Еуропа туралы

Еуропа (грек. Europa, семит тілінің “эреб” – “батыс” сөзінен шыққан, Ежелгі Грекияда Эгей теңізінің батысындағы жерлер осылай аталған) – Еуразия құрлығының батысын алып жатқан дүние бөлігі. Аумағы 10 миллион шаршы километрге жуық, халқы 826 миллион адам (2000, Ресейді қоспағанда). Азиямен арадағы шекарасы шартты түрде алынған. Ол құрлықта Орал тауы, Жем өзенін бойлай Каспий теңізіне дейін, одан әрі Кума және Маныч өзендері бойымен Донның сағасына жетіп, Азов, Қара теңіздерге ұласады. Одан арғы шекарасы Босфор бұғазы арқылы өтеді. Еуропа солтүстігінде Солтүстік Мұзды мұхитпен және оның Қара, баренц, Ақ, Норвег теңіздерімен, батысы мен оңтүстігінде Атлант мұхитымен және оның Балтық (Балт), Солтүстік т., Ирландия, Жерорта теңіздерімен қоршалған. Оңтүстік-шығысында тұйық Каспий теңізі орналасқан. Дүние бөлігінің құрлықтағы қиыр шеттері; солтүстігінде – Нордкин мүйісі (71º68 с.е.), оңтүстігінде – Марроки мүйісі (36º с.е.), батысында - Рока мүйісі (9º31 б.б.) шығысында – Байдасацк кірмесіне таяу Полюстік Оралдың шығыс жақ етегі (67º20 ш.б.) Еуропаға кіретін аралдар мен топаралдардың жалпы аум.730 мың шаршы километр.
        
        Еуропа
Еуропа (грек. Europa, семит тілінің “эреб” – “батыс” сөзінен шыққан,
Ежелгі Грекияда Эгей теңізінің батысындағы жерлер осылай аталған) – ... ... алып ... ... бөлігі. Аумағы 10 миллион шаршы
километрге жуық, халқы 826 миллион адам (2000, ... ... ... шекарасы шартты түрде алынған. Ол құрлықта Орал тауы, Жем өзенін
бойлай Каспий теңізіне дейін, одан әрі Кума және ... ... ... ... жетіп, Азов, Қара теңіздерге ұласады. Одан арғы шекарасы
Босфор бұғазы ... ... ... ... ... Мұзды мұхитпен
және оның Қара, баренц, Ақ, Норвег теңіздерімен, батысы мен ... ... және оның ... (Балт), Солтүстік т., Ирландия, Жерорта
теңіздерімен қоршалған. Оңтүстік-шығысында тұйық Каспий ... ... ... ... қиыр ... ...... мүйісі
(71º68 с.е.), оңтүстігінде – Марроки мүйісі (36º с.е.), батысында - ... (9º31 б.б.) ...... ... таяу ... Оралдың
шығыс жақ етегі (67º20 ш.б.) Еуропаға кіретін аралдар мен топаралдардың
жалпы ... мың ... ... ... Жаңа жер ... Франц-Иосиф
жері, Щпицберген, Исландия, Британия, Ирландия, Корсика, Сардиния, ... т.б. ... ... ... ... 38 мың шаршы километр)
қатты тілімденген. Түбектер Еуропа аумағының 1/4ін құрайды. Олар: ... ... ... ... ... және ... ... бедері. Еуропада жазықтар мен ойпаттар және қыратты ... ... ... ... ... орташа биіктігі 300 м. жер аумағының 60%-ке
жуығы теңіз деңгейінен 200 м-ге ... ... 24%-і 200 ... 500 ... ... қыраттардың, 10%-і 500 м-ден 1000 м-ге ... ... ... ... 6%-і 1000 м-ден жоғары (оның ішінде 1,5%-і 2000 м-ден
биік) таулардың үлесіне ... ... ... ... ... ... ... алып жатыр. Оның
оңтүстік-шығысында теңіз деңгейінен 27 м-ге дейін ... ... ... ... ... ... жер бедеорі әр түрлі келген. Мүнда жазық
және ойпатты жерлер бірдей ... ... ... ... Ортаеуропалық,
Ортадунайлық, Төм, Дунай, Париж ... ... ... солт. пен оңт.
Еуропаға аласа және орташа биіктіктегі таулар тән. ... ... ... Балқан, Карпат т.б. батыс ... орт. ... ең биік тауы ... ... ... 4807 м) ... Шығысында
солтүстіктен оңтүстікке қарай Орал таулары созылып жатыр. ... ... ... ... мен ... ... ... Еуропаның геологиялық негізін архей-
протерозойлық Шығыс Еуропа және Эриа ... ... ... шығыс және солт.-шығыс бөлігін алып жатыр. Эриа платформасы
Шотландияның Гренландияға дейінгі ... ... ... ... ... біткен герцин қатпарлығы Испания, Франция, Англия, Польша,
Германия елдерінің аумағын және Орал тауының ... ... алып ... ... ... ... Қырым тауларынан, Апеннин, балқан
түбектерін, Жерорта, Қара ... ... ... альпі қатпарлығының
жерортатеңіздік белдеуі Еуропаның оңтүстік Жиегін қамтыған. Балтық, Украина
қалқандарында, Шотландияның ... ... Орт. ... ... ... архей мен протерезей жыныстары жер бетіне шығып жатады.
Рифейдің алдындағы көп қатпарлану әрекеттерінен ... ... ... мен ... ... ... Төм. ... каледондық геоинклиналь
аймақтарындағы теңіз түбіне қалың қабатты ... ... ... эффузналық жыныстар, аздап әктасты тұнбалар шөккен. Силур
кезеңінде ... ... ... каледондық қатпарлы таулар
түзілгенде, теңіз бұл ... және Шығ. ... ... ... Теңіздің босаған жерлерде төм. және ортаңғы ... ... ... ... ... Еуропаның қалған аймақтары силур, декон
кезеңдерінде, төм. тас көмір жүйесінде теңіз түбі болды. Жоғ. ... орт. және ... ... ... ... қатпарлығынан таулар
көтерілді. Соның әсерінен солт. жарты шарлардағы ... ... ... ... қалптасты. Тетие т. (қазіргі Жерорта т.) аталған
су айдыны қазіргі Альпі-Гималай белдеуінде ғана ... ... ... ... Карпат, Балқан таулары көтеріліп, теңіз біржолата
шегінді. Платформалар мен тау етегінің ... ... ... ... ... ... (опырылыстар) пайда болды. (Эгей,
Адрия, Гибралтар грабендері). ... ... осы ... сөнген
жанартаулар (орт. Франция, ... ... ... ... ... ... бойында қазіргі кезде де күшті жер сілкінулер болып
тұрады. Антропогенде еуропаны кемінде 4 рет мұз ... Ең ... мұз ... ... ... қалың мұз қабаты Киев, Харьков, Волгоград
қалалары ... ... ... ... ... Валдай мұз басуы шамамен бұдан 10
мың жыл бұрын аяқталды.
Кен байлықтары. Еуропада ірі кен орындары көп және әр ... ... газ ... – Орал және ... Каспий қайраңының мұнайлы облысы, Кавказ
алды және Солтүстік т-дің қайраңы), ... ... ... ... ... ... Йоркшир, Рур алаптары), ... ... ... аномалиясы, Украина кен орындары, Орал таулары, Кола ... ... ... ... ... ... қатар боксит, түсті
металдар кентастарының кен орындары, ас тұзы мен ... ... ... ... ... (аум. 150 мың шаршы километр) кездеседі. Түсті және
сирек металдарға Орал, Бат.Еуропа, Кавказ және Скандинавия ... ... ... ірі ... кен орны ... Польшаның оңт-нде табылған.
Климаты. Еуропаның көпшілік жерінің климаты ... ... ... қалыптасуына Атлант мұхитынан келетін Гольфстрим жылы ағысының
солт. Атлант жылы тармағы әсер етеді. Циклондық ... ... ... ... ... ... аутқып, Еуропаның көпшілік
бөлігінде қысқы айлардың орташа температурасы орта ендік температурасынан
едәуір ... ... ... ... ... ... ... мұхиты үстінен келген жылы, ылғалды ауа массалары суық континенттік
ауа массаларымен түйісетін жерде солт. ... ... ... ... полюстік шеп түзіледі. Мұнда қысы суық, боранды, ... ... ... ... ... аралдарға субарктикалық және
арктикалық климат тән. Оңт. Еуропаның климаты жерортатеңіздік, қысы жұмсақ,
әрі ... жазы ... ... Қаңтар айының орташа температурасы
арктикалық аралдарда 24ºС, ... ... ... 12ºС. Маусым
айындағы температура арктикалық аралдарда 3ºС-тан, оңт-нде 29ºС-қа дейін
өзгереді. Жауын-шашынның жылдық мөлшері таулы ... ... ... жел ... ... 2500 мм), Каспий ойпатында 200 мм-
ге дейін аутқиды. Еуропаның көпшілік ... ... ... жылы ... ... және ол ... шығысқа қарай азая
береді. Жерорта т-нде және оның жағалауларында жауын-шашын қыс айларында
жауады. Мұнда жаз ... ... ... ... Дүние
бөлігіндегі мұздықтардың аум. 118 мың шаршы ... ... ең ... ... ... (58 мың шаршы километр), Жаңа жер, Франц-Иосиф
жері, Исландия ... және ... ... ... қалыңд. 400-600 м-
ге, кейде 1000 м-ге жетеді.
Ішкі сулары. Еуропа су ағынының қалыңдығы жөнінен (295 мм-дей) ... ... оңт. ... кейін 2 орында. Жылына Еуропаның жер
бетіне 4148 км3 атмосфералық ... ... ... ... ... ағын
батыстан шығысқа қарай және солт. оңт-ке қарай азая береді. Оның көпшілік
бөлігі Атлант мұхиты мен оның ... ... ... ... ... ... мен ішкі ағын алабына (Каспий т-не) жатады. Ірі ... ... ең ұзын ... ... Дон, ... Солт. Двина, Рейн, Висла,
Эльба, Одра ... ... ... ... ... По. ... ... дерлік
кеме жүзеді. Шығыс Еуропа жазығындағы ... ... ... ... және кең ... Олар қар және ... жаңбыр суымен толығады.
Қыста оңт-нде 1,5-3 ай, солт-нде 7-7,5 ай бойы мұз ... ... ... қысқа, аңғарлары жарқабақты, шоңғалды келеді. Өзен
еңістігі үлкен. Орта ... 2-3 ай, ... 7-7,5 ай бойы мұз ... Орталық Еуропаның жазық өңірлеріндегі өзендер, негізінен жаңбыр
суымен толығады. Суы ... ... ... ... бірде еріп жатады.
Биіктігі орташа тауларда ... ... ... ... ... биік ... Рейн, Рона, По өзендерінің сол салаларының, Дунайдың оң
салаларының жоғ. ... қар, ... ... ... ... ... Жерорта т. алабына жататын өзендерде су деңгейі ... және ... ... ... төмендейді. Еуропада көлдер біркелкі орналаспаған.
Солт., солт.-шығыс бөлігіндегі мұз ... ... ... ... британия аралдарында, Альпі өңірінде, Польша мен Германияда көлдер
көбірек кездеседі ... ... ... ... ... Балатон т.б.).
жазықтар мен өзен жайылымдарында атыраулық көлдер, Қара және ... ... ... ... ... тектоник, Исландия мен
Апеннин түбегінде жанартаулық көлдер кездеседі. Еуропаның аридтік оңт.-
шығыс ... ... және ... ... ... ... ... жатыр. Еуропа көлдерінің басым көпшілігі дүниежүзілік туризмнің
көрнекті орындары және әлемдік маңызы бар ... ... ... ... ... ... жерінде 30-дан астам аса ірі және 2000-нан
астам шағын бөгендер салынған.
Топырағы. Дүние ... ... ... ... ... ... суббореалдық, субтропиктік белдеуге ... ... ... Жаңа ... ... ... арктикалық
Фенноскандияның солт. бөлігінде, Жаңа жердің оңт. бөлігінде, шығыс Еуропа
жазығында, солт. ... ... ... ...... ... ... белдеу Исландияның, Фенноскандияның, ... Орта ... ... шығ. ... ... ... – Киев ... шегінен солт. бөлігін қамтиды. ... ... ... ... қара топырақ және қызыл қоңыр
топырақ тараған. Орманды дала мен даланың солт. бөлігі ... ... мол (8% және одан көп) қара ... Ал ... қуаң
аймақтарда шіріндісі аз және оңт-ке тән орташа қара топырағы ... ... ... ... ... қуаң ... шірінді қабаты жұқа,
карбонатты қабаты өте тығыз қызыл қоңыр, ... ... ... ... ... ... ... субтропиктік белдеуіне жататын оңт.
Еуропа мен Қырымның оңт. жағасы мәңгі жасыл ксерофитті ... мен ... қара ... топырақты. Жерорта теңізі маңындағы анағұрлым қуаң жерлер
сұр, қара қоңыр топырақты, балқан түбегінің тауаралық жазықтарының ... ... ... аз ... Еуропа топырағы егіншілікке қолйлы. Қара,
қара қоңыр топырақты жерлердің көбі жыртылған.
Өсімдігі. Еуропаның өсімдігі ... ... ... ... ... ... құрамында эндемиктер аз. құрлықТық
бөлігінде өсімдіктер ... ... ... ... шөлдік,
субтропиктік типтерге бөлінеді. Шпицбергенде, ... ... ... ... мүк, ... ... ... бұтадан дриада өседі. Тундралық
бөлігінде қоңыр, жасыл қына, ягель, крупка, субетеге, ... ... ... ... Тау ... ... Скандинавияда, Полюстік ... ... ... ... (шамамен 57-58º с.е.) тайга алып жатыр.
Мұнда, негізінен қылқан ... ... ... ... ... ... және қылқан жапырақты орман өседі. Олар Скандинавия мен ... ... алып ... ... ... орман солт-те тайга ... ... ... ... ... (шамамен 40º с.е. дейін)
бүкіл Батыс ... ... ... ... Бұл ... ... ... дала, ал одан әрі дала белдемі жатыр. Еуропаның субтропиктік
аймақтарында ксерофиттік мәңгі жасыл ормандар мен бұталар өседі.
Жануарлары. ... ... ... зоогеографиялық аймаққа кіреді.
Өсімдіктердің таралуы секілді ұнда да географиялық белдемділік байқалады.
Өсімдігі аз, климаты ... ... ... ... солт. бұғысы,
көгілдір түлкі, қасқыр, ұсақ кемірушілер, ... ... ... ... ... жағасында шағала, баклан, қаз, үйрек көп. Тайганы тиін, ақ қоян,
бұлғын, қоңыр аю, қасқыр, түлкі, бұлан т.б. мекендейді. ... құр, ... ... сары ... ... т.б. кездеседі. Жалпақ жапырақты орман аралас
орманда қара ... тағы ... ... ... ... кірпі, қоңыр аю,
түлкі, қасқыр, борсық т.б. мекендейді. Шығыс Еуропаның далалық ... ... ... өте көп. ... ... бөкен, қарсақ,
жерортатеңіздік аймақта безоар және Альпі текесі, серна, муфлон, батысында
Пиреней жұпар ... ... ... ... маймылдың жалғыз
түрі – магот, шығысында ... шие бөрі ... ... 20 ғ-дың соңғы онжылдығында Еуропаның саяси-әкімшілік
бөлінісінде ... ... ... ... ... ... ... бір топ жаңа мемлекеттер пайда болды. ... ... ... ... Республикасының құрамына енді. 2001
жылдың басында Еуропада мынандай ... ... ... ... Беларусь, Бельгия, Болгария, Босния және ... ... ... ... ... Ирландия, Исландия, Испания, Италия,
Қазақстан ... ... ... Литва, Лихтейнштейн, Люксембург,
Македония, Мальта, Молдова, Монако, ... ... ... ... ... ... ... Словения, Түркия, (солт.-
батыс шеті), Украина, Ұлыбритания, Финляндия, ... ... ... Эстония, Югославия.
Атмосфераны қорғау. – атмосфераның барлық қабаттарының химиялық ... ... мен ... ... ... ... Адам баласы өзінің материалдық мұқтаждығын өтеу үшін ... ... су ... пайдалана отырып, атмосфераның
ластануына жол береді. қышқыл жаңбыр, озон ... ... газ ... ... көріністері болып табылады. Атмосфераны қорғаудың
негізгі шаралары – ірі кен ... ... ... ... және ... өнеркәсіп орындарында аз қалдықты немесе қалдықсыз технологияға
көшіру, автокөліктерден, ұшақтардан жылу ... ... ... ... ауыр металдар, фенолдар т.б. сияқты зяинды заттардың
шекті мөлшерден асып ... ... ... ... ... қорғау
туралы” (1991, 1997) Атмосфералық қорғау шараларын да қамтиды.
Атмосфера шебі. Атмосферадағы өтпелі белдем немесе екі ауа ... ... ... ... Тропосферада атмосфера шебі жаңадан пайда
болып, ауысып және жойылып ... Шеп ... ... ... ... ... ... шұғыл өседі. Басқаша
айтқанда шеп белдемінде бір ауа массасынан екінші ауа массасына өтер ... ... ... ... ... ұшырайды. Егер жылы ауа салқын
салқын ауа жағына қарай ауысса, күн жылынады. ... ... ... шеп дейді. Жылы шептер өткенде оның үстінде жүздеген ... ... ... ... ... жауын-шашын жауады. Ал салқын ауа массасы
жылы ауаны ығыстырып, ... шеп ... ... ... ... оны салқын шеп деп атайды. Қазақстан жеріне жеткенде
жылы ауаны ығыстырып жоғары көтеріледі, соның ... жел ... ... ... ... ... таулар болмағандықтан, солт.
мұзды мұхит үстінде қалыптасқан арктикалық шеп оңтүстікке қарай ... биік ... ... ... қорғау. – адамзат қоғамы мен бүгінгі және келешек ұрпақтың
материалдық, мәдени және ... ... ... ету ... пен оның байлықтарын тиімді пайдалануға және ... ... ... ... және қоғамдық шаралар жүйесі. Адамның
өндірістік әрекетінің қоршаған ортаға тигізетін келеңсіз әсерін белгілі ... ... ... ... ұтымды пайдалану ежелден бері ... ... ... бірі ... ... және қазіргі
техникалық үдеріс заманында ғаламдық ... ... ... ... ... қорғауды мемлекеттік реттеу жүйесі қазіргі заманда экономикасы
дамыған елдерде тұрақты мемлекеттік ... ... ... бөлігі
болып табылады. Бұл жүйенің қалыптасуы 1960 жылдардан, кәсіпорындардың
өндірістік қызметінің ... ... ... мен ... ... негізі жасалып, әкімшілік тарапынан рсы салада ғылыми-
зертеу және тәжірибелік-құрастырымдық жұмыстарды үйлестіру ... ... ... 1970-80 ... ... әкімшілік бақылау
құралдары (экол. жағынан қолайсыз өндірістерді ... бас ... ... ... ... ... ... таңбалар қойылуын, оның
экол. жағынан сертификатталуын талап ету т.б.) тікелей және жанама түрде
экономикалық ... ... ... ... ... шараларында экологиялық жағынан таза өнім өндірушілерге жәрдем
қаражат беру және оларды қаржы жағынан ... ... да ... ... басқа тең жағдайлармен қатар ... ... ... іске ... ... ... ... және сауда-саттық
жүргізу кезінде артықшылық ... ... ... ... ... ... ... қолданылады. Ерекше күрделі экологиялық
мәселелерді шешу үшін мемлекет экономиканың ... ... ... ... келісімдер жасасады. Осындай жолдармен табиғатты
қорғауды мемлекеттік реттеу “таза” өнім мен технологияларға деген ... ... ... ... өндірушілерді қоршаған ортаның ластануына
қарсы күресудің неғұрлым тиімді құралдарын таңдауға мәжбүр етеді. Ғылыми-
техникалық төңкерістің жаңа ... ... мен ... ... ... ... ... жоғары тұрғандықтан, дамыған елдерде
осы салаларда құрылатын басқару жүйесі үш ... ... ... ... ... ... интернаттар, мемлекетаралық ұйымдар. Көптеген
халықаралық экономикалық байланыс агенттерінің қатысуымен көп ... ... ... ... пайдалануды басқарудың сапасын
арттырудың және тұрақты ... ... ... ... ... ... Олар ... ортаны бұзатын заттарды пайдаланудан, қауіпті
қалдықтарды тасымалдаудан туындайтын ... ... жол ... ... түрлілікті сақтау, т.б. күрделі ғаламдық мәселелерді шешу ... ... ... ... және оның байлығы халқымыздың өмірі мен
қызметінің және еліміздің әлеум.-экон. дамуының, әл-ауқаты артуының ... ... көзі ... табылады. Кеңестік кезеңде әміршілдік басқару
жүйесінің өктемшіл саясатының салдарынан Қазақстан ... ... ... Семей ядролық полигоны, басқа да жасырын әскери сынақ ... ... ... ... ... апат ... ... халқының өмірі мен
денсаулығына, тіршілігіне қатерлі қауіп төндірді. Осыған орай Қазақстан
азаматтары табиғатты сақтауға және ... ... ... ... ... негізгі жалпы ұстанымдары ... (38 бап). ... ... қорғау туралы” ҚР Заңы (15.7.1997)
қабылданып, онда қазіргі және ... ... ... ... ортаны қорғаудың құқықтық, экон. және әлеуметтік негіздері ... ... ... ... ... тетіктері айқындалды. Сондай-ақ
мемлекетімізде табиғатты пайдаланудың түрлі бағыттары бойынша экологиялық
бағдарламалар ... ... ... қорғау саласындағы орталық
атқарушы орган құрылып, қоршаған орта сапасының ... ... пен өзге де ... ... ... ... айқындалды.
Табиғи газдар. – химиялық құрамы мен физикалық ... ... ... болып, әр үрлі геологиялық және геохимиялық жағдайларда ұшырасатын
газдардың жалпы атауы. Табиғи ... ... ... ... ... Қоспалары: тез қайнайтын көмірсутектер (пентан, ... ... ... ... ... инерттті газдар, 1,5 км-ге дейін тереңдікте
табиғи газдардың құрамында метан басым келеді. Тереңдеген сайын метанның
гомологтары ... ... ... газдар 4 негізгі ... ... ... литосфера, гидросфера және органикалық дүние ... ... ... ауа және ... ... 3) көмірсутектер,
көмірқышқыл газдары; 4) биохимиялық, литохимиялық, ... ... және ... ... ... ... ... тау жыныстарындағы
органикалық заттардың катагенетик. түрленуінен түзіледі; шоғырлануы
тектони. факторларға ... ... ... ... ... ... және ... болып бөлінеді. Қабатты иірімдер газы
шоғырлануға қолайлы жағдайлары бар тау ... ... ... ... газы тек ... бір ... ғана орын алады. Газ және
газды конденсатты кендердің 85%-ы ... ... ... ... ... тау ... кездеседі. Табиғи газдардың кендері Жердің ұзақ
уақыт бойы ... ... ... ... ... орын алады. Газ сыйыстырушы ... ... ... ... ал ... әр ... риф ... ойпаңдар жатады. Дүние жүзіндегі табиғи газ
өндіретін ірі кен орындары: ... ... ... ... ... (Украинада), АҚШ, Алжир, Иран, Нидерланды ... ... ... табиғи газдың мұнаймен ... ... ... ... ... Қарамандыбас) және жеке кендері
(Шөмішті, Шағырлы, Жақсықоянқұлақ, Базай, Қызылой, Теңге т.б.) бар. ... - өте ... ... Оны өңдеу кезінде метил спиртті, формальдегид,
ацетальдегид, сірке ... ... ... ... ... ... ... талшық т.б. көптеген органикалық қосылыстар алынады.
Минералды сулар
Түрлі ауруларға шипа болатын табиғи сулар. Ол жер ... ... ... ... ... теңіз суларынан, метаморфизм мен
жаңартау ... ... ... ... қалыптасады. Тотығу
реакциясы, басым болатын жер бетіне таяу ... ... ... ... ... қышқыл газы, ал ... ... ... ... ... көміртек газдары, күкіртсутек көбірек болады. М.с.
кендірінің ... ... ... ... ... ... Судың шипалық қасиеті ондағы барлық
еріген заттар мен ... ... бар ... (CO, H,S, AsS, ... ... ... ... сулардағы минералды қосындылардың
мөлш. 2г\л-ден төмен болғанда әлсіз,2-5 г\л-де аз,5-15г\л-де орташа,15-
35г\л-ден жоғары ... ... ... ... г\л-ден астам
болғанда күшті тұзды сулар болып саналады. Минералды.7-8г\л-ге дейінгілерін
ішу, ал басқаларын әр мөлшерінде тұщы ... ... ... ... ... Температурасына қарай салқын (20°С-қа дейін), жылы ... ... және өте ... ... жоғары) болып бөлінеді. Аниондар
мен катиондарының шамасына сәйкес М.с.хлоридті, гидрокарбанитты, сульфатты,
натрилі, кальцийді, ... газ бен ... ... ... ... ... ... борамды, иодты, темірлі, күшәлалы, кремнийлі,
радиоактивті (радонды) болып ажыратылады. Минаралды сулардың құрамындағы
кальций ... ... ... ем ... ... жүйесін нығайтады. Хлорды
магний суы қан тамырды кеңейтеді. Сульфатты ... ... ... ... ... ... сулар тамақтың қалқанша безінің, өкпе
бауырдың қызметін жақсартады. ... ... орт, ... тамыр қызметін
қалпына келтіреді. Темір қосындысы қанның ... ... ... ... ... Минаралды судағы
кобальт, никель, күшәлда пайдалы. Сондай-ақ көмірқышқылды ... ... ... ... ... әр ... ... қышқылы,
күкірт сутекті сулар ревматизм, беру целлез, ... ... ... ... ем. М.с Қазақстан жерінде, таулы және жазық ... ... ... ... ... олардың 100-ден астам алабы зерттеліп,
шипалық қасиеттері анықталған. Көпшілігіне гидрогеол, ... ... ... ... ... Оңт және ... аудандарында)
пайдаланылуда. Мыс, “Алмаарасан”,“Қапаларасан”, “Сарыағаш”, “Мерке”, т.б.
көптеген емдеу- сауықтыру орындары бар
Менералды ... ... ... ... - монша, суға тұсу
және грек. Tһerapeia-емдеу) - ... және ... тыс ... мекемелерде әр түрлі ауыруларды табиғи және жасанды жолмен
дайындалған минералды сумен емдеу. М.с.е ішкі (ішу ... ... ... суына шомылу) ем үшін пайдаланылады. Минералдық сулар сонымен бірге
ауызды шаю, ингаляция ... ... мен ... шайып тазарту, т.б үшін де
пайдаланылады. Минералдық сулардың ... ... ... ... азоттың, тез ыдырайтын радиоактивті заттардың (радонның) болуы
оларға емдік әсер ... ... ... мех ... мәні зор.
Минералды ванналар алдымен жүрек-қан тамыр және жүйке жүйесіне әсер етіп,
олардың жұмысын ... ... зат ... ... мен ... ... жұмысының қалыпты жүруін қамтамасыз етеді.
Африка. – аумағы жағынан Еуразиядан кейінгі орынды алатын құрлық,
дүние бөлігі. ... ... 29,2 ... ... ... ... 30,3 ... шаршы километр). Тұрғыны 728 ... ... ... ... қарай 8000 км-ге, батыстан шығысқа қарай 7500 км-ге
(Сахарада) созылған, оңтүстігіндегі ені 810 ... ... ... 30500 км. Африканы экватор сызығы ортасынан ... ... ... ... ... - ... мүйісі (37º20 солт. ендік),
оңтүстігінде (34º52 оңт. ... ... ... ... (17º32 бат.
ендік), шығысында Рас-Хафун мүйісі (51º23 солт. ... ... ... т., ... Атлант мұхиты, шығысында Үнді ... ... ... ... ... ... Солтүстік шығысында жіңішке Суэц
мойнағы (112 км) арқылы Азиямен жалғасады. Гибралтар ... ... ... ... ... Жағалауы нашар тілімделген, көбінесе
таулы, тік беткейлі болып келеді. Ірі ... ... ... ... аз. Ең ... ...... құрлықтың шығысында – Мадагаскар,
Занзибар, Сокотра, Мафия, Пемба, Комор, ... ... және ... ...... Канар, Жасыл мүйіс, Гвинея шығанағында
Аннобан, сан-Томе, Принсипи, Фернандо-По аралдары орналасқан. Тектоникалық
жарықтар жүйесі ... ... ... ... ... ... Ол Қызыл теңіз
табанынан басталып, Африканың шығысын бойлай 6500 км-ге созылып жатыр.
Жер бедері. Ойпаттары мен ... ... ... ... орналасқан
(Сенегал, Гвинея жағалауы, Сомали, Мозамбик, Жерорта, т. жағалауы.) Биік
таулар ... биік ... мен ... ... ... ... тән.
Экватордан солтүстікке қарай Африканың көп жерін Сахара мен Судан жазықтары
мен үстірттері алып жатыр. Сахараның орт. ... ... онда ... ... ... ... ... көрінеді. Сахараның оңт.-батысында Атлас
таулары (тубкаль, 4165 м), ... ... ... бойлай Этбай жотасы
(Асотериба, 2216 м) созылып жатыр. Ол ... ... ... қыратына
(Рас-дашан, 4623 м) ұласады. Бұл таулы қыраттың аралығында Африканың ... ... – Афар ... Оның ... ... ... (4070 м),
солтүстігінде Азанде, батысында Оңтүстік Гвинея ... ... ... ... ... ... африка таулы қыраты қоршай орналасқан.
Олар сөнген және әлі ... ... ... яғни батысында
Рувензори (5109 м), Карисомба (4507 м), Рунгве (3175 м), шығысында Элгон
(4322 м), ... (5199 м), Меру (4567 м), ... (5895 м) ... ... ... ... ... жер бедері біртіндеп аласарып,
Калахари ойысы арқылы Кап және ... ... ... ... ... беті өте жиі ... ... терең аңғарлармен бөлінген.
Кейбір бөліктерінің бетін қалың ... ... ... ... ... ... ... аралы орналасқан.
Геологиясы және кен байлықтары. Жер бедерінің біртектес болып келуі
Африканың ... және ... ... ... ... байланысты.
Құрлық түгелге жуық ежелгі гондваналық платформадан ... ... ... ... ... ... абс. Жасы 3 млрд.
жылдан асады. Олар ... ... ... ... ... ... ... түрінде жер бетіне шығып жатыр. Аралығында ... ... ...... Чад, ... Төм. және жоғ. ... Калахари, Карру синеклизалары ... ... ... бастап жиналған теңіздік және құрлықтық шөгінді жыныстар
жапқан. ... ... ... ... ... ... – Арабия
платформасы солт.-шығыс бағытта жылжып, кайнозойда өте үлкен ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде Арабия
платформасы Африкадан бөлініп, Қызыл т. табаны ... ... ... ... ... ... ... тектоник. Шығыс Африка грабені пайда
болған. Әлі күнге сөнбеген Климанджаро, ... Меру ... осы ... орналасқан. Жерорта т. табанындағы тау түзілу процестері әсерінен
Атлас тауының Антиатлас, ... ... ... ... жері қазба байлықтарға өте бай, ... ... ... көп. ... мен ... ірі кен орындары Нигерияда, Ливияда, ... ал тас ... ірі ... ... Африка Республикасы жерінде
табылған. Кобальт пен мыстың аса ірі қоры ... мен ... ... ... кендері Оңтүстік Африка республикасында, уран ... ... ... ... ... ... белдеулер аралығында орналасқандықтан, жері
өте қатты қызады. Жаз айларындағы ... ... ... ... дерлік 20ºС-тан жоғары, Сахара мен Суданның солтүстігінде 35-38ºС-
қа жетеді. Жер шарындағы ең жоғары температура +58ºС 1933 ж. ... ... ... т. ... ... Қыс ... ең “салқын”
деген оңт. жағалық жазықтардың ... ... ... ... ... ... климатындағы басты қайшылық – жауын-шашынның түсу ... оның ... ... ... ... Құрлық аумағының 60 %-тен
астам бөлігінде ылғалдану дәрежесі өте төмен ... ... ... ... ... шамадан бірнеше есе артық түседі. Жылдық жауын-
шашынның ең көп түсетін жері Гвинея шығанағы жағалауындағы ... ... ал ең аз ... ... ... ... ... қарай Африка аумағы ыстық, ... ... ... ... субэкваторлық, ыстық, әрі құрғақ, континенттік,
тропиктік шөл, ... ... ... және ... ... белдеулеріне бөлінеді.
Ішкі сулары. Құрлық ішкі суларының жылдық ағынының ... (5400 ... ... мен оңт. ... кейінгі орында тұр. өзен-көл жүйесі
біркелкі таралмаған, өзендер экватор төңірегі мен ... ... жиі. ... ... ... ... климаттың ертеде
ылғалды болғанын аңғартатын құрғақ өзен ... ... ... ... өзендері – Ніл (6671 км, дүнжүз. Ең ұзын өзен), Конго, Замбези, Нигер,
Оранж. өзен арналарында шоңғалдар мен сарқырамалар көп ... ... ... ... ... ... бар. (биік. 120 м. ені 1800
м.). құрлықтағы ... ... ... өте ... ... ... ... суларының мол қоры табылған. Ірі
артезиан алаптары Сахара мен Калахарри жерінде ... ... ... ... ... ... ... ірілері: Виктория,
Рудольф, Ньяса, Танганьика, Чад.
Топырағы. Экватор бойында ылғалды орманның ... ... ... ... ... ... мен сирек орман
өсетін қызыл топырақ, құрғақ саваннаға ... ... және ... ... жалғасады. Тропиктік шөл ... көп ... ... мен қиыршық тастар алып жатыр. Жер асты су деңгейі жоғары
шұраттарда (оазистерде) гидроморфты қара ... ... және ... кездеседі. Субтропиктік шөлейттер мен Атлас, Кап ... ... ... пен сұр ... ... Ал жерортатеңіздік қатты
жапырақты мәңгі жасыл орманда ... ... ... ... Африкада гүлді өсімдіктердің 40 000-нан астам түрі бар, оның
9000-ға ... тек қана осы ... ... ... ... үш ... ... бөлінеді. солтүстігі – голарктикалық, Сахараның оңт.батысы –
палеотропиктік, оңт. шығысы – Кап флоралық аймағына кіреді. Құрлықтың ... ... ... ... 35%-не жуығын саванна және сирек орман,
40%-н құрлықтық шөл мен шөлейт белдемі алып ... ... қиыр ... ... ... жерортатеңіздік бұталар мен сирек орман
белдеуі орналасқан. Ол құрамы жағынан оңт. Еуропа мен алдыңғы ... ... ... ... ... оңт. ... тек сол тән ... астам
өсімдік түрі кездеседі. Олардың басым көпшілігі ... ... ... ... ... ... ... кездеспейді. Гвинея жағалауы мен Конго
ойысындағы ылғалды экваторлық орманда ағаштың 300-ден астам түрі бар. ... ... ... өседі, ең биік өсетін ағаштар – пальмалар (биікт. 60-
70 м-ге жетеді). Олардың алып фикус, май және шарап пальмасы, ... ... ... ... бар. Төменгі бөліктерде банан, ... кофе ... және ... ... ағаш тәріздес лиана, ландольфия,
ротанг пальмасы кездеседі. Саваннаның негізгі ағашы – баобаб. ... ... 2-3м, ... 5 м-ге жететін піл шөбі, дум пальмасы ... мен ... ... ... ... ... ... жантақ, акация, құрма пальмасы, Намиб пен ... ... ... ... ... таралған. Африка –
кофе мен құрғақшылыққа төзімді ... ... ... ... өте көп және ... түрлі. Олардың
таралу аймағы гоарктикалық және эфиопиялық ... ... ... ... ... ... тұяқты жануарларға бай. Жер шарындағы 51
туысқа біріктірілетін сүтқоректілердің ¼-і ... ... Тек ... тән ... африка пілі, керік, зебра, адам тәріздес
маймылдар – ... мен ... басы итке ... ... ... мен
мандрил, сондай-ақ бегемоттар, Мадагаскар аралығындағы лемурды ... ... ... ... 19 ғ-да, ... 20 ғ-дың басында
аяусыз қыру нәтижесінде күрт азайып кткен. Қазір ... ... ... ... ... қорықтар, камашаулар (резерваттар) құрылған. Ірі
ұлттық саябақтарға Рувензои, Кения, Серенгети, Вирунга, ... ... ... ... ... Африка туралы мәлімет өте ерте кезден-ақ белгілі болған,
әсіресе оның жерортатеңіздік жағалауындағы ірі ... ... ... ... ... қызметте жүрген финикиялықтар б.з.б. 600 ж.
шамасында бүкіл құрлықты айнала жүзіп шыққан. 14 ғ-да ... араб ... ... ибн ... қазіргі Сомали мемлекеті аймағын, ... мен ... ... ... жасап, зерттеген. Құрлықты б.з.-да ең
алғаш рет ... ... ... жол іздеу мақсатында Васко да ... ... ... ... ... ... ... құрлықтың
ішкі бөлігіне ешкім тереңдеп енбеген. Тек 19 ... ... ... ... ... ... жүргізілген. Олардың ішінде ағылшын
саяхатшысы Давид Ливингстонның 1840-1870 ж. және орыс ... ... ж. ... ... ... бөлінісі. Африканың қазіргі саяси картасында 55 мемлекет бар.
Олардың ... ... ... ... ... ... ... республика, ал қалғандарында республикалық мемлекеттік
құрылым орныққан. Африка елдерінің көпшілігінде шаруашылықтың бір ... яғни ... ... ... ... ... ... 80-жылдары Африканың кейбір елдерінің әлеуметтік-экономикалық
жағдайы ерекше нашарлап, ... ... ... Бұл ... әлі ... ... Klima, klimatos – ... Күн сәулелерінің Жер бетіне
түсу еңкіштігі) – жер бетіндегі белгілі бір аймаққа тән ... ... ... сол ... негізгі географиялық сипаттамаларының
бірі болып саналады. Көп жылдық режим осы өңірдегі ауа райының ... ... ... ... ... ... осы ... типтік жылдық
алмасуы, кей жылдары байқалған ауа-райының аномальдік ... ... суық ... т.б.) ... Бұрын тек жер
бетіндегі құбылыстарға ғана қатысты айтылатын ... ... 20 ... ... ... жоғ. ... да ... Климаттың типтік
және сирек байқалатын ерекшеліктерін анықтау үшін ... ... ... қатары болуы шарт. Қоңыржай ендіктерде 25-50 жылдық қатарлар
пайдаланылса, ... ... ... азырақ болуы мүмкін, кейде
(мыс., Антарктидада атмосфераның биік ... ... ... ... тура ... ... ... зерттеу барысында,
аралдарда жүргізілетін бақылаулармен бірге тәуліктің әр мезгілінде зерттеу
кемелерінен алынған ... де, ... ... ... ... да ... ... климаттың сипаттамаларға мынадай
метеоролог құбылыстарды бақылаудың көп жылдық ... ... ... ... ... ... желдің бағыты мен жылдамдығы, ауаның
ылғалдлығы мен ... ... пен ... ... ... Күн радиациясының ұзақтығы, ... ... ... пен ... ... ... температурасын, ылғалдың жер бетінен
атмосфераға булануын, қар қабатының қалыңдығы мен жағдайын, ... ... және жер беті ... факторларын да есепке алуға
тура келеді. 20 ғ-да ... ... ... жер ... ... элементтерінің сипаттамалары да ... ... ... ... ... ... (баланс), жер беті мен атмосфера
арасындағы жылу алмасу ... ... ... ... құбылыстардың көп жылдық орташа мәндері (жылдық, маусымдық,
айлық, тәуліктік т.б.) олардың жиынтығы, ... т.б. ... ... деп ... ... ... жеке тәуліктер, айлар, жылдар т.б. үшін
бұл көрсеткіштердің қалыптан ауытқуы ... ... ... климатологияның қолданбалы салаларында пайдаланылады. Мысалы,
агроклиматологияда – вегетация ... ... ... мен тех. ...... температулар, жылыту
жүйесіндегі есептеулерде – күндік градустар т.б.
20 ғ-да микроклимат, жер беті ауасының климаты жергілікті климат және
т.б. ... ... ... ... ... ... кең таралды,
себебі қазіргі заманғы үлкен қала жергілікті климатқа ... ... ... және ... Жер ... ... заңдылықтары су
режиміне, топыраққа, өсімдіктерге және жануарлар дүниесіне сондай-ақ ... ... ... ... ... ... белгілі бір мөлшерде
өнеркәсіптің орналастырылуына, халықтың тұрмысы мен ... ... ... ... ... және және ... шаруашылығының белгілі бір
қажеттіліктері тұрғысынан зерттеумен, климат жөніндегі деректерді жинақтау
және ... ... ... ... республикалық мемлекеттік
кәсіпорны айналысады.
Жердің климаты тарихи кезеңдерде ... ... ... отырған.
Соңғы жүздеген миллион жылдар арасында жер климаты қазіргісінен жылырақ,
тропиктердегі температура осы ... ... ал ... және ... ... анағұрлым жоғары болған. Палеогеннің басында (шамамен
70 млн. жыл бұрын) ... және ... маңы ... ... ... өсе ... ... атропогеннің басына дейін бұл
алшақтық ... аз ... ... биік ... ... төмендеп, полюстік мұзбасу қалыптасты. Соңғы бірнеше мың ... ... ... ... ... ... (дендрохронология, палиногиялық талдау т.б.) көмегімен алынды.
мысалы, ... 5 мың жыл ... ... және оған таяу ... ... ... деуге болады.
Жер бетіндегі климаттық жағдайлар геогр. ... ... ... ... ... бөлу жалпы климаттық ... ... ... ... белдемдерге және аймақтарға бөлуге
негізделген. Экваторлық климат ... ... ... ... депрессия,
экватордан солт-ке және оңт-ке қарай 5-10º шамасында жатқан) ... ... ... екі ... ... ... ... тропиктер тұсындағы мұхит бетінде пассаттық климат басым.
Мұхиттық пассаттар аймақтарына құрлықта ... шөл ... ... ... ... ... ... Африка, оңт. және оңт.-
Шығыс Азия, солт. Австралия) ... ... ... ... алмасады. Құрлықтардың ішкі жағындағы субтропиктік ендіктерде
қысы-жазы ... ... ... ... ... құрғақ субтропиктер
климаты қалыптасады. Азияның биік таулы аймақтарында (Памир, Тибет) – ... ... ... ... шығыс бөліктеріндегі субтропиктік
ендіктерде (Шығ. Қытай, оңт.-шығ. Америкадағы ... өз. ... ... ... ... ... ... батыс бөліктерінде
(негізінен Еуразия, солт. Америка) теңіз климаты басым. Еуразия мен солт.
Американың орта ... – ішкі ... ... ... ішінде
Қазақстанда), Еуразияның шығыс жақ шетінде муссондық климат қалыптасты.
Еуразия мен солт. Американың солт. шет ... ... ... ... алап климаты суық, орташа айлық температура
жазда 0ºС-тан, қыста 40ºС-қа дейін ... ... ... ... ең ... ... ауытқуы. – жер шарындағы немесе белгілі бір аймақтағы климат
жағдайының өзгеруі. Бұл құбылыс,, ондаған, жүздеген ... ... ... ... созылады. Климат ауытқуының астрон., атмосф. Және ... ... ... Астрономиялық себептер жер бетіне түсетін Күн
энергиясы мөлшерінің ауытқуына, жердің айналуы мен оның ... ... ... Атмосфералық себептер жанартау атқылау,
аймақтағы өсімдік жамылғысының ... мен ... ... ... ... ... ... яғни ауада көмірқышқыл газының, су
буының және шаң-тозаңның көбеюіне негізделген. Бұлардың салдарынан Жердің
радиациялық ... күрт ... ... ... ауа ... не төмендейді. Геологиялық-геоморфологиялық себептер құрлықтың
жер бедері мен құрлықтар пішіндерінің өзгеруінен ... ... ... ... басқа энергия түріне айналуы, ... ... және ... ... ... ғаламдық өзгеруі туралы шектемелі конвенция. – ... ... ... туындайтын проблемаларды шешуге арналған
халықаралық келісім. 20 ғ-дың 80 жылдары адамның іс-әрекетінің нәтижесінде
бөлінетін ... ... ... ... ... ауа ... байланысын дәлелдейтін ғылыми деректер қоғамды қобалжытатын ой-
пікірлер ... ... ... ... ... ... ... түрде климаттың өзгеру мәселесі туралы
жаһандық келісім ... ... Осы ... ... ... Бас
Ассамблеясы 1990 ж. “Климаттың ғаламдық өзгеруі ... ... ... ... ... ... климат құрды. Комитет
шектемелі конвенцияның жобасын жасап, оны 1992 ж. 9 ... ... ... ... бекітті. Конвенция 1992 ж. маусым айында ... ... ... жоғ. ... ... ... кездесуде
қабылданды. Оған 154 мемлекет және Еуропалық одақ басшылары қол қойды.
Конвенция 1994 жылы 21 ... ... ... ... Республикасы
климаттың ғаламдық өзгеруі туралы шектемелі конвенцияға 1995 жылы 5 мамырда
қол қойды, ал тамыз айында Қазақстан Парламенті оны ... ... ... І ... 1995 жылы ... ... ... өтті, ал
ІІІ сессиясы 1997 жылы ... ... ... ... онда ... ... жылдар аралығында буланы газдарының жиынтық шығымын 1990
жылмен салыстырғанда 5%-ке ... ... ... ... ... ... өзгеруі туралы шектемелі конвенцияның түпкі
мақсаты – атмосферадағы буланы ... ... ... ... ... әсер ... ... деңгейін сақтау.
Конвенцияға қол қоюшы мемлекеттер онда ... ... ... ... атмосферада көмірқышқыл т.б. газдардың жиналуы (булану
газдарының шоғырлануы) салдарынан дүниежүзілік климаттың бір ... ... ... ... адам ... зиян ... етуге, даму саясатын есепке ала отырып, әрбір мемлекет өзінің
ұлттық және (қажет болған жағдайда) аймақтық ... ...... ... 1990 жылы 29 маусымда өзгертулер мен толықтырулар
енгізілген “Озон қабатының бұзатын заттар” ... ... ... ... газдары мен жұтқыштар абсорбциялайтын (жұтып
тазалайтын) көздерден ... ... ... ... ... ... ортанның тұрақтылығын сақтау мақсатында
басқа да ортақ мүддесі болған жағдайда мүмкіндігіне ... ... ... етуге, климаттың қалыпты жағдайын сақтау және оны тиімді пайдалануға
кері ықпал ететін немесе ықпал етуі ... ... оның ... ... жүргізуге; климаттық жүйенің және климаттың өзгеруімен
байланысты, оның ... ... ... және оны ... тиімді пайдалану
шараларын ғылыми, технологиялық, техникалық, ... ... ... ... үшін ... ... және ... дайындауға, сондай-ақ, ақпарат алмасуға ықпал жасауы,
ғылыми-зерттеу жұмыстарына ... ... ... ... адам мен оны ... ... қарым-қатынасы
күрделене түскені мәлім. Жер шарындағы халық санының ... өсуі ... ... күрт дамуы адамның табиғатқа ықпалын күшейтті. Әсіресе,
XX ғасырдың екінші жартысынан бастап, адам мен табиғат арасында жаңа ... ... ... ... шикізатқа сұраныс материалдық өндірістің
көлемін арттырады, жер ... мен ... ... ... игеріле бастады.
“Табиғатқа бағынбаймыз, оны өз игілігімізге айналдырып, ... ... ... ... ... ... ... жер бетіндегі
тіршілікке тигізетін әсері табиғаттың өзіне тән ... пен жел, су ... жер ... әсерінен әлдеқайда асып түсті.
Жер бетіндегі ... ... ... ... ... тікелей байланысты. Екінші дүние жүзілік соғыстан
кейін дамыған әлем елдерінің көбі өнеркәсіби дамыту жолына ... ... ... ... ... ... ... аспайтын болса, соғыс аяқталысымен
индустрияландыру науқаны жаппай етек алды.
Өнеркәсіптік даму жер қойнауындағы қазбаларды игеруді ұлғайтты.
Өз ... бұл ... ... ... ... бұл ... дүние
жүзіндегі демографикалық жағдай да үлкен өзгеріске үшырады. Жер шары
бойынша ... саны тез өсіп ... ... өсуі ... ... сараптаманы қарап отырсаңыз, бұған көзіңіз анық жетеді. 1700
жылы әлемде ... ... ... 1850 жылы ол екі есе ... ... ... ... екі есе өсу үшін не бәрі 40 жыл керек болады. ... өсуі ... ... “тұтану қысымын” өсіреді. Табиғат өзінен шыққан
шығынды қайта ... ... ... ... ... ... ... көбейіп, оларда тұратын халық саны артты. XX ғасырдың
басында жалпы ... 10℅-ы ғана ... ... ... ... бұл 50℅-ға
жуықтады. 2001 жылы Қазақстандағы қала халқы ... ... ... ... ... ... ... жерге түсетін салмақты күшетті, қала
мен қала ... ... ... Бір ... ... адам ... шығармашылығымен қоршаған ортаның процестеріне кеңінен
араласып, оларға кері әсерін тигізді. Қала ... ... ... ... ... су ... тасталуы-су ресурстарының
шектен тыс ластануына әкеліп соқты. Ал ... ... ... ... ластануы, денсаулық мәселесінің шиеленісуімен тікелей байланысты.
Денсаулығы нашар адамның жұмыс ... ... ... ... ... ... дәрі-дәрмек сатып алумен байланысты болс, ол-
әлеуметтік жағынан ... ... Бұл ... ... ... де
нұқсан келтіретіні түсінікті.
Африка елдері
Әлем халықтарының 8 бөлігі болып саналатын ... 698 ... адам ... Олардың көпшілігі ұлы өзен Ніл бойында, Нигерде,
Конго мен Сенегалда, солтүстік және ... ... орын ... ... тез ... ... Африкалық елдердегі адамдар
санының тең жартысы 15 жастан төмен. Отбасылардың бәріне жуығы көп балалы.
Олардың көбі ... ... ... ... ... ... ... қоныс аударушылар көбейе бастаған. Біреулер қалаға жұмыс іздеп
кетсе, енді біреулер азамат соғысынан немесе аштық пен ... ... мен ... ... көпшілігі селода тұрғандықтан,
егіншілікпен және мал шаруашылығымен айналысады.
Әрбір бесінші африкалық ... ... ... қоныс аударушылардың ең
көбі - Солтүстік Африкада. Ал Египеттің астанасы Каир – құрлықтағы ... ... ... 9 ... адам өмір ... ... ... халқы бар
қалаларға ... ... ... ... ... ... және Кейптаун (ОАР). Мұндай қалаларда кедейлер
көше қалтарыстары және ... өмір ... ... ... ... ... ауылшаруашылығы мен
минералды шикізаттарды экспорттауға қашан да ... ... ... ... ... ... ... бұл тауарлардың бағасы әлемдік рынокта
төмендеп ... ... ... өндіріс құралдары мен өнеркәсіп
тауарларының құны өте түсуде. ... ... ... ... түсімі
сырттан келетін тауарлар құнын өтей алмайды.
Сыртқы қарыздар, халықтың тез көбеюі, егіннің шықпауы мен тоқтаусыз
соғыстар Африка ... ... ... мен халықтар. Бір өзі 53 елді қамтитын Африкада 600-ден астам
этникалық тайпалар мен ... бар. ХІХ ... ... ... ... ... этникалық аумақтар мен халықтардың арасына өз ... ... ... Гана мен ... ... эве ... ел бөліп
тастады.
Тәуелсіздік алғанан соң да осы ... ... және ... ... оның ақыры аяқталмайтын азамат соғыстарына әкеліп
соқты.
Босқындар. Әлемдегі босқындардың 40 ... ... ... ... пен құрғақшылық, міне, осындай себептер оларды өз елінен
қуып тастайды.
Бұл босқындардың нақты саны ... ... бір ... ... ... бөтен елдерге босып кеткен африкалықтардың саны 6
миллион адамнан кем емес екен. Олардың ... 2 ... адам ... ... ... сұмдықтарынан безінсе, қалған көпшілігі Эфиопия мен Судан,
Сомали арасындағы қайшылықтардың кесірінен босып кеткен.
Африка жағалауымен. Қызыл ... ... ... Ибн ... ... келіп
жетеді. Ол жерде Ибн Баттута дау (араб кемесі) жалдап, Заилға (Сомали)
бағыт алады. ... бұл жер оған өте ... Ибн ... ... ... жерлердің ішіндегі ең лас жер деп айтады. Заилдан ол ... ... ... ... ... Мұнда оны әдемі ағаш ... ... ... қара түсі таң ... ... үшін Ибн ... Арабияның оң жақ жағалауы арқылы Парсы
шығанағына шығып, кейін Араб түбегін кесіп өтуі керек болады.
Білуге, көруге деген ... Ибн ... жаңа ... Ол ... Кафа (Қырым), Кавказға барады. Кейіннен Орталық
Азияны кесіп өтіп, Ауғаныстан арқылы Үндістанға жетеді. Ол ... ... ... ... ... соң Малайзия және Үндістан арқылы кері
Мароккоға жүреді, 1349 жылы ол ... ... ... 1352 Ибн ... тағы да сапарға шығады. Осы жолы ол
Африкаға бет ... Бұл оның ең ... ... ... ... бір
саяхатшының аяғы баспаған жерлерді ол көркемдеп сипаттап ... ... ... Ибн ... ... ... ... өтті. Жол жүру өте қиын, шөлде
қарақшылар көп ... ол ... ... ... жалғастырады.
Керуен бірінші аялдамасын тагазда жасады. Ибе Баттутатынң айтуынша,
тагаздағы барлық үйлер тұз бен түйе ... ... ... ... 10 ... су қорын алады. Өйткені, Тасаралыға дейін жол 10 ... Бұл ... ... ... ... Саяхатшылар көшпелі құмдардың
әсерінен өте баяу қозғалады. Сондықтан жолаушылар су қоры жетпей қалады деп
қорықты. Қиындықтарға қарамастан, Ибн ... ... ... өтіп ... ... Нигер өзеніне келіп жетеді. бұл өте оқыс сапар болды. ... ... ғана ... ... ... ... кірген еді. Бұл
жерлер саяхатшылардың үрейін туғызды.
Кейінгі 400 жылда бұл жерге келуге ешкімнің батылы жетпеді. ... Ибн ... ... бір ... ... ... Ол ... мен
әсемдігі әйгілі ежелгі қала – Тимбуктуға келеді.
Ибн Баттута мұрасы. Ибн Баттута мемуарлары - өзі ... ... ... ... ... туралы қызықты әңгімелер. Көп адамдар
оның әңгімелерінде кездесетін қызықты жағдайға, таңғажайып оқиғаларға
сенбеді.
Бұл ... Ибн ... ... ... ... саяхаты көрсетілген.
Оның барлық жүрген жолының ұзындығы 120700 шақырым. Бұл Ибн ... ... ... ... жолмен салыстырғанда әлдеқайда ... ... ... ... өкілі ретінде Солтүстік Африканы,
Нигерді, Суданды, Томбуктуды және Борнуды зерттеді. Оның папа ... ... ... ... ... еуропалықтар үшін ХІХ
ғасырға дейін Африка әсіресе Солтүстік Африка туралы негізгі дерек ... ... ... ... ... мен жаңа ... ... жерлер Еуропаның
корольдық әулеттерін, папалық тағын, көпестердің, теңіз саяхатшыларының зор
қызығушылығын оятты. ... ХҮІ ... ... ... ... сәл болса да, саябыр тартып, енді ... ... одан ары ... ... су жолы және жаңа ... ... әңгіме көбейді. Бірақ, дәл осы уақытта еуропалықтарға келіп түскен
Африка жайлы жаңа деректер бұл ... ... жол ... Ең ... ... ... ... деп аталатын орта ғасыр мен жаңа заманды ... араб ...... ... қаламымен жазылған жазбалар болатын.
Атақты “Африка сипатының” авторы ХҮ ғасырдың соңында Гренада қаласында
өмірге ... Осы ... ... ... құлаған соң, болашақ
саяхатшының бай, ақсүйек ата-анасы ... ... ... аударды. Жас жігіт
сол кездегі мұсылман әлеміндегі ең ірі ғылыми орталықтардың бірі Фесс
университетінде ... ... Бұл ... тек қана араб ... ғана
өмір сүрген жоқ. Фесс ғалымдары батыс суданда, ал Санкордағы ... ... ... оқитын болған. Осының арқасында “Африка сипатының”
авторы судандық мәдениетінің жетістіктеріне көз жеткізді.
Оның саяхатқа деген құштарлығы ерте ... ... ... ... ... ретінде Мағриб мемлекеттерін саяхаттауға шықты. Кей кезде
сауда-саттықпен айналысты. Марокко сұлтаны оған ... ... ... ... ... бағыттарын зерттеген француз ғалымы Мони ... ... ... ... атап ... Фестен Константинопольге және Таяу Шығысқа (1507-1508)
2) Томбуктуға алғашқы саяхат (1509-10 немесе 1510-11), сонгайлық аский
(патша) Мұхамметке ... ... ... ... қатысқаны.
3) Томбуктуға екінші саяхат (1512-1514 басы), одан соң Чад ... ... ... ... ғылымға қосқан үлкен үлесі болды. Араб ... ... ... да Хаус ... ... ... ... Бірақ осы мекеннің ең алғашқы сипатын жазған – африкандық
Арыстан. Монидың ойы бойынша, ол 1512 жылы ... алты ай ... ... және ... ... сауда-саттыққа қатысқан көпестермен
қатынасты.
Томбуктуға саяхтшы 1513 жылы қаңтардың соңында ... ... ... күн ... ... дейін, жиырма күн Тегаздан Нигер ... ... ... ... Константинопольге, сол жақтан Мысырға және Арабия жарты
аралына жасалған ... Бұл ... ... ... ... орын ... Өйткені, саясаткерлік тапсырманы
орындап болып, отанына орлам деген кезде шамамен 1518 ... ... ... ... ... және ... арасындағы асуда
тұтқынға түседі.
Жас саяхатшыны галера құлы ретінде қатал тағдыр күтіп тұрды. Бірақ
теңіз қарақшысы ғалым ... құл ... ... ... деп, оған ... аман ... мұрсат берді. Содан соң қарақшы тұтқынды Римге
жеткізіп, ең сирек кездесетін хайуан керікпен қоса папа ... ... ... ... ... ... басшы құлданудан және құлдарды
сатудан еш зиян ... адам еді. ... ол ... ... ... ... ... көрсетті. Италияда араб тілін өзгертуге рұқсат
берді. Соған қоса өз саяхаттарын еске ... ... ... ... ... ол өзін ... Иуханна әл-Асад әл-Гарнати деп атады.
Гренадада туғандықтан, испан тілін өте жақсы білді, сондықтан, папа
тез ... оның ... ... ... ... ... ... алатынын байқады. Осындай жағдайдан соң әл-Вазанға христиан дінін
қабылдау керек болды. Шоқынғаннан соң оған ... ... ... ... Ол ... және ... ... жақсы меңгеріп алды. 1526 жылы
өзінің итальян тіліндегі “Африка ... мен ... және оның ... ... атты ... аяқтады. Африкандық Арыстан Мағрибке оралды.
Осында ол қайтадан ислам дінін қабылдады. Тунисте 1552 ... ... ... ... ... заманында беймәлім мемлекеттер мен оқырман
қауымды қызықтыру оңайға түскен жоқ. ... ... ... ... тез
арады бүкіл жұртқа әйгілі болды.
Марокко провинцияларының, ... және ... ... Арыстанның еңбектеріндегі 9 кітаптың екіншісінде бейнеленген.
Біріншісі толық Африка және тайпалардың тұрғылықты жерлері жайлы, ... ... – сол ... ... ... арналған, төртіншісі
Тлемсенге, бесіншісі – Биджай мен ... ......... ... ...... тоғызыншысы –
Африка құрлығындағы өзендердің, хайуандардың, балықтардың, минералдардың
және өсімдіктердің қысқаша сипаттамасына арналған.

Пән: География
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
. Еуропалық қаржы нарығындағы Евро22 бет
18 ғасырдағы ерте буржуазиялық мемлекеттер(еуропа), Британдық Үндістан(18-19 ғғ.)5 бет
IX-X ғасырларда Батыс Еуропа елдеріндегі феодалдық құрылымның нығаюы. IX-XI ғасырлардағы Франция, Германия,Италия X-XIғасырдың ортасына дейінгі Англия. Испания мен Византия дамуының тарихи ерекшеліктері9 бет
Salicornia europaea өсімдігінің жер үсті бөлігінен қышқылдық компоненттерді бөлуі71 бет
XVII ғасырдың I- жартысындағы еуропадағы халықаралық жағдай және отызжылдық соғыс46 бет
XVIII ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы Қазақстанды еуропа және орыс ғалымдарының зерттеуі37 бет
XХ ғасырдағы батыс еуропа музыкасы48 бет
Англияның Еуропадағы саясаты10 бет
Батыс еуропа аймағына экономикалық – географиялық сипаттама23 бет
Батыс еуропа және оның терроризммен күресі28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь