Мұңайтпасұлы, қажымұқан

Қажы Мұқан Мұңайтпасұлы — Қазақ халқының тарихындағы тұңғыш кәсіпқой балуан. Тұтас ғұмырын күрес өнеріне арнап, ұланғайыр жері мен өршіл халқын бірінші болып өзге жұртқа паш еткен, өзінен бұрынғы қандастары баспаған топырақты басып, көрмеген елді көріп, өзге қазақ тақпаған алтын, күміс медальдарды мойнына тұңғыш ілген Қажы Мұқан бабамыз.
Орасан күштің иесі, күрестің бірнеше түрінен әлем чемпионы атанған тұңғыш қазақ алыбы! Теңдессіз өнерімен жер шарын аралаған, 28 мемлекетте күреске түсіп, 56 медаль олжалаған Қажымұқандай мықты ХХ ғасырдың басында түркі халықтарының ішінде қазақта ғана болды. Ресейдің балуандар тобында Қажымұқаннан күші асқан ешкім болмағанын да айтуға тиіспіз. Дүние жүзінің чемпиондары Иван Поддубный, Иван Шемякин, Алекс Аберг, Иван Заикин, Георг Лурих, Георг Гаккеншмидт, Поль Понс, Вейланд Шульц сынды жампоздармен қатар жүру, боз кілемдегі айқастарда осы балуандарды шетінен жығып, бәйге алу — сол заманда нағыз ерлік еді. Ол кезде империяның буына семірген Ресей күресінің қожайындары қазақты шын мәнінде менсінбеуші еді. Қажымұқан сондай ортада намысын жатқа берген жоқ. Кеудесін ешкімге бастырмады. Күрес қожайындарының, төрешілердің сан мәрте әділетсіздігіне белі бүгілмеді, еңсесі түспеді.
1. Қалмақан Әбдіқадыров “Қажымұқан” . Алматы.
“Жалын” 1981.
2. “Ордабасы оттары” 1996ж 20 шілде № 53.
3. “Ордабасы оттары” 1996ж № 89 (16609) сәрсенбі,
16 қазан.
4. “Ұлан” газеті № 36 4 қыркүйек, 2001ж.
5. Хаджы мукан “Алимкул Буркитбаев” . Алматы 2003ж.
6. Мұрат Керегібай “Мұқан” . Астана 2004ж.
7. Естеліктер. “Күш атасы” . Алматы. Қазақстан 1990ж.
8. Оңтүстік спорт. “Қажымұқан қанағаты” № 20 (52), 30 қазан 2004ж.
9. Қазақ әдебиеті “Қажымұқанның туғанына 125 жыл” № 5. 30 қаңтар. 1996ж.
10. Барыс. “Қажымұқан балалары әлемнің түкпір - түкпірінде жүр”. 22.04.2003ж.
11. Егемен Қазақстан. “Қажымұқан белгілі тұлғаның беймәлім қырлары”. 29 маусым.2005ж.
12. Ордабасы оттары. Қажымұқан мен барыс. 19 қараша, 2005жыл.
13. Халық үні “Қажымұқанның туған жеріне талас тоқтар емес . . .”. №25 (59).
14. Қажымұқан атындағы музейі.
15. Республикалық қоғамдық мәдени газет “Қажымұқан қайта тумайды”. № 8 (08). 16.08.2006
16. Егемен Қазақстан. “Қазақтың Қажымұқаны ” 7 сәуір 2006ж.
17. Оңтүстік Қазақстан. “Қазақ палуанының 6 құжаты табылады” №104 (17740) 20.07.2004ж.
18. Алтын Орда . “Қажымұқанды білдік пе?” №1 (207) 9. 01.2004ж.
19. Мұратқан Тәнекеев “Қажымұқан кітабы”. Алматы. Білім баспасы. 2001ж.
        
        Мұңайтпасұлы, Қажымұқан
Қажы Мұқан Мұңайтпасұлы — Қазақ халқының тарихындағы тұңғыш кәсіпқой
балуан. Тұтас ғұмырын күрес өнеріне арнап, ұланғайыр жері мен ... ... ... өзге ... паш ... ... бұрынғы қандастары баспаған
топырақты басып, көрмеген елді ... өзге ... ... ... ... ... ... ілген Қажы Мұқан бабамыз.
Орасан күштің иесі, күрестің бірнеше түрінен әлем чемпионы ... ... ... ... ... жер ... ... 28 мемлекетте
күреске түсіп, 56 медаль олжалаған Қажымұқандай мықты ХХ ғасырдың басында
түркі халықтарының ішінде ... ғана ... ... ... ... күші асқан ешкім болмағанын да айтуға тиіспіз. Дүние ... Иван ... Иван ... ... ... Иван Заикин, Георг
Лурих, Георг Гаккеншмидт, Поль ... ... ... ... ... ... боз ... айқастарда осы балуандарды шетінен жығып, бәйге алу —
сол заманда нағыз ... еді. Ол ... ... ... ... ... қожайындары қазақты шын мәнінде менсінбеуші еді. Қажымұқан ... ... ... ... жоқ. ... ... бастырмады. Күрес
қожайындарының, төрешілердің сан мәрте әділетсіздігіне белі ... ... ... сүйенсек ол 1871 жылғы 7 сәуірде Ақмола уезі,
Сарытерек ... ... ... ... ... дүниеге келген. Кейбір
зерттеулерде, оның 1883 жылы туғандығы айтылады. Қажымұқан ... ... ... орыс ... және ... ... жалданған.
Сөйте жүріп, күреске түсіп, той томалақтарда елге көрініп, бала ... атқа ие ... ... басталатын өлең жолдары оның сал-серілігінен де
хабардар етеді:
Атандым Мұқан палуан, бала жастан.
Ішінде күштілердің болдым астам.
Талай-талай жерлердің дәмін татып,
Өтті дәурен осылай ... ... сол ... ... ... ең соңында жеңген палуан мен Қажымұқан
күреске түседі. Оны жыға алмайды, дегенменен халық арасына танылады. Злобин
деген цирктің ... ... да, бұл ... барлық зерттеулерде жазады ол
«Ваня ағай» деген атақты алғашқы кәсіби Санкт-Петербордағы мектепті ашқан
атақты ... хат ... ... Сол ... ол сол ... ... Сол
жақта үш жылдай дәріс алады. Содан кейінгі өмірі Қажымұқанның үлкен өрісте
болады, биіктей ... ... ... аға ... ... ол орыстың көптеген палуандарымен танымсып,
дос болады. Олардың ішінде Иван Поддубный, Иван Шемякин ... ... ... ... ... ... жерге тимеген, Иван Зайкин тәрізді балуандар
бар, Шульц ... ... ... тек қана ... қана ... жоқ, рухани
жағынан жақындасып, ұзақ жылдар дос болды.
Қажымұқанның тұңғыш рет әлемдік деңгейде көрінген шағы — 1906 ... ... ... ... ол әлем ... ... ... орыс
әкімшілігіне бұратана халықтың атын шығарған палуан онша ұнай ... ... де ... орыс палуандарының атымен күресуге мәжбүр болды.
Қажымұқанға неше түрлі лақап аттар беріледі. Сол ... ... ... тек ... ғана ... жапондықтар да күреседі деген жарнамалар
жасалып, Қажымұқанды «Ямагата Мухунури» ... ... ... ... қатар, Мухан, «Иван Чёрный» сияқты лақап есімдері болған.
1909 жылғы халықаралық ... ... ол ... Мұстафа» деген
атпен шыққан. Сөйтіп бүкіл дүние жүзіне Мұқанның неше түрлі лақап аттары
тарай бастайды.
1910 жылы ... ... рет ... ... ... ... тірейді.
Аргентинаның астанасы Буэнос-Айрес қаласында өткен еркін күрестен болған
біріншілікте ол Америка чемпионы атанады.
1911 жылы Мұқан ... ... ... Сол ... ... ... ... палуандар жоқ сияқты көрінетіндігі соншалық , ол
жаққа орыс палуандары аяқ ... Осы ... ... ... ... ... ... ретінде Түркияға баруға бел буады.
Ол поляк қызымен отау құрған. Омбыда мешітке ... оған ... ... ... ... ... ... Патша үкіметі құлаған соң, ... ... ... мен аштықтың салдарынан біраз сергелдеңге тап болады.
1937 жылы ... ... ІІХҚ ... түсіп: «Бұл патшаның
адамы, оның қолынан медаль ... ... ... ... — деп ... Сол себепті Қажы Мұқан отбасын тастап, Түркістан мен ... ... ... соңғы кезеңі Түркістан жерінде өтеді.
Ұлы Отан соғысы басталған кезде Қажымұқан ҚКСР ... ... ... ... оған «Ел ... цирк өнерін көрсетсем, сол
арқылы ақша тауып, майданға көмектессем» — ... ... ... ... үкімет қолдап, екі жылға жуық жүріп цирк өнерін көрсетіп, 100 мың
сомдай ақша табады.
Егер ол өз ... ... ... ... ... оның ... деген шын есімі әлемдік спорт тарихында алтын әріптермен
жазылар еді. Өмірінің 55 ... ... пен цирк ... арнап, 50 шақты
медальдің иесі болып, жеңіс тұғырынан түспеген дара ...... ... ... 1948 жылы ... ... облысы, Бөген ауданы, Ленин ... ... ... ... деген ауылда, қабырының басына ескерткіш
орнатылған. Оның төрт ... ... ... ... мен ... ... сүруде.
Жетістіктері
Ең алғаш рет ірі табысқа Қажымұқан ... ... ... ... қол ... ... ол бірінші орынға ие болып,
өңіріне алтын медаль тақты. Кейбір деректерде бұл ... 1905 жылы ... ... ... ...... «Жиу-Житсу» бойынша күресіп,
турнирде бірде-бір рет ... ... ... медаль жеңіп алғаны.
Харбин сапары Қажымұқанның даңқын аспанға ... Енді ... ... деп атап ... әрі ... деген лақап ат
беріледі. Қажымұқанның мұнан басқа да бірнеше лақап аттары болған. Солардың
ішінде Октябрь ... ... осы ... ... лақап аты сақталып
келді. Революцияға дейін ол қатысқан чемпионаттарды ұйымдастырушылар, сол
замандағы жағымпаз ... ... ... «жапон» деп, біресе «маньчжур»
деп, мүмкіндігінше «қазақ» екенін ... ... ... 1909 жылы
Қажымұқан атақты эстон балуаны, әлем чемпионы Георг Лурихтың тобында
күресіп ... ... өз ... ... ... ... айта келіп,
Қажымұқан туралы: «Шығыс ұлы жапон „Мухинура“ ол сирек ... ... ... ... бірбеттігі, далаға тән қайсарлығымен және
ызақорлығымен ерекшеленеді» — деп ... жылы ... ... орыс ... ... бір тобы
аттанады. Сөз арасында айта ... бір ... — бұл ... ... әйелі Надежда Николаевна Чепковская да бармақ болған. Бірақ аяғы ... ... ... ... ... ... ... рұқсат
етілмейді. Жергілікті тәртіп бойынша, екіқабат әйелдерді ... ... ... Қажымұқанның өзі Бәтима деп атап кеткен Чепковская цирк
актрисасы ... әрі ... ... ... ... ... ... өз
көзімен көрген.
Осы сапарда Америкаға барған балуандар бірнеше шағын топтарға бөлініп,
әр жерде күреседі. Оңтүстік Американың ірі-ірі ... күш ... ... ... ... ... ... сапары сәтті
болады. Қажымұқан бұл сапардан ... ... ... ... ... ... ... қай түрінен өнер көрсеткенін анықтаудың
әзірше сәті ... жоқ. Оның ... ... ... түрі ... ... ... ықтимал деген пікір бар. Себебі олай деуге негіз бар. ... ... да ... ... ... сезінген де, франсузша күрестің
техникасына шорқақтау ... ... ... 1910 жылдың аяғына таман оралған сияқты.
Олай дейтін ... ол 1910 ... ... 1911 ... ... ... Халықаралық чем¬пионатқа қатысады. Бұл жолы Қажымұқан
Разумовтың, Шнейдердің, ... ... ... ... уақытта кілемге тигізген. Осы чемпионатта сол ... аты ... ... ұзақ ... ... 20 ... ... тең аяқталған.
Чемпионаттың жетінші күні Қажымұқан Әлем чемпионы Лурихпен ... ... ... бұл қиын ... еш ... ... тең аяқталады. Ертеңіне
Лурих қазақ балуанын тағы да кілемге шақырады.
Белгіленген уақытта Лурих тағы да жеңіске жете алмайды. Әккі ... ... ... ақшаға сатылған төрешілер Лурих жеңді деп хабарлайды.
Күресті тамашалауға жиналған көпшілік бұл шешімге ... ... шу ... ... ұйымдастырушылар кілемді тастай
қашады. Төрешілердің Қажымұқанға қарсы ойлап ... — ол ... ... ... ... ... ... Петербургте күреске қатысады. Бұл жолы
чемпионатқа қатысушылар арасында Рауль де Раун мен ... ... та ... бұл жолы да ... ... ... Чемпионаттың жарты
жолында баяғы әуен қайталанып, «жарыс ережесін ... деп тағы да ... ... ... ... ... оны Польшаның
астанасы Варшавада өтуге тиісті Халықаралық жарысқа шақырады. Осы ... ... ... ... деп еске алады:
Бұл есте қаларлықтай аты шулы жарыс болды. Қажымұқан бұл жарыста Әлем
чемпионы, атақты ... ... Поль Абс, әлем және ... ... Иван ... балуаны Шульц сияқты шебер балуандармен белдесті. Алтын медальды ... ... ... ... ... ұтып ... Қажымұқан кеудесіне кіші алтын
медальды тақты, күміс ... ... ие ... ... Поль Абс ... ... ... Жарты жылдан соң Варшава біріншілігіне қатысу үшін
біз Польша астанасына қайта оралдық. Сол кезде ... ... ... ғана ... ... ... кезі еді. Біз Халиоллаға бас-көз болсын деп,
көршінің 16 жасар қызы — Жәмиланы ала келгенбіз. Қажымұқан бұл жолы ... ... ... Одан ... ... чех ... мен атақты
Лурих ие болды. Осы жарысқа ... ... ... Ли Хун Синг пен ... ... ... ие ... Чемпионат аяқталған соң, бәріміз
ауылға, Омбыға оралдық. Ұмытпасам, осы жолы, не 1912 ... ... осы ... бірінде біз Қызылжар қаласына тоқтадық. Қазақ балуанының дәрежесі
көтеріліп, Ресейдегі, шет ... ... ... ... ... ... қала ... соның ішінде Қажымұқан жас ... ... ... ... ... кісі жіберіп, үйіне шақырып,
қонақ етті. Батыр балуанның болған жерлеріндегі күрес әңгімелерін қызыға
тыңдап, ... ... ... ... ... ... ... Қажымұқанға, қасындағы біздерге үлкен сый-құрмет көрсетті. ... ... ғана ... ... ... кедей шаруаның баласы,
кешегі жалшысы, бойына біткен алып күшін, сарқылмас өнердің ... ... ... ... Григорий Масляковтан биік тұрғанын халықтың
алдында бір көрсетіп тастады. ... ... ат ... ... 5 метр
көк мақпал таза күмістен әшекейлеп ... ... ... ... Біз
қанша бас тартсақ та, көнбей қойды. «Бұл Қызылжарда болған кездеріңіздің
естелігі болсын» деп ... ... Біз ... осылай аттандық. Сол жолы
Қажымұқан үш айға жуық ел аралап, ... ... ... арасында
сайран салып жүрген.
Ақын жазушылар Мұқан туралы
Қара сөздің қадірін білетін қазақ «күш атасы» деп ... ... ... ... ... қалам тербеген алаш ... шығу да оңай ... ... ... ... ... ... Нартай
Бекежанов, Асқар Тоқмағанбетов, Әбділда Тәжібаев, Дихан Әбілев, Сапарғали
Бегалин, Сәбит Мұқанов, Әуелбек Қоңыратбаев, ... ... ... ... Мырзалиев, Ғафу Қайырбеков, Қалмақан Әбдіқадыров,
Сәуірбек Бақбергенов, Жайық Бектұров, Әди Шәріпов, Зейтін ... ... ... ... ... ... ... Тоқбергенов, Мұхтар
Шаханов, Жарасқан Әбдірашев, Бекен ... ... ... ... Құлбек Ергөбеков, Мамытбек Қалдыбаев, Захардин Қыстаубайұлы,
Серік Байхонов, ... ... ... ... Әсия ... Жақыпбеков… Орыстың көрнекті ақыны Дмитрий Мартынов, белді жазушы
Николай Анов… Аттары аталған бір-бір ... ... ... ... ... ... қалам тербеген адамдардың шеті-шегі
жоқ екенін бағамдар ... ... жылы ... ... ... 100 мың ... — Қажымұқан осы
қаржыға ұшақ сатып алып, оны Амангелді Иманов атымен ... ... ... ... 29 ... ... ... келді: «Оңтүстік Қазақстан
облысы, Шәуілдір ауданы, Ақтөбе кол-зы, Мұңайтпасовқа. ... ... ... ... ... үшін менен сәлем және Қызыл
Армиядан ризашылық қабылдаңыз, ... ... ... тілегіңіз
орындалады. Сталин».
Қажымұқан жерге жатқанда, оған денесінің үстіне тақтайлар орнатылып,
сол тақтайлардың ... ... лық ... жүк ... ... ... тұрған Қажымұқан ақсақал жүк машинасындағы ... ... ... жармасып-жабысып мініп алған адамдармен
оранып алған Алып құрметтеушліредің алдында әрлі-берлі жүретін
Қазақтың Қажымұқаны
Өз ұлтымен бірге жасайтын ұлы ... бірі әрі ... ... ... дау ... ... ... күштің иесі, күрестің
бірнеше ... әлем ... ... ... қазақ алыбы! Теңдессіз
өнерімен жер шарын аралаған, 28 мемлекетте ... ... 56 ... ... ... ХХ ... ... түркі халықтарының ішінде
қазақта ғана болды. Ресейдің балуандар тобында Қажымұқаннан күші ... ... да ... ... ... ... ... Иван
Поддубный, Иван Шемякин, Алекс Аберг, Иван ... ... ... ... Поль ... ... ... сынды жампоздармен қатар жүру, боз
кілемдегі айқастарда осы балуандарды шетінен жығып, бәйге алу – сол ... ... еді. Ол ... ... ... ... ... күресінің
қожайындары қазақты шын мәнінде менсінбеуші еді. ... ... ... ... ... жоқ. Кеудесін ешкімге бастырмады. Күрес
қожайындарының, төрешілердің сан ... ... белі ... ... қопарар қайратымен, теңіз тасқынындай ... ... ... ... күрес шыңының ұшар ... ... ... ... жан теңгермейтіні алыптың ұлтқа жасаған өлшеусіз еңбегінен деп
білуіміз керек. Қара сөздің қадірін білетін қазақ “күш ... деп ... ... ... ... туралы қалам тербеген алаш
қаламгерлерін түгендеп шығу да оңай емес.
Сәкен Сейфуллин, ... ... ... ... ... ... ... Әбділда Тәжібаев, Дихан Әбілев, Сапарғали
Бегалин, Сәбит Мұқанов, ... ... ... ... ... ... Мырзалиев, Ғафу Қайырбеков, Қалмақан ... ... ... Бектұров, Әди Шәріпов, Зейтін Ақышев, Берқайыр
Аманшин, Әлімқұл Бүркітбаев, Қапан Қамбаров, Төлеген ... ... ... ... ... Әбдіразақов, Сабырхан Асанов, Аян
Нысаналин, Құлбек Ергөбеков, Мамытбек Қалдыбаев, Захардин ... ... ... ... ... ... Әсия Беркенова,
Есенқұл Жақып­беков… Орыстың көрнекті ақыны Дмитрий Мартынов, белді жазушы
Николай Анов… Аттары аталған бір-бір ... ... ... ... ... ... ... тербеген адамдардың шеті-шегі
жоқ екенін бағамдар едіңіз.
Қазақ спортында зиялы қауымның осынша көл-көсір махаббатына бөленген
Қажымұқаннан басқа ... таба ... Жасы ... ... шағында
екінші дүниежүзілік соғысқа арнап ұшақ жасатқан Қажымұқан біртуар балуан
ғана емес, елін, жерін ... ... ер ... ... емес пе. ... ... күшімен, ғажап өнерімен ауыл-ауылды аралап тапқан қаражатын
жетім-жесірге үлестіріп ... өзі ... ... ... тартқан мәрттігін қалай ұмытамыз.
Бір айта кететін жәйт, көрші Ресейде әлемнің бірнеше ... Иван ... мен Иван ... ... Александр
Медведьтің құрметіне әлемдік деңгейдегі дәстүрлі күрес бәсекелері өтеді.
Біз болсақ, күш атасы ... ... үшін ірі ... ... ... келеміз. Қажымұқандай алыбы бар қазаққа бір ... неге ... ... басы-қасындағы азаматтар осыны ескерсе
дейміз.
Қыдырбек РЫСБЕКҰЛЫ.
***
Сәкен СЕЙФУЛЛИН
ӨРДЕШ ТӨС, БІЛЕУ ДЕНЕ, ШОЙЫНДАЙ СОМ
…Күресте СССР-да жеке-дара –
Талай дәу қыла ... ... ... ... асқандар да:
Поддубный, Ганс – Гауан, Қазбек Гара.
Ожар бет, қара ...... ... ед бір ... егер ... ... ... қара,
Еңгезер, үйелмен, дәу, тартқан – құжға.
Қалың бет, бура түсті қара ... жуан ... ... жұрт ергежейлі ол келгенде,
Айбынды жолбарысқа болар пардай.
Топшысы кере құлаш, бітім шалқақ,
Шалқиып малпаң басад, талтақ-талтақ.
Ұзақ жол керуеннің көшіндегі
Сияқты жампоз ... ... ... Бекежанов
ӨНЕРДІҢ БАР ӨЗІНДЕ АЛУАНЫ
Құдіретті қара күштің қаһарманы,
Балуанның бәрін жыққан жиһандағы,
Тізесін белдескеннен бүккен емес,
Чемпион жер ... ... ... ... ... жалпақ жоны асқар белдей.
Жетпістің жетеуіне жетсе-дағы,
Серпіні қаңтардағы серіпкен сендей.
Асқар ... ... ... ЕМЕС
Иығы жонның жота асуындай,
Маң басқан нардың маңғаз басуындай.
Қайтпаған қайтпаса да қайсар ... ... ... ... ... ... ... да,
Елу пұт білегіне байласаң да,
Былқ етпей бәрін жалғыз көтереді,
Үстінен пятитонка айдасаң да.
Сырбай МӘуленов
ҰЛ ... ТУСА ИГІ ЕНДІ ... ... ... ... ... шаттық, қайғы білінбейді,
Тұп-тұнық Қараөткелдің тереңіндей.
Ордадай омырауы алқа-салқа,
Жартастай бас ... ... ... жырым-жырым,
Қарыны бұлшық еттей қалта-қалта.
Тұтасқан мойны дала жондарындай,
Білегі жолбарыстың қолдауындай,
Гүрзідей қолдарының тегеуріні
Атасы Қобландының қолдарындай.
Ғафу Қайырбеков
БЕРІП КЕТКЕН ТАРИХҚА АТЫН ... ... көк шөбі құба ... ... бір ... ... ... – деп кейінгі сұрағанға
Беріп кеткен тарихқа атын мықтап.
Жандар ғой бұл шапағат жарық құшып,
Бар тұлғасын табиғат мол пішетін.
Ол есіңе түскенде халық ... еске ... ол ... ... Әлі
БҰЛШЫҚ ЕТІ ДАЛАНЫҢ
Көкорайда түрсе бабаң балағын,
Майдан қылдың кілемін сан қаланың.
Сен “Әуп!” – ... ... тас ... еті ... ұрмай қоймаушы едің кезенсең,
Сені көріп жер болатын ез еңсе.
Сен жығылсаң – ... ... ... жеңді – сен жеңсең.
Тау көтерсең – қарың сенің талмапты,
Сондай күшпен ... мал ... ... ... ... ескерткіш
Болмас сенен салмақты!
Тұманбай МолдаҒалиев
ҚАЙРАТЫМЕН АЙТҚАНДАЙ ЕЛІНЕ АҚЫЛ
Тау көтерген Қажекем кеудесімен,
Сөйтіп, талай тандырған елді есінен.
Сұңқар жігіт сұқтантты сұлуларды
Тұлпар мініп жастықтың кермесінен.
Белдескеннің ... де жыға ... ... ... мына ... ... бір ... кең даласын
Даңқ деген құламас құлагермен.
Төлеген Айбергенов
СӘЛЕМ САҒАН, КҮШ-АТАМ!
Заңғар таулар жотасын
Мен өзіңе ұқсатам.
Танымайтын атасын
Сәлем саған, күш-атам!
Күтіп талай батыр сын,
Деп тұрғанда ... ... ... қара ... ... ... ЕСІМ ЖАЗУЛЫ ТҰР ӘР ҮЙДЕ
Талай елден зерлі шапан киіпті,
Талай кесір ердің басын иіпті.
Талай рет жылағанды күлдіріп,
Талайларға атаныпты ... сұлу өзі ... ... ... ... ... ... ол тауды тілген, тураған,
Өзендер де қолында оның тулаған.
Айқастарда дауыстаса – “һәп!” десе,
Жаңғырығып ормандар да ... ... сап ... ... мұндай адам тумаған!
Мұхтар Шаханов
ҚҰЛАГЕР ТӨС, ПІЛ ТАБАН...
Қара күште әлі ешкім жоқ сенше биік шырқаған.
Өнерге де өзгелерден жақын ең ғой бір ... ... бара ... өзің ... қырқадан…
Бүгін мені қайта көтер жарты ғасыр өткен соң,
Қанатсызды мойындамас мінезіңмен бұрқаған.
Сол бір салтың тірі тұрса, тұрар әр кез ұлт ... бас ... еті, ... төс, піл ... ... ҚОРЫТЫЛҒАН САЛМАҚТАНЫП
Бар әлем Қажекеңді аңыз еткен,
Ертектей елден-елге тарап кеткен.
Күшіне тарих куә, халық куә,
Мақтаған сөзім емес қошеметпен.
Бекен ӘбдіразаҚов
ИІРГЕН НЕ ДӘУІҢДІ ҰРШЫҚ ... ... ... еті
Иірген не дәуіңді ұршық етіп.
Қажекең буырқанып белдесуге
Кезенген қаһарлы сәт келді есіме.
Ақтастан құйылған сом тұлғасында,
Күш жатыр жан тең ... бұл ... жер ... ұл ... туса ... туғасын да!
Әбдіраштың ЖарасҚаны
КЕЛСЕ ЖҰРТҚА ТАНЫТҚЫҢ...
Ерендігін Қазақ дейтін халықтың
Бойыңменен Келсе жұртқа танытқың,
Тереңдігін Қазақ дейтін халықтың
Ойыңменен Келсе жұртқа танытқың,
Ей, жас ұрпақ, ... ... жас ... ... қыл
Тау тұлғасын Қажымұқан алыптың!
Сұстылығын Қазақ дейтін халықтың
Айбатыңмен Келсе жұртқа танытқың,
Күштілігін Қазақ дейтін халықтың,
Қайратыңмен Келсе жұртқа танытқың,
Ей, жас ұрпақ, ... ... жас ... ... ... ... ... алыптың!
Түгелбек Қасымов
КҮШ АТАСЫ
Бұлшық ет білектегі ойнады да,
Галстуктей сом темірді байлады да.
Лезде шешіп алып ... ... ... қарап қойып жан-жағына.
Тағы да шалқасынан аунады да,
/Құм сықырлап шыдамай салмағына/
Жиырма жігіт мінгізіп бөренеге,
Табанымен көтерді айналдыра.
Төлеген ... ... ... ... сыпырды. Одан жейдесін шешті. Бар денесі
босаңдау, тым ішті боп көрінді. Жоғарғы ерні түрік те емес, ... ... ... да ... етті әрі ... бет пішіні кесек, кескіні
қараторы, басы үлкен, мойны жауырынымен тұтаса жалғасып жатқан ... ... ... ... ... ... ашық әрі жұмсақ, жүзінен нұр
тамғандай ... ... ... тықырлап алғызыпты.
Төбелігі аздап жалтырап тұр. Ол жан-жағын ... ... ... тура
қарап сөйледі. Үні қою, төмен шықты.
– Ағайын-туғандар! Аға-іні, апа-қарындастар! Мен қазір жетпістің
жетеуіндемін. Дүниенің жиырма ... ... ... елу алты ... күміс
медаль алдым. Африканың қара перісімен де күрестім, жапонның Саракикиімен
де итше жұлқыстым. Жауырыным жерге тиген жоқ. ... ... ... ... ... мына ... ... сөйтті демеңдер, ағайын.
Ол соны айтты да, жұрттың айқай-шуына қарамай, ұзын ақ ... ... ... балағын тізесінен жоғары түрді. ... ... ... ... ... ... кере ... деп тыныс алды да, бой жазды. Қампиған қарын
омырт­қаға жабысып, қаншырдай қата ... ... ... боп күмпиіп,
көрер көзге апай төстеніп сала ... ... ... шал ... ... ... ... Мықын жіңішкеріп, балтыр еттері қазақы қойдың құйрығындай
дөңгелене бұлтиды, жіліншіктер сырғауылдай созылды. ... тұсы ... ... ... жалданып, күдірейді. Дидары қолаша қошқылданып,
күреңітті. Былайғы жұрт ішін тартты.
Қажымұқан ... ... тұра ... Сол сәт ... ... ырғақтар
ойнап кетті де, күпінген артық қимылсыз-ақ бұлшық еттер биге басты. ... ... қар ... еді. ... басындай бұлтиған бұлшық ет бұлқан-
талқан тулады. Теңізде дауыл ойнап, ... ... Екі ... ... дейін, алқымнан мықынға, желкеден жуан белге ... ... ... жонарқа түгелімен шымыр-шымыр қайнады. Әсіресе,
төстің етегі ерекше жиыры­лып, буылтық-буылтық боп кетті. ... ... ... ... ... сіңірлері мен желке еттері суарылған
болатша сіресті. Жон арқа тегіс жыбырлап, белдеу-белдеу боп бөлініп, ... ... ... сумаңдады.
Адам денесіндегі күллі бұлшық ет атойлап, құдіретті шайқастың боларын
сезіп айқай-сүрең салғандай. Мынау гармон тілінен тараған алуан ырғақтармен
қосыла ... тіл ... ... О ... да бұ ... күш-қуаттың ырғақтар
әуенімен жамырай жарасқанын кім көрген…
Қорған толы жұрт сілтідей тынды. Мың сан көз алып ... ... ... ... ... бәрі ... ... ғана созылып еді.
Қажымұқан гармоншы жігітке қарады да, үнсіз тоқтатты. Жұрт ішегін
тартып, тына қап, ... ... ... гуілдесті. Қажымұқан айқай-шуға
қарап тұрмады. Мақтау мен мадаққа мәз болатын сонау бір шақтар ... ... ... естен шыққан еді. Оны бұл ел ... ... ... ... жүзі ... бойы ... жатқан білеу-білеу
темірлердің біреуін алып, оны сол ... ... ... ... ... да, ... ... дейін орап-орап, артынша орауын жазып, лақтырып тастады.
Жұрт тағы да дабырласты.
Қажымұқан жас ... ... әлгі ... және ... ... салып иіп тұрып, алқымға таяу түймеліктің тұсынан галстукша байлап,
қайта ағытып, оны да тастады.
Сөйтіп, ... ... ... ... солқылдаған көк темірдің талайы
қамырша ... ... ... ... ... ... ... Біреу таңдайын
қақты. Енді біреулер жанында тұрғанның кім екенімен де ісі болмай, қолдарын
жұлқыласып, арқасын ұрғылай ... ... ... де темірмен алысқан
жансебіл адамды Созақ елінің тұңғыш көрулері ... енді бір ... ... бір елі, ... ... ... жауырынына көлденең соза ұстады да, жиырма жігітті ортаға шақырды.
Бағанағы Есіркеп бастаған топ ... ... оның қос ... кеп ... ... Екі жақтан мені алға қарай итеріңдер, – деді Қажымұқан.
Топ адам жабыла итергенде, ол әуелде жарты қадам, ... бір ... ... басқан. Сосын, қас-қағым сәт “әп!” деп шіреніп тұра қалды.
Ешкім ештеңе ұғып үлгірмеді. Соқталдай-соқталдай жігіттер артқа ... ... ... ... де жақсы еді, өйткен жоқ. Шынымен-ақ ұшып-ұшып түсті.
Жұрт қыран-топан болды. Жігіттердің ең осалы ортан жілікті опыратындай еді.
Енді шарасыздықтан ... ... ... берген.
Қажымұқан жалпақ темірдің де талайын бүктеп-бүктеп тастады. Тек сол
темірдің және біреуін төбесіне ... ... ... екі ... ... ... ғана ... тәлтірек қаққандай болды. Бірақ, илікпеді. Артынша
төбесін алақанымен сипап, сәл еңкейе беріп:
– Қартайғанымыз ғой енді, - дегенде ғана жұрт ... ... ... ... ... көріп, “Аһ!” ұрғандай болды. Бірақ, балуан
тоқтамады. Үстіне тақтай төсеп, ... ... ... ... да ... күш пен ... әсіресе, қазаққа тосын цирктік тәсілдердің
талайын көрсетіп, бір жарым сағат бойы толассыз қимылдап, дамыл таппады.
Бір ... ... ... ... су ... тасына қарап,
жанындағыларға әлдене деді. Сөйтті де, өзі шалқасынан жатты. ... ... ... ... ... тасты оның ішіне қойған. Қажымұқан
екі шынтағын жерге тіреп, тасты демеп жатқандай көрінді. Сол мезет ... ... ... дембелше жігіт шықты да, бір пұттық сом балғаны қолына
алды. Созақ жұрты Қажымұқанды балғамен соғу үшін ... ұста – ... ... ... ... балам, - деді Қажымұқан.
Таутай сом балғаны басынан асыра айналдыра көтеріп, дем алмастан
соққылады. Қанша ... ... ... де анық ... ... еді.
Өйткені, әр ұрған сайын жұрт ... ... ... ... ... “Ойпырмай!” дегендер де болды. “Ой тобалап”, “Аллалап!” айқай
салғандар да болды. “Қойыңдар!”, “Жетті ғой!” дегендер де ... ... ... жас ... ... шыдамай, орындарынан тұрып кетті. Балалар
жым болды. Басшы атаулының түсі оңып, бір-біріне қарап асып-састы. Біреулер
он рет ... енді ... ... рет ұрды ... Не керек, көзімен
көргендердің өзі күні бүгінге дейін таласумен келеді. Көз алдарында болған
оқиғаны түрліше айтқан ... ... ... анық ... ажыратып айтар
кісі әлі жоқ. Өйткені, анық санын айтам деушіге одан да ... ... ... ... еді. ... ... де сол күні, сол бір сәтте он да,
жиырма да емес, дәл он бес мәрте балға соғылғаны ... еді. Одан енді ... ... не алып ... не сол ... тағы екі-үш цифр қос – ... күші ... де, ... да. Енді ... алып ... ... та, Созақтың жұрт үшін сол сәттегідей, ... ... қақ ... әсер енді ... ... ... ... Қажымұқан олар үшін
де, тіпті өзге, былайғы ел-жұрт үшін де ... ... ... ... ... Ол – жеті ... бала мен жетпіс жастағы шалдың әлгіндей
сұрапыл күш иесін көргенде, бір ... ... ... ... шал,
шалдың бала болғаны. Былайша айтқанда, шалдың бала болып елпілдеп, баланың
көпті ... ... ... ... ... қалғаны. Әрі-беріден соң сол күнгі
оқиғаның көз жұмғанша есте қалғаны ғана. ... ... – сол бір ... ... ҮРМІЗҰЛЫ.
…“Көке, мына құлағыңыздың быж-тыж болуы қандай соққыдан, әлде
кездейсоқ жа­зымнан ... ма?” – деп ... ... ұзақ ... ... ... дегенмен, сұрағыңыз жауапсыз
қалмасын. Құлақты өлімге беріп, жанымның тірі қалған жайы бар. Ол ... ... ... ... шығып, циркте ойнап жүрген
кезіміз. Бірде бізді тосыннан Ташкентке ... Неге ... ... Өлім ... ... Өлім сайысы жаппай емес, бір-бірге екен.
Бір апта бойы хабарланып, билет сатылып ... Өлім ... ... ... ... дене ... ... көрсету белгіленіпті. Алдын ала оған
қайсымыз шығатынымызды ... ... ... ... күші ... ... Біріміздің шығуымыз парыз сияқты. Күресте ... ... ... ... ... ... ... ұстазым еді. Өз
еркіммен “мен шығайын” дедім. Жолдастарым қолымды алып, сәттілік тіледі.
Өлім ... ... ... әлі ... жоқ. ... өтпеген өлім
сайысын патшаның өзі ұсыныпты. Халыққа дене қимылын көрсету арқылы ... ... ... ... ... шыға келгенде, сарапшы: “Горк” ... ... ... ... ... бұж-бұж, бура сан, бегемот
секілді май бөксе екен. Күш-қуаты болғанмен, ысылып ... ... ... ... тұр. ... ... тұстарынан кеседей көк еттері ойнап шыға-
шыға келеді. Тізе, қарларының еттері жұдырықтай ... ... ... жұрт ... қол ... ... ... Мен де кезегімде шығып,
дене қимылы арқылы күш, ет мүскілдерімді көрсеттім. ... күні ... ... көрсетілді. Соңынан адам шошырлық өлім сайысының кезегі
басталды. Әлгі Горк екеуімізге ... ... ... ... ... ... ... үстінде отырдым. Малдасты құрып, қол мен екі тіземді
сығымдай ұстап, өмір мен ... ... ... ... ... ауыр жағдайға басты тігіп, қарсы алдым. Бұл өлім сайысының тәртібі
– кім кезек алса да, қарсыласының басынан қалаған ... ... ... ... – құн жоқ. Тірі ... – жаны ... Кезек алған Горк ойқастай келіп,
жұдырығын ... күйі ... ... ... ... ... біресе
шекеме, біресе желкеме жұдырығын тигізіп, намысыма тиейін деді ме, тайраң-
тайраң етіп, үш ... ... ... ... Амал ... ... Бір кезде артыма шығып еді, құлақшекемнен гүрс ... ... ... Көзімнен от шашырап, жарық дүние көшті де кетті. Не
болға­нымды білмеймін. Есімді ... ... ... ... салбырап,
құлағымнан аққан қан қой бауыздағандай сытырлап ағып тұр ... ... ... салып, басымды көтерейін десем, қозғалмайды. Қазандай қара тас
секілді. Сынау тәртібі бітті ме, мені қаңбақтай көтеріп ... ... ... ... ... Есімді жисам, басым ораулы, бір құшақ
дәкемен орап тастапты. Басыма төніп отырған ... ... ... ... ... ... Поддубныйдың айтуынша, құлақшекемнен ұрғанда,
екі-үш рет ... жер ... ... ... ... ... Мен домалап, жан далбасалап жатқанда, ол шыдай алмай тұра
ұмтылыпты. Алайда, сарапшылар жібермепті. ... ... ... ... ала ... ... қалды. Қарымы қайтар. Енді сенің ... ... ... ... ... білінді. Арманым – тірі қалу,
қол жұмсау еді. Мақсатыма жеткеніме мен де ... ... ... үш ... ... ... Қалай ұру жөнінде Поддубный екеуміз біраз кеңестік.
Қолымның қырымен тал ағашты ұрғанымда, бір ... ... ... еді. ... ... ... ... Поддубный: “Бастың қарақұс, қуыс жігі
болады. Шүйдесінен жұдырық күшіңді салып ұрсаң — ... ... ... ... Үш күн ... кезегіме шықтым. Басымда молдалардың
сәлдесіндей дәке. Әлгі Горк кілем үстінде қаннен-қаперсіз ... ... ... ... ... жоқ. Оның ойы ... жұдырығымнан өлмегенде,
оның жұдырығы не қылар” дегендей. Айналып қыр көрсетпей-ақ, ... ... ... қарақұстан сүзе ұрдым. Жұдырығым сүйегіне пышыр етіп
кіргендей болды. Әлгі батыр ... сарт етіп ... де, екі ... ... ... түсті. Сарапшылар санап жатқанда, денесі жансыз
еді. ... ...... ... Құлақ хикаясы осылай аяқталды, – деп
аяқтады сонда ... ... ... ұрғанда, екі-үш рет домалап, жер ... ... ... ... ... Мен ... жан далбасалап
жатқанда, ол шыдай алмай тұра ... ... ... ... ... ... мені ... ала жөнеліпті. “Жаның қалды.
Қарымы қайтар. Енді сенің кезегің”, ... ... ... ... ... ... – тірі ... қол жұмсау еді. ... мен де ... ... ... үш күн үш ... болды. Қалай ұру
жөнінде Поддубный екеуміз біраз кеңестік. ... ... тал ... бір ... кіріп кетуші еді. “Осыны қолдансам ... ... ... “Бастың қарақұс, қуыс жігі болады. Шүйдесінен жұдырық
күшіңді салып ұрсаң — өкінбессің”, деді. Осы ... ... Үш ... ... ... Басымда молдалардың сәлдесін­дей дәке. Әлгі Горк
кілем үстінде қаннен-қаперсіз отырды. ... ... ... ... ... Оның ойы “менің жұдырығымнан өлмегенде, оның ... не ... ... қыр ... келісім бойынша барған бетте қарақұстан
сүзе ұрдым. Жұдырығым сүйегіне пышыр етіп кіргендей ... Әлгі ... сарт етіп ... де, екі аяғы ... ... ... ... санап жатқанда, денесі жансыз еді. “Бастан құлақ – ... ... ... ... ... – деп аяқтады сонда әңгімесін балуан.
ӘОЖ 796.034.2(574).
ҚАЖЫМҰҚАН МҰҢАЙТПАСҰЛЫНЫҢ АТА-ТЕГІ МЕН ҮРІМ БҰТАҒЫ
Еспанова ... ... ... ... балалар үшін
мамандандырылған
№ 1 мектеп –интернат, Шымкент қ.
Қажымұқан Мұңайтпасұлының есімі қазаққа ... - бір ... Х1Х ... аяғы мен ХХ ғасырдың бірінші жартысында ... ... ең ... ... ... ... саласы бойынша алдына жан ... ... ... палуан.
Жалпы Қажымұқан туралы көп авторлар ... ... ... ... ... палуанның өмірі туралы ... ... ... ... ... ... циклі бойынша, Ә.Бүркітбаевтың, “Қажымұқан” документальды
повесі, ... ... ... ... Ғ. ... ... көрсе, Әлімқұл Бүркітбаевтың, орыс тілінде
“Хаджи - ... атты ... ... жарық көрді. Марат
Керейбайдың “Бала Мұқан, Палуан Мұқан, Қажы Мұқан” атты ... ... ... ... ... Келтірілген фактылердің ақиқаты
кейде күмән да ... ... ... ... ... - батырдың туған жері немесе ... қаны қай ... ” - ... ... төңірегінде. Осы мәселеде палуан оңтүстікте
туып, Арқа жерінде ... ... ... ... ... кіндік
қаны тамды дейтіндердің өзі дәл, ... ... ... ... ... жері ... жері деген пікірді ... , ... ... дәлел мен дәйегімізді келтірдік.
Сондай-ақ, пікірлердің ... ... да көп ... ... қатысты детальдарда кездеседі. Көз ... мен ... өзі бір ... ... қос ... білдіретін
жәйіттерде бар.
Қолда бар материалдарды негіздей отырып, біз ... ... қаны ... ... ... деген тоқтамға келіп отырмыз.
Қыпшақ тайпасының ішіндегі алтыбас қыпшақтар осы ... ... Бір ... ... қандастары көп ... ... ... жеріндегі көне Ақтөбені ... ... ... ... Мұңайтпас Арқаға ауған деген пікірлерге ... ... ... ... ... ... осы ... есте жоқ көне дәуірлерден ... Бар ... ... батыр” жырында Тоқсандағы ... мен ... Баба ... ... Әзиз ... басына барып үй ... ... Баба ... ... Әзиз ... кесенесі қазыргі
Оңтүстік Қазақстан облысы, ... ... ... ауылы маңында.
Егер ... ... ата ... Арқа жері ... ... ... мен анасы Баба Түкті шашты Әзиз ... ... де ... еді. ... қайдан жүр Баба Түкті шашаты
Әзиз ... ... ... ... мен ... ... арасы 12-16
атадай болуы мүмкін. Шежіреде 12 ата. ... ... ... ... ... ... бар. Мұңайтпастың шешесі
әулие жайларды аралап, Баба ... ... Әзиз ... ... ... ... ... алған дейді көне ... ... ... ... ... дүниеге келуі мен
Қажымұқан батырдың ... ... ... ... Арқа ... ... қыпшақ тұрған ... ... туыс - ... едік ... ... ... ... Қажекең Оңтүстікте туылған. Кітап беттерінде ешқандай
автор Қажымұқан ... елді ... ... , оны ... ... бар деп, айта ... ... Мұқановтың естелігінде
1871 -жылы Ақмоладағы Қараөткел ауданына қарасты , ... ... ... ... - ... Дегенмен, ешқандай дәлелсіз айтылады, және
де Сәбит Мұқанов: ... ... ... ... ... деп
жазады. Ол жайында естігендерін ғана айтып ... ... ... жол ... ... ... Қажымұқан туған жері ... ... ... ... ... Мұқанов “балалық ... ... ... ... ... ... Айсара бала Мұқанға
ертеден-ақ ... жері ... және одан не ... ... ... ... Сол себебін айтпай ... ... ... ашпаған сияқты деп ... ... ... 1871 жылы 7 ... ... ... Отырар ауданындағы Шілік ... ... ... ауылында дүниеге келген. Азан шақырып қойған
аты ... ... ... ... ... аты шулы ... кейін “Қажы” атағы ... ... ... [7. 64
-65] “Жеті атасын ... ... - ... ұғым барлық адамның
жадында шығар. Ең ... ... ... ... түп тұқиянына
тоқталайық. Арғы атасы Тоқтарбай, одан ... ... ... Терлікбайдан Ойбас. Ойбастан Ұзын. Ұзыннан
Алтыбас. ... ... ... Жоламан. Жоламаннан Сонай.
Сонайдан ... ... ... ... ... Мұңайтпастан
Қажымұқан тарайды. Мұңайтпастың інісі Тәшімнен ... атты ... Ал, ... ... ... Есбол және Есалы атты екі
ұл ... ... ... ... ... Әсілхан, Мұратхан,
Уәлихан, Қуанышбек тарайды.
Ал, Есалы жұбайы Ханшайымнан ... ұл ... ... ұл
болса, төртеуі қыз. Рысхан, Қыздархан, Тәжіхан, Дүйсенкүл, Әділхан,
Тәжікүл, ... ... ... ... ... кейін, Мінәйімға Қажымұқан әмеңгерлік
жолмен 1938 жылы ... ... түп ата ... ... ұрпағына шейін
мәуелі ағаш ... ... өсіп - ... ... ... -
түпкіріне тараған. Негізінен ... ... ... бес рет ... ... жұбайының есімі Бәтима (Надежда Николаевна
Чепковская). Өз белінен тараған ... ... - ... ... Ұлы Отан ... ... ... Шәпен
деген қызға үйленді». [5.7-8] Халиолладан бес бала ... ... ұл, ... қыз. ... ұлы ... ... бала тарайды.
Екінші баласы Жанайдардан он бала ... ... ұлы - ... ... - ... ... соң ... екінші рет Омбы жерінде Ырысты атты
әйелге ... Бұл ... үш ұл, үш қыз ... ... - ... ... ... Бұл үшеуі Омбыда Халилолланың қолында
тұрған. Ал ... - ... ... ... ... ұлы ... ... тұрған. Оның алдындағы екі ұлы дүниеден ... ... ... 1924 жылы, Әзия 1930 ... ... ... ал ... 1938 жылы туылған. Ортаншы қызы Әзиядан Қажекең
өмірінің ... ... ... алып ... [19. 27-32]. ... екі ... тараған ұрпақтарының өсіп ... ... ... ... деректері жоқ.
1938 жылы Қажымұқанның ... ... ... ... қайтыс
болды. Қажекең үшінші рет ... 1938 жылы ... ... 1939 жылы ... ... өмірге келеді. өзге
балаларынан гөрі ... ... ... көп ... ... ... Айдарханнан Сәуле, Ысалы, Нұрлан, Перизат, Ләззат,
Арман, Шаттық тарайды
Қажымұқанның ... ... ... ... ... татар. Есімі белгісіз. Онымен ... ... ... ... бір бала ... ... - ... Әйелі өмірден ерте
өткен бе, әйтеуі туыстарының ешқайсысымен ... ... ... рет ... жары ... ... ... Қажекеңмен 1946 жылы көңіл ... ... Ол ... 75 ... еді. Ал, ... апамыз болса 32 жаста болатын.
1948 жылы ... ... ұлы ... ... ... ... ... сапарға аттанды. Жәнәбілден төрт бала тарайды. Екі
бала, екі қыз ... ... ... ... ... қыз ... төртіншісі Айжан.
Қажымұқан батыр туралы әлі де ... ... ... ... - ақ ... даласының батыры атағын иемденген алып
тұлғаның бейнесі ... ... ... ұрпақ палуанның
ұлағатты өмірін оқып, көңіліне тоқуда. Бұл ... ... ... ... кітаптар, естеліктер мен арнайы ... ... ... ... Әлем ... ... ... рет иемденген,
алып күш иесі туралы “Қажымұқан” фильмі түсіріліп, ... ... мен ... ... ашылған. Әлем чемпионы атымен
мектептер, елді ... ... ... Бұл - ХХ ғасырдағы ұлы
спортшыға, ... ... ... ... халқының ілтипаты.
Палуанның ісін жалғастырып, спорт ... ... ... ... ... ... ... енген кенже ұлы ... ... ... ... түгел біледі. Аптал азамат
соңғы ... ... ... ... ... ... Батыр бабаның
немересі Шаттық ... ... ... күні ... таныс спортшы және бапкер. Спорт ... ... ... ... сіңіріп жүрген азамат.
«Ат аунаған жерде түп қалады» - дейді. Қазақ әлем ... күш ... ... Мұңайтпасовтың үрім - бұтағы ата ... ... ... ... ... қызмет етіп, ... ... ... ... ... Халықтың алып ұлы, күш атасы
болған ... елі ... ... ... ... ... ... Батыр рухының шырақшысындай қызметін атқарған
ұрпағы, 2006 жылы қазан ... ... ... Есбол қария еді. Ол
кісі батырдың қара ... ... ... ... ... болып, батыр дүниеден ... 1948 ... ... адал ... атқарды. Осындай қызметті бүгінгі ұрпақтары
жалғастырып ... ... бірі - ... ... Ұлы ... мен ... өз ... бір дүние. Халқаның керегіне жарар
дүниелер Қажымұқан мұрасынан ... ... ... ... ... “Қажымұқан” . Алматы.
“Жалын” 1981.
2. “Ордабасы оттары” 1996ж 20 ...... ... ... 1996ж № 89 (16609) ... қазан.
4. “Ұлан” газеті № 36 4 қыркүйек, 2001ж.
5. Хаджы ... ... ... . Алматы 2003ж.
6. Мұрат Керегібай “Мұқан” . Астана 2004ж.
7. Естеліктер. ... ... . ... ... ... ... спорт. “Қажымұқан қанағаты” № 20 (52), 30 ... ... ... ... ... ... 125 жыл” № 5. 30 қаңтар.
1996ж.
10. Барыс. “Қажымұқан ... ... ... - ... ... ... Қазақстан. “Қажымұқан белгілі тұлғаның ... 29 ... ... ... ... мен ... 19 қараша, 2005жыл.
13. Халық үні “Қажымұқанның туған жеріне ... ... емес . . ... ... ... атындағы музейі.
15. Республикалық қоғамдық мәдени газет “Қажымұқан қайта ...... ... Егемен Қазақстан. “Қазақтың Қажымұқаны ” 7 сәуір 2006ж.
17. Оңтүстік Қазақстан. ... ... 6 ... ... ... 20.07.2004ж.
18. Алтын Орда . “Қажымұқанды білдік пе?” №1 (207) 9. 01.2004ж.
19. Мұратқан Тәнекеев ... ... ... ... баспасы.
2001ж.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 22 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мұңайтпасұлы Қажымұқан9 бет
Мәдени ескерткіштер және сәулет өнері, туризм17 бет
Қазақ күресі7 бет
Ұлттық спорт түрлерінен тарихта аты қалған ұлы тұлғалар19 бет
"м. әуезовтың қазақ әдебиеті тарихына қосқан үлесі"6 бет
XIX ғ. II жартысы, XX ғ. бас кезіндегі қазақ әдеби тілінің діни лексикалық сипаты5 бет
«қайым және алаш» сценарий6 бет
А. Байтұрсынұлы8 бет
А.С.Макаренконың педагогикалық ойлары мен тәлімі5 бет
Абай өнегесі6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь