Каспий теңізінің экологиялық проблеммалары

I. Кіріспе бөлім:
Каспий теңізінің құқықтық мәртебесі
II. Негізгі бөлім:
Каспий теңізінің проблемалары
III. Қорытынды бөлім:
Каспий ахуалына басшылардың көз жұма қарағаны қалай?
Пайдаланылған әдебиеттер
Каспий теңізінің солтүстік жағасы, Еділ мен Жайық өзендері аралығының көп жері Атырау облысының Құрманғазы ауданына қарайды. Теңіз жағасының шекарасын Еділ өзенінің теңізге құятын Қиғаш саласы анықтайды. Осы Қиғаш өзенінен Исатай ауданының Забурын елді мекеніне дейінгі жағалық аймақ түгелдей Құрманғазы ауданының жері. Бұл жердің экологиялық жағдайынан сөз қозғау үшін оның бұрынғы жағдайы қандай екеніне көз жеткізу керек.
Бұрын бұл жердің кеңестік кезеңге дейін, онан кейін де теңіз суының және оның құрлыққа суғына кіріп жатқан шалқыған саналуан сулы шығанақтары мен теңізден бөлініп қалған көлдері көп болды. Қай кездерде де осы көлдерден, шығанақтардан жергілікті халық балық аулап, олардың түрлі өнімдерін шығаратын шағын да ірі кәсіпорындарына тапсыратын. Оларды балықшылардың тілімен айтсақ «Балық батағалары» дейтін.
↑ Қазақстанның физикалық географиясы, Алматы: Атам.ра, 2008. ISBN 9965-34-809-Х
↑ Каспий экологиялық программасы, Информациялық бюллетень, 2001,№2.-61 бет.
↑ Ә. Бейсенова, А. Самақова, Т.Есполов, Ж. Шілдебаев Экология және табиғатты тиімді пайдалану, Алматы.-2004,328 бет.
↑ Қазақстанньң физикалық географиясы, Алматы: Атам.ра, 2008. ISBN 9965-34-809-Х
        
        Каспий теңізінің экологиялық проблеммалары
Жоспар:
I. Кіріспе бөлім:
Каспий теңізінің құқықтық мәртебесі
II. Негізгі бөлім:
Каспий теңізінің проблемалары
III. ... ... ... басшылардың көз жұма қарағаны қалай?
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Каспий ... ... ... Еділ мен ... өзендері аралығының
көп жері Атырау облысының Құрманғазы ауданына қарайды. Теңіз жағасының
шекарасын Еділ өзенінің теңізге ... ... ... анықтайды. Осы Қиғаш
өзенінен Исатай ауданының ... елді ... ... ... ... Құрманғазы ауданының жері. Бұл жердің экологиялық жағдайынан сөз
қозғау үшін оның бұрынғы жағдайы қандай екеніне көз ... ... бұл ... ... кезеңге дейін, онан кейін де теңіз суының және
оның құрлыққа суғына кіріп жатқан шалқыған саналуан сулы ... ... ... қалған көлдері көп болды. Қай кездерде де осы көлдерден,
шығанақтардан жергілікті ... ... ... ... ... ... шағын да ірі кәсіпорындарына тапсыратын. Оларды балықшылардың
тілімен айтсақ ... ... ... ... бастап Каспий теңізінің суы тартылып, барған сайын азайды. 1930
жылы бұл су ... ... ... ... ... ... теңіз суы
100 километрге қашықтаса, кейіннен ол одан екі ... жуық ... ... ... ... ... ... кезеңде құрылған балық
колхоздарының балықшылары теңізге балық аулауға шығатын ... ... ... қарасты теңіз жағасындағы «Тұмақ» аралына ... ... сол ... ... ... ... ... теңіз ротасындағы Белужий, Трешкин, Дементьев, Қарабөлек, Ленкоса,
Комсомольск, Бесшифер, Жаркөсе, Әбу ... қара ... ... Бұл
аралдар соңғы 30-40 жылдар бойы ... ... мал ... мал ... ... ... малшылардың қыстақтарына
айналды.
Қиғаш өзенінен Забурын елді мекеніне дейігі 200 километрге жуық жердегі
халықтың ... ... ... ... ... колхоздар тұрақты тұра
алмағандықтан Қиғаш, Шарон өзендерініңбойына ... ... ... бұл ... ... ... жерді малшылардың қонысына, жайылымға ... ел ... ... 1946 жылы ... балық зауытының қасынан
Қиғаш өзенінен басын алатын Қиғаш-Кобяков каналы, одан басын алатын Көкарна-
Белужий-Трешкин, кейін Кобяков-Жанбай ... мал су ... ... ... ... кйін Ганюшкиннен Забурынға жететін жоғары жақпен
Сурхан каналының желісі іске ... Бұл ... тұщы ... суы
түгелдей каналдың төменгі желісімен бұрынғы арналар ізімен теңізге құятын
болды және осы арналар ізімен суды ... ... ... ... ... да ... ... «Белужий» арнасы атына сай
Белуга ... ... ... ішкі суға ... ... шашатын
бұрынғы терең арна болатын. Бұл ... ... ... ... ... тұшы суын ... қана ... бұрынғы теңіз суы
жайылатын көлдерге құйып, теңіз балықтарының көктемде уылдырық ... ... суды ... ... ... ... жол ... бәрі кешегі өткен кеңістік кезеңдегі теңіз жағасын ... ... ... ... еді. ... ... қазіргі жағдайы
мүлде өзгерді. Аудандағы өнеркәсіптік, ауыл шаруашылықты ... көбі ... ... ... ... ... ... бұзылды.Өткен 30 жыл ішінде каналдар бір де бір ... ... ... ... ... су ... ... кетті,
көпшілігін су жүрмейтін болып, құм басты. ... ... ... ... ... су ... мыс ... ерітіндісіне айналды,
зәрленді. Ауру таратудың көзіне айналды. Мыңдаған ... ... жер ... ... ... ... ... батыстан-
шығысқа ұзындығы 200км, терістіктен-түстікке150 километрге созылатын теңіз
жағалауын нар қамыс, қоға басты, су ... ... Өзен суы ... ... ... ну ... болып шыққан қамыс, қоға, жыңғылдар 1974
жылдан бері өртелмегендіктен ... ... ... ... ... ... ... Қопа үстінен қайталап шыққан биік
қамыс-қоғалар жыртқыш қасқыр, қарсақ, түлкі, қамыс ... ... ... қабандардың және кемірушілер-егеуқұйрық, ... ... ... айналды. Жылма-жыл олардың санының ұлғаюына
сай жұқпалы да, қатерлі аурулар туу ... ... ... ... ... ... ... малға шабатын болды. Тышқандар осы оңірде 1920
жылдарда болған оба ауруының қайталануына мүмкіндік туғызып ... ... және су ... жеке аралдарға мұнай компаниялары қожа болып,
мұнай ұңғымаларын қаптата бастады. Жағадағы «Белужий», «Ленкоса», ... ... ... ... ... үстінде. Мемлекеттер
арасындағы Каспийді бөлісу келісіміне сай ... ... ... ... жері ... ... теңіз суындағы «Новинск» аралына мұнай
ұңғымасын орнатып жатыр. ... ... ... ... ... ... ортасына орналасуда. Бұлар теңіз жағасының ... одан ... ... екінші жағынан қураған қамыс мұнай ... ... ... ... үшін ... және ... ... көзі-Каспий теңізінің
балығы мен жер астының мұнайы. Оларды бұрынғы қалпына келтіріп, ... ... үшін ... ... ... іске асыру қажет деп
санаймыз: 1. ... ... ... келтіру, бітелген жерін аршып, қазып, Қиғаштын мол тұшы суын Каспий
теңізіне ... ... ету ... Ол үшін ... ... ... ... бастау алатын жеріндегі 15км жерін тереңдетіп ... Онан ... ... ... ... ... ... Ленкоса каналын, Жанбай арнасын, Деменьтев ... ... ... ... теңізге қарай ұзартып, Шаронка суының осылар
арқылы теңізге құюына мүмкіндік беруміз ... ... ... ... ... бар? ... теңіз балықтарының үлкен-кішісі
болмасын көктемде уылдырық шашу үшін үйірімен теңізді жағалап ... ... өзен суы ... ... каналдармен жоғары өрлейді, көлдерге
жайылған суға шығады, тұшы суда балық жақсы ... ... өзі ... ... ... мен балық зауытының, кәсіпшіліктердің өркендеуіне,
аудан экономикасын котеруге, халықтың әл-ауқатын жақсартуға ... ... ... ... ... теңізге құяр тамағы ... ... ... ... ... бойына толық шыға алмайды. Біздің ауданның
тұсындағы теңізге құятын негізгі арналар бітелген, ... кіре ... ... балықтар көктемде үйірімен жоғырылайды. Кейде онан да асып
Мақашқалаға қарай асады. ... да ... ... өз ... ... ... ... ... суы өте көп. ... ... ... мол ... ... Каспий теңізіне жібермесек ең адымен аудан орталығы
Ганюшкинді су басады. Селоны бірнеше жылдар бойы ... ... қана аман ... ... ал биыл ... өте қауіпті. Су басса мыңдаған ... ... ел ... ... ... су ... ... көлдер жағасы мен жайылымдарға шөп шығады, егін егіледі, халықтың
күнкөрісі, ауа райы жақсарады, табиғат ... ... ... ... ... адам жүре ... ит тұмсығы өтпейтін,
жүздеген гектар жерді алып жатқан қураған ... ... ... және күзде өртеу керек. Өйткені олар ... ... ... ... сансыз көп жабайы аңдар мен тышқандардың сүйегінен ... ... ... ... ... ... ... Оның елге
келтіріп отырған зияны көп. Сондықтан да қамыс, қоғаларды жылма-жыл өртесе
жер тазарады, ... ... мен су өз ... ... ... ... ... өнімін алып жатқан мұнай компаниялары жүзеге асыра алар еді.
Ал бұған бақылауды облыстық қоршаған ортаны қорғау басқармасы, одан ... ... ... ... ... ... ... қанша және Каспий аймағының
ахуалы
Каспий теңізі қайраңында кең ... ... ... ... ... ... ме? Әрине. Әлемнің әр түкпірінде болып жатқан экологиялық
апаттардың ащы сабағынан оң ... ... ... ... ... ... Қазір мұнда тек іздестіру шаралары ғана жүргізілуде. Осындай
геологиялық жұмыстардың барысында-ақ бірнеше оқыс ... орын ... ... ... ... жаппай қырғынға ұшырауы теңіздің
қазақстандық бөлігінде дабыл қағылар жағдайдың ... ... ... ... Ең ... – сол ... аяғы ... себебі
сараланбай қалғандай. Аджип компаниясы азды-көпті айыппұл төлесе, бұл
осымен іс тыңды ... сөз ... ... ... алтын” игеру жолында табиғатты
құрбандыққа шалмау, қоршаған ортаны таза ... ... ... ... алатын кез жетті. Жалпы, адам мен ... ... ... ... ... ... өмірлік қажеттілігін қоршаған
ортадан алады. Бұл үлес қазір артып ... ... ... ... ... қорлардан алынады. Осы қарқын алдағы уақытта да ... арты ... ... ... яғни ... апарып соқтырады. Бұл –
табиғаты күрделі аймақта орналасқан Атырау облысы үшін үлкен ... ... ... теңізінің су алып, су басып кеткен аймақтарындағы
ұңғымаларды жою ... тұр. ... жою ... ... ... ... ... үшін жағымсыз салдарларға әкеп соқтыруы
мүмкін.
Аймақта үш басты экологиялық проблемасын атап өтуге тболады:
1. ... ... ... ... проблемасы, онда 105 млн тонна
улы және ... ... ... СКЗ және ХГМЗ ... толық
тоқтап тұруына байланысты 1988 жылдан бастап ... ... ... Сұық фазаның деңгейі төмендеуде. Қазіргі уақытта жалпы көлемі
77км жер тазартылып, көлемі 30км жағажайлар ... ... ... ... жөніндегі проблемалық мәселелерді шешу үшін миллиондаған қаражат
қажет.
2. БН-350 реакторлық зауытының істен ... оны ... ... келтіру.
3. Каспий теңізінің Солтүстік теңіз ... ... ... және ... ... ... ... игеру кезінде қоршаған ортаны
қорғау жөніндегі мәселелерді шешудегі негізгі ... бірі ... ... мониторингтің болмауы. Қазақстан Республикасының оны
жүзеге асыру үшін тиісті база жасақталмаған.
Аймақтың тағы да бір ... ... ... ... ... ... ... мониторингтің жоқтығы болып табылады. Теңіз
көлігінің көтеріңкі қарқынды қозғалысы нәтижесінде теңіз ортасына, оның
флорасы мен ... ... өрши ... ол жағалаудағы аймақтарға және
сулы ортаға экологиялық мониторинг жүргізуді талап ... ... ... 1350 км бақылаусыз қалып отыр. Қазіргі уақытта құрғақ ... ... 5 млн ... тасу ... асырылатын теңіз портының жұмысына
тұрақты бақылау жетіспейді. ... мен ... ... ... ... акваториында, сондай-ақ Каспий теңізінің қалған
аумағындағы теңіз суының сапалы құрамына мемлекеттік бақылауды ... ... ... ... жылдары кәрі Каспийден мұнай өндіру мәселесі қатты қолға алынып
жатыр. Мол байлық бірнеше шет ел ... ... ... алып ... де ... жыл ... Олар қазір ақ тер, көк
тер болып ... ... ... ... ... ... ... белгілі
– оларға мұнай керек. Және көп мұнай керек. Ал ертең мұнай сора бастағанда
теңізіміздің табиғаты не болады? Алтынға ... ... ... мен ... ... аламыз ба? Басқа да теңіз жәндіктері қырғынға ұшырамай ма?
Айталық, ана жылы итбалықтар қырылды, балықтар да ... ... осы мол ... келешекте соры болмай ма? Себебі деректер бойынша Каспийдің
Қазақстан жақ бетіндегі биоқорлардың жалпы құны ... ... Ал ... ... ... сот жыл ... ... мөлшердегі айыпты
біздің елге салады да ... ... ол ... ... ... ... еріксіз ойландырады. Ең қиыны, теңізіміздің ертеңі не ... ... ... байлықтың мол қоры жатқаңына қай жақ та
күдіктенбеді. Кеңес ... ... ... ... ... сақтау болатын. Оған Кеңес Одағының көзін жеткізу үшін
халықаралық мұнай бірлестігі ... ... ... шығанағы мен
Кариб теңізінің атырауында орналасқан мұнай бұрғылау алаңдарына ... ... ... көрсеткен. Оның себебі мұнай араласқан
ортаға ең төзіімсіз тіршілік – ... ... Ал ... ... ... өсіп ... Сол ... АҚШ-тың КСРО-дан Каспий теңізінің су
асты алқабын ... ... ... ... ... ... бұған
келіспеді. Бірақ сол дәуәрде де теңіз асты ... ... ... әңгімелер
болды. Оған екі жақтың космостан түсірілген бейнематериалдарындағы мұнай
белгілері ... ... ... ... негізгі келісімшарт ... ... ... басталды. Теңіз астын геологиялық-геофизикалық
зерттеу жөніндегі «Қазақстан-Каспийшельф» компаниясын құру туоалы қаулы
1993 жылдың 13 ақпанында дүниеге ... Сол ... 3 ... ... ... ... болып қайта құрылды.
Қазақстан шельфінің теңіз асты қайраңының Атырау-Маңғыстау облыстарының
жерінде жатқаны ... Ал бұл екі ... ... құрлық бойындағы
шекалармен тұтас келеді. ШШШельф орналасқан аймаққа қарай ... ... ... ... 9 ... ... ... Оңтүстік бетін құрайтын Түрікменстан
шекарасыа дейінгі тереңдік 20 ... 400 ... ... барады. Мұнай
өндіретін бөліктің тайыз болуы жұмыстың жеңілдеуіне, құрылыс бөлшектерінің
аз жұмсалуыне әсерін тигізері хақ.
Сейсмикалық барлау ... ... 1994 ... ... ... «Вестерн Джеофизикалдың» келуі айтарлықтай роль атқарды. Осы жерде
сейсмикалық жұмыстардың атқарылу ... ... ... есептеу
орталықтары құрылды. Ол әуелі Атырауда, кейін ... ... ... ... тағы бір ... – 1995 жылы ... компаниясының
«Қазақстанкаспийшельф» акционерлік қоғамы болып қайта ... еді. ... ... ел үшін билік тұтқасына ие болуға жол ашатындай көрінді. Алайда
ол Қазақстанды жай алдау ғана болып ... ... ол өзге ... көше бастады. Оған Қазақстанның бұл консорциумға қаражат қоспауы ... ... ... ... ... ... ... өтті. Онда
консорциумның алматы филиалының өкілдері басым болды. Негізгі ... ... ... ... ... ... ... академик Қ.Аманиязов өз сөзінде «егер ... ... ... ... ... ... оның ... консорциум
есебінен өндірілетін болсын» деген пікір айтты. Алайда бұл мәселе хақында
шешім алынған жоқ. Тек консорциумның ... 200 млн ... ... 20 млн ... салаға, 6 млн мамандар дайындауға кететіні белгілі
болды.
Мұнай өндірісі еліміздің қазіргі дамуы үшін ең ... ... дау ... ... ол – ... ... ең ... көзі. Осыдан он жыл
бұрынғы сараптама-салыстыруларға қарағанда ... ... ... қоры
теңіз астында болып отыр. Есепші экономистердің ... ... жақ ... ... қоры ... Қазақстандағы мұнай қорының
тең жартысындай деп жорамалдаған болса, қазір шельфтегі мұнай қорының ондай
болжамнан әлдеқайда көп ... ... ... Олай ... ... ... ... теңізасты мұнай қоры 7 млрд тонна делінсе, ... ... оның ... 50 ... ... ... Ал қазір 6 алаң
зерттелуде. ... ... ... әлі де ... ... ... Олай ... бұл Каспий астын мұнай теңізі алып жатыр ... ... ... бөлігі мен терең бөліктеріндегі атқарылатын жұмыстардың
ауқымы әрқилы ... ... ... оны ... жұмыстартар кезінде
ерекше назарда ұстау қажет. Жүз мың шаршы шақырым алаң ... ... ... ақпарат ағымдарының хабарлауына жүгінсек, теңіз тіршілігінің
жойылуы о баста-ақ байқалған. Атырау экологтарының ... ... асты ... ... ... ... ... отырған. Оның
шындығын кейінгі кезең толық дәлелді. Итбалық эпидемиясын ... ... ... қырылуы жаппай етек алуда. Әрі оның көрініс бергеніне де
бірнеше жылдың жүзі болды.
Екінші мәселе, ... ... ... ... ... Каспийге
қолдана салуға болмайды. Ең алдымен екі ... ... екі ... ... мен ... ... да екі ... Сондықтан Каспий астынан мұнай
өңдіруге басқаша қарау керек. ... ... де ... ... Бұл жерде Кариб өңіріндегі әдістерді қолдану да тиімсіз. ... ... ... өңдірген кезде өзге теңіздердегі әдістерді басшылыққа
алудың пайда бермесі хақ. Алайда шетелдік компанияларға теңіз тіршілігінің
жойылуы ешқандай әсер ... ... ... ... олар үшін ... жылдың шілде айында БҰҰ-ның шешімімен ... ... ... ... ... Қара ... ... да рұқсат
етілмеді. «Атырау балық» бірлестігінің ... ... 4 ... ... Ал сол ... ... құны 14 млн ... 2002 жылдың 7
наурызы күні «Хабар» арнасында теңіз ... бес ... ... мөлшері көрсетілді. Сонда Қазақстан 23,5 ... ... ... ... болып шықты. Бұрынғы кездерде сондай уылдырық бір
самолетке тиеліп, шетелдерге жөнелтіліп отырған.
Қысқасы, қазір теңіз тіршілігіне қатер ... ... қоры ... ... броконьерлерден көреді. Олар бір-бір ұшқыр моторларға мініп алып, ... ... ... ... Мемлекеттік қорықшылар сондай ұшқыр
кемелерге неге мінбейді? Балық ... ... ... ... де бар. Осы ... ... ... балықтарды броконьерлер
тауысып жатыр деген пікір – алдамшы сөз. ... ... ... ... ... ме? Жоқ, оның бір ғана ... бар, ол – Батыс, Шығыс
Қашағанды қазу кезіндегі ... ... лай су, ыссы ... ... ... ... газ. Нәтижесінде теңіз тіршілігі қырғыеға ұшырауда.
Оны басшылар көрсе де ... ... де ... болады. Әрине, мұнай
керек, бірақ теңіз табиғаты құрыса, ол ... құны көк ... ... ... ... да жойылуға тиісті емес.
Қолданылған әдебиеттер:
1. «Атамекен», ... 2004 жыл 24 ... ... ... 2001 жыл 11 ... ... ... №5 2004 жыл
4. «Дүние», Астана, №1,2 2005 жыл
5. «Дүние», Астана, №8 2003 ... ... ... №11 2003 ... ... түрі Жабық хауыз
Тұзды
Тұрақты
Табиғи
Құятын өзендер Еділ ... ... Буға ... ... ... 1,030 ... 435 ... бетінің ауданы 371,000 км²
Көлемі 78,200 ... ... 184 ... 1,025 ... деңгейі -28 м
Жасы 250 жыл
Каспий теңізі (море Хвалийское, түрікм. Hazar deňzi, парсыша: دریای ... ... Xazar, әз. Xəzər dənizi) — ... мен Азия ... ... ... ең үлкен тұйық көл. Үлкендігіне қарап, оны теңіз деп ... XVI ... ... осы ... жағасында қоныстанған Каспи тайпаларына
байланысты қалыптасқан. Грузияда Каспи қаласы қазір де бар. ... ... (I ... Хазар (ІІ-Х ғасыр), Хвалын (Х-ХІІІ ғасыр) және т.б.
тарихи атаулары бар. Олар ... үш мың ... өмір ... ... аттары.
Каспий теңізі неоген дәуірінің аяғында жер ... ... ... ... Бұл ... ... ... пайда болған уақыты деп
есептеуге болады. Каспий теңізінің жалпы ауданы 376 мың км2. Оның ... ... 28 м ... жатыр. Теңіз солтүстіктен оңтүстікке қарай 1200
км-ге созыла орналасқан. Теңіздің ендірек жері - 435 км, ал ... жері ... км. ... ... жағалау сызығының ұзындығы - 7000 км. Оның суы 5
мемлекеттің нсағалауын шайып жатыр. Жағалау сызығының ... ... ... км), Ресейге - 16%, Әзербайжанға - 20%, Түрікменстанға - 21%, ... ... - 14% ... теңізіне 130-ға жуық өзендер мен ағынды сулар Құнды. Олардың ... ... ... ... ... ... 300 км3. Осы мөлшердің 80%-ы
Еділ өзені- нің, 5%-ы - ... ... ... ... 10-11%- ын ... ... ... Сулак, Самур, Кура және т.б. береді. Қалған 4-5%-
ы Иран ... ... ... ... ... тұрақты ағын сулар
жоқ.Мазмұны [жасыру]
Қалыптасуы
Қалыптасуы ұзақ геологиялық мерзімде өтті. Осы уақыт ішінде теңіз суы бірде
жағалауды басты ... ... суы ... ... ... ... кезеңінде (70 млн. жыл ... ... ... ... ... Тетис атты үлкен теңізден ... ... ... (10 млн. жыл бұрын) құрамында қазіргі аумақты алып ... ... ... ... бар ... ... ... бөлікке бөлінді.
Нәтижесінде оқшау тұйық алапты қамтыған қазіргі Каспий теңізінің ... ... Бұл ... ... ... ... кіші ... Орта
плиоценнің кейбір кезеңдерінде теңіздің аумағы одан да кіші ... Ол ... ... ғана шектелген.
Каспий теңізі қазаншұңқырларының бедеріне қарай үшке бөлінген. Солтүстік
бөлігінің шегі Маңқыстау түбегі бойымен ... ... ... ... ... дейін созылған, қалған жері оңтүстік бөліктің үлесіне ... ... ... көп ... 5 ... ... ең ... жері 26 м,
жалпы теңіз ауданының 24%-ын алады. Орталық ... ... ... 200
м, ең терең жері 788 м, жалпы теңіз ауданының 36%-ын ... ... ... ... 345 м, ең терең жері 1025 м, теңіз ауданының 40%-
ын, ал теңіз суының 66%-ын алып жатыр. Қазақстанға ... ... ... ... солтүстік анағұрлым тайыз болып келеді. Аралдар саны аз,
жалпы ауданы 2045 км2. ... ... ... 88%-ы ... ... ... ... тобындағы (архипелаг) Құлалы(73 км2) және
Морской(65 км2) ... ... ... ... ... ... сияқты үлкен түбектер сұғына еніп жатыр, ... ... да ... кездеседі. Олардың қатарында Маңқыстаумен Қазақ
шығанақтарыбар. Ауданы 376 000 км2. ... ... ... ... ені 300 км. Жағалау сызығының Ұзындығы 7000 км.
Ірі шығанақтары: Маңғыстау шығанағы, Қазақ шығанағы, Қарабұғазкөл, ... 50-ге ... ... бар ... ... Шешен, Артем, тағы басқа).
Ірі түбектері: Маңғыстау түбегі, Апшерон, Аграхан, Красноводск, Шелекен.
Ойпатты тегіс жағалау басым. Жағалауында теңіз ... ... ... ... дәлелдейтін теңіз террасалары көп.
Теңіз екі климаттық белдеуле ... ... ... ... ... ...... субтропиктер, шығысы Орта Азияшұғыл
континентті климаттар ... ... ... беті ... ... ... ... де бірдей: шілдеде орташа температура
240о-260оС. Қыстатемператураөзгеше. Солтүстігінде қысыаязды ... ... ... ... ... Орта ... 10о-50оС, ал
оңтүстікте 8о-10оС. Қаңтардың ең ... ... ... ... ... жағалауының қысы барлық ендікте де батыс жағалауға қарағанда
суықтау келеді. Қыс айларында Каспий теңізінің тек солтүстік таяз ... ... ... ... 2 м-ге ... жетелі. Судың жоғарғы
қабаттарының қысқы температура солтүстігінде ... 0о-қа ... ... ... жоғарылайды. Тамыз айында температура
айдынның бірқатар бөлігінде 240С, ал оңтүстікте ... ... ... ... ... ... тұрады. 1830-1929 жылдары 25,5 және 26,6 м
көрсеткіштен айнымалы. 1929 ... 1977 ... ... ... ... (-29 м) байқалды. 1978 жылдан бастап Каспий қайта көтерілді, ... ... - 26,5 ... ... ... ... теңіз суы қайта
басты. Еділ сағасында 4-5 км, ... ... 6-12 км, ... Теңіз,
Прорвада кен орындарының тұсында 35-45 км, Бозашы ... 4-10 км жер ... ... ... ... ... ... жоғарылауын климаттық
жағдайға байланысты түсіндіреді. Каспий суының көтерілуі 45%-ы теңізге
құятын ... 16%-ы ... ... ... ... 25%-ы теңіз
үстінен булану мөлшерінің азаюы және 14%-ы ... ... суды ... ... ... ... ... құбылмалы, ал Еділ мен Жайық сағасына
жақын жерде 0,2-2%о ... ... ... ... ... көбейеді.
Орталық және оңтүстік бөліктерінде тұз құрамы онша өзгермейді, әдетте 13-
14%о ... ... ... мен ... ... мол ... ... теңізі балыққа бай, итбалық та көп кездеседі. Итбалық теңіздің бір
кезде Солтүстік Мұзды ... ... ... көрсетеді. Балықтар мен
итбалықтың үлкен кәсіптік маңызы бар. Ең бағалы балықтарға бекіре ... ... ... ... ... ... жыл ... ауланатын
бекіре тұқымдас балықтың 80%-ынан астамы Каспий теңізі үлесіне ... ... ... ... балықтардың Қазақстан үлесіне 40%-ы
тиеді. Каспийде өсімдіктердің 500 түрі, балық пен жануарлардың 769 ... ... ... 55 түрі ... ... ...... үзындығы 6-7 м-ге, ал салмағы 1800 кг-ға дейін жетелі, 100 жылға
дейін тіршілік етеді. Бекіренің (осетр) ұзындығы 2,3 м, ... 100 ... ... Шоқырдың (севрюга) үзындығы 2,2 м-ге, ... 40-80 ... ... ... ... ... ... көксерке, сыла, майшабақ, т.б.
ау даналы.
Каспий жағалауында қазіргі кезде құстардың 260 ... ... ... ... ... жағалауында жыл сайын кәсіптік маңызы бар 2 млн құс
қонақтайды. Кей жылдары суда жүзетін 3 млн-дай құс ... ... ... (лат. Salmo trutta caspіus) – албырттар тұқымдасының бір түр
тармағы.... мақаланы толығымен оқу
Каспий ... Phoca ...... ... ... жататын аң. Оны қазақ тілінде түлен деп те ... ... ... ... Barbus ... ... – Арал қаязының түр
тармағы, өткінші балық.... мақаланы толығымен оқу
Каспий ... ... ... және ... ... кешендерінің дамуына
байланысты Казақстанның батыс өңірінде қалыптасқан ... ... жөне ... ... ... ... — әлемдегі шаруашылық
маңызы зор ең ірі тұйык, су ... Жыл ... ... ... ... ... ... 0,5 — 1 м-ге ... ... 1837 — 1990 ж. ... ... ... ... ... су деңгейі мөлшерінің айтарлықтай өзгеруі 1930 және 1980 — 90 ж.
аралығына сәйкес келетіні анықталған. 1929 - 41 ж. су ... 2 ... 1977 ж. бұл ... ең ... абс. ... не (29,01 ... 1978 95 ж. су деңгейі 2,35 м ... ... 1995 ж. ... м ... ... балық шаруашылығы — балық аулауды реттеу, аса бағалы балық
түрлерін (бекіре, қортпа, шоқыр жөне ... ... және ... ... ... негізделген. Жыл сайын 11 балық з-ты ... ... ... ... 75 млн. ... ... 1998 жылдан бері Атыраудағы 2 балық з-ты ... 6 млн. ... ... ... [[|Балық уылдырығы|Балықтар уылдырығын]] тұщы
суға шашады, қор жинау үшін тұзды суға ... ... ... ... ... ... теңіздің атырауына (дельта) дейін ... ... ... ... суда ... 10 — 11%о), ал ... ... өте тұзды жерінде тіршілік ... ... ... 2 ... жүйе қалыптасқан. Солтүстік-Шығыс Каспий аумағында
құстардың 278 түрі мекендейді. ... ... ... және ... ... ... өте сирек кездесетін калбағай, карабай, сары
құтан, бұйра бірқазан, т.б. бар. Ал Каспий ... — тек қана ... ... ететін сүтқоректі. 1920 ж. 1 млн-нан астам итбалықтың
120 мыңы ... ... 1980 ... аяғында 360 — 450 мыңға дейін азайған
итбалықтың — 27 мыңы, 1990 ж. — 13,8 мыңы, 1996 ж. — 8 мыңы ... ... ...... ... ... ... 15 мыңы қырылды. Каспий
итбалығының ... ...... ... ... және экологиялық жағдайлардың нашарлауынан теңіз
жануарлары иммунитетінің ... ... ... ойпатында өсімдіктің
88 тұқымдас, 371 туыс бірігетін 945 түрі ... ... ... 357 түрі
жоғары сатыдағы өсімдік-терге (25 түрі эндемиктер) жатады, 6 түрі ... ... ... ... Ал теңіздің өзінде ... 728 түрі ... 5 түрі — ... ... ... ... ... құрлық өсімдіктерінен көп ... ... ... гүлді өсімдіктер, ал суда балдырлар (64 түрі)
кездеседі. Солтүстік Каспийде ... ... ... ... ... ... ... өседі. Бұл өсімдіктер балықтардың уылдырығының су
түбінде бекуі үшін қажет, сондай-ақ, су ... мен ... ... ... ... ... ... жағалауының әсем табиғатына, оның
экологиялық жағдайына атмосфераның, ... ... ... ластануы
үлкен қауіп төндіруде. Атмосфераның ластануына мүнай-газ өндіретін және оны
кайта өңдейтін кәсіпорындар әсер етуде.
Мысалы; 1998 ж. ... обл. ... ... 135,1 мың т зиянды заттар
(онын ішінде 132,8 мың т газ ... ... 2,3 мың т ... ... Бұл улы ... ... ... ескі технологиялық
жабдықтармен жабдықталған 3,5 мың ... ... ... ... ең ... ... ... — ілеспе газды іске жарату.
Қазір жылына 800 млн.3 газ ... ... (2001). ... кен ... ... ... кезінде мұнай мен калдық сулардың топырақ пен грунтқа
төгілуі оларды ... ... ... ... ... өнімдері
қалдықтарымен ластанған аумақ. 194 мың га ... алып ... ... мөлшері 1 млн. т-дан асады (2001). Теңіз деңгейінің көтерілуіне
және ... ... ... байланысты теңіз суының құрамында мұнай
өнімдерінің қалдықтары, фенол, хлорлы ... ... аммо ... ауыр металдардың мөлшері рұқсат етілген шектен бірнеше есе ... ... ... мүк ... мамыр-шілде айларында
байқалады. Теңіз жағалауының мұнай және мұнай өнімдерімен, улы газдармен
ластануы ... мен ... ... ... ететін жануарлар мен
өсімдіктердің жаппай жойылуына әкелуде. Теңіз түбіндегі шөгінділердің мұнай
өнімдерімен ... ... ... ететін организмдер мен
моллюскілерге, сондай-ақ, су құстары мен ... да ... ... 1900 ... салыстырганда Каспий т-нде балық аулау 3 есеге, яғни 500
— 600 мың т-дан 180 мың т-ға ... ... ... суын ең қауіпті ластаушы
заттың бірі — ... ауыр ... ... ... ... Судағы мыс
пен мырыштың мөлшері 20 мкг/л (рұқсат ... ... 2 есе ... ... — 50 ... (бүл — 5 есе ... Каспий жағалауы аймағының
ластануы онда ... ... ... ғана ... ... ... да үлкен қәуіп төндіруде. Сондықтан, Каспий
теңізі жағалауындағы 5 мемлекет (Әзербайжан, Иран, ... ... ... ... ... ... Адамды қоршаған орта жөніндегі
бағдарламасымен бірлесе отырып, Каспий ... ... ... оны іске ... Бұл ... ... ... – экологиялық
тұрақтылықты дамыту және ... ... ... ... тиімді
басқаруды қамтамасыз ету. ... ... ... ... ... ... ... тұрғындардың түрмысы мен ... ... ... ету; ... ... мен ... ... арылтып, қоршаған орта жағдайын жақсарту;
теңіздің экожүйесін сауықгырып, қалпына келтіру және оның ... ... ... аймақта экологиялық. қауіпсіздікті жөне ... ең ... ... ... ... » ... сақтап, ондағы тұрақты
тіршіліктің дамуын қамтамасыз ету.
Каспий теңізінің экологиялық жағдайы ... ... су ... ... ... ... бірде көтеріліп, бірде тартылуы
жердің табиғи-тарихи эволюциясына байланысты. Тарихи деректер бойынша 1820-
1930 ... ... ... ... су ... ... ... ауа райының құбылысымен және ... ... ... Еділ ... теңізге құятын барлық судың 80 %-ын құрайды.
Сондықтан теңіз суының толысуы Еділ өзенімен тығыз байланыста болды. Соңғы
жылдары ... ... ... бірде бөліп, бірде қосу адам
баласының Каспий экожүйесіне ... ... еді. Осы ... ... ... ... қалыптасқан табиғи тепе-теңдігін бұзған адамның
теріс іс-әрекеттері ретінде ... ... ... ырғақты ауытқуы
табиғаттың заңдылығы екенін адам баласы кейін түсінді. Мәселен, 1940-1950
жылдардағы теңіз ... ... ... ... ... Оның да ... бар еді. ... осы жылдары теңізге құятын су
мөлшері Еділден 12 %-ға, Жайықтан 24 %-ға, ал ... 60 %-ға ... ... ... теңіз суы деңгейінің азаюын тежеу мақсатымен 1980
жылдары Қара-бұғазкөлді теңізден бөлу үшін ұзындығы 100 метр ... ... ... ... ... суы небәрі 3-ақ жылдың ішінде кеуіп кетіп,
айналасына теңіз тұзы ... ... ... ... ... ... ... қиындық туды, тұздың сапасы ... ... ... ... тұз ... бірден-бір ірі Қарабүғазсульфат
комбинатымен әлемге әйгілі еді. 1978 жылдан бастап теңіз ... ... ... ... ... оның деңгейі 3 метрге жуық көтерілді.
Судың көтерілуінен ... ... ... ... ондағы мүнай қоймалары, 6
мұнай-газ кешені, жүздеген елді мексндер коммуникациялық желілер, өнеркәсіп
орын-дары су ... ... ... ластағыш заттар мен мұнай теңіз суына
араласып, оның аймағы 300 мың ... ... ... жылдары теңіз суының
көтерілуінің табиғи процесс екенідігі дәлелденді.
Каспий тсңізінің көтерілуі оның ... ... ... ... ... Оның бастысы - экологиялық жағдайлар.
Біріншіден, су деңгейінің көтерілуі ... ... ... көлемін тарылтып, қүстар мен ... ... ... Суға ... үшін ... бөгеттер жағалаудың фаунасы ... зор ... ... Балықтардың уылдырық шашу аясы мен құстардың
үя салу ... ... ... ... кету проблемасын туғызып
отыр.
Екіншіден, теңіз деңгейінің көтерілуі судың, ауа мен ... ... әрі ... ... ... Судың мұнай өнімдерімен ластануы 1980
жылдан бастап күшейе түсті. Су ... ... және ауыр ... ... ... бағалы балық-тар, теңіз мысығы, құстардың ... ... ... қалу ... ... ... мәліметтер
бойынша бекіре балықтарын аулау 40 %-ға азайды.
Үшіншіден, су деңгейінің көтерілуі теңіз ... ... ... ... мұнай өндейтін өнеркәсіп орындарын, балық комбинаттарын,
елді мекендерді су басып, орасан зор шығын келтіре бастады.
Төртіншіден, мұнай ... ... ... ... Каспий теңізінің
экологиясын одан әрі шиеленістіре түсуде. Мұнай өндірумен бірге ... ... ... ... аймақтың ауа ағынында зиянды газдар
үлесін көбейтіп отыр. Теңіз жағалауларының ... ... ... ... ... айналуына себепші болып отыр.
Ақтау қаласында теңіз суын тұщыландыратын қуатты қондырғы ... ... ... ... ... ... сай қайта жөнделіп,
жабдықталды, теңіз айдағы кеңейтілді. Теңіз флоты құрылды. Басқа ... ... порт ... ... ... Үзындығы 150 м, биіктігі
10 м болатын ең үлкен ... атты су ... ... 2 млн ... ... мен 10 млн ... ... және мұнай өнімдерін тасуға
мүмкіншілікбар.[4]
Каспий теңізінде балық аулау ... ... ... ... ... ... ... торта, көксерке, сазан, килька көптеп
ауланады. Каспий ... қара ... ... су ... ... жүзі ... алдыңғы орындардың бірінде. Итбалық аулау ертеден жолға
қойылған. Каспий теңізі өңірі көптеген Еуразия халықтарының этнография және
мәдени ... ... бір ... ... яғни ... өлке ... Каспий өңірінің тоғыз жолдың торабы болуы ондағы этногенетикалық
үрдістерге айтарлықтай әсерін тигізді. Ғылымға ... ... ... 1 млн. жылдай бұрын адамдардың арғы тегі – гоминидтер пайда болған.
Каспийдің шығыс жағалауындағы ... мен ... ... аумағында,
аңшылар мен балықшылардың алғашқы ... ... ... іздері
кездеседі. Үстірттің оңтүстік-шығыс аймағында неолит тұрғындарының
ескерткіштері табылды. Қола ... ... ... және Кима ... ... заманымыздан бұрын 8-мыңжылдықтан б.з. 1-мыңжылдығының
бірінші жартысы аралығында Еділ мен Жайық өзендері ... ... ... ... ... ... Солтүстік-Шығыс Каспий өңірінде көшпелілердің
ежелгі дәуірдегі тарихи ескерткіштері сақталған. ... ... ... ... ... сақ, ... каспи тайпалары және оған
туыстас тағы ... ... ... ... жағалауындағы біздің
заманымыздан бұрын5 – 7 ғасырларға жататын кесенелер массагет тайпалары
мәдениетінің озық ... ... ... ... грек тарихшысы Страбон:
“Каспий теңізі жағалауында тұратын көшпелілерді дайлар деп ... ... ... орта тұсында Каспий өңірі Батыс түрік қағанатының иелігінде
болды. Орта ғасырларда ... ... ... ... ... ... ... өңірінің ортағасырлық тарихында хазарлар,
қыпшақтар үлкен рөл ... хан ... ... ... ... ... солтүстік-шығыс
бөлігі Алтын Орда иелігіне көшті. Алтын Орда ... оның ... ... ... хандығы, Ноғай Ордасы, Астрахан (Қажы Тархан) хандықтарын
жаулап алған Ресей ... ... ... де ... ... ... мен
Парсы елдері арасындағы алғашқы ... – Решт ... ... Ондағы
келісімде Каспий теңізіне және Кура мен Аракс өзендерінде Ресей еркін сауда
және кеме ... ... ... ... Кейін теңіз айдыны
демаркацияланып, біраз бөлігі ... ... 1813 жылы ... одан кейін Түрікменшай келісімінде (1828) Ресейге Каспий
теңізінде толық әскери флот құруына рұқсат ... ... тек ... ... қатынасымен шектелді. Кеңес Одағы Каспий теңізі-ндегі монополиялық
құқықтан бас тартып, 1921, 1935 және 1940 ... ...... ... ... кеме ... жүзеге асыруға екі ел ... деп ... КСРО ... соң (1991), ... ... ... ... (Әзербайжан, Иран, Қазақстан, Ресей, Түрікменстан) Каспий
теңізі мәртебесін айқындауға ұмтылды. ... ... 2002 жылы 23 – ... ... Каспий жағалауы мемлекеттерінің алғашқы ... ... ... ... ... қол ... бес ... жоғары дәрежелі басқосуы түйінді мәселені байыптылықпен шешу
ісіне қосылған елеулі үлес болды. Ең бастысы, проблеманы талқылау ... ... да ... ... ... ... пікірталас өріс алды.
Тұңғыш рет проблема барынша ашық қойылып, егжей-тегжейлі ... ... ... ... де, ... да ... түбектері
Ағрахан
Абшерон — Каспийдің батыс жағында, Әзірбайжанда орналасқан.
Бозашы
Маңғыстау түбегі — Каспийдің шығысында, Қазақстанда ... ... ... ... ... Алматы: Атам.ра, 2008. ISBN 9965-34-
809-Х
↑ Каспий экологиялық программасы, Информациялық бюллетень, ... ... Ә. ... А. ... ... Ж. ... Экология және
табиғатты тиімді пайдалану, Алматы.-2004,328 бет.
↑ Қазақстанньң физикалық географиясы, Алматы: Атам.ра, 2008. ISBN 9965-34-
809-Х

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасы индустриялы-инновациялық даму бағдарламасы34 бет
Қаратау қаласындағы ЖШС«Казфосфат» зауытының қоршаған ортаға, адам денсаулығыны, жануарлар мен өсімдіктерге әсері91 бет
Каспий теңізі жағалауындағы елдердің мұнай – газ проблемалары75 бет
Ғаламдық мәселелер37 бет
Қазіргі экологиялық проблемалар15 бет
Қазақстанның экологиялық зоналары21 бет
Қазақстанның экологиялық проблемалары. Экологиялық мәселелерді шешу жолдары41 бет
Қазақстанның экологиялық проблеммалары6 бет
«Қазақстанның экологиялық мәселелері»30 бет
Адам әрекеті нәтижесінде табиғи кешендердің өзгеруі туралы33 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь