ... ... оның ... не үшін ... ... да, еске жақсы сақтай аламыз.
Елестердің түрлері де түйсіктер мен қабылдаудың бөлінісіне ұқсас. Мәселен,
адам заттың ... ... ... көру елестері арқылы; музыкалық
шығармаларды, таныс адамның даусын, ... ... ... ... мияулағанын есту елестері арқылы; ал ... ... ... ... ... мақпалды, тасты, тікенек шөпті сипай-сезу елестері арқылы
ажыратамыз. Біздің елестеріміз — жеке қабылдаулардың жалпылауының нәтижесі.
Елестер жалпылау дәрежесінің әр ... ... ... ... жеке болып
екіге бөлінеді. Көп жалпыланған елестерді жалпы ... ... ... өзен ... елесі — жалпы елес. Сырдария өзені — жеке елес болады.
Оқу процесінде балалардың елесін тәрбиелеуге үлкен мән ... ... ... ... ... ... дәл ... мүмкін емес. Егер оқушыда
өріптердің жазылуы жөнінде анық елес болмаса, ол дұрыстап жаза ... ... ... ... аса ... ... зат ... елестері
анық болса ғана, ол суреттерді ... ... етіп сала ... ... ... ... ... Сондықтан баланың қабылдауы
толық болса ғана ... де ... ... ... өзі ... отырған
нәрсенің кейін болатындығын сезінетін болса, оның елесі де ... ... ... ... ... үй ... ... алғанда, кейін мұны жатқа салатыны ескертілсе, баланың байқауы
тереңірек болып, елесіне жақсы тірек ... ... ... дамытуда
арнаулы жаттығулар жасап отыру қажет. Мәселен, сурет сабағында алдымен
салынатын затқа баланың зейінін аударып, ... одан ... сол ... ... етсе және ... ... бірнеше рет қайталаса, баланың көру елесі
дами түседі.
Төменгі сынып ... өмір ... аз, ... ... ... жалпылай алу қабілеті нашар болады. Мүғалім ... ... ... ... ... ... мол ... ойластыруы
тиіс. Мұнсыз жоғары сыныпқа барғанда балаға оқу материалдарын ұғыну қиынға
түседі. Мектепке ... ... елес ... түрліше болып келуі оның
отбасыдан алған тәлім-тәрбиесіне де ... Егер үйде ... ... ... жеткілікті көңіл бөлінген болса, мүндай баланың әр нәрседен
хабары бар болып келеді де, ... ... ... ... жасына дейінгі
балалардың елестерін дамытып отыру, оларды оқу ... ... бір ... ... ... ... болуы тиіс.
Ұмыту және оның түрлері
Ұмыту процесі — есте қалдыру процесіне карама-қарсы процесс. ... емес ... ... ...... рухани дамуына көп көмегін
тигізеді. Егер адам ... ... ... ... ... ... онда кез келген ұсақ-түйектер мидың бір қалыпты жұмысын қиындатар
еді. ... ... ... қайта жаңғыртылған
материалдардың дөл болып келуі өте сирек ... ... ... кезінде оның көлемі кемиді, онша маңызы жоқ ұсақ жерлері ... да, ... ... ... ғана ... есте қалады. Қабылдаған
материалдың тіршілік қажетімізге ... ғана ... ... арнайы
есте қалдырылғаны) көбінде ұмытылмайды. Ал ... ... ... ... ... ... отырылады. Ұмыту түрліше жағдайларда
көрінуі мүмкін. Бірде ұмыту объектіні әдейілеп еске түсіруге, не ... ... ... ... енді ... объектіні қате тану, не
әдейілеп еске түсіре алмаудан болады. ... ... ... ... ... ... ... жаңғырту кейде қиынға түсіп, мазмұны толық
берілмей қалатын кездер болады. Бірақ бұлар ... ... ... тым ... ... мүмкін. Осындай кешігіп еске түсіруді психологияда
реминисценция құбылысы деп атайды. Кешігіп еске түсіру, ... ... ... мен ... ... оқушыларында жиі кездеседі. Өйткені олар
көлемі үлкен, күрделі материалдарды бірден толық айтып ... ... де, ... ... ... айта береді. Ой-әрекетінің біртіндеп
күрделенуіне және есте қалдырудың жолдарын меңгере білуге байланысты ересек
адамдарда реминисценция құбылысы көп ... ... ... ... бір ... ... ... материалға ұқсас екінші бір материал оқылса, бүл ... ... ... әсер етеді. Бұл құбылыс-ретроактивтік тежелу деп
аталса, бүрын есте ... ... ... ... ... ... деп аталады.
Айтылған құбылыстардың табиғатын білудің үлкен ... мәні ... ... ... ... ... ... жаттағанда, олардың басы
мен аяғы есте ... ... орта жері ... ... ... Мұғалімдер мұндай тежелулерді оқушыларда болдырмау үшін, ... ... ... ... ... ... әр ... үй тапсырмаларының нормасы қатаң сақталынып, оқу әрекетін ... ... ...... ... ... ... қазақша еске тусіру
деген мағынада.
Ретроактивтік, ... де ... ... ... кері ... екіншісі ілгері әсер етуші деген мағынаны білдіреді.
Есті тәрбиелеу
Ес дәрежесі бірдей екі адамды табу ... ... ... ... ... біреу — санды жақсы жаттайды, үшінші біреу — ұмытшақ, төртінші кісі
көргенін есінде ұстағыш келеді т. б. ... ... ... ... ... ажыратылады. Естің дәлдігі — ешбір жаңылмай, ойдың
тәртібін ... ... ... айта білу қабілеті. Мәселен, орыс
композиторы ... есі дәл ... ... ... ... ... бір симфониялық шығармасын естиді де, екі жылдан кейін осы
симфонияны жаңылмай орындап ... дәл ... ... ... ... жылдамдығы жөнінде де алдына қара
салмайды. Жұрт бұларды зейінді, зерек адам дейді. Ал ... ... ... ... да ... ... ... әуре болады. Адамдар
еске қалдырудың ұзақ-қысқалығымен де ажыратылады. Мұны ... ... те ... Мәселен, бір нәрсені жаттап алса, оны ұзақ уақыт
бойына ұмытпайтын болады. ... ... оны тез ... жақсы сапаларының бірі — даярлыгы. Естің қорынан кез келген уақытта
қажет нәрсені тауып ала ... ... ... ... ... көп ... тоқи алатын, есінің өрісі кең адамдар да болады. Біреулер көзбен
көргенді, енді ... ... ... ... қалдырады. Жоғарыда
аталған ерекшеліктер балалар арасында да жиі кездеседі. Оларды төмендегіше
жіктеуге болады:
1) Есте қалдыруы шапшаң, ... ... ... еске ... көпке
дейін ұмытпайтын оқушылар.
2) Есте баяу қалдырғанымен, ұмытпайтын оқушылар.
3) ... ... тез ... тез ... оқушылар.
4) Есіне қиналып түсіретін және тез ұмытып қалатын оқушылар.
Бала ... ... ... ... ... ... ... Есте
қалдыруы нашар балалар сабақтан көп ... үй ... ... ... ... қалай оқудың тәсілдерін білмейді. Есте қалдырудың
нашарлығы баланың сабақты дұрыс тыңдамауынан, зейінсіз ... ... ... ... ... ... ... болуға тиіс. Енді бір
балалар ауру-сырқаулы ... ... ... ... да ... тез шаршайды, сабақты кірбің көңілмен ... ... ... де жеке ... ... ... Мәселен, оларға қосымша
сабақ ұйымдастыру, ол оқушылардың арнаулы режиммен жүріп-тұруын ... ... ес ... ... ... ... есі туғаннан былай қарай дами бастайды. ... ... ... стақандағы ыстық суды біліп, оған жоламайды, өйткені оған ... ... ... ... бала өзінің шешесін бірер жеті көрмесе де
тани алады. Бұл — балада тану ... өте ерте ... ... ... ... қалатын заттарының көлемі арта түседі. Бір ... ... ... ... апта ... сақтайды, үш жасар бала ... ... ... ... Бала ... дамуына жүру, айналасындағылармен
қарым-қатынас жасауға талпыну, ойын ... ... орын ... Үш-төрт
жасар баланың есте қалдыруындағы негізгі ерекшелік — жаттайтын материалдың
сыртқы ... ... ... ... нақтылы, бейнелі келетіндігі.
Төрт жасқа дейін балада еріксіз ес күшті дамиды. ... бала ... ... ... ... ... солай, тез жаттап алғанымен, оның ... Бес ... ... ... ... ... жоғары түрлері (ерікті есте
қалдыру, қайта жаңғырту) көрінеді.
Мектепке түсу балалардың логикалық есін дамытуда үлкен рөль ... есін ... де ... ... жас және ... қатты ескере отырып, жұмыс жүргізеді. Төменгі ... оқу ... өз ... ... ала ... ... үйге
тапсырма бергенде, материалды қалай оқу керектігін балаларға ұдайы ескертуі
керек. Бұл жөнінде оқулықтардың бәрінде ... ... оқу, ... ... ... ... ... баланың назары кейде бүған жөнді түсе
қоймайды. Мұғалім мұны қатты ... ... ... ... ... ... ... кластағылар) материалды,
көбінесе, сөзбе-сөз жаттап алады. Олар ... ... ... ... ... білсем болғаны ғой" дейді. Бұлайша есте қалдыруға
материалдың ... әрі ... ... ... ... ... ... да өз сөзімен айтуға мүмкіндік бермейді. Сондықтан, мұғалім
бір жағынан, баланың сөздік қорын дамыта отырып, екінші жағынан, ... ... айта ... ... ... Баланың оқыған нәрсесінің мәнін
түсіне алуы — оның материалды өз сөзімен айта ... ... ... есте ... үшін ... материалды бірнеше мағыналы бөліктерге
бөлу, оның жоспарын жасау қажет екендігі өткен ... ... ... оқушылары бұл жағына өте шорқақ екенін де, психологиялық ... ... ... бала ... ... ... ... мәтінді жеке
бөліктерге бөлгенмен, оның негізгі жерін айыра алмайды. Оқушылар шығарманың
жеке бөліктеріне ат беріп, басты жерлерін табудың орнына, ... ... ... Бұл әдіс оған оңай ... ... Егер ... ұсақ бөліктерге
бөлінетін болса, оқушылар жеке фактілер мен ... ... ... де, мәтін үлкен бөліктерге бөлінсе, бұлардың тақырыпшасы шамадан тыс,
шығарманың мазмұнын көрсетпейтін жағдайда болады.
Шығарманың мәніне ... ... ... ... сынып оқушыларының
көпшілігінің қабілеті жетеді. Бірақ мұнда оқылатын мәтіннің ... ... жас ... ескерілуі тиіс. Шығарманың ең негізгі идеясын
табу, оған өз бетінше тақырыпша беру, үшінші сынып оқушыларында ... ... Бүл ... ... мұғалім ғана үйрете алады.
Оқушыларды жаңа ... ... ... ... ... оқу ... неғүрлым ұзақ мерзімге есте қалдыруға бағыт
беру — ... есті ... ... ... ... ... сондай-ақ,
балалардың есте қалдыру, қайта жаңғырту мүмкіндіктерін өздері ... ... ... ... отыруы тиіс.
Бала есінің дамуы — мұғалімнің жұмыс әдісіне, әсіресе ... ... ... ... есте қалдыру мен қайта жаңғыртудың
заңдылықтарын жақсы ... ... ... ғана ол ... ... ... алады. Мұғалім оқушылардың есін тәрбиелеуде олардың жас және дара
ерекшеліктерін қатты ... ... ... ... ... қажетті дегендерін іріктейді, жаңа сабақтың мазмұнын әр кез ... ... ... ... алаңдататын факторларды
болдырмау жағын қарастырады, оқушылардың шамасы келмейтін ... ... ... ... ... ... үшін, мұғалім бала білуге
тиісті нәрсені үнемі көзіне көрсетіп, дұрыс қабылдай алуына ... зер ... Бұл үшін ... ... ... ... отырғаны дүрыс.
"Алғашқы образдардың есте ... және ... ... ... ... мәні ... дейді К.Д.Ушинский,— өйткені балалардың есінде оқыту
арқылы жеткізілетін алғашқы образдар неғұрлым берік орын ... ... ... ... баланың есінде оп-оңай жөне ... ... ... есін ... дамыту ісін оның бүкіл
ақыл-ой, адамгершілік тәрбиесімен қосақтастыра ... жөн. ... мен ... байланысты борышы мен жауапкершілігін, ... мен ... ... ... тәрбиелеу олардың есін де жетілдіріп отыруға көп
көмегін тигізеді.
-----------------------
Қабылдау
Ойлау
Адамның тәжірибелік іс-әрекеті
Қиял
Түйсік
Естің жемісті болу шарттары
Даярлығы
Ұзақтығы
Дәлдігі
Тездігі
Көлемі (мөлшері)
Естің ... ... ... себептер
Материалдың саны
Жағдай
Материалдардың айқындық сипаты
Саналылығы
Байланыстылығы
Түсініктілігі
Көрнекілігі
Ырғақтығы
Организмнің жай күйі
Бұрынғы тәжірибе
Қызығу
Байланыс шарт
Есте сақтау типі

Пән: Медицина
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Delphi туралы мәлімет38 бет
NGN желісі туралы мәліметтер22 бет
Автомобильдік және автобустық турлар туралы жалпы мәлімет24 бет
Ақпарат және оны өрнектеу жолдары туралы мәлімет6 бет
Бірлестіктер экологиясы және экожүйедегі энергия туралы мәлімет15 бет
Вирустық аурулар туралы мәлімет19 бет
Газ турбиналық АЭС туралы мәлімет7 бет
Дәнді дақылдарды және ұнды алғашқы өңдеу туралы жалпы мәлімет7 бет
Жер қабығы (құрамы, қозғалыстары), бедер туралы жалпы мәліметтер40 бет
Кәсіпкерлік туралы мәлімет12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь